Laboratuwareke Zindî ya Pêşketinê û Mîrata Darwin

I. Pêşgotin

Signifikansa Gerdûnî ya Giravên Galapagos di Biyolojiya Pêşketinê de

Giravên Galapagos, komgiravek volkanîk a îzolekirî ye ku li ser ekwatorê di Okyanûsa Pasîfîk de ye, di warê biyolojiya pêşketinê, biyocografya û ekolojiyê de xwedî girîngiyeke bêhempa ye.¹ Ev girav wekî “laboratuwareke zindî” têne binavkirin, ji ber ku dîroka wan a jeolojîk a yekta û îzolasyona wan a ji parzemînê, bûye sedema pêşketina pirrengiyeke biyolojîk a awarte û asteke bilind a endemîzmê, ango hebûna cureyên ku tenê li vê deverê têne dîtin.¹ Van şert û mercên taybet derfetên bêhempa pêşkêş dikin ji bo lêkolînkirina pêvajoyên pêşketinê di hawîrdoreke xwezayî de.

Bi taybetî, Giravên Galapagosê di rêwîtiya rewşenbîrî ya Charles Darwin de, ku yek ji navdartirîn zanyarên cîhanê ye, roleke navendî lîstiye. Çavdêriyên ku wî di dema serdana xwe ya giravan de di sala 1835an de li ser flora û faunaya yekta û guherînkariya wan di navbera giravên cihê de kirin, ji bo formulekirina teoriya wî ya pêşketinê bi riya hilbijartina xwezayî, bingeheke krîtîk pêk anîn.¹ Îro, lêkolînên zanistî yên nûjen, bi taybetî di warên genetîka populasyonê û genomîkê de, li ser mîrata Darwîn ava dibin û têgihiştinên kûrtir derbarê mekanîzmayên curebûnê, adaptasyonê û pêşketinê li van giravan pêşkêş dikin.⁷

Ciwanbûna jeolojîk û koka volkanîk a giravan ne tenê taybetmendiyên danasînê ne, lê bi awayekî bingehîn bi cihêrengiya biyolojîk a wan ve girêdayî ne.⁸ Îzolasyon û eraziyên volkanîk ên nû û dijwar wekî zextên hilbijartinê yên xurt tevgeriyane û rêyên pêşketinê yên cureyên kolonîker şekil dane. Van hêzên jeolojîk bi rastî “zemîna ji bo ceribandinên pêşketinê amade kirine” ⁸, û organîzmayên ku ji parzemînê hatine neçar kirine ku xwe bi van şert û mercên nû û dijwar re biguncînin.⁵

Wekî din, girîngiya Galapagosê ji rola wê ya dîrokî ya di xebatên Darwîn de wêdetir e. Komgirav wekî navendeke girîng ji bo lêkolînên pêşketinê yên berdewam dimîne. Lêkolînên zanistî yên nûjen, nemaze yên ku amûrên genomîk bikar tînin, berdewam dikin ku pêvajoyên pêşketinê yên wekî hilbijartina xwezayî û curebûnê di dema rast de bişopînin û analîz bikin.⁷ Ev yek nirxa mayînde ya giravan wekî “laboratuwareke zindî” ya dînamîk destnîşan dike ¹, ku tê de prensîbên pêşketinê bi berdewamî têne ceribandin, safîkirin û bi kûrahiyeke zêdetir têne fêmkirin.

Daxuyaniya Tezê

Ev gotara akademîk dê li ser pêkhatina jeolojîk a Giravên Galapagosê, şert û mercên ekolojîk ên ku di encamê de endemîzmek berbiçav afirandine, û bi awayekî krîtîk, çawaniya bandora çavdêriyên Charles Darwin ên li ser van cureyên endemîk (bi taybetî çivîk, kûsî û teyrên qinîk) li ser pêşxistina teoriya wî ya şoreşgerî ya pêşketinê bi riya hilbijartina xwezayî, raweste. Wekî din, ew ê lêkolînên nûjen ên ku van prensîbên bingehîn ên pêşketinê di nav komgiravê de piştrast dikin û berfireh dikin, binirxîne. Hemû agahî dê bi taybetî ji çavkaniyên akademîk werin girtin.

II. Pêkhatina Jeolojîk û Taybetmendiyên Erdnîgarî yên Giravên Galapagos

Çarçoveya jeolojîk a yekta ya Giravên Galapagosê bingeha cihêrengiya biyolojîk a awarte ya ku li wir tê dîtin, pêk tîne. Têgihiştina pêkhatin û taybetmendiyên erdnîgarî yên van giravan ji bo fêmkirina pêvajoyên pêşketinê yên ku li ser wan rû dane, krîtîk e.

Kokên Volkanîk û Teoriya “Hotspot”

Giravên Galapagosê bi eslê xwe volkanîk in û ji ber teqînên volkanîk ên ku ji ber perçeyek mantoyê ya germ, ango “hotspot”ekê, di bin Levhaya Nazcayê de çêbûne, pêk hatine.⁸ Ev pêvajoya pêkhatinê dişibe ya Giravên Hawayê.⁸ Ji hêla jeolojîk ve, girav ciwan in û tê texmînkirin ku pêkhatina wan a destpêkê di navbera 3 û 5 milyon sal berê de qewimiye.⁸ Çalakiya volkanîk berdewam e û di 200 salên dawî de zêdetirî 50 teqînên volkanîk rû dane, ku hin ji wan bûne sedema çêbûna eraziyên nû.⁸

Bi gelemperî, giravên takekesî ji teqînên volqanek mertalî ya yekane û herikîna lavaya bazaltî pêk tên. Lêbelê, girava herî mezin, Isabela, ji şeş volqanên ku li hev civiyane, pêk tê.⁸ Gotareke akademîk a ku di ¹² de hatiye weşandin, perspektîfeke jeokîmyayî û jeofîzîkî ya hûrgilîtir pêşkêş dike. Ev lêkolîn dualîtiyekê di navbera parêzgeha volkanîk a rojavayî ya ciwantir (bi kalderayên mezin) û parêzgeha rojhilatî ya kevntir (bê kaldera) de destnîşan dike. Tê pêşniyarkirin ku volqanên rojhilatî di hawîrdoreke tektonîk a cuda de, di bin bandora nêzîkahiya Navenda Belavbûna Galapagosê (GSC) de mezin bûne, ne ku tenê qonaxeke pêşketî ya volqanên rojavayî ne. Ev yek modeleke pêşketinê ya volkanîk a hêsan û yekalî ji bo giravan dijwar dike.

Gradyana Temenê Giravan û Bandora wê li ser Kolonîzasyon û Cûrebûnê

Levhaya Nazcayê bi qasî 51 km/mîlyon sal (an jî 3 înç/sal) ber bi rojhilat ve li ser hotspota Galapagosê ya ku nisbeten sabit e, diherike.⁷ Ev livîna levheyê di nav komgiravê de gradyaneke temenî diafirîne: giravên herî rojavayî (mînak, Fernandina, Isabela) yên herî ciwan û ji hêla volkanîkî ve herî çalak in, dema ku giravên herî rojhilatî (mînak, Española, San Cristóbal) yên herî kevn û zêdetir erozyon bûne ne.⁸ Fernandina girava herî ciwan e, dema ku San Cristóbal û Española di nav giravên herî kevn de ne û temenê wan ê tomarkirî dora 2.3-2.7 milyon sal e.¹² Ev pêşveçûna temenî ji bo têgihiştina şêwazên kolonîzasyona biyolojîk û demajoya bûyerên curebûnê krîtîk e, ji ber ku giravên kevntir ji bo demek dirêjtir ji jiyanê re peyda bûne.⁷ Rêzeya pêkhatina giravan, ku encameke rasterast a jeolojiyê ye, rêze û dema derfetên kolonîzasyonê dîktator kiriye, û rasterast şêwazên cihêrengiya biyolojîk û endemîzma ku îro têne dîtin şekil daye. Giravên kevntir ji bo hatin, bicîhbûn û cihêrengbûna cureyan demek dirêjtir hebûne.

Cihê Erdnîgarî yê Yekta û Îzolasyon

Giravên Galapagosê bi qasî 600 mîl (1000 km) li rojavayê Ekvadorê di Okyanûsa Pasîfîk de, li ser ekwatorê cih digirin.⁹ Komgirav ji 13 giravên sereke, 6 giravên piçûk û gelek giravikên biçûk pêk tê.⁹ Ev îzolasyona ekstrem a ji parzemînê yek ji faktorên sereke ye ku beşdarî asta bilind a endemîzmê dibe, ji ber ku ew herikîna genan sînordar dike û dihêle ku populasyonên îzolekirî ji hev cihê bibin.³ Astenga ava şor a dijwar potansiyela hatina cureyên nû kêm dike.³ Bêyî vê îzolasyonê, herikîna genan ji parzemînê dê bi îhtîmaleke mezin rê li ber rêyên pêşketinê yên yekta yên cureyên Galapagosê bigirta. Teoriya pêşketinê destnîşan dike ku îzolasyon ji bo curebûnê girîng e ji ber ku ew rê li ber herikîna genan digire, û dihêle ku populasyon bi riya mutasyon, drîfta genetîkî û adaptasyona li gorî şert û mercên herêmî cudahiyên genetîkî berhev bikin, ku di dawiyê de dibe sedema îzolasyona hilberînê. Galapagos mînakeke zelal a vê prensîbê pêşkêş dike.

Pêvajoyên jeolojîk ên dînamîk (volkanîzma hotspot, tektonîka lewheyan, derketin û binavbûna giravan) ne tenê paşxaneyek in, lê motora sereke ne ku şanoya pêşketinê ya yekta ya Galapagosê dimeşînin. Gradyana temenî rasterast bandorê li “qada kronolojîk” a ku ji bo kolonîzasyon û cihêrengbûna cureyan peyda dibe, dike. Wekî din, vedîtinên di ¹² de destnîşan dikin ku pêşketina jeolojîk a giravan bi xwe ji pêşveçûneke xêzikî ya hêsan tevlihevtir e. Hawîrdorên tektonîk ên cihêreng ji bo volqanên rojhilatî û rojavayî tê vê wateyê ku taybetmendiyên jeolojîk ên bingehîn ên giravan (mînak, hebûn/nebûna kalderayan, pêkhateya magmayê) li gorî çarçoveya pêkhatina wan cuda bûne. Taybetmendiyên jeolojîk ên cihêreng dê bibin sedema topografî, celebên axê û hebûna avê yên cihêreng, ku faktorên hawîrdorê yên sereke ne ku bandorê li civakên biyolojîk dikin. Ev yek tebeqeyeke tevliheviyê li ser çawaniya bandora jeolojiyê li ser biyolojiyê zêde dike: ew ne tenê li ser temen bû, lê her weha li ser celebê hawîrdora giravê ya ku hatibû afirandin jî bû.

III. Pirrengiya Jîngehê û Endemîzma li Galapagos

Giravên Galapagosê bi pirrengiya xwe ya jîngehê ya berbiçav û asta bilind a endemîzmê navdar in. Ev taybetmendî encama rasterast a îzolasyona erdnîgarî û pêvajoyên pêşketinê yên yekta ne ku bi milyonan salan li ser van giravan rû dane.

Nêrînek li ser Astên Bilind ên Endemîzmê di Nav Taxonan de

Giravên Galapagosê yek ji cihên herî girîng ên cîhanê ye ji bo lêkolînkirina endemîzmê, ango hebûna cureyên ku bi tenê li herêmek erdnîgarî ya diyarkirî têne dîtin û li tu devereke din a cîhanê peyda nabin.³ Li gorî daneyan, bi qasî 80% ji teyrên bejayî, 97% ji reptîl û memikên bejayî, û zêdetirî 30% ji riwekan endemîk in ji bo Galapagosê.³ Herwiha, zêdetirî 20% ji cureyên deryayî jî tenê li van giravan têne dîtin.³ Ev rêjeyên bilind ên endemîzmê encama îzolasyona erdnîgarî ya demdirêj a giravan û zextên pêşketinê yên yekta ne ku li ser organîzmayên ku xwe gihandine van peravên dûr, tevgeriyane.¹⁴ Di nav cureyên endemîk ên herî navdar de kûsiyên gewre yên Galapagosê, îguwanayên marîn, qirqîtkên bêfirok û penguînên Galapagosê hene.³

Danasîna Herêmên Jîngehê yên Sereke û Bandora Wan li ser Pirrengiya Cureyan

Pirrengiya jîngehê ya li Galapagosê ji ber hebûna gelek herêmên jîngehê yên cihêreng e, ku her yek xwedî şert û mercên xwe yên ekolojîk ên taybet e û piştgiriyê dide civakên cureyên cihêreng.³ Herêmên jîngehê yên sereke ev in:

• Herêma Peravê: Ev herêma teng a nêzîkî peravê bi riwekên ku li hember şert û mercên şor berxwedêr in, wekî darên mangrovê, tê nasîn. Darên mangrovê ji bo gelek cureyên teyran cihên hêlînkirinê yên girîng in û ji bo îguwana, şêrên deryayê û kûsiyên deryayê stargeh û sîberê peyda dikin.³
• Herêma Hişk: Ev herêma herî berfireh a komgiravê ye û bi riwekiya xwe ya mîna çolê tê nasîn. Li vir kaktusên sukulent û deviyên bêpel ên ku tenê di demsala baranê ya kurt de pel didin, serdest in.³ Ev riwek ji bo jiyana di şert û mercên hişkesaliyê de bi awayekî awarte adapte bûne.
• Herêma Bilind a Şil (li giravên mezin): Ev herêmên kesk û şil ên ku li bilindahiyên jorîn ên giravên mezintir têne dîtin, ji ber barana zêdetir, piştgiriyê didin daristanên stûr. Daristanên Scalesia mînakeke berbiçav in, ku şaxên wan bi moz, gihayên kezebê û epîfîtan (riwekên ne-parazît ên ku darên mezintir tenê ji bo piştgiriyê bikar tînin) xemilandî ne.³

Cihêrengiya bilindahî û rûbirûbûna bayên bazirganî van herêmên cihêreng diafirîne, ku her yek piştgiriyê dide civakên cureyên cihêreng.³ Ciwaniya jeolojîk a giravan di jiyana riwekan de jî xuya dike; gelek cure wisa dixuye ku di nava pêvajoya pêşketinê de ne, ku ev yek tesnîfkirina wan dijwar dike.³ Ev cihêrengiya herêmên jîngehê yên cihêreng li seranserê giravan û di nav giravan de wekî hêzek cihêrengker a bi hêz tevdigere. Herêmên cihêreng nîşên ekolojîk û zextên hilbijartinê yên cihêreng pêşkêş dikin, adaptasyon û potansiyel curebûnê pêş dixin. Hebûna van herêmên jîngehê yên cihêreng şablona ji bo cihêrengbûna nîşan peyda dike. Mînakî, cureyên çivîkên cihêreng ji bo çavkaniyên xwarinê yên ku di herêmên cihêreng de têne dîtin adapte bûne.

Rêjeyên bilind ên endemîzmê encameke rasterast a îzolasyona demdirêj û dema têr ji bo cihêrengbûna pêşketinê ne. Ev ne tenê cureyên yekta ne, lê şahidiyên rêyên pêşketinê yên serbixwe ne. Pêvajoya ku tê de cureyên ku ji parzemînê hatine û piştre “bi salan li gorî hawîrdora giravan şekil girtine û bûne cureyên cihê” ⁵, mînakeke klasîk a curebûna alopatrîk e. Di vê pêvajoyê de, îzolasyona erdnîgarî rê li ber herikîna genan digire, û populasyon ji ber zextên hilbijartinê yên cihêreng, drîfta genetîkî û mutasyonê ji hev cihê dibin. Reqemên bilind ên endemîzmê encameke pîvandî ya van pêvajoyan e ku bi milyonan salan li Galapagosê xebitîne.

Wekî din, çavdêriya ku “gelek cureyên [riwekan] wisa dixuye ku di nava pêvajoya pêşketinê de ne, ku ev yek tesnîfkirina wan dijwar dike” ³ destnîşan dike ku guherîna pêşketinê ne tenê bûyereke dîrokî ye, lê pêvajoyeke dînamîk û berçav e, nemaze di komên wekî riwekan de ku dibe ku demên nifşê wan kurttir an jî kapasîteyên belavbûnê yên cihêreng hebin. Ciwaniya jeolojîk a giravan ⁸ tê vê wateyê ku hin xetên neslî dibe ku li gorî faunayên parzemînî ewqas dem nebûbe ku bi tevahî bibin cureyên cihêreng û sabit. Ev “tevliheviya” xetên cureyan dikare nîşana curebûna vê dawiyê an jî ya berdewam be, ku tê de îzolasyona hilberînê hîn ne temam e, an jî li cihê ku dibe hîbrîdîzasyon çêbibe. Ev yek Galapagosê dike cihekî hêja ji bo lêkolînkirina pêvajoya curebûnê, ne tenê berhemên wê.

Li jêr tabloyek heye ku hin cureyên endemîk ên sereke yên Galapagosê û girîngiya wan a pêşketinê bi kurtasî pêşkêş dike:

Tablo 1: Cureyên Endemîk ên Sereke yên Galapagosê û Girîngiya Wan a Pêşketinê

Cure (Kom/Navê Cureyê)	Taybetmendiyên Adaptîv ên Sereke	Tevkariya ji Teoriya Pêşketinê re	Çavkaniyên Akademîk
Çivîkên Darwîn (Geospizinae)	Cihêrengiya mezin di şekil û mezinahiya nikulan de, ku ji bo cureyên xwarinê yên cihêreng (tov, kêzik, nektar) adapte bûne.	Mînaka klasîk a radyasyona adaptîv; nîşan dide ka hilbijartina xwezayî çawa dikare bibe sedema cihêrengbûna bilez û dagirkirina nîşên ekolojîk ên nû.	20
Kûsiyên Gewre yên Galapagosê (Chelonoidis spp.)	Mezinahiya gewre, temenê dirêj, û cihêrengiya di şeklê qalikê de (qube-şeklî li hember zîn-şeklî) ku bi hawîrdora giravê ve girêdayî ye.	Mînaka adaptasyon û curebûnê li ser giravan; guherîna şeklê qalikê bi cureyên riwekan û bilindahiya wan ve girêdayî ye, ku têkiliya di navbera morfolojî û hawîrdorê de nîşan dide.	3
Îguwanayên Marîn (Amblyrhynchus cristatus)	Tenê margîseya deryayî ya cîhanê; adaptasyonên ji bo xwarina algên deryayî, di nav de dûvikê bi kêlekan ve pêçandî, çengên xurt, û rijênên xwê.	Mînaka awarte ya adaptasyona ji bo jiyaneke deryayî ya ku di nav margîseyan de yekta ye; nîşan dide ka cure çawa dikarin nîşên ekolojîk ên bi tevahî nû dagir bikin.	3
Qirqîtkê Bêfirok (Phalacrocorax harrisi)	Wendakirina şiyana firînê, baskên piçûk, laşê mezin ji bo noqbûnê.	Mînaka pêşketina regresîv (wendakirina taybetmendiyekê) dema ku zextên hilbijartinê diguherin (mînak, nebûna nêçîrvanên bejayî û hebûna xwarina zêde di deryayê de).	3
Teyrên Qinîk ên Galapagosê (Nesomimus spp.)	Cihêrengiya di navbera populasyonên giravên cihêreng de di mezinahî, reng û şeklê nikulan de.	Yek ji komên yekem ku Darwîn tê de guherîna nav-giravî ferq kir û ew ber bi ramana guherîna cureyan ve bir.	4

Ev tablo bi kurtasî nîşan dide ka çima ev cure ji bo têgihiştina pêşketinê ewqas girîng in û çawa çavdêriyên li ser wan beşdarî ramanên Darwîn bûne.

IV. Rola Giravên Galapagos di Teoriya Pêşketinê ya Darwîn de

Serdana Charles Darwin a Giravên Galapagosê di dema rêwîtiya wî ya bi keştiya HMS Beagle re, bû xaleke werçerxanê di dîroka biyolojiyê de. Çavdêriyên ku wî li vir kirin, bi taybetî li ser cureyên endemîk û guherînkariya wan, bingeheke girîng ji bo pêşxistina teoriya wî ya pêşketinê bi riya hilbijartina xwezayî pêk anîn.

Rêwîtiya Darwîn bi Keştiya HMS Beagle û Serdana Wî ya Galapagosê

Charles Darwin di navbera salên 1831 û 1836an de bi keştiya HMS Beagle re li seranserê cîhanê geriya. Armanca sereke ya rêwîtiyê nexşekirina peravên Amerîkaya Başûr bû, lê ji bo Darwîn, ew derfeteke bêhempa bû ji bo lêkolînkirina jeolojî û dîroka xwezayî ya herêmên cihêreng.¹⁵ Keştî di îlona 1835an de gihîşt Giravên Galapagosê û Darwin bi qasî pênc hefteyan li wir ma, li giravên San Cristóbal, Floreana, Isabela û Santiago geriya û nimûneyên riwek, ajal û kevir berhev kirin.⁴ Di destpêkê de, bala Darwîn bêtir li ser jeolojiyê bû ², lê çavdêriyên wî yên li ser flora û faunaya yekta ya giravan, û nemaze guherînkariya ku wî di navbera cureyên li giravên cihêreng de dît, dê di demek kurt de bibe xwedî girîngiyeke mezin.⁴

Çavdêriyên Sereke yên Cureyên Endemîk

Teyrên Qinîk (Mockingbirds) û Guherîna Nav-Giravî

Yek ji komên ajalan ku yekem car bala Darwîn kişand û ew xiste nava gumanan derbarê sabitbûna cureyan, teyrên qinîk (cinsê Nesomimus) bûn.⁴ Darwîn ferq kir ku teyrên qinîk ên li giravên cihêreng (mînak, Floreana, Isabela, San Cristóbal) ji hev cuda ne, her çend bi hev ve girêdayî bin jî.⁵ Wî nimûne ji giravên cihêreng berhev kirin û cihêtiyên wan tomar kirin.⁵ Ev çavdêrî, ku cureyên nêzîk li giravên cihêreng formên cihêreng nîşan didin, yek ji faktorên destpêkê bû ku Darwîn ber bi ramana guherîna cureyan ve bir. Bi rastî, li gorî hin çavkaniyan, gumanên wî yên destpêkê yên derbarê sabitbûna cureyan ji çavdêriyên wî yên li ser teyrên qinîk derketine, ne ji çivîkan.⁴

Çivîkên Darwîn (Geospizinae) û Pirrengiya Nikulan

Çivîkên Galapagosê, ku paşê wekî “Çivîkên Darwîn” hatin binavkirin, mînakeke din a girîng a guherînkariyê pêk anîn. Darwîn gelek cureyên çivîkan berhev kirin û “gradasyoneke bêkêmasî” di mezinahî û şeklê nikulên wan de ferq kir.⁵ Wî dît ku ev çivîk dişibin cureyekî çivîkê yên li parzemîna Amerîkaya Başûr.²⁰ Darwîn texmîn kir ku cureyekî bav û kalî “hatiye girtin û ji bo armancên cihêreng hatiye guhertin,” û şeklên nikulan ji bo çavkaniyên xwarinê yên cihêreng adapte bûne.²⁰ Lêbelê, girîngiya tevahî ya çivîkan ji Darwîn re heta piştî rêwîtiyê, bi alîkariya ornitolog John Gould, eşkere nebû.⁵ Darwîn di destpêkê de hemû nimûneyên çivîkan li gorî giravê etîket nekiribû ¹⁶, ku ev yek ji bo têgihiştina paşê ya curebûnê kêmasiyek bû.

Kûsiyên Gewre û Şêweyên Qalik ên Taybet ên Giravan

Kûsiyên gewre yên Galapagosê jî bala Darwîn kişandin. Ji hêla niştecihên herêmî û Cîgirê Waliyê Giravan, Nicholas Lawson ve, jê re hat gotin ku kûsiyên ji giravên cihêreng xwedî şeklên qalik ên cihêreng in.³ Mînakî, hin girav xwedî kûsiyên bi qalikên qube-şeklî bûn, dema ku yên din xwedî qalikên zîn-şeklî bûn. Ev guherîna şeklê qalikê bi riwekiya û hawîrdora girava têkildar re têkildar bû, ku adaptasyonê destnîşan dikir.¹⁸ Kûsiyên bi qalikên zîn-şeklî dikaribûn stûyê xwe bilindtir bikin da ku bigihîjin riwekiya bilindtir li giravên hişktir, dema ku yên bi qalikên qube-şeklî li giravên şiltir ên bi riwekiya erdî dijiyan. Tevî ku Darwîn van cihêtiyan tomar kir, wî di destpêkê de nimûneyên kûsiyan bi awayekî sîstematîk ji bo armancên berawirdî li gorî giravê berhev nekirin.⁴

Senteza Çavdêriyên Galapagosê bi Delîlên Din re di Formulekirina Teoriya Hilbijartina Xwezayî de

Çavdêriyên Darwîn ên li Galapagosê delîlên girîng pêşkêş kirin ku cure ne neguherbar in û dikarin bi demê re biguherin.⁴ Şêwaza cureyên pêwendîdar lê cihêreng li giravên cihêreng, nîşana koka hevpar û guherînê bû.⁵ Van çavdêriyan, ligel xwendinên wî (mînak, Lyell li ser jeolojiyê, Malthus li ser têkoşîna populasyonê ¹⁶) û vedîtinên din ên ji rêwîtiya Beagle (mînak, fosîlên li Amerîkaya Başûr ¹⁶), beşdarî formulekirina wî ya hilbijartina xwezayî wekî mekanîzmaya guherîna pêşketinê bûn.⁵ Prensîbên hilbijartina xwezayî ev in: guherînkarî di nav populasyonan de, mîrasbûna taybetmendiyan, û jiyîn û hilberîna cihêreng li gorî wan taybetmendiyan di hawîrdoreke reqabetî de.²⁰ Çivîkên Galapagosê, di paşerojê de, bûn mînakeke klasîk a radyasyona adaptîv a ku ji hêla hilbijartina xwezayî ya ku li ser morfolojiya nikulan tevdigere, tê rêvebirin.⁶

Têgihiştina Darwîn a girîngiya pêşketinê ya vedîtinên wî yên li Galapagosê pêvajoyeke gav bi gav bû, ku bi giranî xwe dispêre analîzên piştî rêwîtiyê û şêwirmendiya pisporan, ne ku kêliyek “eureka” ya yekser li giravan bû.¹⁶ Wusa dixuye ku teyrên qinîk, ne çivîk, gumanên wî yên destpêkê di derbarê sabitbûna cureyan de derxistine holê.⁴ Ev yek çîroka populer safî dike û cewhera hevkariyê û dubarekirinê ya vedîtina zanistî ronî dike. Ya girîng ji bo Darwîn ne tenê dîtina cureyên yekta bû, lê dîtina şêwazên guherînkariyê di navbera formên nêzîk de li giravên cihêreng û îzolekirî bû. Ev nêzîkatiya berawirdî ji bo ramana wî ya derbarê cihêrengbûna ji bav û kalên hevpar bingehîn bû. Giravên Galapagosê, bi faunayên xwe yên cihêreng lê pêwendîdar, wekî ezmûneke xwezayî an mîkrokozmosekê xizmet kirin ku hişt Darwîn pêvajoyên adaptasyon û curebûnê di pîvaneke birêvebirî de bibîne, ku wî paşê dikaribû ji bo şêwazên pêşketinê yên berfirehtir extrapol bike.²

Analîza Piştî Rêwîtiyê û Rola Pisporan (mîna John Gould)

Piştî vegera Ingilîstanê, pisporên wekî ornitolog John Gould nimûneyên Darwîn analîz kirin.⁵ Gould destnîşan kir ku teyrên Galapagosê yên ku Darwîn difikirî ku tevliheviyek ji cureyên cihêreng in (çivîkên daran, “nikulstûr”, teyrên reş), di rastiyê de hemû cureyên cihêreng ên çivîkan bûn û komeke bi tevahî nû pêk dianîn.¹⁷ Wî her weha cihêrengiya cureyên teyrên qinîk ên ji giravên cihêreng piştrast kir.⁵ Ev têketina pisporan ji bo Darwîn krîtîk bû da ku asta rastîn a curebûn û radyasyona adaptîv di nav faunaya Galapagosê de, nemaze çivîkan, fêm bike.¹⁷ Hin lêkolînên dîrokî bi xurtî argûman dikin ku çivîkan ne îlham dane nêrînên wî yên pêşketinê yên destpêkê; belkî, nêrînên wî yên pêşketinê hiştin ku ew bi paşverû wan fêm bike, û Malthus wekî îlhamê sereke ji bo hilbijartina xwezayî destnîşan dikin.²³

Li jêr tabloyek heye ku kronolojiya çavdêriyên sereke yên Darwîn li Galapagosê û pêşketinên teorîk ên paşê nîşan dide:

Tablo 2: Kronolojiya Çavdêriyên Sereke yên Darwîn li Galapagosê û Pêşketinên Teorîk ên Piştre

Dîrok/Dem	Çavdêrî/Bûyera Sereke li Galapagosê yan Piştî Rêwîtiyê	Kesên Tevlîbûyî	Têkildariya bi Pêşketina Teoriya Pêşketinê re	Çavkaniyên Akademîk
Îlon-Çirî 1835	Serdana Giravên Galapagosê; çavdêrî û berhevkirina nimûneyên teyrên qinîk, kûsiyan, çivîkan û riwekan.	Charles Darwin, Nicholas Lawson (Cîgirê Walî)	Çavdêriyên destpêkê yên guherînkariya nav-giravî, nemaze di teyrên qinîk û kûsiyan de, ku gumanên li ser sabitbûna cureyan derdixe holê.	4
1837	Darwîn dest bi baweriya bi guherîna cureyan (“transmutation”) dike, bi giranî ji ber çavdêriyên li ser teyrên qinîk.	Charles Darwin	Destpêka guherîna ramana Darwîn ber bi têgihiştineke pêşketinê ya jiyanê ve.	4
1837-1838	John Gould nimûneyên teyrên Darwîn analîz dike, destnîşan dike ku çivîkên Galapagosê komeke nû ya cureyan pêk tînin.	John Gould, Charles Darwin	Têgihiştina girîngiya cihêrengiya çivîkan û radyasyona adaptîv; piştrastkirina ku teyrên qinîk cureyên cihêreng in.	17
Îlon 1838	Darwîn “Essay on the Principle of Population” a Thomas Malthus dixwîne.	Charles Darwin, Thomas Malthus	Têgihiştina têkoşîna ji bo jiyanê û reqabetê, ku dibe mekanîzmayek ji bo hilbijartina xwezayî. Ev ji bo Darwîn wekî “îlhamê sereke” ji bo teoriya hilbijartina xwezayî tê dîtin.	19
1839	Weşandina “Journal of Researches” (Rêwîtiya Beagle).	Charles Darwin	Belgekirina gelemperî ya çavdêriyên wî, di nav de yên ji Galapagosê, lê hîn teoriya hilbijartina xwezayî bi tevahî nehatiye formulekirin.	15
1842 & 1844	Darwîn kurtenivîsên destpêkê yên teoriya xwe ya pêşketinê dinivîse.	Charles Darwin	Pêşxistina ramanên li ser hilbijartina xwezayî wekî mekanîzmayek pêşketinê.	(Agahiyên giştî)
1 Tîrmeh 1858	Gotarên hevbeş ên Darwîn û Alfred Russel Wallace ji Civata Linnean a Londonê re têne pêşkêş kirin.	Charles Darwin, Alfred Russel Wallace	Pêşkêşkirina gelemperî ya yekem a teoriya pêşketinê bi riya hilbijartina xwezayî.	4
24 Mijdar 1859	Weşandina “On the Origin of Species by Means of Natural Selection”.	Charles Darwin	Formulekirina berfireh û weşandina teoriya pêşketinê bi riya hilbijartina xwezayî, ku tê de çavdêriyên Galapagosê (mînak, çivîk) wekî delîl têne bikar anîn.	4

Ev tablo rêwîtiya Darwîn a vedîtinê bi kronolojîk nexşe dike, rêzeya çavdêriyan, bandorên rewşenbîrî û gavên analîtîk ên ku bûne sedema teoriya wî ronî dike. Ew li dijî vegotina hêsan a “eureka” derdikeve û pêvajoyê tekez dike.

V. Pêvajoyên Pêşketinê li Galapagos: Lêkolînên Dozê yên Cureyên Endemîk

Giravên Galapagosê ne tenê ji bo têgihiştina dîrokî ya teoriya Darwîn girîng in, lê îro jî wekî laboratuwareke xwezayî ya bêhempa ji bo lêkolînkirina pêvajoyên pêşketinê yên berdewam xizmet dikin. Lêkolînên nûjen, bi taybetî yên ku teknîkên genetîkî û genomîk bikar tînin, têgihiştinên kûrtir li ser adaptasyon, curebûn û mekanîzmayên molekular ên ku van pêvajoyan dimeşînin, peyda dikin.

Çivîkên Darwîn (Darwin’s Finches): Radyasyona Adaptîv, Cihêrengiya Nikulan û Têkiliya bi Parêzê re

Çivîkên Darwîn (binefamîleya Geospizinae, bi qasî 18 cureyan) mînakeke klasîk a radyasyona adaptîv in.¹¹ Tê texmînkirin ku ev kom ji cureyekî bav û kalî yê yekane ku bi qasî 2-3 milyon sal berê xwe gihandiye giravan, pêş ketiye.¹¹ Cihêrengiya sereke ya di nav van çivîkan de di mezinahî û şeklê nikulên wan de ye, ku bi awayekî berbiçav ji bo çavkaniyên xwarinê yên cihêreng ên wekî tov, kêzik, nektar û hwd. adapte bûne.²⁰ Ev cihêrengbûna morfolojîk bi awayekî fonksiyonel bi bikaranîna nîşên ekolojîk ên cihêreng ve girêdayî ye.³³

Lêkolînên demdirêj ên Peter û Rosemary Grant li girava Daphne Major delîlên di dema rast de yên hilbijartina xwezayî ya ku li ser morfolojiya nikulan tevdigere, wekî berteka li hember guherînên hawîrdorê yên wekî hişkesaliyê, peyda kirin.⁵ Di dema hişkesaliyê de, dema ku tovên piçûk û nerm kêm bûn, hilbijartin li ser çivîkên bi nikulên mezintir û kûrtir ên ku dikaribûn tovên hişk û mezin bişkînin, xurt bû.²⁰

Analîzên morfolojîk ên 3D yên şeklên nikulan destnîşan dikin ku ew dikarin bi şeklekî parabolîk ê transversal ku kurahiya wê ji binî ber bi serî ve bi awayekî xêzikî zêde dibe, werin modelkirin. Guherînên di oryantasyon, rêjeyên aliyan û kurahiyan de bi fonksiyona nikul û cihêrengiyên parêzê ve girêdayî ne.³² Du pîvanên sereke yên ku bi xurtî bi parêzê ve girêdayî ne, rêjeya firehî-bi-dirêjahî û rêjeya tûjbûnê ya normalîzekirî ne.³⁷ Qanûneke mezinbûnê ya hêsan a ku ji hêla geometriyê ve tê rêvebirin (“herikîna kurahiya navîn a guhertî”) dikare şeklên nikulên çavdêrîkirî rave bike, ku ev yek astengiyên pêşveçûnê yên li ser morfolojiya pêşketinê destnîşan dike.³²

Bingehên Genetîkî û Pêşveçûnê yên Cihêrengiya Nikulan (ALX1, BMP4, Calmodulin)

Lêkolînên molekular genên sereke yên ku di pêşveçûn û cihêrengbûna nikulan de cih digirin, destnîşan kirine:

• BMP4 (Proteîna Morfojenetîk a Hestî 4): Guherînên di îfadeya BMP4 de bi kûrahî û firehiya nikulê ve girêdayî ne.³⁶ Îfadeya bilindtir a BMP4 dibe sedema nikulên kûrtir û firehtir.
• Calmodulin (CaM): Rêya calmodulin, nemaze astên îfadeya CaM, bi dirêjahiya nikulê ve girêdayî ye. Îfadeya bilindtir a CaM dibe sedema nikulên dirêjtir û tûjtir.³⁶
• ALX1 (Aristaless-like homeobox 1): Ev genê faktora transkrîpsiyonê roleke krîtîk di pêşveçûna kraniyofasiyal de dilîze, û guherînên di ALX1 de bi cihêrengiya şeklê nikulê ve girêdayî ne, ku bandorê li morfolojiyên nikulên tûj û kurt dike.³⁸³⁶ behsa Lamichhaney et al. (2016) dike ku ALX1 wekî lokusek mezinahiya nikulê ya ku di dema hişkesaliyê de jicîhûwarkirina karakterê hêsan dike, nîşan dide.
• Genên din ên wekî Igf2r û Pou1f1 jî ji lêkolînên genomîk ên Geospiza magnirostris di guherînên morfolojiya nikulê de hatine tespîtkirin.¹¹

Van rêyên genetîkî nîşan didin ka guherînên genetîkî yên nisbeten piçûk çawa dikarin bibin sedema cihêrengbûneke morfolojîk a girîng, û bi vî awayî radyasyona adaptîv hêsan bikin.

Kûsiyên Gewre yên Galapagos (Galapagos Giant Tortoises): Cûrebûn, Cihêrengiya Genetîkî, û Girîngiya Pêşketinê

Kûsiyên gewre yên Galapagosê (cinsê Chelonoidis) mînakeke din a îkonîk a radyasyona adaptîv û endemîzmê ne.³ Tê texmînkirin ku ew ji bav û kalekî Amerîkaya Başûr ku bi qasî 3 milyon sal berê xwe gihandiye giravan, pêş ketine.¹³ Kolonîzasyon ji giravên kevntir ên rojhilatî ber bi giravên nûtir ên rojavayî ve pêş ketiye.¹³

Cihêrengbûna morfolojîk, nemaze di şeklê qalikê de (qube-şeklî li hember zîn-şeklî), bi hawîrdorên giravên cihêreng ve girêdayî ye û bingeheke wê ya genetîkî heye.¹³ Qalikên zîn-şeklî bi hawîrdorên hişk û gihîştina riwekiya bilindtir ve girêdayî ne, dema ku qalikên qube-şeklî li hawîrdorên şiltir ên bi riwekiya erdî têne dîtin.²⁵

Rêzkirina genomê ya tevahî û metodên hevgirtinê yên pir-cureyî yên vê dawiyê modela yek-cureyî dijwar dikin. Delîl destnîşan dikin ku ev kûsî komplekseke cureyan pêk tînin ku ji kêmî ve 9, û dibe ku heta 13 an jî zêdetir cureyên cihêreng pêk tê, ku qonaxên cihêreng ên di pêvajoya curebûnê de temsîl dikin.¹³ Ev cihêrengbûn ji hêla bûyerên vîkariyans û kolonîzasyonê ve hatiye şekildanîn.¹³ Genetîka parastinê roleke girîng dilîze, di nav de projeyên ji bo vejandina xetên neslî yên windabûyî (mînak, kûsiyên Floreana û Pinta) bi karanîna kesên bi bav û kalên tevlihev ên ku bi riya analîzên genetîkî hatine destnîşankirin.⁴⁴ Genoma Lonesome George jî hatiye rêzkirin.⁴⁴

Îguwanayên Marîn (Marine Iguanas): Adaptasyonên Yekta yên ji bo Jiyana Deryayî û Pêşketina Wan

Îguwanayên marîn (Amblyrhynchus cristatus) tenê margîseyên deryayî yên cîhanê ne û endemîkî Galapagosê ne.³ Ew hema hema bi tenê bi algên deryayî xwedî dibin.⁴⁵ Adaptasyonên wan ên ji bo jiyana deryayî ev in:

• Dûvikên bi kêlekan ve pêçandî ji bo avjeniyê.⁴⁶
• Çengên xurt ji bo girtina keviran di herikên xurt de.⁴⁶
• Pozên kurt û diranên tûj ji bo çêrandina algan.⁴⁶
• Rijênên pozê yên taybet ji bo derxistina xwêya zêde (“pişkinîn”).⁴⁶
• Rengê tarî ji bo termoregulasyonê (mijandina germahiya rojê piştî noqbûnên sar).⁴⁷
• Şiyana yekta ya biçûkbûn û ji nû ve mezinbûna laş (di nav de ji nû ve mijandina hestiyan) wekî berteka li hember hebûna xwarinê (bûyerên El Niño).⁴⁵

Lêkolînên genomîk destnîşan dikin ku îguwanayên marîn û bejayî ji bav û kalekî hevpar bi qasî 4.5 milyon sal berê ⁴⁸ an jî hê zûtir, bi qasî 13 milyon sal berê ⁴⁵, dibe ku li ser giravên ku niha binavbûyî ne, ji hev cihê bûne. Tevî ku wekî cureyekî yekane têne nasîn, di navbera giravan de avahiyeke genetîkî ya populasyonê ya xurt heye, û hetta bûyerên curebûna destpêkî ya di nav heman giravê de (mînak, li San Cristóbal) jî hene, ku bi hîbrîdîzasyona navbera giravan re paralel dimeşin.⁴⁸ Ev yek têkiliyek dînamîk a curebûn û herikîna genan destnîşan dike. Genên ku di îguwanayên marîn de di bin hilbijartina erênî de ne, bi xwarina binê avê (rêveberiya oksîjenê, kontrola kardiyovaskuler), osmoregulasyon û plastîkbûna morfolojîk (guhertinên mezinahiya laş) ve girêdayî ne.⁴⁵

Lêkolînên genetîkî û genomîk ên nûjen piştrastkirineke molekular a bi hêz û têgihiştineke mekanîkî ya cihêrengbûna adaptîv a ku Darwîn bi awayekî morfolojîk çavdêrî kiribû, peyda dikin. Mînakî, genên wekî ALX1, BMP4, û CaM di çivîkan de, û lêkolînên genomê yên tevahî di kûsiyan û îguwanayan de, bingeha genetîkî ya li pişt guherînên pêşketinê yên ku Darwîn hîpotez kiribû, eşkere dikin.¹¹ Ev tê wê wateyê ku encamên Darwîn, ên ku ji çavdêriya baldar hatibûn derxistin, niha di asta molekular a herî kûr de têne piştrastkirin û ravekirin.

Lêkolînên dozê nîşan didin ku radyasyona adaptîv ji hêla tevliheviyek ji faktoran ve tê rêvebirin: derfeta ekolojîk (nîşên vala), îzolasyona erdnîgarî (li giravên cihêreng an jî di nav giravan de), hilbijartina xwezayî (adaptasyona li gorî çavkaniyên xwarinê/hawîrdorên cihêreng), û potansiyela genetîkî/pêşveçûnê ya bingehîn (genên ku dikarin werin guhertin da ku formên nû hilberînin). Mînakî, çivîkan ji bo îstismarkirina çavkaniyên xwarinê yên cihêreng radyasyon kirin ³⁴, kûsiyan li gorî celebên riwekan ên cihêreng adapte bûn ²⁵, û îguwanayên marîn nîşeke yekta ya giyaxwarên deryayî îstismar kirin.⁴⁷

Organîzmayên Galapagosê, nemaze kûsî û îguwanayên marîn, destnîşan dikin ku curebûn gelek caran pêvajoyeke gav bi gav e û dikare “berdewamiyek” tevlihev be ne ku tenê dabeşbûneke hêsan. Em delîlên cureyên cihêreng, binecureyan, populasyonên birêkûpêk, curebûna destpêkî û hîbrîdîzasyonê dibînin, ku hemû di nav komgiravê de diqewimin.¹³ Ev tevlihevî, ku tê de sînorên cureyên zelal carinan ji ber herikîna genan a berdewam an jî cihêrengbûna vê dawiyê nezelal in, nîşaneke komên ku bi awayekî çalak pêş dikevin e û ji bo lêkolînkirina ka cureyên nû bi rastî çawa çêdibin, materyaleke dewlemend peyda dike.

VI. Encam

Giravên Galapagosê, bi dîroka xwe ya jeolojîk a yekta, îzolasyona erdnîgarî û di encamê de cureyên endemîk ên berbiçav, di dîroka ramana zanistî de cihekî navendî digirin. Çavdêriyên ku Charles Darwin li ser van giravan kir, bi taybetî li ser guherînkariya di nav çivîk, kûsî û teyrên qinîk de, ji bo formulekirina teoriya wî ya pêşketinê bi riya hilbijartina xwezayî, delîlên bingehîn û îlhamê peyda kirin. Prensîbên radyasyona adaptîv, hilbijartina xwezayî û curebûnê bi awayekî zindî ji hêla faunaya Galapagosê ve têne nimandin, û giravan dikin mînakeke sereke ya ka hêzên pêşketinê çawa jiyanê şekil didin.

Mîrata Galapagosê di têgihiştina mekanîzmayên pêşketinê de mayînde ye. Lêkolînên zanistî yên berdewam, nemaze di warên genetîk, genomîk û ekolojiyê de, li ser bingeha ku Darwîn danîbû, ava dibin û têgihiştinên hê kûrtir li ser mekanîzmayên pêşketinê û adaptasyonên taybet ên cureyên Galapagosê peyda dikin.⁷ Ev lêkolîn ne tenê têgihiştina me ya pêşketinê li Galapagosê zêde dikin, lê di heman demê de ji bo têgihiştina pêvajoyên pêşketinê yên li seranserê cîhanê jî girîng in. Senteza çavdêriyên dîrokî yên Darwîn bi vedîtinên zanistiya nûjen re hêza Galapagosê wekî laboratuwareke xwezayî ya bêhempa ji bo lêkolînên pêşketinê di nav sedsalan de tekez dike.

Lêbelê, ev “laboratuwara zindî” di bin gefên girîng de ye, di nav de cureyên dagirker, guherîna avhewa û bandorên mirovan.¹⁴ Weqfa Charles Darwin û Midûriyeta Parka Neteweyî ya Galapagosê di nav aktorên sereke de ne ku ji bo parastina vê mîrata yekta dixebitin.⁹ Parastina Galapagosê ne tenê ji bo nirxa wê ya xwezayî, lê her weha ji bo tevkariya wê ya berdewam a ji têgihiştina zanistî re jî pêdiviyek e. Ji ber girîngiya zanistî ya kûr a Galapagosê, parastina wê ne tenê mijareke hawîrdorê ye, lê di heman demê de berpirsiyariyeke exlaqî ye ji bo parastina vê “laboratuwara zindî” ya yekta ji bo lêkolînên pêşerojê û têgihiştina pêşketina jiyanê. Windakirina vê ekosîstema yekta dê windakirina derfetên bêdawî yên vedîtina zanistî be.

Xebatên wergirtî

1. Galápagos Island Biodiversity | Request PDF – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/339601956_Galapagos_Island_Biodiversity
2. Charles Darwin Galapagos Exploration, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.gogalapagos.com/charles-darwin-galapagos/
3. Biodiversity | Galápagos Conservancy, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.galapagos.org/about_galapagos/biodiversity/
4. Historical significance – Galapagos Conservation Trust, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://galapagosconservation.org.uk/about-galapagos/historical-significance/
5. http://www.ias.ac.in, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.ias.ac.in/article/fulltext/reso/023/04/0465-0478
6. Charles Darwin’s Galápagos Voyage and Theory of Evolution …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oceangeneration.org/charles-darwin-galapagos-and-theory-of-evolution/
7. Galapagos Islands Endemic Vertebrates: A Population Genetics …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://academic.oup.com/jhered/article/110/2/137/5239640
8. Galapagos Islands Geology | Breathtaking Beauty Born of Fire, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.galapagosislands.com/nature/geography/geology.html
9. geoalliance.asu.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://geoalliance.asu.edu/sites/default/files/LessonFiles/Rees/Galapagos/ReesGalapagosS.pdf
10. Darwinian natural selection: its enduring explanatory power – PMC, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3310512/
11. Insights into the evolution of Darwin’s finches from comparative …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3575239/
12. The Evolution of Galápagos Volcanoes: An Alternative Perspective, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2018.00050/full
13. Whole-genome sequencing confirms multiple species of Galapagos …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2023.04.05.535692v2.full-text
14. galapagosconservation.org.uk, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://galapagosconservation.org.uk/wp-content/uploads/2025/04/Conservation-and-Sustainability-information.pdf
15. Darwin the Young Adventurer | National Endowment for the Humanities, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.neh.gov/humanities/2009/mayjune/feature/darwin-the-young-adventurer
16. Charles Darwin – Evolution, Natural Selection, Beagle Voyage …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britannica.com/biography/Charles-Darwin/The-Beagle-voyage
17. Rewriting the Book of Nature – Darwin and the Beagle Voyage, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.nlm.nih.gov/exhibition/darwin/beagle.html
18. What observations did Darwin make on the Galápagos Islands that h …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.pearson.com/channels/biology/asset/77865014/what-observations-did-darwin-make-on-the-galapagos-islands-that-helped-convince-
19. carollee.labs.wisc.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://carollee.labs.wisc.edu/Evolution410_Reading/2.HistoryEvolDarwin410_2023.pdf
20. 18.1C: The Galapagos Finches and Natural Selection – Biology …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/General_Biology_(Boundless)/18%3A_Evolution_and_the_Origin_of_Species/18.01%3A_Understanding_Evolution/18.1C%3A_The_Galapagos_Finches_and_Natural_Selection
21. Galápagos Finches: A Case Study in Evolution or Adaptive Engineering?, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.icr.org/article/galpagos-finches-case-study-evolution
22. Darwin’s finches – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Darwin%27s_finches
23. That Darwin’s Galápagos Finches Inspired His Most Important …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/darwin-mythology/that-darwins-galapagos-finches-inspired-his-most-important-evolutionary-insights/F9254CA0B22B5754CC0022FD38530CFB
24. Galápagos tortoise – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Gal%C3%A1pagos_tortoise
25. New Study Confirms the Genetic Diversity of Galápagos Giant Tortoises: 13 Distinct Species, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.galapagos.org/newsroom/new-study-confirms-genetic-diversity-galapagos-giant-tortoises/
26. http://www.khanacademy.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.khanacademy.org/science/ap-biology/natural-selection/natural-selection-ap/a/darwin-evolution-natural-selection#:~:text=Darwin’s%20model%20of%20evolution%20by,likely%20shared%20that%20common%20ancestor).
27. Charles Darwin: Naturalist, Revolutionary, and Father of Evolution – Cal State East Bay, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.csueastbay.edu/philosophy/reflections/2004/contents/cindy-chen.html
28. evolution.berkeley.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://evolution.berkeley.edu/the-history-of-evolutionary-thought/1800s/natural-selection-charles-darwin-alfred-russel-wallace/#:~:text=A%20visit%20to%20the%20Galapagos,and%20how%20food%20was%20captured.
29. Charles Darwin’s Finches and the Theory of Evolution – ThoughtCo, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.thoughtco.com/charles-darwins-finches-1224472
30. http://www.researchgate.net, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/figure/The-type-specimens-of-Darwins-Galapagos-mockingbirds-Nesomimus-From-top-to-bottom-in_fig4_11735171#:~:text=Contrary%20to%20the%20legend%2C%20%22Darwin’s,And%20the%20finches%2C%20of%20course%2C
31. The tale of the finch: adaptive radiation and behavioural flexibility …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2830236/
32. Geometry and dynamics link form, function, and evolution of finch …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2105957118
33. Cranial shape evolution in adaptive radiations of birds: comparative …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2015.0481
34. How and why species multiply. The radiation of Darwin’s finches: BOOK REVIEW | Request PDF – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/247674113_How_and_why_species_multiply_The_radiation_of_Darwin’s_finches_BOOK_REVIEW
35. Darwin’s Galápagos finches in modern biology | Philosophical …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2009.0321
36. Geometry and dynamics link form, function, and evolution of finch …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.2105957118
37. Beak morphometry and morphogenesis across avian radiations – PMC, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10523063/
38. Cellular, Molecular, and Genetic Mechanisms of Avian Beak Development and Evolution – Annual Reviews, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-genet-111523-101929?crawler=true&mimetype=application/pdf
39. Cellular, Molecular, and Genetic Mechanisms of Avian Beak …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-genet-111523-101929
40. http://www.biorxiv.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2025.01.09.632230v1.full.pdf
41. Origin and evolutionary relationships of giant Galápagos tortoises – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/235613736_Origin_and_evolutionary_relationships_of_giant_Galapagos_tortoises
42. Whole-genome sequencing confirms multiple species of Galapagos …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://academic.oup.com/evolut/article/79/2/296/7901726
43. Whole-genome sequencing confirms multiple species of Galapagos giant tortoises | Evolution | Oxford Academic, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://academic.oup.com/evolut/advance-article/doi/10.1093/evolut/qpae164/7901726
44. Evolutionary genetics and conservation of Galapagos Tortoises …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://cgab.yale.edu/projects/conservation-genetics/evolutionary-genetics-and-conservation-galapagos-tortoises
45. A genomic perspective on the origins, evolution and adaptation of Galápagos iguanas, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2025.04.13.648612v1.full
46. Marine Iguanas and its evolutionary adaptations – Metropolitan Touring, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.metropolitan-touring.com/blog/nature/marine-iguanas-in-galapagos/
47. Amblyrhynchus cristatus (Marine Iguana) – Animal Diversity Web, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://animaldiversity.org/accounts/Amblyrhynchus_cristatus/
48. Hybridization masks speciation in the evolutionary history of the …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590447/
49. galapagosconservation.org.uk, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://galapagosconservation.org.uk/wp-content/uploads/2025/04/Genetics-Taxonomy-and-Marine-Iguanas-Teacher-Version.pdf
50. Galapagos Islands Endemic Vertebrates: A Population Genetics Perspective, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/331562412_Galapagos_Islands_Endemic_Vertebrates_A_Population_Genetics_Perspective
51. Galápagos Under Threat: Conservation, Climate Change and Hope …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oceangeneration.org/galapagos-conservation-climate-change-and-hope/
52. Galápagos Islands | World Heritage Outlook, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://worldheritageoutlook.iucn.org/explore-sites/galapagos-islands
53. (PDF) Analysis of the Management of Protected Areas in Galapagos …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/382722208_Analysis_of_the_Management_of_Protected_Areas_in_Galapagos_60_Years_after_Its_Declaration_as_a_National_Park
54. Challenges for the management of the invasive blackberry (Rubus …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/invasive-plant-science-and-management/article/challenges-for-the-management-of-the-invasive-blackberry-rubus-niveus-in-the-restoration-of-the-scalesia-forest-in-the-galapagos-islands/880A4709715588DAAA45B0A4C3F9B5BF
55. Restoring the threatened Scalesia forest: insights from a … – Frontiers, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/forests-and-global-change/articles/10.3389/ffgc.2024.1350498/full
56. Ecosystem-based adaptation measures for Galapagos small-scale fisheries in the context of climate change | Request PDF – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/383788204_Ecosystem-based_adaptation_measures_for_Galapagos_small-scale_fisheries_in_the_context_of_climate_change
57. Climate change – Galapagos Conservation Trust, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://galapagosconservation.org.uk/about-galapagos/conservation-challenges/climate-change/
58. Pollution – Galapagos Conservation Trust, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://galapagosconservation.org.uk/about-galapagos/conservation-challenges/pollution/
59. http://www.darwinfoundation.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.darwinfoundation.org/en/documents/642/Watkins_and_Cruz_07_Galapagos_At_Risk_Socioeconomic_Analysis.pdf
60. Revolutionizing conservation practices FOR Galápagos, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.galapagos.org/wp-content/uploads/2024/02/Annual-Report-2022-1.pdf
61. Sustainability for Conservation – Charles Darwin Foundation, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.darwinfoundation.org/en/our-work/people/sustainability-for-conservation/
62. http://www.cambridge.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/6CF3DC83A8DCF0498AFFDE22DB112951/S0959270924000091a.pdf/habitat_restoration_to_conserve_the_little_vermilion_flycatcher_pyrocephalus_nanus_on_santa_cruz_island_galapagos.pdf
63. http://www.darwinfoundation.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.darwinfoundation.org/en/documents/10/SciencePlan_FINAL_05.10.23.pdf
64. GALAPAGOS RESEARCH – Charles Darwin Foundation, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.darwinfoundation.org/en/documents/377/GR_69_2020.pdf
65. Marcos Duran | CALS, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://cals.cornell.edu/biological-sciences/academic-enrichment/biology-scholars-program/galapagos-curriculum/marcos-duran