Pêşgotin

Fînlenda, ku li bakurê Ewropayê cih digire, welatekî Nordîk e ku bi taybetmendiyên xwe yên erdnîgarî, dîrokî û çandî yên yekta tê naskirin. Ji peyzajên xwe yên bi daristan û golan dagirtî bigire heya dîroka xwe ya tevlihev a di bin desthilatdariyên biyanî de û pêşketina nasnameyeke neteweyî ya bihêz, Fînlenda gelek warên lêkolînê yên balkêş pêşkêş dike. Ev rapor armanc dike ku analîzeke akademîk, navdîsîplînî û kûr li ser Fînlendayê pêşkêş bike, ku tê de dîrok, wêje, çand, erdnîgarî, sînemagerî, civaknasî û derûnnasiya wê bi hûrgilî were vekolandin. Di vê çarçoveyê de, dê girîngî ji bikaranîna çavkaniyên akademîk ên pêbawer û daneyên îstatîstîkî re were dayîn da ku argumanên hatine pêşkêşkirin werin piştgirîkirin. Rapor dê bi vekolandina erdnîgarî û jîngeha Fînlendayê dest pê bike, piştre dê derbasî dîroka wê ya berfireh bibe. Dûv re, dê çand û nasnameya Fînî, tevî ziman, folklor û rola destana neteweyî Kalevala, were nirxandin. Beşên li ser wêje û hunerên Fînî, sînemagerî, civaknasî û modela refahê, û di dawiyê de derûnnasiya Fînî dê analîzên kûr pêşkêş bikin. Bi vê rêçê, tê payîn ku xwendevan têgihiştineke جامع û zanyarî li ser vî welatê Nordîk ê balkêş bi dest bixe.

I. Erdnîgarî û Jîngeha Fînlendayê

Erdnîgariya Fînlendayê bingehek girîng ji bo têgihiştina gelek aliyên din ên welêt, ji aboriyê bigire heya çand û awayê jiyanê, pêk tîne. Taybetmendiyên wê yên erdnîgarî, avhewa, û çavkaniyên xwezayî, ligel polîtîkayên jîngehê yên ku ji bo parastina vê mîrateya yekta hatine danîn, dê di vê beşê de werin vekolandin.

A. Taybetmendiyên Erdnîgarî: Rûerd, Avhewa, û Çavkaniyên Xwezayî

Fînlenda, ku li bakurê Ewropayê cih digire, bi pozîsyona xwe ya bakurî, peyzajên xwe yên berbelav ên daristanên boreal û golan, û nifûsa xwe ya kêm-tîrêj tê naskirin.¹ Ev taybetmendiyên erdnîgarî yên bingehîn bandorek kûr li ser avhewa, çavkaniyên xwezayî û awayê jiyana Fîniyan kiriye.

• Rûerd û Peyzaj:
  Fînlenda dikare li sê herêmên sereke yên rûerdî were dabeş kirin: arşîpel û deştên peravî, deşta golê ya navendî ya hinekî bilindtir, û erdên bilind ên li bakur û bakur-rojhilat.1 Deştên peravî bi piranî ji rûberên di bin 20 metreyan de pêk tên û bi nermî ber bi deryayê ve diherikin. Deşta golê ya navendî, ku wekî herêma golê ya Fînî jî tê zanîn, bi eraziyek gir û newalên bi cûdahiyên bilindahiya 100 metreyî an kêmtir, û carinan heya 200 metreyî, tê serdest kirin.1 Rûbera giştî ya Fînlendayê 338,424 km² ye. Ji vê rûberê, %10 av e, ku hebûna bi hezaran golan nîşan dide; %69 daristan e, ku Fînlendayê dike welatê herî bi daristan ê Ewropayê; %8 erdê çandinî ye, û %13 jî ji bo bikaranînên din e.1 Li Fînlendayê nêzîkî 168,000 golên ji 0.05 hektarî mezintir û 57,000 golên ji 1 hektarî mezintir hene. Gola herî mezin, Saimaa, li başûrê rojhilat e û nêzîkî 1,700 mîl çargoşe (4,400 km çargoşe) rûber digire.1 Binkeya kevirî ya Fînlendayê girêdayî Mertalê Baltîkê ye û di serdema Prekambrî de bi rêzeke orojeniyan (pêkhatina çiyayan) pêk hatiye. Kevirên herî kevn ên Fînlendayê, yên serdema Arkean, li rojhilat û bakur têne dîtin û bi piranî granîtoîd û gnaysên mîgmatîtîk in.1
• Bandora Qeşayê:
  Serdemên qeşayê yên serdema Kuaterner bandorek mezin li ser rûerdê Fînlendayê kiriye. Paşvekişîna cemedan bûye sedema erozyona kevirên lawaz û materyalên sist. Gava ku girseyên qeşayê paşve vekişiyan, depresyonên ku ji ber erozyonê çêbûbûn, veguherîn golan.1 Ev pêvajo bi awayekî kûr şeklê peyzaja Fînî daye û bûye sedema çêbûna bi hezaran golên ku îro taybetmendiyeke diyarker a erdnîgariya Fînî ne. Wekî din, cemedan kevirên binî bi depoyên morenî di formasyonên eskeran de (girên dirêj û bi pêç û xwar ên ji kevir û qûmê) û sê rêzên paralel ên Salpausselkä li başûrê Fînlendayê hiştine.2
• Avhewa:
  Firehî (latîtûd) bandora sereke li ser avhewaya Fînlendayê dike, ku dibe sedema zivistanên dirêj û demsalên mezinbûnê yên kurt.1 Tenê li perava başûr havîn bi qasî zivistanê dirêj e. Zivistan li arşîpel û perava başûrê rojava ji destpêka Kanûnê heya nîveka Adarê, û li Laponyayê ji destpêka Cotmehê heya destpêka Gulanê didome.1 Okyanûsa Atlantîk a li rojava û parzemîna Ewrasyayê ya li rojhilat ji bo guherandina avhewaya welêt bi hev re tevdigerin. Avên germ ên Gulf Stream û Herikîna Driftê ya Atlantîka Bakur, ku Norwêc û Swêdê germ dikin, bandorek nermker li ser Fînlendayê jî dikin, nemaze li başûr.1 Germahiya navîn a salane li başûrê rojava yê welêt nisbeten bilind e (di navbera 5.0 û 7.5 °C de), lê li bakurê rojhilatê Laponyayê kêm e (di navbera 0 û -4 °C de).1 Barîna salane li bakur dora 500 heta 600 mîlîmetre ye, dema ku li başûr digihîje dora 600 heta 700 mîlîmetre.1
  Têkiliya di navbera erdnîgariya Fînlendayê (pozîsyona wê ya bakur, peyzaja ku ji hêla cemedê ve hatiye çêkirin) û avhewaya wê (zivistanên dirêj, bandora deryayî ya nermker) wê bi taybetî ji guherîna avhewayê re hesas dike. Li gorî daneyên Enstîtuya Meteorolojiyê ya Fînî (FMI), Fînlenda li gorî navîniya cîhanî bi leztir germ dibe, û sala 2024an wekî sala çaremîn a herî germ a tomarkirî ji bo welêt tê destnîşankirin.3 Ev germbûna bileztir pêşniyar dike ku ekosîstem û awayên jiyanê yên kevneşopî yên Fînî di bin xetereyeke mezin de ne, ku ev yek hewcedariya lezgîn bi polîtîkayên adaptasyonê û kêmkirina bandora guherîna avhewayê derdixe holê.
• Çavkaniyên Xwezayî:
  Daristan çavkaniya xwezayî ya herî girîng a Fînlendayê ye, ku bingeha pîşesaziya daristanê ya bihêz pêk tîne û di hinardekirinê de xwedî bandorek serdest e.4 Lêkolîna Jeolojîk a Fînlendayê (GTK) li ser çavkaniyên mîneral, ava bin erdê, û enerjiya jeotermal lêkolînan dike.6 Çavkaniyên avê yên berfireh ên welêt, ku ji bi hezaran gol û çeman pêk tên, hem ji bo bikaranîna navxweyî û pîşesaziyê hem jî ji bo domandina ekosîstemên cihêreng girîng in.7
  Rola ducarî ya daristanan wekî motorek aborî û hêmanek krîtîk a jîngehê (wekî depoyek karbonê) Fînlendayê dixe nav tengezariyekê. Zêdebûna daxwaziya ji bo hilberên daristanê û guherînên di bikaranîna axê de dikarin kapasîteya daristanan a ji bo kêmkirina guherîna avhewayê têk bibin.5 Ev yek hewce dike ku polîtîkayên ku hem domdariya aborî hem jî parastina jîngehê hevseng dikin, werin pêşxistin.

Tabloya jêrîn daneyên giştî yên erdnîgarî û avhewayê yên Fînlendayê pêşkêş dike:

Tabloya 1: Daneyên Giştî yên Erdnîgarî û Avhewayê yên Fînlendayê

Taybetmendî	Agahî	Çavkanî
Rûbera Giştî	338,424 km²	1
Rûbera Avê	%10 ji rûbera giştî	1
Rûbera Daristanê	%69 ji rûbera giştî	1
Rûbera Erdê Çandinî	%8 ji rûbera giştî	1
Dirêjahiya Sînorên Bejayî	2,563 km	1
Xala Herî Bilind	Haltitunturi, 1,328 m	1
Xala Herî Nizm	Deryaya Baltîk, 0 m	1
Germahiya Navîn Salane (Başûr)	5.0 heta 7.5 °C	1
Germahiya Navîn Salane (Bakur)	0 heta -4 °C	1
Barîna Navîn Salane (Bakur)	500-600 mm	1
Barîna Navîn Salane (Başûr)	600-700 mm	1
Germbûna Avhewayê (2024)	3.4 °C ji serdema pêş-pîşesaziyê bilindtir (sala 4emîn a herî germ)	3

Ev tablo wêneyek giştî û hejmarî ya erdnîgarî û avhewaya Fînlendayê pêşkêş dike, ku ji bo têgihiştina beşên paşîn ên li ser çavkaniyên xwezayî, jîngeh, û tewra çand û awayê jiyanê jî girîng e. Ew bingehek ji bo nîqaşkirina bandora guherîna avhewayê û girîngiya daristanan peyda dike.

B. Polîtîkayên Jîngehê û Pirsgirêkên Heyî

Parastina jîngehê û birêvebirina domdar a çavkaniyên xwezayî ji bo Fînlendayê mijarên girîng in. Enstîtuya Jîngehê ya Fînî (SYKE) di lêkolîn û pêşxistina çareseriyên ji bo veguherîna domdariyê de roleke navendî dilîze. SYKE li ser mijarên wekî çalakiya avhewayê, aboriya dorhêlî, cihêrengiya biyolojîk, û kalîteya avê disekine.⁸ Fînlenda bi awayekî çalak beşdarî Sîstema Çavdêriya Avhewayê ya Gerdûnî (GCOS) dibe, ku tê de çavdêriyên sîstematîk ên atmosferî, okyanûsî û bejayî ji hêla Enstîtuya Meteorolojiyê ya Fînî (FMI) û SYKE ve têne kirin.⁷ Ev çavdêrî ji bo têgihiştina guherîna avhewayê û bandorên wê yên li ser Fînlendayê krîtîk in.

Polîtîkayên parastinê û damezrandina deverên parastî, nemaze li Herêma Barents ku xwedî ekosîstemên daristanî yên yekta û nazik e, ji bo parastina cihêrengiya biyolojîk a Fînlendayê girîng in.¹⁰ Guhertina bikaranîna axê û emîsyonên ji axa daristanan (LULUC) beşek girîng a şopa karbonê ya hilberên daristanê ne. Daristanên Fînî wekî depoyek karbonê ya girîng têne hesibandin, her çend lêkolînên dawî nîşan didin ku ev kapasîteya depokirinê kêm dibe û emîsyonên LULUC zêde dibin.⁵ Ev rewş girîngiya birêvebirina domdar a daristanan û pêşxistina polîtîkayên ku hem berjewendiyên aborî hem jî armancên jîngehparêziyê li ber çavan digirin, derdixe pêş. Zêdebûna germahiya navînî ya cîhanî û bi taybetî leza germbûna Fînlendayê ³ zextê li ser van polîtîkayan zêde dike û hewcedariya bi tedbîrên adaptasyonê û kêmkirina bilez a emîsyonên gaza serayê tekez dike.

II. Dîroka Fînlendayê

Dîroka Fînlendayê çîrokeke têkoşînê ye ji bo bidestxistina nasname û serweriyê li hemberî hêzên derve yên bihêz. Ji serdemên dirêj ên di bin desthilatdariya Swêd û Rûsyayê de bigire heya ragihandina serxwebûnê û şerê navxweyî yê bi xwîn, û ji polîtîkaya bêalîbûnê ya di Şerê Sar de bigire heya biryara vê dawiyê ya ji bo tevlêbûna NATOyê, Fînlenda her tim hewl daye ku cihê xwe di nexşeya jeopolîtîk a Ewropayê de diyar bike û biparêze. Ev beş dê li ser qonaxên sereke yên vê pêvajoya dîrokî raweste.

A. Serdema Bin Desthilatiya Swêdê û Rûsyayê

Dîroka Fînlendayê bi awayekî kûr bi têkiliyên wê yên bi cîranên xwe yên hêzdar, Swêd û Rûsya, ve girêdayî ye. Van serdemên desthilatdariyê bandorek mayînde li ser ziman, çand, sazî û nasnameya neteweyî ya Fînî hiştine.

• Desthilatiya Swêdê (nêzîkî 1150-1809):
  Fînlenda ji sedsala 12-an heya sala 1809-an, ango nêzîkî 700 salan, beşek ji Keyaniya Swêdê bû.11 Di vê serdema dirêj de, Fînlenda wekî Österland (Erdê Rojhilat) dihat binavkirin û hêdî hêdî di nav strukturên siyasî, civakî û çandî yên Swêdê de dihat entegrekirin.11 Zimanê Swêdî bû zimanê fermî yê rêveberiyê û çîna serdest. Di encamê de, çîna serdest a Fînî pozîsyon û erdên xwe ji dest da û li şûna wan esilzadeyên nû yên Swêdî û Alman û Dêra Katolîk hatin.12 Tevî vê yekê, Fînlenda di bin desthilatiya Swêdê de entegreyî warê Xiristiyaniya Rojava û nîzama çandî, civakî û aborî ya Ewropaya Rojava bû, ku tê de aboriya bazarê, hikûmetên destûrî û prensîbên hiquqî hatin damezrandin.12 Her çend parêzgehên Fînî bi heman maf û erkên yasayî yên mayî yên keyaniyê beşek yekbûyî ya Keyaniya Swêdê bûn jî, welatiyên Swêdî yên Fînî-axêv di danûstandina bi rayedaran re bi kêşeyên berawirdî re rû bi rû man ji ber ku Swêdî wekî zimanê fermî yê yekane yê hikûmetê hate damezrandin.12 Ev serdem di heman demê de şahidê gelek şer û êrîşan bû ji ber ku Fînlenda sînorê rojhilat ê keyaniyê pêk dianî.12
• Desthilatiya Rûsyayê wekî Dukata Mezin a Otonom (1809-1917):
  Piştî Şerê Fînî di 1809 de, ku di navbera Swêd û Rûsyayê de qewimî, Fînlenda wekî Dukatek Mezin a otonom ji Împaratoriya Rûsyayê re hate dayîn.4 Di destpêkê de, di bin destê Tzar Alexander I de, sazî û pratîkên yasayî yên Fînî yên ji serdema Swêdê hatibûn mîrasgirtin, hatin parastin.13 Lêbelê, bi derbasbûna demê re, otonomî û saziyên Fînî hêdî hêdî ji hêla desthilatdariya Rûsî ve hatin teng kirin û têk çûn.13
  Di sedsala 19-an de, li Fînlendayê hestên neteweyî bi awayekî berbiçav zêde bûn. Ev yek bi taybetî bi berhevkirin û weşandina destana neteweyî, Kalevala, ji hêla Elias Lönnrot ve, û bi xurtî pêşvebirina zimanê Fînî wekî zimanekî çandî û fermî hate destnîşan kirin.13 Kesayetên rewşenbîr ên wekî Adolf Ivar Arwidsson, ku bi gotina xwe ya navdar “Swêdî em nîn in, Rûs em qet nabin; ji ber vê yekê em bibin Fînî” tê nasîn, Elias Lönnrot, û fîlozof û dewletparêz Johan Vilhelm Snellman di xurtkirina vê nasnameya neteweyî ya Fînî de rolên sereke lîstin.13
  Lêbelê, di salên 1890-an de, siyaseta “Rusîkirinê” di bin destê Waliyê Giştî Nikolai Bobrikov de bi tundî hate meşandin. Armanca vê siyasetê ew bû ku otonomiya Fînlendayê ji holê rake û wê bi tevahî bikeve bin kontrola Rûsyayê. Yekîneyên leşkerî yên Fînî bi artêşa Rûsî re hatin yekkirin, Rûsî di dibistanên Fînî de bû mecbûrî, û Rûsan di karûbarê sivîl de serdest bûn.13 Di sala 1899an de, Tzar Nicholas II bi biryarnameyekê pêşî li qanûnên Rûsî li ser qanûnên Fînî da, û hêza Dîeta Fînî kêm kir.13 Van polîtîkayan bûne sedema berxwedaneke berfireh di nav gelê Fînî de û hestên neteweperestiyê hê bêtir gur kirin.

B. Bidestxistina Serxwebûnê û Şerê Navxweyî

Bidestxistina serxwebûnê ji bo Fînlendayê pêvajoyek dijwar bû ku bi şerekî navxweyî yê bi êş hat nîşankirin. Ev serdem di dîroka Fînî de xalek werçerxanê ya girîng e.

• Ragihandina Serxwebûnê (6 Kanûn 1917):
  Aloziya Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna Împaratoriya Rûsyayê di encama Şoreşa Rûsyayê de, ji serokên Fînî re derfetek zêrîn peyda kir ku ji bo serxwebûna welatê xwe gavan biavêjin. Di 6ê Kanûna Pêşîn, 1917 de, Parlamena Fînlendayê Daxuyaniya Serxwebûna Fînî pejirand.13 Hikûmeta nû ya Sovyetê, ku di bin serokatiya Lenîn de bû, demeke kin şûnde, di 31ê Kanûna Pêşîn, 1917 de, serxwebûna Fînlendayê nas kir.13 Pehr Evind Svinhufvud di vê serdema krîtîk de bû serokê hikûmeta Fînlendayê û di pêvajoya ragihandina serxwebûnê de roleke navendî lîst.13
• Şerê Navxweyî yê Fînî (1918):
  Lêbelê, serxwebûn yekser aştiyê bi xwe re neanî. Di destpêka sala 1918an de, Fînlenda ket nav şerekî navxweyî yê dijwar û bi xwîn di navbera du aliyên sereke de: “Soran”, ku bi piranî ji karkerên pîşesaziyê û sosyalîstên radîkal pêk dihatin û piştgirî ji Rûsyaya Sovyetê digirtin, û “Spiyan”, ku ji hêzên konservatîf, neteweperest û çîna navîn pêk dihatin û ji Almanyayê û welatên din ên Rojava piştgirî digirtin.13
  Şerê Navxweyî, her çend kurt be jî (ji Çile heya Gulana 1918an), pir wêranker bû û di civaka Fînî de birînên kûr û dubendiyên demdirêj hiştin.18 Şer bi serketina Spiyan, bi fermandariya Carl Gustaf Mannerheim, bi dawî bû.13 Di encama şer û zordestiya ku li dû wê hat de, nêzîkî 38,000-39,000 kes jiyana xwe ji dest dan, ku piraniya wan ji aliyê Soran bûn. Gelek ji van qurbaniyan di kampên dîlgirtinê de ji ber nexweşî, birçîbûn û îdamkirinan mirin.19 Wek mînak, li gorî texmînan, nêzîkî 12,500 girtiyên Sor di kampan de mirine.19
  Şerê Navxweyî bandorek kûr li ser pêşketina destûra bingehîn a Fînlendayê kir û bû sedema damezrandina demokrasiya parlemanî.18 Piştî serdemek kurt a nearamiyê û destwerdana Almanan, Fînlenda karî saziyên dewleteke serbixwe ava bike. Destûrek nû hate nivîsandin, û di Tîrmeha 1919an de, Kaarlo Juho Ståhlberg bû yekem serokomarê Komara Fînî.13 Wezîrê Karên Derve Rudolf Holsti di Konferansa Aştiyê ya Parîsê de ji bo komara nû piştgiriyeke navneteweyî ya serkeftî bi dest xist.13 Di dawiyê de, bi Peymana Tartuyê ya di 14ê Cotmeha 1920an de, Yekîtiya Sovyetê serxwebûna Fînlendayê garantî kir.13

C. Fînlenda di Sedsalên 20. û 21. de

Piştî bidestxistina serxwebûnê û şerê navxweyî yê trawmatîk, Fînlenda di sedsalên 20. û 21. de bi gelek kêşe û veguherînên mezin re rû bi rû ma. Ji şerên bi Yekîtiya Sovyetê re bigire heya avakirina dewleta refahê û entegrasyona Ewropî, Fînlenda karî xwe wekî neteweyek serbixwe û pêşkeftî îsbat bike.

• Serdema Navbera Şeran û Şerê Cîhanê yê Duyemîn:
  Serdema navbera her du şerên cîhanê ji bo Fînlendayê serdemek avakirina netewe û saziyên demokratîk bû. Lêbelê, gefa Yekîtiya Sovyetê her tim li ser welêt bû. Di sala 1939an de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî Fînlendayê kir û Şerê Zivistanê (1939-1940) dest pê kir.14 Tevî berxwedaneke lehengî ya Fîniyan, welat neçar ma ku hin herêmên xwe, bi taybetî Karelya, ji Yekîtiya Sovyetê re bihêle. Fînlenda paşê, bi hêviya ku erdên xwe yên windakirî ji nû ve bi dest bixe, di Şerê Berdewamiyê (1941-1944) de ligel Almanyaya Nazî li dijî Yekîtiya Sovyetê şer kir.14 Wekî şertên aştiyê yên piştî vî şerî, Fînlenda neçar ma ku erdên din jî bide Yekîtiya Sovyetê û ji nêzîkî 400,000 kesên ku ji van herêman hatibûn koçber kirin re (%12ê nifûsê) xanî peyda bike.15 Wekî din, Fînlenda neçar ma ku leşkerên Alman ên mayî ji axa xwe derxîne, ku ev yek bû sedema Şerê Laponyayê (1944-1945).15
• Serdema Piştî Şer û Şerê Sar:
  Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, Fînlenda polîtîkayeke bêalîbûnê ya hişyar meşand, ku armanca wê parastina serweriya xwe û hevsengkirina têkiliyên baş hem bi Yekîtiya Sovyetê ya cîran hem jî bi welatên Rojava re bû.14 Ev polîtîka, ku carinan wekî “Fînlandîbûn” tê binavkirin, ji bo Fînlendayê serdemek aramî û pêşketina aborî peyda kir. Di sala 1952an de Lîstikên Olîmpiyadê li Helsinkiyê hatin lidarxistin, û di sala 1955an de Fînlenda tevlî Neteweyên Yekbûyî û Konseya Nordîk bû.15
  Serdema piştî şer di heman demê de serdemek guhertinên civakî û aborî yên radîkal bû. Bajarvanî bi lez pêş ket, û Fînlenda dest bi avakirina dewleta refahê ya Nordîk kir, ku tê de perwerdehî, tenduristî û ewlehiya civakî ji bo hemî welatiyan dihat garantî kirin.15 Mîrateya nakokî ya Şerê Navxweyî û hewcedariya bi lihevkirinê jî di şekildana van polîtîkayên refahê de rolek lîst. Her çend birînên şer kûr bûn û bîranîna wî bi nakokî ma 20, Fînlenda karî mekanîzmayên demokratîk û dewleta refahê pêş bixe da ku van dubendiyan derbas bike û bigihîje astek bilind a hevgirtina civakî. Ev pêvajo nîşan dide ku Şerê Navxweyî ne tenê bûyerek jihevketinê bû, lê di heman demê de bû katalîzatorek ji bo avakirina netewe û lihevkirina civakî ya demdirêj.
• Fînlenda Hemdem:
  Bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê re di sala 1991an de, Fînlenda polîtîkaya xwe ya bêalîbûnê ji nû ve nirxand û doktrîna ne-hevalbendiyê pejirand.14 Di sala 1995an de, Fînlenda tevlî Yekîtiya Ewropayê bû, ku ev yek gavek girîng bû di entegrasyona wê ya bi Rojava re.11
  Di van salên dawî de, guherînên jeopolîtîk ên mezin careke din bandor li ser polîtîkaya ewlehiyê ya Fînlendayê kir. Piştî dagirkirina Ûkraynayê ji hêla Rûsyayê ve di sala 2022an de, Fînlenda, ligel Swêdê, biryar da ku serlêdana endamtiya NATOyê bike.14 Ev biryar guherînek dîrokî di polîtîkaya ewlehiyê ya demdirêj a welêt de nîşan dide û têkoşîna domdar a Fînlendayê ji bo ewlekirina serwerî û ewlehiya xwe ya neteweyî li hember gefên derve careke din tekez dike. Ev gav nîşan dide ku çîroka Fînlendayê ya li ser diyarkirin û parastina nasname û serweriya xwe li hemberî zextên derve yên hêzdar hîn jî didome û polîtîkayên wê yên navxweyî û derve şekil dide.

Tabloya jêrîn qonaxên sereke di dîroka Fînlendayê de bi kurtasî pêşkêş dike:

Tabloya 2: Qonaxên Sereke di Dîroka Fînlendayê de

Serdem	Bûyerên Sereke	Bandorên Girîng
Desthilatiya Swêdê (n. 1150-1809)	Yekbûna bi Keyaniya Swêdê, Swêdî wekî zimanê fermî, belavbûna Xiristiyaniya Rojava.	Damezrandina bingehên qanûnî, îdarî û çandî; destpêka nasnameya Fînî ya di bin bandora Swêdî de.
Dukata Mezin a Otonom (1809-1917)	Tevlîbûna Împaratoriya Rûsyayê, parastina destpêkê ya otonomiyê, bilindbûna neteweperestiya Fînî (Kalevala, zimanê Fînî), polîtîkayên Rusîkirinê.	Xurtbûna nasnameya neteweyî ya Fînî, pêşketina ziman û çanda Fînî, zêdebûna daxwaza serxwebûnê.
Serxwebûn û Şerê Navxweyî (1917-1918)	Ragihandina serxwebûnê (1917), Şerê Navxweyî di navbera Soran û Spiyan de (1918).	Bidestxistina serweriya neteweyî, lê bi birînên civakî yên kûr û dubendiyên siyasî; damezrandina komarê.
Serdema Navbera Şeran (1919-1939)	Avakirina dewlet û saziyên demokratîk, geşepêdana aborî û çandî.	Xurtkirina dewleta Fînî ya serbixwe, amadekarî ji bo kêşeyên jeopolîtîk.
Şerê Cîhanê yê Duyemîn (1939-1945)	Şerê Zivistanê, Şerê Berdewamiyê, Şerê Laponyayê; windakirina erd û koçberiya mezin.	Parastina serxwebûnê lê bi berdêlên giran; bandora trawmatîk li ser civakê.
Serdema Piştî Şer û Şerê Sar (1945-1991)	Polîtîkaya bêalîbûnê (“Fînlandîbûn”), endamtiya NY û Konseya Nordîk, avakirina dewleta refahê.	Parastina serweriyê di hawîrdoreke dijwar de, pêşketina aborî û civakî ya berbiçav, xurtkirina modela Nordîk.
Fînlenda Hemdem (1991-Niha)	Hilweşîna YSSR, endamtiya YEyê (1995), serlêdana endamtiya NATOyê (2022).	Ji nû ve diyarkirina polîtîkaya derve û ewlehiyê, entegrasyona kûrtir bi Rojava re, bersivdana li hember guherînên jeopolîtîk ên nû.

Ev tablo çarçoveyek kronolojîk a zelal ji xwendevanan re peyda dike da ku bûyerên sereke û veguherînên di dîroka Fînî de bişopînin û têgihiştina pêşkeftina neteweyî û faktorên ku bandor li Fînlendaya îroyîn kirine hêsantir bike.

III. Çand û Nasnameya Fînî

Çand û nasnameya Fînî tevliheviyeke dewlemend e ji mîrateya xwecihî, bandorên dîrokî yên Swêdî û Rûsî, û nirxên hevpar ên Nordîk. Ev beş dê li ser hêmanên bingehîn ên çanda Fînî, ji ziman û folklorê bigire heya kevneşopî, nirxên civakî yên wekî sisu û wekheviyê, û çanda saunayê ya navdar, raweste. Her wiha, dê awirek li festîval û jiyana çandî ya hevdem a Fînlendayê jî were avêtin.

A. Ziman, Folklor û Destana Neteweyî Kalevala

Ziman û folklor di avakirina nasnameya çandî ya her neteweyekê de xwedî roleke bingehîn in, û ev yek bi taybetî ji bo Fînlendayê rast e, ku tê de destana neteweyî Kalevala xwedî cihekî navendî ye.

• Rewşa Zimanî: Fînlenda welatekî duzimanî ye û xwedî du zimanên neteweyî yên fermî ye: Fînî û Swêdî.²⁹ Fînî, ku girêdayî malbata zimanên Uralî ye û bi Estonî û Macarî re xizmatiyeke dûr heye, zimanê piraniya nifûsê ye (nêzîkî %85.9 di sala 2022an de).²⁹ Swêdî, ku zimanekî Germanî yê Bakur e, ji hêla kêmaniyek girîng ve tê axaftin (nêzîkî %5.2 di sala 2022an de), bi taybetî li herêmên peravî yên başûr û rojava û li Giravên Ålandê yên otonom.²⁹ Her du ziman jî di qanûnê de xwedî statuyeke wekhev in û mafê welatiyan heye ku di têkiliyên xwe yên bi rayedarên giştî re yek ji van zimanan bikar bînin.²⁹ Ji bilî van her du zimanên neteweyî, zimanên Samî (Inarî, Skolt, û Samî ya Bakur), ku ew jî girêdayî malbata zimanên Uralî ne, li Fînlendayê ji hêla nifûsa xwecihî ya Samî ve li herêma Laponyayê têne axaftin û di van herêman de xwedî statuyek fermî ne.²⁹ Di van salên dawî de, ji ber zêdebûna koçberiyê, cihêrengiya zimanî li Fînlendayê zêde bûye. Zimanên wekî Rûsî, Estonî, Erebî, Somalî û Îngilîzî ji hêla komên koçber ve têne axaftin.²⁹ Îngilîzî, bi taybetî di nav nifşên ciwan û di warên karsazî û akademîk de, wekî lingua franca populerîteyeke mezin bi dest xistiye.²⁹ Pêşketina zimanê Fînî yê nivîskî di sedsala 16-an de bi xebatên girîng ên reformîstê olî û metran Mikael Agricola dest pê kir. Agricola, ku wekî “bavê zimanê Fînî yê nivîskî” tê binavkirin, yekem pirtûka bi zimanê Fînî (Abckiria, nêzîkî 1543) û wergera Peymana Nû (1548) weşand.¹⁵ Van xebatan bingehek zexm ji bo pêşkeftina Fîniya standard a îroyîn danîn.

Tabloya jêrîn belavbûna zimanên zikmakî li Fînlendayê di serdemên cuda de nîşan dide:

Tabloya 3: Belavbûna Zimanên Zikmakî li Fînlendayê (Rêjeyên Dîrokî û Heyî)

Zimanê Zikmakî	Destpêka Sedsala 20. (%)	Nîveka Sedsala 20. (%)	2011 (%)	2021/2022/2024 (%)	Çavkanî
Fînî	~86	~90	86.52	85.7 – 85.9	29 (ji bo 2022)36 (ji bo 2024: 610,148 biyanîaxêv, yên mayî Fînî/Swêdî/Samî)
Swêdî	~14	~9-10	5.19	5.1 – 5.2	29 (ji bo 2022)32 (ji bo 2021)
Samî	Kêm	Kêm	0.04	0.04	30
Rûsî	Kêm	Kêm	1.04	1.58 – 1.78	30
Estonî	Kêm	Kêm	0.59	0.90 – 0.91	30
Zimanên Din	Kêm	Kêm	6.62	5.53 – 8.9	30 (ji bo 2022)

Nîşe: Ji ber ku çavkanî salên hinekî cuda û kategoriyên hinekî cuda bikar tînin, rêje texmînî ne û ji bo nîşandana meylên giştî ne.

Ev tablo guherînên demografîk ên zimanî li Fînlendayê bi zelalî nîşan dide. Ew girîngiya dîrokî ya Swêdî, serdestiya Fînî, û zêdebûna cihêrengiya zimanî ya vê dawiyê ji ber koçberiyê ronî dike. Ev yek ji bo têgihiştina nasnameya çandî û polîtîkayên zimanî yên Fînlendayê krîtîk e.

• Folklor û Kalevala: Folklora Fînî, bi taybetî helbestên devkî yên ku bi metra taybet a Kalevalayê hatine gotin, di çanda Fînî de xwedî cihekî navendî ye û bingeha wêjeya nivîskî ya Fînî pêk tîne.¹⁷ Van helbestan, ku bi sedsalan bi devkî ji nifşekî derbasî nifşekî din bûne, çîrokên mîtolojîk, serpêhatiyên lehengan, û ayînên kevnar vedibêjin. Di sedsala 19-an de, di serdemek ku hestên neteweperestiyê li Fînlendayê (wê demê di bin desthilatiya Rûsyayê de bû) geş dibûn, rewşenbîr û zanyar Elias Lönnrot dest bi berhevkirina van helbestên gelêrî kir. Encamê vê xebata wî ya berfireh, weşandina Kalevala bû, ku yekem car di sala 1835an de û di forma xwe ya dawî de di sala 1849an de hate çap kirin.¹⁷ Kalevala wekî destana neteweyî ya Fînlendayê tê hesibandin û di xurtkirina hişmendî û serbilindiya neteweyî ya Fînî de roleke bingehîn lîstiye.¹³ Kalevala ne tenê berhemeke wêjeyî ye, lê di heman demê de bandorek mezin li ser hunerên din ên Fînî, wekî muzîk (mînak, Jean Sibelius), wênesazî (mînak, Akseli Gallen-Kallela), û şanoyê kiriye.³⁵ Ew wekî sembola têkoşîna Fînlendayê ya ji bo serxwebûnê di sedsala 19-an de û wekî hêmanek yekîtî û nasnameya Fînî tê dîtin.³⁸ Lêkolînên folklorê li Fînlendayê ji nêz ve bi tevgera neteweperestiyê ve girêdayî bûne.⁴⁰ Lêbelê, di van salên dawî de, nîqaş li ser aliyên din ên folklorê jî derketine holê, wek mînak îmtiyaz û neheqiyên ku di vegotinên gelêrî û lêkolîna folklorê de hene, nemaze di derbarê komên kêmanî yên wekî Roma û Samî de, ku carinan di vegotinên serdest de hatine paşguh kirin an jî bi awayekî neyînî hatine teswîr kirin.³⁹ Wekî din, Kalevala ne tenê belgeyeke dîrokî ye, lê kevirekî bingehîn ê zindî yê nasnameya çandî ya Fînî ye ku bi domdarî di çarçoveyên hevdem de ji nû ve tê şîrovekirin û watedarkirin. Bikaranîna helbestên zayendî yên kevneşopî di muzîka gelêrî ya hevdem de ji bo pêşxistina nirxên pêşverû ⁴² û nîqaşên li ser “xwedîderketina” li mîrateya Karelî di Kalevalayê de ³⁸ nîşan dide ku têgihiştina destanê statîk nîne û ew wekî çavkaniyek ji bo îfadeya çandî ya nûjen û nîqaşên li ser mîras û nasnameyê berdewam dike.

B. Kevneşopî, Nirxên Civakî (Sisu, Wekhevî), û Çanda Saunayê

Çanda Fînî bi nirx û kevneşopiyên xwe yên taybet tê nasîn ku nasnameya neteweyî şekil dane û di jiyana rojane ya Fîniyan de xwedî cihekî girîng in.

• Nirxên Civakî:

• Sisu: Ev têgeheke Fînî ya yekta ye ku wergerandina wê ya rasterast bo zimanên din dijwar e. Bi gelemperî wekî tevliheviyek ji perwerî, berxwedan, wêrekî, û biryardariya li hember dijwariyan tê fêm kirin.⁴³ Sisu ne tenê hêzek fizîkî ye, lê di heman demê de hêzek derûnî û îradeyeke xurt e ku dihêle mirov li hember astengiyên herî mezin jî bisekine û têkoşîna xwe bidomîne. Ew wekî bingehek nasnameya çandî û neteweyî ya Fînî tê dîtin û di dîroka Fînlendayê de, nemaze di demên krîzê de, roleke girîng lîstiye.⁴⁵ Sisu sê hêmanên sereke dihewîne: perweriya awarte, zîhniyeta çalakiyê (ango, meyla destpêkirina çalakiyê tevî ku têkçûn îhtîmalek mezin e), û hêza veşartî ya hundurîn ku di demên tengasiyê de derdikeve holê.⁴⁵
• ***Wekhevî (Egalitarianism)***: Fînlenda bi gelemperî wekî civakeke ku girîngiyeke mezin dide wekheviyê tê dîtin.⁴³ Wekheviya zayendî bi taybetî nirxek çandî ya baş-damezrandî ye, û Fînlenda di rêzbendên cîhanî de ji bo wekheviya zayendî bi berdewamî di nav welatên pêşîn de cih digire.⁴⁴ Ev pabendbûna bi wekheviyê di gelek aliyên jiyana civakî de, ji perwerdehiyê bigire heya derfetên kar, xwe nîşan dide.
• Têkiliya bi Xwezayê re: Gelê Fînî xwedî têkiliyek kûr û rêzdar bi xwezayê re ye. Ev yek di têgeha jokamiehenoikeus (“Mafên Her Kesî” an “Mafê Gihîştina Giştî”) de bi zelalî xuya dibe, ku destûrê dide her kesî ku bi serbestî li xwezayê bigere, fêkî û kivarkan berhev bike, û hema hema li her derê kampê deyne, bi şertê ku zirarê nede xwezayê û milkê taybet.⁴³ Daristan û gol ne tenê beşek ji peyzajê ne, lê beşek bingehîn a jiyana rojane û nasnameya Fînî ne.
• Dilsozî û Kêmpeyvî: Fînî bi gelemperî wekî mirovên dilsoz, rastgo û kêmpeyv têne nasîn. Di çanda Fînî de, gotin bi baldarî têne hilbijartin û girîngî ji peyvan re tê dayîn.⁴³ “Gotinên nehewce” an axaftinên vala zêde nayên nirxandin. Bêdengî di danûstandinê de wekî tiştekî nerehet an neyînî nayê dîtin, lê belê wekî beşek xwezayî ya ragihandinê tê pejirandin.⁴³
• Çanda Saunayê:
  Sauna beşek yekbûyî û girîng a çanda Fînî ye ku ji paqijiyê wêdetir wateyên wê hene.43 Ew wekî rîtuelek çandî û îkonek Fînî tê dîtin û di sala 2020an de ji hêla UNESCO ve wekî mîrateyek çandî ya zindî ya mirovahiyê hatiye nas kirin.51 Li Fînlendayê bi mîlyonan sauna hene, ku hema hema ji bo her malbatekê yek dikeve.
  Sauna ne tenê cîhek ji bo paqijiya laşî ye, lê di heman demê de ji bo rihetbûna derûnî, civakbûn, û tewra ji bo girtina biryarên girîng jî tê bikar anîn. Di çanda Fînî de, sauna cîhek wekheviyê ye ku tê de statû û paşxaneyên civakî ji holê radibin; her kes di saunayê de wekhev e.43 Kevneşopiyên saunayê yên wekî avêtina avê li ser kevirên germ (löyly), bikaranîna vihta an vasta (şaxên birkê yên ku bi nermî li laş têne xistin ji bo baştirkirina gera xwînê), û piştî saunayê xwe avêtina nav ava sar a golê an berfê, beşek ji vê çanda dewlemend in. Lêkolînên etnografîk û antropolojîk ên li ser çanda saunayê, hem li Fînlendayê hem jî di nav civakên Fînî yên li derveyî welat de (mînak, li Kanadayê), girîngiya wê ya çandî û civakî ya domdar destnîşan dikin.51
  Têkiliya xurt a Fîniyan bi xwezayê re, pabendbûna wan bi nirxên wekheviyê, û pratîka hevpar û wekhevker a saunayê bi hev re çarçoveyekê ji bo jiyana civakî ya Fînî ava dikin. Ev stûnên hanê hem nirxandina takekesparêziyê (mînak, di serbestiya li xwezayê de) hem jî komunalîzmê (mînak, di civakbûna saunayê û pabendbûna bi wekheviyê de) di nav xwe de dihewînin. Ev têkeliyek bêhempa ye ku ji tenê danasîna her hêmanekê bi serê xwe wêdetir diçe û têkiliyên kûr ên di navbera wan de ji bo têgihiştina nasnameya Fînî ronî dike.

C. Festîval û Jiyana Çandî ya Hemdem

Jiyana çandî ya Fînlendayê bi festîvalên cihêreng û beşdariyeke çalak a gel di çalakiyên çandî de dewlemend e. Ev beş dê awirekê bide cejnên kevneşopî û festîvalên hevdem ên ku jiyana çandî ya Fînlendayê rengîn dikin.

Cejnên Fînî bi gelemperî dişibin salnameya Xiristiyaniya Rojava û kevneşopiyên Protestan, lê di heman demê de bermayiyên kevneşopiyên pagan ên kevnar ên Fînî jî di nav xwe de dihewînin.46 Juhannus (Cejna Havîna Navîn) yek ji cejnên herî girîng û hezkirî ye. Di vê cejnê de, ku di hefteya herî dirêj a havînê de tê pîrozkirin, piraniya Fîniyan diçin mökkiyên xwe (xanîkên havînê) yên li ber golan. Agirên mezin ên nîvê şevê (li gorî herêmê) û li Giravên Ålandê reqsa li dora Stûna Gulanê ya bi eslê xwe Swêdî, beşek ji kevneşopiyên Juhannusê ne.46

Joulu (Noel) cejneke din a girîng e ku bi kevneşopiyên xemilandina darên Noelê û salnameyên Adventê tê pîroz kirin. Diyarî di şeva Noelê de bi serdanek ji Joulupukki (Bavê Noel, Santa Claus) têne dayîn. Xwarinên kevneşopî bi gelemperî tenê di Noelê de têne xwarin û li dû wê çûyîna saunayê tê.46 Vappu (Roja Gulanê), ku di 1ê Gulanê de tê pîrozkirin, cejneke neteweyî ye ji bo pêşwazîkirina biharê û bi meş û şahiyan tê pîroz kirin.46

Ji bilî van cejnên kevneşopî, Fînlenda xwedan qadeke berfireh û pir-hunerî ya festîvalên huner û çandê ye, ku bi taybetî di mehên havînê de kom bûne.⁵³ Li gorî Navenda Lêkolînên Polîtîkaya Çandî Cupore, ev festîval di pêşxistina formên hunerî yên cihêreng û danasîna diyardeyên nû de roleke sereke dilîzin.⁵⁴ Festîval wekî amûrên bingehîn ji bo diyarkirin û ji nû ve diyarkirina mekanan, hem li gundan hem jî li bajaran, têne dîtin. Ew derfetê didin civakan ku bicivin, beşdar bibin, kevneşopiyan derbas bikin, û her weha ji bo ceribandin û nûjeniyê bibin platform.⁵³ Siyaseta çandî ya Fînî girîngiyeke mezin dide festîvalan ji ber jîndariya huner û çandê û her weha bandora wan a civakî. Wezareta Perwerde û Çandê ya Fînî bi rêya yarmetiyên dewletê piştgiriyê dide gelek festîvalên huner û çandê yên neteweyî.⁵⁴

Beşdariya çandî li Fînlendayê bi giştî di asteke bilind de ye. Li gorî daneyên Eurostatê, Fînlenda di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de di warê beşdariya çandî de di rêzên pêşîn de cih digire.⁵⁵ Her çend daneyên sala 2022an ji ber bandora pandemiya COVID-19 kêmbûnek nîşan bidin jî, rêjeya beşdariyê li Fînlendayê li gorî gelek welatên din ên YEyê bilind maye. Wek mînak, di sala 2022an de, Fînlenda ji bo beşdariya di çalakiyên çandî de yek û sê caran di salê de di rêza duyemîn de bû li YEyê (46.6%).⁵⁵ Ev yek nîşan dide ku çand û huner di jiyana Fîniyan de xwedî roleke girîng e.

IV. Wêje û Hunerên Fînî

Wêje û hunerên Fînî neynika dîrok, çand û nasnameya neteweyî ne. Ji kevneşopiyên devkî yên dewlemend bigire heya tevgerên modernîst û îfadeyên hevdem, qada hunerî ya Fînlendayê cihêrengî û kûrahiyeke berbiçav nîşan dide.

A. Pêşketina Wêjeya Fînî (bi Zimanê Fînî û Swêdî)

Dîroka wêjeya Fînlendayê bi awayekî xwerû bi dîroka wêjeya Swêdî ve girêdayî ye, ji ber ku Fînlenda ji nîveka sedsala 12-an heya sala 1809-an di bin desthilatiya Swêdê de ma, û zimanê Swêdî heya dawiya sedsala 19-an zimanê çînên jorîn û rêveberiyê bû.³⁵ Di vê serdemê de, wêjeya gelêrî ya Fînî, bi taybetî helbestên devkî yên bi metra Kalevalayê, pir dewlemend bû û bi cûrbecûr forman dihat îfade kirin.³⁵ Damezrînerê Fîniya wêjeyî reformîstê olî Mikael Agricola (n. 1510–1557) tê hesibandin, ku yekem pirtûka bi zimanê Fînî û wergera Peymana Nû weşand.¹⁵

Di sedsala 19-an de, piştî ku Fînlenda bû dukatek mezin a otonom a Rûsyayê, tevgerek ji bo pêşxistina çand û zimanekî serbixwe yê Fînî derket holê.¹⁷ Di vê serdemê de, wêjeya bi zimanê Fînî ligel kevneşopiya domdar a wêjeya Fînî-Swêdî bi awayekî berbiçav pêş ket. Ev dualîteya zimanî yek ji taybetmendiyên sereke yên çanda wêjeyî ya Fînlendayê ye; her du zimanan jî di dewlemendkirina mîrateya wêjeyî ya neteweyî û îfadekirina nasnameya Fînî de xwedî rol bûne.

• Tevgerên Wêjeyî:

• Romantîzma Neteweyî/Sembolîzm: Di dawiya sedsala 19-an û destpêka sedsala 20-an de, taybetmendiyên modernîst ên destpêkê di wêjeya îंपresyonîst û bi taybetî di wêjeya neteweyî-romantîk (an sembolîst) de xuya bûn.⁵⁷ Vê tevgerê girîngî dida mijarên neteweyî, folklor û mîtolojiyê, ku Kalevala çavkaniyeke sereke ya îlhama wê bû.
• Modernîzma Fînî-Swêdî: Modernîzm bi awayekî berfireh di salên 1910-an û 1920-an de di nav wêjeya Fînî-Swêdî de bi pêşengiya helbestvan Edith Södergran, rexnegir û nivîskar Hagar Olsson, nivîskar û bestekar Elmer Diktonius, û helbestvan Gunnar Björling bi tevahî pêk hat.⁵⁷ Koma Dagdrivare (“Bêkar”), ku di salên 1910-an de derket holê, bi şêwazek tûj, sînîk û analîtîk dihat nasîn.⁵⁷
• Tulenkantajat (“Hilgirên Meşaleyê”): Komeke nivîskarên ciwan ên bi zimanê Fînî bû ku di nîveka salên 1920-an de derket holê. Dirûşma wan “Pencereyan li Ewropayê vekin!” bû, û wan hewl dida ku wêjeya Fînî ji kevneşopiyên gundî dûr bixin û ber bi mijar û şêwazên bajarî û Ewropî ve bibin. Wan ayeta azad, mijarên egzotîk, û romantîzma bajarî anîn zimanê Fînî.⁵⁷
• Modernîzma bi Zimanê Fînî: Her çend hin hêmanên modernîzmê zûtir xuya bûbûn jî, tê gotin ku modernîzm di wêjeya bi zimanê Fînî de bi awayekî berfireh di salên 1950-an de bi kesayetên wekî edîtor, teorîsyen û helbestvan Thomas Anhava, helbestvan Paavo Haavikko, û nivîskarên Eeva-Liisa Manner, Marja-Liisa Vartio û Veijo Meri pêk hat.⁵⁷
• Realîzm: Wêjeya Fînî, nemaze di romana bi zimanê Fînî de, kevneşopiyeke xurt a “teswîra gel” hebû. Piştî şerê navxweyî yê sala 1917-an, helwesteke rexneyîtir û xwerexnekirinê di nav nivîskaran de gelemperî bû.⁵⁸ Nivîskarê wekî Joel Lehtonen bi berhema xwe Putkinotko lêkolîneke rengîn, mîzahî û bi tûndî rexneyî li ser jiyana feqîrên gundî pêşkêş kir.⁵⁸
• Postmodernîzm/Piştî-Postmodernîzm: Di wêjeya Fînî ya hevdem de, nîqaş û ceribandinên li ser teorî û şêwazên postmodern û tiştê ku li dû wê tê (carinan wekî metamodernîzm an piştî-postmodernîzm tê binav kirin) cih digirin. Ev yek di lêkolîna diyardeyên nivîskî yên cihêreng de, ji romanên hevdem bigire heya pêşandanên TV û teoriyên fanan ên serhêl, xuya dibe.⁵⁹

Wêjeya Fînî gelek caran wekî neynikek û şîroveyek li ser krîz û veguherînên civakî û siyasî yên mezin xebitiye. Nivîskaran bi berhemên xwe ne tenê bûyerên dîrokî tomar kirine, lê di heman demê de beşdarî nîqaşên neteweyî bûne, nasnameyê pirsiyar kirine û ji nû ve şekil dane. Ev girêdana di navbera wêje û konteksta civakî-dîrokî ya berfireh de yek ji taybetmendiyên sereke yên wêjeya Fînî ye.

B. Nivîskarên Sereke û Berhemên Wan

Wêjeya Fînî bi gelek nivîskarên hêja û berhemên bibandor dewlemend e. Li vir dê behsa hin ji yên herî girîng were kirin:

• Aleksis Kivi (1834–1872):
  Bi gelemperî wekî bavê wêjeya Fînî ya nûjen û yekemîn nivîskarê mezin ê bi zimanê Fînî tê hesibandin. Berhema wî ya herî navdar û bingehîn romana Seitsemän veljestä (Heft Birayên, 1870) ye.17 Ev roman, ku çîroka heft birayên gundî vedibêje ku ji civakê direvin û li daristanê dijîn lê di dawiyê de fêrî xwendinê dibin û vedigerin nav civakê, mijarên wekî têkiliya di navbera xwezayê û çandê de, girîngiya xwendin û nivîsandinê ji bo pêşketina kesane û neteweyî, û dijwariyên modernîzebûnê dinirxîne.61 Her çend di destpêkê de ji hêla hin rexnegirên muhafezekar ve bi tundî hate rexne kirin ji ber zimanê xwe yê gelêrî û karakterên xwe yên “ne-îdealîzekirî”, Heft Birayên paşê bû klasîkek û di şekildana nasnameya Fînî û pêşxistina zimanê Fînî yê wêjeyî de roleke girîng lîst.61 Kivi di heman demê de şanonivîsekî jêhatî bû, ku komediya Nummisuutarit (Solkerên Nummiyê) yek ji berhemên wî yên din ên navdar e.63
• Johan Ludvig Runeberg (1804–1877):
  Her çend bi zimanê Swêdî dinivîsand jî, Runeberg wekî helbestvanê neteweyî yê Fînlendayê tê qebûlkirin.35 Berhema wî ya herî navdar û bibandor Fänrik Ståls sägner (Çîrokên Alaydar Stål), ku di du beşan de (1848 û 1860) hate weşandin, rêzehelbestên epîk li ser Şerê Fînî yê 1808-1809 di navbera Swêd û Rûsyayê de dihewîne.35 Van helbestan ruhê welatparêziyê û lehengiya gelê Fînî pîroz dikin. Helbesta “Vårt land” (“Welatê Me”) ji vê berhemê hatiye girtin û bûye sirûda neteweyî ya Fînlendayê.64 Karê Runeberg bi gelemperî bandora klasîsîzmê (bi taybetî Goethe) û romantîzmê nîşan dide, û ew bi têgihiştineke realîst û sempatîk jiyana gundiyên Fînî teswîr dike.64
• Mika Waltari (1908–1979):
  Yek ji nivîskarên Fînî yên herî berhemdar û navneteweyî yê sedsala 20-an e, ku bi taybetî bi romanên xwe yên dîrokî yên berfireh navdar e.17 Berhema wî ya herî navdar romana Sinuhe egyptiläinen (Misrî Sinuhe, 1945) ye, ku li Misrê kevnar di dema desthilatdariya Firewn Akhenaten de derbas dibe.67 Ev roman bi asta xwe ya bilind a rastbûna dîrokî di teswîrkirina jiyan û çanda serdemê de, û her weha bi peyama xwe ya felsefî û pesîmîst a li ser xwezaya mirovî ya bêkêmasî û dubarebûna dîrokê tê nasîn.68 Tê gotin ku Waltari di vê romanê de alegoriyên li ser Şerê Cîhanê yê Duyemîn û rewşa mirovahiyê ya hevdem jî bi cih kirine.68 Berî Sinuhe, Waltari di roman û şanoyên xwe yên destpêkê de mijarên wekî krîzên nifşê ciwan ê di navbera her du şerên cîhanê de û guherîna rolên zayendî lêkolîn kiriye.67
• Väinö Linna (1920–1992):
  Nivîskarekî pir bi bandor ê serdema piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn bû. Romana wî ya şer a realîst Tuntematon sotilas (Leşkerê Nenas, 1954), ku li ser bingeha serpêhatiyên Linna bi xwe di Şerê Berdewamiyê de ye, wêneyê îdealîzekirî û romantîzekirî yê leşkerê Fînî yê hêja û guhdar şikand û nêrîneke rastîntir û mirovîtir pêşkêş kir.70 Ev roman bû sedema nîqaşên mezin û di têgihiştina Fîniyan a şer de xalek werçerxanê bû. Trîlojiya wî ya din a girîng, Täällä Pohjantähden alla (Li vir Di bin Stêrka Bakur de, 1959–1962), çîroka epîk a malbateke gundî ya Fînî ji dawiya sedsala 19-an heya nîveka sedsala 20-an vedibêje, û tê de bûyerên dîrokî yên girîng ên wekî Şerê Navxweyî û guherînên civakî yên mezin bi awayekî berfireh têne teswîr kirin.72
• Frans Eemil Sillanpää (1888–1964):
  Yekem nivîskarê Fînî bû ku di sala 1939an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt “ji bo têgihiştina wî ya kûr a gundiyên welatê xwe û hunera hêja ya ku wî pê awayê jiyana wan û têkiliya wan bi Xwezayê re teswîr kiriye”.35 Berhemên wî yên navdar ên wekî Hurskas kurjuus (Mîrata Hêja, 1919), ku bandora Şerê Navxweyî li ser gundiyekî feqîr vedibêje, Nuorena nukkunut (Keça Silja, ango Di Ciwaniya Xwe de Razayî, 1931), çîroka trajîk a keçeke gundî, û Ihmiset suviyössä (Mirov di Şeva Havînê de, 1934), ku bi şêwazê xwe yê lîrîk tê nasîn, jiyana gundî, têkiliya mirov bi xwezayê re, û hêzên biyolojîk ên ku bandorê li mirovan dikin, dinirxînin.74 Nivîsên Sillanpää bi realîzma xwe ya ku bi hêmanên lîrîk û carinan jî psîkoanalîtîk tê xemilandin, têne nasîn.74
• Edith Södergran (1892–1923):
  Helbestvaneke Fînî-Swêdî ya modernîst a pêşeng û yek ji kesayetên herî girîng ên modernîzma Skandînavyayê bû.57 Helbestên wê, ku bi zimanê Swêdî hatine nivîsandin, bi bikaranîna ayeta azad, wêneyên xurt û orîjînal, û îfadeya subjektîf û hestyarî ya tund têne nasîn. Ew bi wêrekiya xwe di şikandina qalibên kevneşopî yên helbestê û vekirina rê ji modernîzmê re navdar e. Mijarên wekî xwezayê, evînê, mirinê, û lêgerîna li wateyê di helbestên wê de cih digirin. Lêkolînên vê dawiyê helbestên wê ji perspektîfên femînîst, queer û trans jî şîrove dikin, û balê dikişînin ser awayê ku ew zayend û laşê di berhemên xwe de tematîze dike.78 Berhevokên wê yên girîng Dikter (Helbest, 1916) û Septemberlyran (Lîra Îlonê) ne.
• Tove Jansson (1914–2001):
  Nivîskar û hunermendeke Fînî-Swêdî ku bi taybetî bi pirtûkên xwe yên zarokan ên li ser Moominan (Mûmî) li seranserê cîhanê navdar e.17 Pirtûkên Moomin ne tenê ji bo zarokan, lê ji ber mîzah, kûrahiya felsefî, û teswîrkirina karakterên yekta û têkiliyên tevlihev, ji bo mezinan jî balkêş in.83 Mijarên wekî malbat, hevaltî, tenêtî, serpêhatî, û berxwedana li hember dijwariyan di van çîrokan de bi awayekî hostayî hatine hûnandin. Jansson ji bilî pirtûkên Moomin, ji bo mezinan jî roman û kurteçîrok nivîsandine, ku tê de psîkolojiya navberî, têkiliyên mirovî, û xwesteka hevgirtinê bi awayekî kûr lêkolîn dike.82
• Bo Carpelan (1926–2011):
  Helbestvan û nivîskarekî Fînî-Swêdî yê girîng û pir berhemdar bû ku gelek xelat wergirtine.85 Berhemên wî mijarên wekî kesê di nav xwe de asêmayî, dijberiyên jiyan û mirinê, nisbîbûna nirxan, û zehmetiya naskirina rastiyê vedikolin.86 Şêwaza wî bi lîrîzm û kûrahiya felsefî tê nasîn. Romana wî ya navdar Urwind (1993), ku Xelata Finlandia wergirt, bi karanîna teoriyên rexnegirê edebî yê Rûs Mikhail Bakhtin, wekî diyalogîzm û kronotop, hatiye analîz kirin.85

Tabloya jêrîn kurteyek li ser van nivîskarên sereke û berhemên wan pêşkêş dike:

Tabloya 4: Nivîskarên Sereke yên Fînî û Berhemên Wan ên Girîng

Nivîskar	Serdema Jiyanê	Zimanê Nivîsandinê	Berhemên Sereke	Kurte Danasîna Girîngiyê
Aleksis Kivi	1834–1872	Fînî	Seitsemän veljestä (Heft Birayên), Nummisuutarit (Solkerên Nummiyê)	Bavê romana Fînî, realîzma gelêrî, mijarên neteweyî û pêşketinê.
Johan Ludvig Runeberg	1804–1877	Swêdî	Fänrik Ståls sägner (Çîrokên Alaydar Stål), “Vårt land” (Welatê Me)	Helbestvanê neteweyî yê Fînlendayê, romantîzma neteweyî, lehengiya Fînî.
Mika Waltari	1908–1979	Fînî	Sinuhe egyptiläinen (Misrî Sinuhe), romanên dîrokî yên din	Nivîskarê romanên dîrokî yên navneteweyî, mijarên felsefî û xwezaya mirovî.
Väinö Linna	1920–1992	Fînî	Tuntematon sotilas (Leşkerê Nenas), Täällä Pohjantähden alla (Li vir Di bin Stêrka Bakur de)	Realîzma civakî û şer, rexneya li ser îdealîzma neteweyî, teswîra jiyana gel.
Frans Eemil Sillanpää	1888–1964	Fînî	Hurskas kurjuus (Mîrata Hêja), Nuorena nukkunut (Keça Silja)	Xelata Nobelê (1939), têgihiştina kûr a jiyana gundiyan û têkiliya wan bi xwezayê re.
Edith Södergran	1892–1923	Swêdî	Dikter (Helbest), Septemberlyran (Lîra Îlonê)	Pêşenga modernîzma Fînî-Swêdî û Skandînavyayê, helbesta azad, mijarên zayendî û subjektîf.
Tove Jansson	1914–2001	Swêdî	Pirtûkên Moomin, Sommarboken (Pirtûka Havînê)	Nivîskara navdar a pirtûkên zarokan û mezinan, mijarên malbat, tenêtî û felsefeya jiyanê.
Bo Carpelan	1926–2011	Swêdî	Urwind, Berg, berhevokên helbestan	Helbestvan û romannivîsê Fînî-Swêdî yê xelatgir, mijarên hebûnî û lîrîzm.

Ev tablo kurteyek berfireh a kesayetên herî girîng ên wêjeya Fînî û beşdariyên wan peyda dike û ji xwendevanan re dibe alîkar ku cihêrengî û dewlemendiya kevneşopiya wêjeyî ya Fînî, hem bi Fînî hem jî bi Swêdî, bibînin.

C. Hunerên Dîtbarî, Mîmarî, û Muzîk

Qada hunerî ya Fînlendayê, mîna wêjeya wê, bi nasnameya neteweyî û bandorên navneteweyî ve girêdayî ye.

• Hunerên Dîtbarî:
  Destana neteweyî, Kalevala, ne tenê di wêjeyê de, lê di hunerên dîtbarî de jî bûye çavkaniyeke girîng a îlhama. Wênesazê navdar ê serdema Romantîzma Neteweyî, Akseli Gallen-Kallela (1865–1931), gelek berhemên xwe li ser bingeha dîmen û karakterên Kalevalayê afirandine, ku ev yek di xurtkirina hişmendiya neteweyî de roleke mezin lîstiye.87
  Di nîvê duyemîn ê sedsala 20-an de, nemaze di dema Şerê Sar de, Fînlenda bû qadek ji bo danûstandina hunerî ya navneteweyî. Siyaseta Şerê Sar bû sedema zêdebûna gera hunerê, û bi sedan pêşangehên hunerî yên navneteweyî, hem ji welatên Rojava hem jî ji Bloka Rojhilat, li Fînlendayê hatin lidarxistin.89 Van pêşangehan perspektîfeke dewlemend û cihêreng li ser hunera navneteweyî pêşkêş kirin. Lêbelê, wekî ku lêkolînên vê dawiyê destnîşan dikin, gelek ji van pêşangehên girîng, ji ber sedemên siyasî an pêşdaraziyan, di kanona dîroka hunera Fînî de hatine paşguh kirin an marjînalîze kirin.89 Ji nû ve nirxandina van pêşangehan dikare têgihiştineke nû li ser gera navneteweyî ya bandorên hunerî û bandora hunera navneteweyî li ser huner, hunermend û qada hunerî ya Fînî peyda bike.
• Mîmarî:
  Pêşketina mîmariya Fînî jî ji nêz ve bi tevgera neteweperestiyê û lêgerîna li îfadeyeke neteweyî ve girêdayî bû.87 Di destpêka sedsala 20-an de, mîmarên wekî Eliel Saarinen, ku berhemên wî yên navdar Muzeya Neteweyî û stasyona trenê ya navendî ya Helsinkiyê ne, û Lars Sonck, ku bi dêrên xwe yên li Helsinkî û Tampereyê tê nasîn, pêşengên şêwaza Romantîzma Neteweyî bûn.87 Jinên Fînî jî di mîmariyê de zû nûjenî kirin, di nav wan de Wiwi Lönn û Signe Hornborg, ku yek ji yekemîn mîmarên jin ên bi perwerdehiya fermî li cîhanê bû.87
  Di sedsala 20-an de, têgeha fonksiyonalîzmê ji hêla Gustaf Strengell ve hate pêşve xistin. Di salên 1920-an de, mîmarên navdar ên wekî Alvar Aalto û Erik Bryggman dest bi ceribandina guhertoyên herêmî yên Şêwaza Navneteweyî kirin, ku tê de bikaranîna materyalên xwezayî û entegrasyona bi peyzajê re girîng bû.87 Berhemên Aalto yên wekî Sanatoriuma Paimio, pirtûkxaneya Viipuri (niha li Rûsyayê ye), û Salona Finlandia ya li Helsinkiyê, bûne îkonên mîmariya modern a cîhanî.87 Mîmariya Fînî ya hevdem jî bi standardên bilind û nêzîkatiyên nûjen berdewam dike.
• Muzîk:
  Kesayeta herî navdar û serdest a muzîka klasîk a Fînî di nîvê yekem ê sedsala 20-an de Jean Sibelius (1865–1957) bû.87 Muzîka wî, ku bi giranî ji folklor û xwezaya Fînî îlhama xwe girtiye (tevî Kalevala), muzîka Fînî xistiye repertuara salonên konserê yên cîhanê. Akademiya Sibelius a li Helsinkiyê navendeke navdar a cîhanî ya xwendina muzîkê ye.87 Ji bilî Sibelius, bestekarên din ên Fînî yên navdar ên hevdem Magnus Lindberg, Kaija Saariaho, û Einojuhani Rautavaara ne.87
  Muzîka gelêrî ya Fînî girêdayî kevneşopiyeke muzîkî ya berfirehtir e ku di nav gelên Balto-Fînî de hevpar e û bi gelemperî bi metra Kalevalayê tê gotin.42 Ev kevneşopî di muzîka gelêrî ya Fînî ya hevdem de jî berdewam dike û ji nû ve tê şîrove kirin. Muzîka hevdem a Fînî, bi giştî, qadeke pîşeyî ye ku bi giranî di nav sîstema perwerdehiya muzîkê ya Fînî de pêş ketiye.42
  Qada muzîka hunerî ya hevdem li Fînlendayê pirreng û cihêreng e, ku ji muzîka elektroakûstîk bigire heya formên cihêreng ên muzîka odeyê û muzîka orkestrayê diguhere.91 Gelek festîvalên muzîka hevdem li seranserê welêt têne lidarxistin. Di dema Şerê Sar de, Fînlenda di heman demê de bû qadek ji bo dîplomasiya muzîkê ya Rojava, û komeke bi navê Nykymusiikki–Nutidsmusik (Muzîka Hevdem) di sala 1949an de hate damezrandin da ku muzîka nû pêş bixe.92

V. Sînemageriya Fînî

Sînemaya Fînî, her çend li gorî pîşesaziyên mezin ên cîhanê piçûk be jî, xwedî dîrokeke dirêj û balkêş e ku tê de serdemên zêrîn, kêşeyên aborî û siyasî, û vejînên afirîner hene. Ew neynika guherînên civakî û çandî yên Fînlendayê ye û di heman demê de beşdarî îfadeya nasnameya neteweyî jî bûye.

A. Dîroka Sînemaya Fînî û Tevgerên Sereke

Dîroka sînemaya Fînî hema hema bi qasî dîroka sînemayê bi xwe kevn e. Yekemîn pêşandanên giştî yên wêneyên bizav li Helsinkiyê di sala 1896an de, tenê salek piştî pêşandana yekem a cîhanî ya birayên Lumière li Parîsê, dest pê kirin.⁹³ Lêbelê, zêdetirî deh salan طول kişand heya ku yekemîn fîlma Fînî di sala 1907an de hate hilberandin û pêşandan. Ev fîlma yekem, bi navê Salaviinanpolttajat (Qaçaxçiyên Sprîto), ji hêla Teuvo Puro ve hatibû derhêner kirin.⁹³ Piştî van gavên destpêkê, pêşketina sînemaya Fînî pir hêdî bû. Ji ber nearamiya siyasî ya di bin desthilatdariya Rûsyayê de û paşê Şerê Navxweyî, di navbera salên 1909–1911 û 1917–1918 de hema hema ti fîlmên Fînî nehatin hilberandin.⁹³

Piştî ku Fînlenda di sala 1917an de serxwebûna xwe bi dest xist û rewşa siyasî piştî Şerê Navxweyî yê 1918an aram bû, civaka Fînî û jiyana wê ya çandî, tevî hunera sînemayê, dest bi pêşketineke nû kir.⁹³ Di salên 1920î de, bi saya pargîdaniya serkeftî ya Suomi-Filmi û serokê wê yê afirîner Erkki Karu, hilberîna fîlman bi rêkûpêk dest pê kir.⁹³ Karu di heman demê de derhêneriya gelek fîlmên girîng ên serdema bêdeng kir û heya mirina xwe ya zû di 1935an de kesayetek navendî ya sînemaya Fînî ma. Fîlma wî ya Nummisuutarit (Solkerên Nummiyê, 1923), ku li ser bingeha şanoya Aleksis Kivi hatiye çêkirin, wekî şaheserek bingehîn a serdema bêdeng tê hesibandin.⁹³

Lûtkeya pêşketina sînemaya Fînî, ku wekî “Serdema Zêrîn” tê binavkirin, di salên 1930î heya 1950î de bû. Di vê serdemê de, sê studyoyên mezin – Suomi-Filmi, Suomen Filmiteollisuus (SF, ku ji hêla Erkki Karu ve piştî derketina wî ji Suomi-Filmi hate damezrandin), û pargîdaniyek sêyemîn a piçûktir – fîlm hildiberandin û ji bo bazarê pêşbazî dikirin.⁹³ Ev pêşbazî bû sedema zêdebûna hejmar û kalîteya fîlmên navxweyî û populerbûna wan di nav temaşevanên Fînî de.

Lêbelê, di salên 1960î de, ji ber gelek faktoran, di nav de zêdebûna populerbûna televîzyonê, guherînên di meylên siyasî û çandî de, û pirsgirêkên aborî, balkêşiya fîlmên studyoyê kêm bû. Hema hema hemî studyoyên mezin hatin girtin, û fîlmên ku dihatin çêkirin bi gelemperî bêtir siyasî û “hunerî” bûn, ku ev yek ji girseyan re ne balkêş bû.⁹³ Tevî vê yekê, hin sînemager li dijî vê meylê derketin û hilberandina fîlmên populer ên ku ji hêla rexnegiran ve dihatin şermezar kirin lê ji hêla gel ve dihatin hezkirin, domandin. “Pêla Nû” ya sînemaya Fînî di navbera salên 1960 û 1980 de derket holê, bi derhênerên wekî Risto Jarva û Mikko Niskanen ku şêwazên nû û realîzma civakî anîn sînemayê.⁹³ Serdema Aki Kaurismäki ya salên 1980î jî di nûjenkirin û danasîna sînemaya Fînî li qada navneteweyî de xwedî girîngiyeke mezin e.⁹³

Enstîtuya Neteweyî ya Audiovizuel (KAVI), ku berê wekî Arşîva Fîlman a Fînî dihat nasîn (1957-2007), di parastina mîrateya audiovizuel a Fînî de, di nav de fîlm, televîzyon û radyo, û piştgirîkirina lêkolîn û xurtkirina zanîna çanda audiovizuel de roleke navendî dilîze.⁹⁴

Dîroka sînemaya Fînî ji nêz ve bi pêşketinên civakî, siyasî û çandî yên Fînlendayê ve girêdayî ye. Ji serdemên bêîstîqrar û avakirina netewe bigire heya guherînên di şêwazên jiyanê û polîtîkayên çandî de, sînema hem neynika van guherînan bûye hem jî di şekildana têgihiştina giştî de rol lîstiye. Di dirêjahiya dîroka xwe de, sînemaya Fînî bi tengezariyek domdar di navbera armancên bazirgan

xebatên wergirtî

1. Geography of Finland – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Finland
2. Finland | Geography, History, Maps, & Facts | Britannica, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/place/Finland
3. Finland’s climate warms faster than global average – Helsinki Times, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/domestic/25974-finland-s-climate-warms-faster-than-global-average.html
4. Modern Finnish Economic History | Oxford Research Encyclopedia …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oxfordre.com/economics/display/10.1093/acrefore/9780190625979.001.0001/acrefore-9780190625979-e-678?p=emailAws33aKHvFngY&d=/10.1093/acrefore/9780190625979.001.0001/acrefore-9780190625979-e-678
5. (PDF) Land use and land use change emissions of forest land in Finnish provinces—an LCA dataset – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/390494250_Land_use_and_land_use_change_emissions_of_forest_land_in_Finnish_provinces-an_LCA_dataset?_tp=eyJjb250ZXh0Ijp7InBhZ2UiOiJqb3VybmFsIiwicHJldmlvdXNQYWdlIjpudWxsLCJzdWJQYWdlIjoib3ZlcnZpZXcifX0
6. Geological Survey of Finland Is an Expert in Geological Resources, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.gtk.fi/en/gtk/
7. unfccc.int, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://unfccc.int/sites/default/files/resource/GCOS_report_2022_finland.pdf
8. We build hope through research | Syke, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.syke.fi/en
9. Evidence-based knowledge of sustainability transformation – Syke.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.syke.fi/en/research
10. Expert services for the development of the protected area network in the Barents Region (BPAN), phase II, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.syke.fi/en/projects/bpan
11. Finland–Sweden relations – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Finland%E2%80%93Sweden_relations
12. Finland under Swedish rule – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Finland_under_Swedish_rule
13. Finland Gains Independence | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/history/finland-gains-independence
14. http://www.ssoar.info, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/85873/ssoar-studeurop-2022-4-suchoples-In_the_Shadow_of_the.pdf?sequence=1&isAllowed=y
15. Historical development – Eurydice – European Union, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/finland/historical-development
16. ​The history of the development of statehood in Finland – Eduskunta, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.eduskunta.fi/EN/naineduskuntatoimii/kirjasto/aineistot/yhteiskunta/suomi-valtiona/Pages/Suomen-valtiokehityksen-historiaa.aspx
17. Finnish literature – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Finnish_literature
18. The Impact of the Finnish Civil War on Modern Finland – MexicoHistorico.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-the-finnish-civil-war-on-modern-finland-bd45c67c.html
19. Finnish Civil War – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Finnish_Civil_War
20. Introduction: The Finnish Civil War, Revolution and Scholarship – Brill, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://brill.com/display/book/edcoll/9789004280717/B9789004280717_002.pdf
21. The Republic of Fear: Mental Illness in the Finnish Civil War of 1918 – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/368781201_The_Republic_of_Fear_Mental_Illness_in_the_Finnish_Civil_War_of_1918
22. Finnish Civil War 1918, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/finnish-civil-war-1918/
23. Interpretations of the Finnish Civil War of 1918 | Cairn.info, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://shs.cairn.info/revue-d-histoire-nordique-2024-1-page-102?lang=en
24. In the Shadow of the Eastern Neighbour. Finland in the Security Policy of Russia and the Soviet Union from Peter the Great to Contemporary Times – Studia Europejskie, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://journalse.com/in-the-shadow-of-the-eastern-neighbour-finland-in-the-security-policy-of-russia-and-the-soviet-union-from-peter-the-great-to-contemporary-times/
25. The Conceptual History of the Welfare State in Finland … – Helda, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://helda.helsinki.fi/bitstreams/30f65fc0-0efa-4e3f-be32-af81045081a2/download
26. The Making of the Welfare State in Finland – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/388380911_The_Making_of_the_Welfare_State_in_Finland
27. The Making of the Welfare State in Finland Kettunen, Pauli – Helda – Helsinki.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://helda.helsinki.fi/bitstreams/46d98da3-2b10-4dd0-ad2b-1925b6cfe175/download
28. profiles.shsu.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://profiles.shsu.edu/eng_ira/finnishstudies/Finnish%20Tables%20of%20Content/JoFs_Vol%2024.1&2.pdf
29. twcu.repo.nii.ac.jp, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://twcu.repo.nii.ac.jp/record/25183/files/TiinaMATIKAINEN20110315.pdf
30. Languages of Finland – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Languages_of_Finland
31. Population: demographic situation, languages and religions – Eurydice – European Union, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/finland/population-demographic-situation-languages-and-religions
32. Swedish in Finland – Folktinget, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.folktinget.fi/Site/Data/1597/Files/Folktinget_SwedishInFinland_broschyr_A5_06.pdf
33. http://www.ecmi.de, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.ecmi.de/fileadmin/redakteure/publications/pdf/Working_Paper___92.pdf
34. (PDF) Finnish, the Most Difficult Language to Learn? Four German-Speaking Migrants’ Ways of Getting Access to the Finnish Language in the North of Finland – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/376536317_Finnish_the_Most_Difficult_Language_to_Learn_Four_German-Speaking_Migrants’_Ways_of_Getting_Access_to_the_Finnish_Language_in_the_North_of_Finland
35. Finnish literature | Epic Poetry, Novels & Plays | Britannica, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/art/Finnish-literature
36. Population structure: Release of the statistics corrected | Statistics Finland, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://stat.fi/en/revisionrelease/cm92crqci6ujc07w2pjqjer4s
37. karenrager.tripod.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://karenrager.tripod.com/essays/kalevala.html
38. The Different Meanings of the Kalevala – nordics.info, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://nordics.info/nnl/show/artikel/the-meaning-of-the-kalevala
39. Eija Stark, University of Helsinki | Center for Folklore Studies, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://cfs.osu.edu/events/eija-stark-university-helsinki
40. Folklore and Nationalism in Modern Finland | Open Indiana | Indiana …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://publish.iupress.indiana.edu/projects/folklore-and-nationalism-in-modern-finland
41. About the Journal – Finnish Journal of Social Research, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://fjsr.journal.fi/about
42. http://www.berghahnjournals.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.berghahnjournals.com/view/journals/ethnologia-europaea/54/2/ee540202.pdf
43. My Experiences of Finnishness | Tampere Universities – blogs.tuni.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://blogs.tuni.fi/finnishness/yleinen/my-experiences-of-finnishness-59/
44. From Secret Egalitarian to Fierce Advocate – CBE International, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cbeinternational.org/resource/secret-egalitarian-fierce-advocate/
45. Sisu: The Finnish Secret of Inner Strength and Resilience …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-quiet-joy-of-being/202303/sisu-the-finnish-secret-of-inner-strength-and-resilience
46. Culture of Finland – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Culture_of_Finland
47. Exploring the Culture of Finland – AFS-USA, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.afsusa.org/countries/finland/
48. SGI 2024 | Finland | Social Sustainability, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.sgi-network.org/2024/Finland/Social_Sustainability
49. A guide to Finnish customs and manners – thisisFINLAND, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://finland.fi/life-society/a-guide-to-finnish-customs-and-manners/
50. Sauna is Life: Sauna Culture in Finland – American Swedish Historical Museum, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.americanswedish.org/exhibitions/sauna-life-sauna-culture-finland
51. Brand emergence from a cultural ritual: Finnish Sauna Case – Helda, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://helda.helsinki.fi/bitstreams/194631d3-ae5c-4ac7-ba98-bcd736e13770/download
52. (PDF) Writing Competitions as a New Research Method – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/267377696_Writing_Competitions_as_a_New_Research_Method
53. http://www.cupore.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cupore.fi/en/publications/festivals-in-finland/images/tiedostot/2016/festivaaliensuomi_jordan.pdf
54. http://www.cupore.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cupore.fi/images/tiedostot/tietokortit/cupore_factsheet_festivals.pdf
55. cultural participation – Statistics Explained – European Commission, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Culture_statistics_-_cultural_participation&oldid=649661
56. Culture statistics – cultural participation – Statistics Explained – Eurostat, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Culture_statistics_-_cultural_participation
57. Literary Modernism in Finland – Routledge Encyclopedia of Modernism, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.rem.routledge.com/articles/literary-modernism-in-finland
58. Finnish literature – Modernism, Poetry, Prose | Britannica, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/art/Finnish-literature/The-20th-century
59. Finnish Literature Society, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oa.finlit.fi/site/books/e/10.21435/skst.1476/
60. Literary Studies – Finnish Literature Society, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oa.finlit.fi/site/books/filter/254/
61. Seven Brothers: The book that shaped a Nordic identity – BBC, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.bbc.com/culture/article/20210907-seven-brothers-the-book-that-shaped-a-nordic-identity
62. Seitsemän veljestä – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Seitsem%C3%A4n_veljest%C3%A4
63. Kai Laitinen on Aleksis Kivi – Books from Finland, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.booksfromfinland.fi/1984/09/the-man-and-his-work/
64. Johan Ludvig Runeberg | National Poet of Finland, Romanticism …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/biography/Johan-Ludvig-Runeberg
65. Johan Ludvig Runeberg – Students | Britannica Kids | Homework Help, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://kids.britannica.com/students/article/Johan-Ludvig-Runeberg/335119
66. Remarks on Swedenborgian Elements in the Literary Production of Johan Ludvig Runeberg – Journal.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://journal.fi/temenos/article/view/6942/6754
67. The Egyptian | Historical Fiction, Epic Adventure, Mika Waltari …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/topic/The-Egyptian
68. The Egyptian – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Egyptian
69. Kaksi maailmaa? Sukupuoli Mika Waltarin kirjailijakuvassa … – JYX, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://jyx.jyu.fi/bitstream/handle/123456789/41655/978-951-39-5220-4_vaitos13062013.pdf?sequence=1&isAllowed=y
70. TULKINTOJEN RISTITULESSA: Kristian Smedsin … – Helda, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://helda.helsinki.fi/bitstreams/54ce2406-cf75-470a-bebd-26f425576f9c/download
71. Tuntematon Sotilas – Väinö Linna: A couple reasons why you should read the translation. : r/books – Reddit, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.reddit.com/r/books/comments/mgq0ap/tuntematon_sotilas_v%C3%A4in%C3%B6_linna_a_couple_reasons/
72. FAITHFULNESS VERSUS FLUENCY: COUNTING … – AKJournals, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://akjournals.com/downloadpdf/journals/084/6/2/article-p221.xml
73. The Unknown Soldier (novel) – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Unknown_Soldier_(novel)
74. Nobel Prize in Literature 1939 – Presentation – NobelPrize.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1939/biographical-critical-essay/
75. Frans Eemil Sillanpää – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Frans_Eemil_Sillanp%C3%A4%C3%A4
76. Frans Eemil Sillanpää Criticism: Introduction – eNotes.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.enotes.com/topics/frans-eemil-sillanpaa/criticism/introduction
77. Frans Eemil Sillanpää | Biography & Notable Works | Britannica, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/biography/Frans-Eemil-Sillanpaa
78. Edith Södergran’s Genderqueer Modernism – MDPI, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.mdpi.com/2076-0787/10/1/28
79. jyx.jyu.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://jyx.jyu.fi/bitstreams/46faf1eb-05a7-4f2f-a309-37312afbaa52/download
80. Psychoanalytic perspectives on Tove Jansson’s Moomin stories …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/361722106_Psychoanalytic_perspectives_on_Tove_Jansson’s_Moomin_stories
81. ‘Writing a Freer World’: An Appreciation of Tove Jansson at 92NY – Publishers Weekly, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-industry-news/article/97355-writing-a-freer-world-an-appreciation-of-tove-jansson-at-92ny.html
82. Beauty, Love, and Risk: The Woman Who Borrowed Memories: Selected Stories by Tove Jansson – The Kenyon Review, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://kenyonreview.org/kr-online-issue/2015-summer/selections/the-woman-who-borrowed-memories-selected-stories-by-tove-jansson-738439/
83. In Search of the Moomins in Helsinki: The Enduring Magic of Tove Jansson’s Characters, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://lithub.com/in-search-of-the-moomins-in-helsinki-the-enduring-magic-of-tove-jannsons-characters/
84. Tove Jansson’s Moomin Modernism, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://modernismmodernity.org/forums/posts/tove-jansson%E2%80%99s-moomin-modernism
85. jyx.jyu.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://jyx.jyu.fi/bitstreams/bdc9bdbf-acce-4d54-8c77-0760be14c7a6/download
86. On Bo Carpelan | Books from Finland, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.booksfromfinland.fi/1977/09/on-bo-carpelan/
87. Finland – Art, Music, Design | Britannica, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/place/Finland/The-arts
88. FINLAND – 20th-CENTURY ARCHITECTURE, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://architecture-history.org/schools/FINLAND.html
89. (PDF) Reassessing International Art Exhibitions in Finland: A New …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/387169168_Reassessing_International_Art_Exhibitions_in_Finland_A_New_Perspective_into_Exhibition_History_of_the_Second_Half_of_the_20th_Century
90. Music of Finland – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Music_of_Finland
91. A guide to the Finnish contemporary music scene – FMQ, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.fmq.fi/articles/a-guide-to-the-finnish-contemporary-music-scene
92. Western musical diplomacy in Finland during the Cold War … – FMQ, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.fmq.fi/articles/part-1-a-war-ends-a-war-begins
93. Cinema of Finland – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Cinema_of_Finland
94. National Audiovisual Institute – Valtiolle.fi, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://valtiolle.fi/en/employers/national-audiovisual-institute/