Kanada û Pirçandîtî: Çîroka Neteweyekê ku Pirrengiyê Dijî

1. Destpêk: Kanada – Mozayîka Çandanî ya Cîhanê?

Dema mirov li kolanên bajarekî mezin ê Kanadayê yên wek Toronto, Vancouver an Montrealê digere, dîmenekî zindî yê pirrengiya çandî ya cîhanê dibîne. Dikanên ku kelûpelên ji çar aliyê dinyayê difiroşin, xwaringehên ku bêhnên curbecur belav dikin, û zimanên cuda yên ku li kuçe û kolanan tên axaftin, hemû şahidiyê li ser pêkhateya Kanadayê ya pirçandî dikin.¹ Festîvalên rengîn ên wekî Karnavala Karayîbî ya Torontoyê an jî pîrozbahiyên Sersala Çînî, ne tenê şahiyên civakî ne, lê belê nîşaneyên kûr ên siyasetekê ne ku Kanadayê ji gelek welatên din cuda dike.⁴ Ev welat bi awayekî fermî pirçandîtiyê wekî bingehek ji nasnameya xwe ya neteweyî pejirandiye.⁵ Kanada di sala 1971ê de bû welatê yekemîn ê cîhanê ku pirçandîtiyê wekî siyaseteke fermî qebûl kir û ev pabendbûna xwe bi Qanûna Pirçandîtiyê ya Kanadayê di sala 1988an de xurttir kir.⁵

Lêbelê, pirçandîtiya Kanadayî ne tenê rewşeke demografîk e ku ji ber pêlên koçberiyê derketiye holê; ew projeyeke neteweyî ya aktîf û berdewam e. Ev siyaset îfadeya wê yekê ye ku hemû welatî wekhev in û mafê wan heye ku nasnameya xwe biparêzin, bi koka xwe serbilind bin û hesta aidiyetê hîs bikin.⁵ Ev nêrîn, ku pirrengî dewlemendiyek e û tevna civakî xurt dike, di bingeha têgihiştina Kanadayê ya ji bo pirçandîtiyê de ye.⁵ Ev gotar dê li rêwîtiya dîrokî ya Kanadayê ya ber bi vê siyasetê ve, prensîbên wê yên bingehîn, bandora wê ya kûr û piralî li ser civaka Kanadayî – di nav de ziman, çand, siyaset û nifûs – serkeftinên wê, û kêşe û rexneyên ku pê re rû bi rû dimîne, bikole. Ev ne tenê çîroka pîrozkirina pirrengiyê ye, lê herwiha çîroka rêvebirina aloziyan e jî.

Têgeha “mozayîk” ku pir caran ji bo danasîna pirçandîtiya Kanadayê tê bikaranîn ⁸, bi xwe re hem parastina perçeyên çandî yên cihê û hem jî beşdariya wan di wêneyekî mezintir û yekgirtî de dihewîne. Ev yek bi awayekî xwezayî tengezariyeke dînamîk di navbera pirrengî û yekîtiyê de diafirîne ku divê siyaset pê re mijûl bibe. Bedewiya mozayîkê hem ji perçeyên wê yên cihêreng (çand) û hem jî ji awayê ku ew bi hev re wêneyekî giştî (civaka Kanadayî) pêk tînin, tê. Ev yekser kêşeya navendî nîşan dide: çawa meriv dikare îfadeya çandî ya takekesî xurt bike bêyî ku bibe sedema perçebûnê ⁵, û çawa meriv dikare hesta nasnameya Kanadayî ya hevpar ava bike ⁶ bêyî ku cihêrengiyan ji holê rake. Ev tengezarî di rexneyên li ser siyasetê de ¹⁰⁹ û di armancên siyasetê de ⁵ xuya dibe. Ji ber vê yekê, îdeala “mozayîkê” bi xwe re dînamîk û xala potansiyel a pevçûnê ya siyaseta pirçandîtiyê dihewîne: hevsengkirina taybetmendîparêziyê bi gerdûnîparêziyê, pirrengiyê bi hevgirtinê.

2. Kokên Pirçandîtiyê: Rêwîtiya Kanadayê Ber Bi Siyaseta Fermî Ve

Rêwîtiya Kanadayê ya ber bi pejirandina fermî ya pirçandîtiyê ve, ne pêvajoyeke yekser û hêsan bû, lê belê encama geşedanên dîrokî, demografîk û siyasî yên tevlihev bû ku bi sedsalan dirêj kir. Ev pêvajo bi serdemên dûrxistin û asîmîlasyona bi zorê hatibû nîşankirin, berî ku guherînek ber bi naskirina pirrengiya xwezayî ya welat ve çêbibe.

Binesaziya Xwecihî

Berî hatina Ewropiyan, axa ku îro wekî Kanada tê nasîn, warê bi sedan neteweyên xwecihî yên cihêreng bû, di nav de Neteweyên Yekem (First Nations), Înûît û Métis.¹¹ Van civakan xwedî çand, ziman, pergalên rêveberî û awayên jiyanê yên pir dewlemend û cihêreng bûn.¹² Mînak, Neteweyên Yekem li gorî şeş herêmên erdnîgarî yên sereke yên welat hatibûn dabeşkirin û karîbûn hemû pêdiviyên xwe yên madî û manewî bi rêya çavkaniyên xwezayî yên derdora xwe bi cih bînin.¹² Wan niştecîhên daîmî, çandinî, avahiyên sivîl û merasîmî yên tevlihev, hiyerarşiyên civakî yên kompleks û torên bazirganiyê ava kiribûn.¹³ Ev binesaziya xwecihî ya pirreng, tebeqeya yekemîn a mozayîka çandî ya Kanadayê pêk dianî.

Kolonîzasyona Ewropî ya Destpêkê û Guherînên Demografîk

Di destpêka salên 1600î de, kolonîzatorên Frensî û Brîtanî dest bi hatina Kanadayê kirin.⁷ Ev yek bû sedema damezrandina bingeheke ducandî û duzimanî, lê di heman demê de bû sedema pevçûn, koçberkirina gelên xwecihî û destdanîna ser axa wan.⁹ Di sala 1763an de, dema Brîtanyayê kontrola Fransaya Nû bi dest xist, nêzîkî 70,000 kolonîstên Frensî li herêmê dijiyan.⁹

Pêlên koçberiyê yên paşê pêkhateya demografîk a Kanadayê hê bêtir guherand. Piştî Şoreşa Amerîkî, nêzîkî 46,000-50,000 Loyalistên Brîtanî reviyan Kanadayê.¹⁶ Di sedsala 19an de, “Koçberiya Mezin” (1815-1850) zêdetirî 800,000 koçberên Brîtanî û Îrlandî anîn welat, û nifûsa Kanadayê ji 500,000 di sala 1812an de gihand 2.5 mîlyonî di sala 1851ê de.¹⁶ Di destpêka sedsala 20an de, derî ji koçberên ji welatên din ên Ewropî re jî hatin vekirin, û di salên 1912-1913an de, hatina salane ya koçberan ji %5ê nifûsa giştî derbas kir.⁷ Mînak, di sala 1913an de zêdetirî 400,000 koçber hatin Kanadayê.¹⁷ Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, pêleke nû ya koçberiya Ewropî dest pê kir, ku bû sedem ku rayedarên navendî rola “komên etnîkî yên din” ji nû ve bifikirin.⁷ Dûv re, pêlên koçberiyê ji Asya, Afrîka û Amerîkaya Latînî bi awayekî berbiçav pêkhateya demografîk a Kanadayê guherand.⁶ Di sala 1981ê de, rêjeya nifûsa bi koka Brîtanî daket %40 û ya Frensî jî daket %27.⁷

Ji Asîmîlasyonê Ber Bi Naskirinê Ve

Ji bo demeke dirêj, siyasetên Kanadayê alîgiriya asîmîlasyona di nav modelek Brîtanî de dikirin.⁷ Heta sala 1947an, hemû Kanadayî wekî bindestên Brîtanî dihatin pênasekirin.⁷ Komên ne-Brîtanî û ne-Frensî pir caran dihatin marjînalkirin.¹⁵ Bi taybetî, muameleya li hemberî gelên xwecihî bi tundî asîmîlasyonîst bû. Peymanên axê, Qanûna Hindistanê ya 1876an, dibistanên razanê yên bi zorê, û siyasetên tepeserkirina çandî, hemû beşek ji hewldanên ji bo tinekirina nasnameyên xwecihî bûn.⁹ Wek mînak, Qanûna Hindistanê kontrola berfireh a federal li ser jiyan, ax, çavkanî û rêveberiya Neteweyên Yekem ferz kir.¹² Di dibistanên razanê de, zêdetirî 150,000 zarokên xwecihî ji malbatên xwe hatin dûrxistin û rastî îstîsmara çandî, fîzîkî û hestyarî hatin.¹²

Lêbelê, di salên 1960î de, zextên ji bo guherînê zêde bûn. Xurtbûna tevgerên gelên xwecihî, mezinbûna neteweperestiya Québécois, û nerazîbûna zêde ya hindikahiyên etnîkî yên din li hember cihê xwe yê di civakê de, rê li ber hilweşîna siyaseta fermî ya asîmîlasyonê û paşê jî derketina pirçandîtiyê vekir.⁷

Komîsyona Qraliyetê ya li ser Du Zimanî û Du Çandîtiyê (1963-1969)

Ev komîsyon di destpêkê de ji bo lêkolînkirina têkiliyên di navbera komên Îngilîzîaxêv û Frensîaxêv de hatibû damezrandin.¹⁰ Lêbelê, di Pirtûka IV a rapora xwe ya dawî de (1969), komîsyonê qala beşdariyên “komên etnîkî yên din” jî kir.⁷ Tevî ku komîsyonê di destpêkê de fikra pirçandîtiyê red kir û li ser duçandîtiyê ma ¹⁹, wê pêşniyara “entegrasyona” van koman di nav civaka Kanadayî de bi mafên welatîbûnê yên tam û beşdariya wekhev kir.⁷ Ev pêşniyar, tevî ku ne pejirandineke tam a pirçandîtiyê bû jî, zemîn ji bo siyaseta sala 1971ê amade kir.

Dîroka muameleya li hemberî gelên xwecihî bi awayekî tund bi îdealên paşerojê yên pirçandîtiyê re di nav nakokiyê de ye. Ev yek tengezariyeke bingehîn û rêyeke cuda, lê têkildar, a lihevhatinê diafirîne ku siyasetên pirçandîtiyê bi tena serê xwe nikarin bi tevahî çareser bikin. Pirçandîtî, wekî ku bi awayekî fermî hate pejirandin, di serî de ji bo çareserkirina azadiya çandî û beşdariyên komên etnîkî yên koçber bû.¹⁰ Gelên xwecihî ne koçber in; ew niştecîhên resen ên axê ne ku xwedî mafên xwecihî, statuyeke qanûnî ya cihê, û dîrokeke kolonîzasyon, peyman û asîmîlasyona bi zorê ne.⁹ Tevî ku Qanûna Pirçandîtiyê mafên xwecihî nas dike ²⁰, têkiliya dîrokî (desteserkirina axê, dibistanên razanê, tepeserkirina çandî) bi bingehîn ji serpêhatiya komên koçber ên ku hewl didin mîrasa xwe li welatekî nû biparêzin, cuda ye. Çavkanî ⁹ bi awayekî eşkere behsa “kêşeya Lihevhatinê” bi gelên xwecihî re dikin wekî mijareke cihê ku pirçandîtî pê re têdikoşe an jî bi tevahî nagire nav xwe. Ji ber vê yekê, divê were fêmkirin ku dema pirçandîtî pirrengiyê pêş dixe, têkiliya bi gelên xwecihî re çarçoveyeke cihê ya lihevhatinê, mafên peymanê, û xwe-rêvebirinê hewce dike ku ji çarçoveya siyasetên giştî yên pirçandîtiyê yên ji bo civakên koçber hatine çêkirin, wêdetir diçe.

Herwiha, pêlên destpêkê yên koçberiyê û siyasetên pêwendîdar, ku pir caran ji ber pêdiviyên aborî (wek mînak, bicihkirina Rojavayê ¹⁷) an jî pabendiyên siyasî (wek mînak, Loyalist ¹⁶) dihatin birêvebirin, bingeheke demografîk a pirreng danîn. Lêbelê, nirxa ku ji vê pirrengiyê re dihat dayîn, pir paşê pêş ket. Ev yek guherînekê ji pejirandina pragmatîk a koçberan ber bi hembêzkirina îdeolojîk a pirçandîtiyê ve nîşan dide. Çavkanî ⁷ destnîşan dike ku “rayedarên navendî nirxa heterojenbûna çandî paşguh kirin, cudahiyên nijadî û etnîkî wekî dijminê berjewendiyên neteweyî û zerardar ji bo karakter û yekrêziya Kanadayê dîtin” di piraniya vê serdemê de. Guherîna di têgihiştinê de tenê paşê, bi taybetî piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn û bi zextên salên 1960î ⁷ çêbû, ku rê li ber siyaseta sala 1971ê vekir. Ji ber vê yekê, hebûna komên cihêreng (rastiyeke civaknasî) demek dirêj berî siyaseta pirçandîtiyê (helwesteke îdeolojîk û siyasî) hebû.

Li vir tabloyek heye ku qonaxên sereke yên rêwîtiya Kanadayê ya ber bi pirçandîtiya fermî ve nîşan dide:

Tablo 1: Qonaxên Sereke yên Rêwîtiya Kanadayê ya Ber Bi Pirçandîtiya Fermî Ve

Dîrok/Dem	Bûyer/Pêşketin	Girîngî ji bo Pirrengî/Pirçandîtiyê
Berî 1763	Civakên xwecihî yên berî têkiliyê	Pirrengiya resen a axê
1763	Daxuyaniya Qraliyetê	Naskirina mafên axê yên xwecihî (tevî ku pir caran nehatine bicîhanîn)
1867	Konfederasyon	Bingeha duçandî (Brîtanî-Frensî)
1876	Qanûna Hindistanê	Asîmîlasyona sazûmanî ya gelên xwecihî
Destpêka 1900î	Lûtkeya koçberiya destpêkê ya Ewropî	Zêdebûna pirrengiya Ewropî
1947	Qanûna Hemwelatîbûna Kanadayê	Guherîna ji statuya “bindestê Brîtanî”
Salên 1960î	Şoreşa Bêdeng/aktîvîzma xwecihî	Xurtbûna dengên komên ne-serdest
1969	Rapora Pirtûka IV ya Komîsyona Du Zimanî û Du Çandîtiyê	Naskirina “komên etnîkî yên din”
1971	Siyaseta Pirçandîtiyê ya Fermî hat ragihandin	Destpêka fermî ya pirçandîtiyê wekî siyaset

Ev rêwîtiya dîrokî nîşan dide ku pirçandîtiya Kanadayê ne ji nişka ve û bi hêsanî derketiye holê, lê belê encama pêvajoyeke dirêj û pir caran bi nakokî bûye.

3. Siyaseta Pirçandîtiyê ya Kanadayê: Çarçoveya Yasayî û Prensîbên Bingehîn

Pejirandina fermî ya pirçandîtiyê li Kanadayê bi daxuyaniyeke dîrokî di sala 1971ê de dest pê kir û paşê bi qanûneke berfireh di sala 1988an de hate xurtkirin. Ev çarçoveya yasayî û prensîbên bingehîn, nasnameya Kanadayê ya îroyîn bi awayekî kûr şekilandiye.

Ragihandina 1971ê ji hêla Pierre Trudeau ve

Di 8ê Cotmeha 1971ê de, Serokwezîrê wê demê Pierre Trudeau, di Civata Giştî de ragihand ku pirçandîtî di nav çarçoveyeke duzimanî de wekî siyaseta fermî ya hikûmetê tê pejirandin.⁵ Ev daxuyanî xalek werçerxê bû. Armancên sereke yên vê siyasetê parastina azadiya çandî ya takekesan û naskirina beşdariyên çandî yên komên etnîkî yên cihêreng ji bo civaka Kanadayî bûn.¹⁰ Wekî din, armanc ew bû ku hemû welatî karibin nasnameya xwe biparêzin, bi koka xwe serbilind bin û hesta aidiyetê hîs bikin.⁵

Hikûmetê çar sozên sereke dan ji bo piştgirîkirina vê siyasetê ¹⁰:

Alîkarîkirina komên çandî ji bo pêşketin û geşbûna wan.
Alîkarîkirina takekesan ji bo derbaskirina astengiyên cudakariyê yên li pêşiya beşdariya tam.
Pêşxistina danûstandina afirîner a navçandî.
Alîkarîkirina koçberan di hînbûna Îngilîzî an Frensî de.

Lêbelê, siyaseta destpêkê bi hin rexneyan re rû bi rû ma. Gelek kes wê wekî siyaseteke sembolîk didîtin ku çavkaniyên wê kêm bûn û zêdetir balê dikişand ser aliyên “folklorîk” ên pirrengiyê.¹⁰ Parêzgeha Quebec bi taybetî li dijî vê siyasetê derket, bi hinceta ku ew rola damezrîner a Frensiyan û Îngilîzan di Konfederasyonê de kêm dike.¹⁰ Herwiha, hin motîvasyonên siyasî jî di pejirandina vê siyasetê de rol leyîstin, wekî hewldana Partiya Lîberal ji bo berfirehkirina bingeha xwe ya dengdêran.¹⁰ Ev motîvasyonên siyasî yên destpêkê nîşan didin ku pirçandîtî ji destpêka xwe ve bi stratejiya siyasî re têkildar bûye, ku ev yek dikare bandorê li têgihiştin, fînansekirin û bicîhanîna wê bike û heke guhertinên berbiçav li dû jestên sembolîk neyên, dibe sedema tawanbarkirina bi tokenîzmê.

Qanûna Pirçandîtiyê ya Kanadayê (1988)

Ji bo bersivdana pêdiviyên civakeke ku her ku diçû pirrengtir dibû û ji bo xurtkirina siyaseta 1971ê, Qanûna Pirçandîtiyê ya Kanadayê di 21ê Tîrmeha 1988an de hate pejirandin.⁵ Ev qanûn çarçoveyeke yasayî ji siyaseta heyî re peyda kir û fokusa wê berfirehtir kir.¹⁸ Pêwîstî bi guhertinan hebû ji ber ku siyaseta orîjînal, ku bi giranî li ser parastina çandî û berjewendiyên koçberên bi koka Ewropî sekinîbû, êdî bi têra xwe bersiv nedida pêdiviyên civaka pirçandî ya Kanadayê ku bi zêdebûna koçberiya ji Asya, Afrîka û Rojhilata Navîn diguherî.¹⁸

Armanc û bendên sereke yên qanûnê ev bûn ⁵:

Naskirina pirçandîtiyê wekî taybetmendiyeke bingehîn a civak û nasnameya Kanadayê.
Parastina mîrasa çandî ya hemû Kanadayiyan.
Kêmkirina cudakariyê û alîkarîkirina takekesan di derbaskirina wê de.
Pêşxistina beşdariya tam û wekhev a hemû takekes û civakan.
Hêvîdarkirina bicîhanîna bernameyên pirçandîtiyê di nav sazî û dezgehan de.
Xurtkirina danûstandina navçandî û têgihiştina pirrengiyê.
Naskirina mafên xwecihî.²⁰
Parastin û zêdekirina bikaranîna zimanên ji bilî Îngilîzî û Frensî, di heman demê de xurtkirina statu û bikaranîna zimanên fermî.¹¹

Bi vê qanûnê re, Kanada bû welatê yekemîn ê cîhanê ku qanûneke neteweyî ya pirçandîtiyê derxist.⁵ Qanûn herwiha raporkirina salane li ser birêvebirina xwe ferz dike.⁵ Pêşketina ji siyaseta 1971ê ber bi Qanûna 1988an ve têgihiştineke kûrtir a pirçandîtiyê nîşan dide, ku ji naskirin û pîrozkirina çandî ber bi çareserkirina astengiyên pergalî û pêşxistina guhertina sazûmanî ve diçe. Siyaseta 1971ê balê dikişand ser parastina çandî û hêsankirina adaptasyona koçberan.¹⁰ Lêbelê, Qanûna 1988an ji ber ku civak bi hatina koçberên ji nijad û etnîsîteyên cihêrengtir dibû û fikarên wan ji parastina çandî wêdetir bûn (wek kar, xanî, perwerde û cudakarî), hate dîtin ku pêwîst e.¹⁸ Qanûnê tekezî li ser rakirina astengiyên li pêşiya beşdariya tam, alîkariya takekesan di jinavbirina cudakariyê de, û pêşxistina tevlêbûnê di nav saziyên civakî, çandî, aborî û siyasî de kir, û ji rêxistinên federal dihat payîn ku di vî warî de pêşengiyê bikin.¹⁸ Ev guherîn nîşan dide ku pirçandîtiya Kanadayî ne statîk e; ew gihîştiye wê astê ku nas bike ku pirçandîtiya rastîn hewceyê têkoşîna li dijî cudakariya pergalî û misogerkirina beşdariya wekhev e, ne tenê qîmetdayîna cudahiyên çandî.

Pirçandîtî di Peymana Maf û Azadiyan a Kanadayê de (1982)

Berî Qanûna Pirçandîtiyê jî, pirçandîtî di sala 1982an de bi rêya Beşa 27an a Peymana Maf û Azadiyan a Kanadayê hate naskirin.⁵ Ev beş destnîşan dike ku Peyman “divê bi awayekî lihevhatî bi parastin û zêdekirina mîrasa pirçandî ya Kanadayiyan were şîrovekirin.” Ev naskirina destûrî, pirçandîtiyê ji siyaseteke asayî bilindtir dike û dike bingeheke destûrî.

Prensîbên Bingehîn ên Dubarekirî

Prensîbên bingehîn ên ku di van çarçoveyên yasayî de tên dubarekirin ev in: wekhevî, azadiya çandî, serbilindiya bi koka xwe, hesta aidiyetê, rêzgirtina dualî, û dîtina pirrengiyê wekî çavkaniyeke hêzê.⁵ Çavkanî ⁵ van prensîban bi kurtasî wiha vedibêje: “hemû welatî wekhev in… dikarin nasnameya xwe biparêzin, bi koka xwe serbilind bin û hesta aidiyetê hîs bikin.”

“Mozayîk” li Hemberî “Pota Helandinê”

Têgeha “mozayîk” wekî metaforek ji bo pirçandîtiya Kanadayê, li hemberî têgeha “pota helandinê” ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê radiweste.⁶ Di “potaya helandinê” de, tê payîn ku çandên cihêreng asîmîle bibin û bibin yek çandeke serdest. Lêbelê, di “mozayîka” Kanadayê de, nasnameyên çandî yên cihêreng tên parastin û takekes tên teşwîqkirin ku mîrasa xwe biparêzin û di heman demê de beşdarî civaka giştî bibin.⁸ Ev têgihiştin di bingeha siyaseta Kanadayê de ye.

Di Qanûna 1988an de bi awayekî eşkere behsa “parastin û zêdekirina bikaranîna zimanên ji bilî Îngilîzî û Frensî” ligel xurtkirina zimanên fermî [20(1)(i), ²²] tê kirin. Ev yek nîşana hewldaneke hevsengkirina zimanî ya tevlihev e ku di siyasetê de cih digire û dikare di pratîkê de bibe sedema tengezarî û şîroveyên cihêreng. Siyaseta 1971ê “di nav çarçoveyeke duzimanî de” ¹⁰ dixebitî û piştgirî nedida pirzimanîtiyê. Lêbelê, Qanûna 1988an bi taybetî armanca siyasetê ya “parastin û zêdekirina bikaranîna zimanên ji bilî Îngilîzî û Frensî, di heman demê de xurtkirina statu û bikaranîna zimanên fermî yên Kanadayê” ²⁰ dihewîne. Ev yek erkekî dualî diafirîne: piştgirîkirina zimanên nefermî Û xurtkirina zimanên fermî. Ev hevsengiyeke nazik e. Ev dikare bibe sedema kêşeyên pratîkî û nîqaşan: gelo çiqas piştgirî ji bo zimanên nefermî bes e an zêde ye? Gelo ew zirarê dide duzimanîtiya fermî? Ev ji hêla astên cuda yên hikûmetê û saziyan ve çawa tê bicîhanîn? Ji ber vê yekê, Qanûn bi xwe re tengezariyeke potansiyel di siyaseta zimanî de kodîfe dike – pabendbûnek bi pirrengiya zimanî ya ji derveyî du zimanên fermî, ku tevî pesindayînê, hewceyê rêvebirineke baldar e da ku zirarê nede duzimanîtiya fermî an jî hêviyên nepêkhatî di nav civakên zimanî yên cihêreng de çêneke.

4. Pirçandîtî di Jiyana Kanadayî de: Ziman, Çand û Civak

Siyaseta pirçandîtiyê ya Kanadayê ne tenê di qanûnan de maye, lê bandoreke kûr û berfireh li ser jiyana rojane, ziman, çand û pêkhateya civakî ya welêt kiriye. Ev beş dê li van aliyan bikole.

A. Ziman

Rewşa zimanî li Kanadayê di bin bandora pirçandîtiyê de gelekî tevlihev û piralî ye. Siyaseta zimanî ya Kanadayê di navbera piştgirîkirina du zimanên fermî, vejandina zimanên xwecihî û parastina zimanên mîrasî yên koçberan de hevsengiyekê digere.

Çarçoveya Duzimanî

Berî ku siyaseta pirçandîtiyê were ragihandin, Qanûna Zimanên Fermî ya 1969an Îngilîzî û Frensî wekî du zimanên fermî yên Kanadayê destnîşan kiribû.¹⁰ Ji ber vê yekê, pirçandîtî di nav vê çarçoveya duzimanî de dixebite. Qanûna Pirçandîtiyê ya Kanadayê (1988) girîngiya her du zimanên fermî tekez dike ¹¹, lê di heman demê de zimanên xwecihî û zimanên din jî nas dike.¹¹ Hikûmeta Kanadayê bi rêya bernameyên curbecur piştgiriyê dide civakên hindikahiya zimanên fermî (Îngilîzîaxêv li Quebec û Frensîaxêv li derveyî Quebec) û pêşvebirina duzimanîtiyê.²³

Lêbelê, di nav gel de hin tevlihevî hene ku gelo Kanada welatekî duzimanî ye an pirzimanî, ji ber ku di navbera siyasetên çandî û zimanî de asîmetrî heye.³⁵ Hin kes bawer dikin ku duzimanîtiya fermî zimanên din marjînal dike û “astengeke li ser bingeha zimanî” ji bo karên federal diafirîne.³⁵ Tevî vê yekê, Komîserê Zimanên Fermî duzimanî û pirçandîtiyê wekî hev temamker dibîne ³⁶, û anket nîşan didin ku piraniya Kanadayiyan (%68) di wê baweriyê de ne ku duzimanî û pirçandîtî bi hev re baş dixebitin.³⁸

Vejandina Zimanên Xwecihî

Zimanên xwecihî beşek bingehîn ji mîrasa Kanadayê ne, lê ji ber polîtîkayên kolonyal ên wekî dibistanên razanê, bi awayekî sîstematîk hatine tepeserkirin.⁹ Zêdetirî 70 zimanên xwecihî yên cihêreng hene, lê piraniya wan di bin xetera tinebûnê de ne.⁴⁰

Qanûna Zimanên Xwecihî ya 2019an mafên zimanî yên xwecihî nas dike (wekî ku di Beşa 35an a Qanûna Destûrî ya 1982an de hatine destnîşankirin) û armanc dike ku piştgiriyê bide hewldanên ji bo vegerandin, vejandin, parastin û xurtkirina van zimanan.⁴¹ Hikûmeta Kanadayê ji bo vê armancê fonên girîng veqetandiye; ji sala 2019an vir ve zêdetirî $608.7 mîlyon dolar hatiye veberhênan.⁴¹ Bernameyên Mîrasa Kanadayê modelên fînansekirinê yên li ser bingeha cihêrengiyê ji bo Neteweyên Yekem, Înûît û Métis pêşkêş dikin.⁴⁴ Înîsiyatîfên wekî projeya vejandina zimanê Nisga’a û projeya xurtkirina Inuktitut li Nunavut mînakên vê piştgiriyê ne.⁴¹

Rêxistinên xwecihî yên wekî Civata Neteweyên Yekem (AFN) ³⁹, Inuit Tapiriit Kanatami (ITK) ⁴⁵, û Encûmena Neteweyî ya Métis (MNC) / Neteweya Métis a Ontarioyê (MNO) ⁴⁷ di hev-pêşxistina qanûnê û birêvebirina hewldanên vejandinê de roleke sereke dilîzin. Mînak, AFN rêbernameyek ji bo Qanûna Zimanên Xwecihî amade kiriye ⁴², ITK pergala nivîsandinê ya yekbûyî ya Inuktitut Qaliujaaqpait û kovara Inuktitut diweşîne ⁴⁵, û MNO çavkaniyên hînbûna zimanê Michif pêşkêş dike.⁴⁷ Ofîsa Komîserê Zimanên Xwecihî (OCIL), ku bi Qanûna Zimanên Xwecihî hatiye damezrandin, ji bo pêşxistina zimanên xwecihî û piştgirîkirina hewldanên vejandinê dixebite.⁴¹

Zimanên Mîrasî (Ne-Fermî, Ne-Xwecihî)

Zimanên mîrasî ew ziman in ku ji bilî Îngilîzî, Frensî, an zimanên xwecihî ne û pir caran zimanên zikmakî yên civakên koçber in.⁷ Di sala 2016an de, zimanên koçberan zimanê zikmakî yê %22.3yê Kanadayiyan bûn, ku Mandarin, Kantonî, Pencabî, Spanî, Tagalog û Erebî di nav yên herî berbelav de bûn.⁷

Qanûna Pirçandîtiyê ya Kanadayê di Beşa 3(1)(i) de destnîşan dike ku siyaset ew e ku “bikaranîna zimanên ji bilî Îngilîzî û Frensî were parastin û zêdekirin, di heman demê de statu û bikaranîna zimanên fermî yên Kanadayê were xurtkirin”.¹¹ Lêbelê, piştgiriya federal ji bo van zimanan bi piranî neyekser e. Bernameya Piştgiriya Civakê, Pirçandîtiyê, û Înîsiyatîfên Dij-Nijadperestiyê (CSMARI, berê MARP) bûyerên civakî yên ku dîrok/çanda civakê pîroz dikin, di nav de mehên mîrasê, fînanse dike.⁵² Lêbelê, ev bername bi taybetî ji bo bernameyên hînkirin an parastina zimanên mîrasî fonan peyda nake, ji bilî pîrozbahiyên çandî yên giştî.⁵² Hin lêkolîner arguman dikin ku Mîrasa Kanadayê ji bilî pênaseyên berfireh “tu piştgiriyeke berbiçav ji bo çand û zimanên cihêreng ên Kanadayiyan” pêşkêş nake ⁵⁵, û tezên akademîk ên wekî ya Lowe ⁵⁰ dibêjin ku zimanên mîrasî ji hêla hikûmetên federal û parêzgehan ve hatine paşguh kirin, ku ev yek pirçandîtiyê lawaz dike.

Siyaset û bernameyên parêzgehan di vî warî de cihêreng in:

Ontario: “Bernameyên Zimanên Navneteweyî” (ILP) di pergala dibistanên giştî de zêdetirî 70 zimanan hîn dikin.⁵⁶ Ottawa wekî mînakeke pêşeng tê destnîşankirin, ku tê de hevkarî di navbera desteyên dibistanan û komên civakî de heye.⁵⁶
Manitoba: Qanûna Dibistanên Giştî (1979) destûrê dide hînkirina bi zimanên ji bilî Îngilîzî an Frensî heta %50ê dema dibistanê (“Bernameya Zimanê Mîrasî ya Duzimanî”).⁵⁷ Zimanên wekî Erebî, Krî, Fîlîpînî, Almanî, Îbranî, Japonî, Mandarin, Spanî û Ukraynî têne pêşkêş kirin.⁵⁷
Alberta: Bernameyên xwendinê yên parêzgehê ji bo 9 zimanên navneteweyî (Erebî, Çînî, Almanî, Îtalî, Japonî, Latînî, Pencabî, Spanî û Ukraynî) wekî bernameyên duzimanî an qursên ziman û çandê hene.⁵⁹ Bûrsa Mamosteyên Zimanên Navneteweyî jî heye.⁶⁰ Lêbelê, fonên taybetî ji bo bernameyên zimanên mîrasî yên civakên koçber di dibistanên giştî de ji bilî van pêşniyarên qursan ne diyar in.²⁸
British Columbia: Siyaseta Perwerdehiya Zimanî fêrbûna zimanên ku di nav civakan de girîng in teşwîq dike; zimanên ne-fermî û ne-xwecihî wekî zimanên duyemîn têne hîn kirin.³¹ Desteyên dibistanan biryar didin ka kîjan zimanên duyemîn dê bêne pêşkêş kirin.³¹ Fonek taybetî ji bo van zimanan ji bilî vê çarçoveya giştî ya zimanê duyemîn nehatiye destnîşankirin.⁶⁴
Quebec: Modela navçandîtiyê Frensî wekî zimanê giştî yê hevpar tekez dike.⁵¹ Programme d’enseignement des langues d’origine (PELO) hînkirina zimanên mîrasî ya derveyî dersê li gorî daxwazê pêşkêş dike.⁵¹

Perspektîfên akademîk girîngiya zimanên mîrasî ji bo nasname, serkeftina akademîk û pirçandîtiya rastîn tekez dikin.⁵⁰ Çavkanî ⁵⁵ perwerdehiya pirçandî ya rûpoş rexne dike ku zimanên malê “li derveyî deriyê dibistanê” dihêle.

Dîmena siyaseta zimanî ya Kanadayê di çarçoveya pirçandîtiyê de, tevneke tevlihev a pêşîniyên hevgirtî û carinan dijber e: duzimanîtiya fermî, vejandina zimanên xwecihî wekî mafek, û parastin/zêdekirina zimanên mîrasî yên koçberan wekî çavkaniyeke çandî. Ev yek hiyerarşiyeke piştgirî û naskirina zimanan diafirîne. Zimanên fermî (Îngilîzî/Frensî) xwedî piştgiriyeke destûrî û yasayî ya xurt, fonên berfireh û piştgiriyeke sazûmanî ne.²³ Zimanên xwecihî her ku diçe wekî maf-bingeh têne naskirin, bi yasayên taybet (Qanûna Zimanên Xwecihî ⁴¹) û fonên zêde (tevî ku têrkerbûna wan tê nîqaşkirin), û wekî beşek ji lihevhatin û xwe-rêvebirinê têne çarçovekirin.³⁹ Zimanên mîrasî yên koçberan di Qanûna Pirçandîtiyê de [20(1)(i)] wekî hêja ji bo parastin û zêdekirinê têne pejirandin, lê piştgiriya federal kêmtir rasterast e û pir caran bi rêya bername an bûyerên giştî yên pirçandîtiyê tê kanalîzekirin.⁵² Bernameyên birêkûpêktir pir caran dikevin destê parêzgehan ku bi astên cihêreng ên pabendbûn û fînansekirinê tevdigerin.³¹ Ev yek hiyerarşiyeke de facto diafirîne: zimanên fermî li jor, li dû wan zimanên xwecihî (ku girîngiya wan zêde dibe), û paşê zimanên mîrasî yên koçberan ku zêdetir xwe dispêrin biryara parêzgehan û hewldanên civakî.

Serkeftina parastina zimanên mîrasî ji bo civakên koçber bi giranî girêdayî dadrêsiya parêzgehan û aktîvîzma civakî ye, ku ev yek nakokiyekê di pabendbûna neteweyî ya ku di Qanûna Pirçandîtiyê de hatiye destnîşankirin de eşkere dike. Tevî ku Qanûna Pirçandîtiyê siyaseteke federal ji bo “parastin û zêdekirina” zimanên nefermî destnîşan dike ²⁰, perwerde, tevî perwerdehiya zimanî, di serî de di bin dadrêsiya parêzgehan de ye.²⁹ Piştgiriya parêzgehan ji bo dibistan/bernameyên zimanên mîrasî pir diguhere. Mînak, Ontario xwedî pergaleke ILP ya nisbeten xurt û ferzkirî ye ⁵⁶, lê li parêzgehên din piştgirî kêmtir sîstematîk e. Rêxistinên civakî pir caran roleke girîng di parêzvanî û pêkanîna van bernameyan de dilîzin.⁵⁶ Ev nîşan dide ku daxwaza federal a ji bo parastina zimanên mîrasî bi rastiya erkên perwerdehiyê yên parêzgehan û îradeyên siyasî yên cihêreng re rû bi rû dimîne, ku dibe sedema peydakirina nehevseng li seranserê welêt.

B. Çand

Pirçandîtî bi awayekî kûr bandor li îfadeyên çandî yên Kanadayê kiriye, ji festîvalên gelêrî bigire heta hunerên bilind, muzîk, xwarin û medyayê.

Festîval û Pîrozbahî

Festîval roleke girîng di nîşandana kevneşopiyan, pêşxistina têgihiştina navçandî û avakirina civakê de dilîzin.¹

Festîvalên Xwecihî: Potlatch, ku merasîmeke bi hêz a gelên xwecihî yên Perava Pasîfîkê ye, ji bo ji nû ve dabeşkirina dewlemendî, bilindkirina statuya civakî û îdiakirina mafên erdî xizmet dike.⁷² Powwow civînên mezin û rengîn ên xwecihî ne ku muzîk, dans, cil û bergên kevneşopî, xwarinên kevneşopî û hunerên destan nîşan didin.⁷² Festîvala Havînî ya Xwecihî ya Ottawayê civakên xwecihî yên ji seranserê Kanadayê tîne cem hev.⁷²
Festîvalên Civakên Taybet: Vaisakhi (Sîkh) ⁷², Diwali (Hîndû) ⁷², Sersala Heyvî (Çînî) ⁴, Eyda Remezanê û Qurbanê (Misilman) ⁷², û Vesak (Bûdîst) ⁷² mînakên festîvalên ku ji hêla civakên cihêreng ve têne pîrozkirin in.
Festîvalên Pirçandî yên Mezin: Karnavala Karayîbî ya Torontoyê (Caribana) yek ji festîvalên herî mezin ên Amerîkaya Bakur e.¹ Carnaval Del Sol li Vancouver çanda Amerîkaya Latînî pîroz dike.⁷² Hikûmet bi rêya bernameyên wekî beşa Bûyeran a MARP ⁵² û bernameya Pîrozkirina Kanadayê ⁵⁴ piştgiriyê dide van festîvalan.

Huner, Wêje, Muzîk, Xwarin

Bandora çandên cihêreng li ser huner, wêje, muzîk û xwarinên Kanadayê eşkere ye.¹

Hunerên Xwecihî: Hunerên xwecihî yên dîrokî û hevdem xwedî girîngiyeke mezin in. Hunermendên wekî Norval Morrisseau û Dibistana Woodland ⁷³, Beau Dick ⁷⁴, Robert Houle û Bob Boyer ⁷³ bi karên xwe mijarên civakî, lihevhatin û serweriyê tînin ziman. Huner ji bo gelên xwecihî amûreke girîng a berxwedana çandî û vejandinê ye.⁷³
Beşdariyên Koçberan: Nivîskarên wekî Michael Ondaatje, Rohinton Mistry û derhênera fîlman Deepa Mehta ⁸⁶ û Dionne Brand ² mînakên beşdariyên koçberan ji bo huner û wêjeya Kanadayê ne.
Xwarin: Xwarinên fusion û vebijarkên cihêreng ên xwarinê li bajaran berbelav in.¹ Poutine (Quebec) û tourtières ² mînakên xwarinên herêmî ne.
Muzîk: Buffy Sainte-Marie ¹²⁷ û gelek hunermendên din ên bi koka cihêreng muzîka Kanadayê dewlemend dikin. Hikûmet bi rêya saziyên wekî Encûmena Hunerê ya Kanadayê, Fona Cihên Çandî ya Kanadayê û bernameyên din piştgiriyê dide huner û çandê.⁵⁴

Îfadeya çandî li Kanadayê di bin siyaseta pirçandîtiyê de, danûstandineke dînamîk e di navbera parastina mîrasê ji hêla komên cihêreng ve û derketina formên çandî yên hîbrîd û bi awayekî taybet Kanadayî bi rêya danûstandina navçandî. Pirçandîtî parastina mîrasê teşwîq dike ⁵, û festîval ⁴ û hunerên taybet ên civakê mînakên vê parastinê ne. Ew herwiha danûstandina navçandî jî pêş dixe ⁶, û xwarinên fusion ¹ encameke rasterast a vê yekê ye. Hunermendên ji paşxaneyên cihêreng pir caran formên kevneşopî bi îdyomên hevdem re tevlihev dikin (mînak, hunermendên xwecihî yên wekî Carl Beam, Robert Houle ⁷³). Ev nîşan dide ku pirçandîtî ne tenê li ser sînorên çandî yên statîk e, lê herwiha li ser hev-bandorkirina afirîner e jî. Ji ber vê yekê, çanda Kanadayê ne tenê berhevoka perçeyên xwe ye, lê hebûneke pêşveçûyî ye ku hem ji hêla berdewamiya kevneşopiyên cihêreng û hem jî ji hêla afirandinên nû yên ku ji têkiliya wan derdikevin, şekil digire.

Pirçandîtî di Medya û Werzîşê de

Medya: Dezgehên medyayê yên pirzimanî, vegirtina nûçeyan a cihêreng û temsîlkirina çandên cihêreng di şahiyê de hene.⁷ Tora Televîzyonê ya Gelên Xwecihî (APTN) mînakeke girîng e.⁷⁵
Werzîş: Werzîşvanên cihêreng ên wekî Donovan Bailey, Alphonso Davies, Sim Bhullar, Kadeisha Buchanan ¹²⁸ pirrengiya Kanadayê nîşan didin. Înîsiyatîfên wekî Hockey Night in Canada bi zimanê Pencabî ¹²⁸ û hewldanên ji bo tevlêbûna di werzîşê de ⁷⁶ jî hene.

Tevî ku pirçandîtî bi awayekî fermî beşdariyên çandî yên cihêreng pîroz dike, huner û îfadeyên çandî yên xwecihî qateke din a wateyê ku bi serwerî, berxwedana li hember tepeserkirina dîrokî, û îdiakirina netewebûna cihêreng ve girêdayî ye, hildigirin. Ev yek pir caran wan ji îfadeyên çandî yên koçberan cuda dike. Hunerên xwecihî pir caran mijarên kolonîzmê, dibistanên razanê, mafên axê û parastina jîngehê vedikolin.⁷³ Vejandina hunerên xwecihî bi vejandina çandî û başbûna ji travmaya dîrokî ve girêdayî ye.³⁹ Dema ku îfadeyên çandî yên koçberan jî jiyanî ne û beşdarî pirrengiyê dibin, ew bi gelemperî heman giraniya îdiakirina serweriya berê-heyî an başbûna ji jenosîda çandî ya ku ji hêla dewletê ve hatî piştgirî kirin li ser heman axê hilnagirin. Ji ber vê yekê, di nav pîrozkirina berfireh a pirrengiya çandî de, îfadeyên çandî yên xwecihî xwedî pîvaneke siyasî û dîrokî ya yekta ne ku bi statuya wan wekî Gelên Yekem ve girêdayî ye.

C. Civak û Nifûs

Pirçandîtî ne tenê siyasetek e, lê rastiyeke demografîk a Kanadayê ye ku her ku diçe kûrtir dibe.

Tevna Demografîk

Daneyên Statîstîkên Kanadayê vê rastiyê bi awayekî zelal nîşan didin:

Koka Etnîkî/Çandî (Serjimêriya 2021ê ⁷⁸): Zêdetirî 450 kokên cihêreng hatine ragihandin. Yên herî zêde hatine ragihandin ev in: Kanadayî, Îngilîz, Îrlandî, Skotlendî û Frensî. Bi giştî, %52.5ê nifûsê koka xwe Ewropî ragihandiye. %6.1ê nifûsê koka xwe wekî xwecihî (Neteweyên Yekem, Métis, Înûît) destnîşan kiriye.
Koçberî (Serjimêriya 2021ê ⁷⁹): %23ê nifûsê (8.36 mîlyon kes) koçber in, ku ev rêjeya herî bilind e di 150 salên dawî de û di nav welatên G7 de ya herî bilind e. Koçberên nû (2016-2021) 1.33 mîlyon kes bûn (%15.9ê nifûsa koçberan, %3.7ê nifûsa giştî). Welatên sereke yên jêdera koçberên daîmî di navbera 2006-2019an de Hindistan, Çîn û Fîlîpîn bûn.⁸³
Komên Nijadîkirî (Serjimêriya 2021ê ⁶): Yek ji çar kesan li Kanadayê (%26.5 di 2021ê de ⁶) endamê komeke nijadîkirî ye. Komên herî mezin Asyaya Başûr (%7.1), Çînî (%4.7) û Reş (%4.3) bûn, ku bi hev re %16.1ê nifûsê pêk tînin.⁷⁸ Tê pêşbînîkirin ku heta sala 2036an ev rêje bigihîje %31-36.⁸⁵
Belavbûna Erdnîgarî ⁷⁸: %95.3yê nifûsa nijadîkirî li navendên bajarî yên mezin (CMA) dijîn. Toronto mazûvaniya nifûsa herî mezin a Asyaya Başûr, Çînî, Reş û hwd. dike. Vancouver duyemîn nifûsa herî mezin a Çînî û Asyaya Başûr heye. Montreal xwedî nifûsa herî mezin a Ereban e.

Rastiya demografîk a Kanadayê bi lez ber bi pirrengiyeke zêdetir ve diçe, bi taybetî li navendên bajaran. Ev yek pirçandîtiyê ne tenê dike siyasetek, lê dike ezmûneke jiyayî ji bo beşeke mezin a nifûsê, ku di encamê de zextê li ser siyasetê zêde dike da ku ew bi bandor û bersivdar be. Statîstîkên li ser rêjeya bilind a koçberan ⁷⁹, hejmara mezin a kokên etnîkî ⁷⁸, û nifûsa nijadîkirî ya girîng û zêde dibe ⁶ vê yekê piştrast dikin. Ev pirrengî bi giranî li herêmên bajaran kom bûye ⁷⁸, ku têkiliyên rojane yên navçandî li van deveran bûne norm, û pirçandîtiyê ji têgeheke razber vediguherîne rastiyeke rojane ji bo gelekan. Her ku pirrengî zêde dibe, hêvî û pêdiviyên têkildarî siyaseta pirçandîtiyê (mînak, xizmetên wekhev, temsîlkirin, çareserkirina cudakariyê) jî dibe ku zêde bibin, ku ev yek hewce dike ku siyaset û bicîhanîna wê xwe biguncîne û bihêztir bibe.

Mînakên Jiyana Rojane

Pirçandîtî di jiyana rojane ya Kanadayiyan de bi awayên curbecur xwe nîşan dide. Têkiliyên navçandî li bajaran, cîhên kar, dibistan û qadên civakî gelemperî ne.¹ Saziyên giştî hewl didin xwe biguncînin; dibistan perwerdehiya pirçandî di nav xwe de dihewînin ⁹, û mehên mîrasê yên komên cihêreng têne pîrozkirin.⁹ Saziyên federal di bin Qanûna Pirçandîtiyê de berpirsiyariyên wan hene.⁵

Beşdariyên Gelên Xwecihî û Koçberan

Gelên Xwecihî: Ji bilî mîrasa xwe ya dîrokî, gelên xwecihî di warên rêveberiyê de (wekî edaleta restoratîf, bicîhanîna UNDRIP) û parastina jîngehê de (Zanîna Ekolojîk a Kevneşopî) beşdariyên girîng dikin.¹²⁷ Çavkanî ¹³ behsa beşdariyên dîrokî yên di bazirganiya kurkan de dike. Çavkanî ³⁹ Zanîna Ekolojîk a Kevneşopî û girêdana bi axê re nîqaş dike.
Koçber: Koçber di warên huner, zanist, karsazî û xwarinê de beşdariyên girîng dikin.⁵ Çavkanî ⁸³ tekez dike ku Karsaziyên Piçûk û Navîn (SME) yên bi rêberiya koçberan îxracatê zêde dikin û bazaran cihêreng dikin. Çavkanî ⁵ dibêje ku pirrengî “beşdariyê li nûjeniyê li cîhê kar dike, afirîneriyê teşwîq dike, û alîkariya berfirehkirina bazaran ji bo mal û xizmetan dike.”

Têgeha nasnameya “Kanadayî” bi xwe jî pêş dikeve û tevlihevtir dibe. Hejmareke zêde ya mirovan koka xwe wekî “Kanadayî” ligel an li şûna kokên bav û kalên xwe radigihînin, di heman demê de girêdanên xwe bi mîrasên cihêreng re diparêzin. Ev yek hem entegrasyona serkeftî û hem jî ji nû ve pênasekirina nasnameya neteweyî di çarçoveya pirçandîtiyê de nîşan dide. Serjimêriya 2021ê nîşan da ku “Kanadayî” koka herî zêde hatî ragihandin bû (5.7 mîlyon kes ⁷⁸), tevî ku ev hejmar ji sala 2016an kêm bûbû ji ber guhertinên di pirsnameyê de. Di heman demê de, zêdetirî 450 kokên etnîkî yên din hatin ragihandin, û %35.5ê nifûsê zêdetirî yek kokek ragihand.⁷⁸ Siyaseta pirçandîtiyê bi awayekî eşkere piştgiriyê dide parastina nasnameyan û serbilindiya bi koka xwe.⁵ Ragihandina koka “Kanadayî”, bi taybetî ji hêla kesên bi paşxaneyên bav û kalên cihêreng ve, dikare hesta aidiyet û nasnameya bi neteweyê re nîşan bide, ku armanceke sereke ya pirçandîtiyê ye. Ragihandina همزمان a kokên din parastina çandî nîşan dide. Ji ber vê yekê, pirçandîtî ne tenê li ser entegrasyona komên “din” di nav nasnameyeke Kanadayî ya sabit de ye; ew li ser ji nû ve şekildana nasnameya Kanadayî bi xwe ye ku ew bêtir tevlêkerê girêdanên pirjimar dibe.

Tevî ku pirçandîtî beşdariyên hemû koman pêş dixe, entegrasyona aborî ya koçberan, bi taybetî koçberên nû yên nijadîkirî, bi kêşeyên berdewam re rû bi rû ye (mînak, naskirina dîplomayan ⁸⁸; cudahiyên di warê kar de ⁸⁹) ku dikarin armanca siyasetê ya “beşdariya tam û wekhev” têk bibin. Siyaseta pirçandîtiyê armanc dike ku alîkariya takekesan bike di derbaskirina astengiyên li pêşiya beşdariya tam di civakê de ¹⁰, ku beşdariya aborî jî di nav de ye. Koçber beşdariyên aborî yên girîng dikin.⁸³ Lêbelê, komên nijadîkirî û koçber pir caran bi kêşeyên aborî re rû bi rû dimînin. Çavkanî ¹⁸ behsa fikarên koçberên nû yên derbarê kar û perwerdehiyê dike. Rapora IRPP ⁹⁰ dahatên kêmtir û rêjeyên xizaniyê yên bilindtir ji bo hindikahiyên nijadî, û kêmbûna rêjeyên kar û dahatê ji bo komên koçberên nû yên vê dawiyê destnîşan dike. Van cudahiyên aborî dikarin bi îdeala derfeta wekhev û beşdariya tam a ku pirçandîtî diparêze re bikevin nakokiyê. Ji ber vê yekê, serkeftina pirçandîtiyê ne tenê bi naskirina çandî ve girêdayî ye, lê bi awayekî kûr bi edaleta aborî ve girêdayî ye.

Tablo 2: Kurtejiyana Nifûsa Etnîkî-Çandî û Koçber a Kanadayê (Serjimêriya 2021ê)

Nîşanker	Dane
Nifûsa Giştî	(Divê hejmara giştî ya nifûsê were lê zêdekirin ger di çavkaniyan de hebe)
Rêjeya nifûsa li derveyî Kanadayê ji dayik bûye	%23.0 ⁷⁹
Hejmara koçberên nû (2016-2021)	1,328,240 ⁷⁹
5 Kokên etnîkî/çandî yên herî zêde hatine ragihandin	Kanadayî, Îngilîz, Îrlandî, Skotlendî, Frensî ⁷⁸ (bi hejmar/rêjeyan ger hebin)
Rêjeya nifûsa endamê komeke nijadîkirî	%26.5 (tevahî) ⁶; Asyaya Başûr %7.1, Çînî %4.7, Reş %4.3 ⁷⁸
Komkirina nifûsa nijadîkirî li CMAyan	%95.3 ⁷⁸

Ev tablo kurteyek statîstîkî ya pirrengiya Kanadayê pêşkêş dike û pîvana pirçandîtiyê di warê pêkhateya nifûsê de bi awayekî berbiçav nîşan dide.

5. Pirçandîtî û Siyaset: Rengvedana Pirrengiyê di Birêvebirinê De

Siyaseta pirçandîtiyê ne tenê bandor li civakê kiriye, lê di heman demê de di warê siyasî û rêveberiya Kanadayê de jî rengvedanên girîng hene. Ev beş dê li ser temsîlkirina komên cihêreng di siyasetê de, bandora pirçandîtiyê li ser platformên partiyan û nêzîkatiya taybet a Quebecê ya ji bo navçandîtiyê raweste.

A. Hilbijartin û Tevlêbûna Siyasî

Temsîlkirina Komên Cihêreng di Parlemento û Meclîsên Zagonsaz de

Di dîroka Kanadayê de, hindikahiyên berbiçav (visible minorities) û gelên xwecihî di warê siyasî de kêm hatine temsîlkirin.¹⁴ Rapora parlemanî ya sala 2010an ¹⁴ nîşan da ku hindikahiyên berbiçav %16ê nifûsê pêk tînin lê tenê %7ê kursiyên Civata Giştî di destê wan de ne; gelên xwecihî %4ê nifûsê ne lê tenê %1.5ê kursiyan di destê wan de ne.

Di hilbijartina 2006an de, 24 parlamenterên ji hindikahiyên berbiçav hatin hilbijartin (ji 308 kursiyan).⁹¹ Di vê hilbijartinê de, Asyayiyên Başûr gihîştin temsîlkariyeke rêjeyî (10 parlamenter), lê Çînî, Reş û Latîn-Amerîkî kêm hatibûn temsîlkirin. Zimanê Pencabî bû çaremîn zimanê herî zêde tê axaftin di Civata Giştî de.⁹¹ Herêmên derdorê bajaran ji navendên bajaran bêtir ji siyasetmedarên hindikahiyên berbiçav re vekirî bûn.

Di hilbijartina federal a 2021ê de, hejmareke rekor a 53 parlamenterên nijadîkirî (%15.7ê Civata Giştî) hatin hilbijartin.⁸⁴ Lêbelê, ev hîn jî kêmasiyeke temsîlkariyê nîşan dide ji ber ku kesên nijadîkirî nêzîkî %26ê nifûsê an %20ê welatiyan pêk tînin.⁸⁴

Asyayiyên Başûr: Di hilbijartinên dawî de wekî namzet û parlamenter zêde hatine temsîlkirin ⁸⁴, bi rêjeya temsîlkariyê 1.07.⁸⁴
Parlamenterên Reş: Hejmara wan du qat zêde bû û gihîşt 9 kesan (rêjeya 0.63).⁸⁴
Kanadayiyên Çînî: Hîn jî kêm têne temsîlkirin (8 parlamenter, rêjeya 0.57).⁸⁴
Filîpînî: Rêjeyên temsîlkariya wan hê kêmtir in.⁸⁴
Parlamenterên Xwecihî: 12 kes hatin hilbijartin (%3.6ê parlamenteran), bi rêjeya temsîlkariyê 0.72.⁸⁴

Di xizmeta giştî de, ji Adara 2023an ve, rêjeya hindikahiyên berbiçav %21.7 û ya gelên xwecihî %5.3 bû.⁹⁵ Tevî ku temsîlkariya danasînî (hejmara parlamenterên ji paşxaneyên cihêreng) hêdî hêdî zêde dibe, ew hîn jî ji bo gelek koman li gorî rastiyên demografîk gelek li paş e. Hebûna hejmarî bi awayekî otomatîkî nayê wateya tevlêbûna siyasî ya bilindtir an hestên bandorkeriyê ji bo civakên wan ên têkildar. Daneyên ji salên 2006 ⁹¹ û 2021 ⁸⁴ zêdebûnekê di hejmara parlamenterên nijadîkirî û xwecihî de nîşan didin, lê rêjeyên temsîlkariyê ji bo gelek koman (mînak, Reş, Çînî, Xwecihî, Filîpînî) hîn jî li jêr para wan a nifûsê ne. Lêkolîn ⁸⁴ delîlên hindik ji bo “bandora nêzîkbûnê” dibînin ku tê de zêdebûna namzetên ji komekê dibe sedema tevlêbûna bilindtir di nav wê komê de; carinan berevajî vê tê dîtin.

Şêwazên Dengdanê û Tevlêbûna Siyasî

Şêwazên dengdanê yên civakên koçber û etnîkî ne yekreng in û her ku diçe dînamîktir dibin. Partiyên siyasî yên cihêreng hewl didin bala wan bikişînin. Herêmên bi zêdehiya koçberan li Herêma Mezin a Torontoyê (GTA) berê bi awayekî diyarker li dijî Muhafezekarên parêzgehê deng didan, lê di 30 salên dawî de ev rewş guheriye û ew niha bi awayekî diyarker piştgiriya wan dikin.⁹⁶ Lîberalên federal ji hêla dîrokî ve li herêmên bi zêdehiya koçberan xurt bûne, lê populerbûna wan kêm dibe; Muhafezekarên federal jî reqabettir dibin.⁹⁶

Faktorên ku bandorê li rêjeya beşdariya dengdêran dikin tevlihev in. Di destpêkê de nijad xuya dikir ku faktoreke girîng e, lê dema ku tevlêbûna siyasî (eleqe, partîzanî, zanîn) û statuya sosyoekonomîk (kar, dahat) li ber çavan tên girtin, girîngiya nijadê kêm dibe.⁹⁷ Kanadayiyên nijadîkirî bi giştî rêjeyeke dengdanê ya kêmtir (%6-7 kêmtir ji yên din) nîşan didin.⁸⁴ Dengdêrên Reş bi ferqa herî mezin re rû bi rû ne.⁹⁹ Ev ferq bi taybetî di nav Kanadayiyên nijadîkirî yên nifşê duyemîn de berbiçav e.⁹⁹

Tevlêbûna siyasî ya ji bilî dengdanê (lêgerîna agahiyan, îmzekirina daxwaznameyan, hwd.) ji bo Kanadayiyên nijadîkirî kêmtir e (%64 li hember %71).¹⁰⁰ Kanadayiyên nijadîkirî yên li Kanadayê ji dayik bûne (%80) ji hevpîşeyên xwe yên koçber (%59) bêtir tevlê dibin.¹⁰⁰ Kanadayiyên Reş di çalakiyên siyasî yên ne-hilbijartinê de herî zêde tevlê dibin (%70).¹⁰⁰ Koçber bi giştî eleqeyeke bilind ji siyasetê re nîşan didin, carinan ji Kanadayiyên li Kanadayê ji dayik bûne jî zêdetir.¹⁰¹

Astengiyên li pêşiya tevlêbûna siyasî ji bo hindikahiyên etnîkî hene, wekî newekheviyên sosyoekonomîk û tevlêbûna psîkolojîk a kêmtir ji bo hin koman.¹⁰² Kêmasiya temsîlkariyê, nebûna agahiyan bi zimanên têkildar, û pêdiviya bi adaptasyona pratîkên nîqaşê jî asteng in.¹⁰³ Şêwazên dengdanê yên civakên koçber û etnîkî ne yekparçe ne û her ku diçe dînamîktir dibin û ji hêla partiyên siyasî yên cihêreng ve tên hewldan. Ev yek dijberî lihevhatinên partiyan ên kevneşopî dike û zîrekiyek siyasî û ajanseke zêde di nav van civakan de nîşan dide. Ji hêla dîrokî ve, dibe ku hin partî wekî “mala xwezayî” ya dengdêrên koçber hatibin dîtin (mînak, Lîberalên federal ⁹⁶). Lêkolîn ⁹⁶ guherînên girîng nîşan didin, wekî ku herêmên bi zêdehiya koçberan li GTAyê ber bi Muhafezekarên parêzgehê ve diçin. Partî hewldanên berbiçav dikin da ku civakên etno-dînî bi peyam û namzetên taybet hedef bigirin.⁹⁶ Faktorên wekî asîmîlasyonê (dengdana nifşê duyemîn ji Muhafezekaran re ⁹⁶) û fikarên taybet ên civakê bandorê li bijartinên dengdanê dikin, ne ku “dengek koçber” a yekane.

B. Platformên Partiyan û Gotara Siyasî

Bandora Pirçandîtiyê li ser Platformên Partiyan

Piraniya partiyên mezin (ji bilî yên marjînal) piştgiriya xwe ji bo pirçandîtî, pirrengî û tevlêbûnê îfade dikin, lê tekezî û sozên taybet diguherin.⁶

Partiya Lîberal: Pir caran pirçandîtiyê wekî hêzeke Kanadayê tekez dike, piştgiriya koçberiyê dike û ji hêla dîrokî ve yasayên sereke yên pirçandîtiyê pêşkêş kiriye.⁸⁸ Platforma 2019an soza baştirkirina pirrengiyê di tayînkirinan de û “Paseya Çandê” dabû.⁸⁸ Platforma 2021ê bal kişand ser bidawîkirina şerê dijî COVIDê, lênihêrîna tenduristiyê, lihevhatin û têkoşîna dijî nijadperestiya pergalî.¹⁰⁵ Raporên salane yên di bin hikûmeta Lîberal de xebatên berdewam nîşan didin.⁵⁴
Partiya Muhafezekar: Piştgiriya koçberiyê dike lê dibe ku bêtir tekeziyê li ser entegrasyona aborî û nirxên hevpar bike. Analîza platforma 2025an ¹⁰⁸ destnîşan dike ku CPC balê dikişîne ser “rejîmên dijmin” û “Hêza Peywirdar a Dij-Sûcên Nefretê” ku Misilmanan jî di nav xwe de dihewîne, lê vîzyoneke teng a mafên mirovan rexne dike. Platforma 2019an ti sozên taybet ên pirçandîtiyê nedabû.⁸⁸
NDP (Partiya Demokrat a Nû): Sozên xurt ji bo têkoşîna dijî cudakariyê, baştirkirina wekheviyê, piştgirî ji bo yekbûna malbatan dide.⁸⁸ Analîza platforma 2025an ¹⁰⁸ helwesta prensîbî ya li ser Filistînê û zêdekirina alîkariya navneteweyî tekez dike.
Partiya Keskan: Tekeziyê li ser hevkariyê ji bo entegrekirina Kanadayiyên nû û piştgirîkirina rêxistinên çandî dike.⁸⁸
Bloc Québécois: Balê dikişîne ser xweseriya Quebecê, navçandîtiyê li şûna pirçandîtiyê, û parastina zimanê Frensî û çanda Quebecê.⁸⁸ Dixwaze Qanûna Pirçandîtiyê ji bo Quebecê neyê sepandin.⁸⁸
Partiya Gel a Kanadayê (PPC): Bi awayekî eşkere soza betalkirina Qanûna Pirçandîtiyê û rakirina hemû fonên wê dide, û tekeziyê li ser entegrasyonê dike li şûna pirçandîtiyê.⁸⁸

Pirçandîtî di Gotara Siyasî de

Pirçandîtî ji hêla siyasetmedarên serdest ve bi gelemperî bi erênî tê çarçovekirin, lê carinan wekî xaleke nakokî an “mijareke dubendîker” jî tê bikaranîn.⁶ Nîqaşên li ser “lihevkirina maqûl”, sembolên olî (mînak, Pêşnûmaya Qanûnê 21 a Quebecê), û têkiliya wan bi pirçandîtiyê re berdewam dikin.⁸⁸ Di gotara akademîk de, pirçandîtî wekî siyaset, rastiyeke civakî û îdeolojiyek tê nîqaşkirin.⁷ Raporên hikûmetê yên vê dawiyê pirçandîtî û dij-nijadperestiyê wekî pêşîniyên hikûmetê yên berdewam çarçove dikin.⁵⁴

Tevî ku piraniya partiyên federal bi devkî piştgiriyê didin pirçandîtiyê, kûrahiya siyaseta wan û sozên fînansekirinê pir caran pêşîniyê didin înîsiyatîfên dij-nijadperestiyê an gilî û gazincên taybet ên civakê li şûna xurtkirina aliyên bingehîn ên Qanûna Pirçandîtiyê bi xwe. Ev yek dibe ku bibe sedema nêzîkatiyeke reaktîf li şûna proaktîf ji bo birêvebirina pirrengiyê. Platformên partiyan pir caran têkoşîna dijî cudakariyê ⁸⁸, hêzên peywirdar ên dij-nefretê ¹⁰⁸, an çareserkirina mijarên taybet ên civakê yên wekî Îslamofobiyê ¹⁰⁸ tekez dikin. Sozên eşkere yên ji bo, mînak, zêdekirina fonên giştî ji bo bernameyên pirçandîtiyê (ji bilî dij-nijadperestiyê), an guhertinên taybet ji bo xurtkirina Qanûna Pirçandîtiyê, di analîzên platformên vê dawiyê de kêmtir berbelav in.⁵⁴ Raporên hikûmetê ⁵⁴ stratejiyên dij-nijadperestiyê û fînansekirina projeyên civakî yên ku formên taybet ên cudakariyê çareser dikin, tekez dikin. Ev nîşan dide ku gotara siyasî û kiryar dibe ku bêtir li ser “nîşanan” (nijadperestî, cudakarî) bisekinin li şûna ku bi berdewamî çarçoveya giştî ya pirçandîtiyê û prensîbên wê yên bingehîn ên beşdariya wekhev û parastina çandî ji bo hemû koman xurt bikin û ji nû ve binirxînin.

Doza Taybet a Quebecê: Navçandîtî

Quebec nêzîkatiyeke cuda ji pirçandîtiya federal re heye û li şûna wê “navçandîtiyê” (interculturalism) tercîh dike.⁷ Ev model tekeziyê li ser Frensî wekî zimanê giştî yê hevpar ê entegrasyonê dike.⁷ Prensîbên bingehîn ên navçandîtiyê ev in: Quebec wekî civakeke Frensîaxêv, demokratîk û piralî ku rêzê li pirrengiya çandên cihêreng di nav çarçoveyeke demokratîk de digire.⁷ Armanc “civîna çandan, têkelbûna wan a dualî û naskirina dualî ya beşdariyên wan ên têkildar, di nav çandeke sivîl a hevpar û çarçoveyeke Frensîaxêv de” ye.⁵¹ Fikarên Quebecê ew in ku pirçandîtiya federal Québécoisiyan dike tenê komeke etnîkî ya din û parastina zimanê Frensî lawaz dike.⁶

Modela navçandîtiyê ya Quebecê, tevî ku pir caran wekî dijberê pirçandîtiya federal tê çarçovekirin, armanca bingehîn a entegrekirina nifûsên cihêreng parve dike, lê pêşîniyê dide serweriya çandeke frankofon a piranî wekî navenda wê entegrasyonê. Ev yek tengezariyeke xwezayî bi modela federal re diafirîne ku nêzîkatiyeke “wekhev”tir ji hemû çandan re di nav çarçoveyeke duzimanî de pêş dixe. Siyaseta Quebecê tekeziyê li ser Frensî wekî “zimanê giştî yê hevpar” û entegrasyona di nav “civakeke Frensîaxêv” de dike.⁷ Armanca wê “civîna çandan… di nav çandeke sivîl a hevpar û çarçoveyeke Frensîaxêv de” ye.⁵¹ Pirçandîtiya federal, dema ku di çarçoveyeke duzimanî (Îngilîzî/Frensî) de dixebite, fikra ku “tu çandeke yekane nikare Kanadayê pênase bike” ¹⁰ pêş dixe û armanc dike ku hemû mîrasên çandî biparêze û zêde bike.²⁰ Cudahî di hiyerarşî an têkiliya di navbera çandan de ye. Navçandîtî navokeke çandî ya navendî (çanda Frankofon a Quebecê) destnîşan dike ku çandên din pê re entegre dibin û têkilî datînin. Pirçandîtiya federal, qet nebe di îdeala xwe de, têkiliyeke horizontaltir di navbera çandan de pêşniyar dike.

Tablo 3: Helwestên Partiyên Siyasî yên Federal ên Mezin ên Kanadayê li ser Pirçandîtî û Pirrengiyê

Partiya Siyasî	Helwesta Giştî li ser Qanûn/Siyaseta Pirçandîtiyê	Xalên Sereke yên Platformê yên Têkildarî Pirrengî/Tevlêbûn/Dij-Nijadperestiyê
Partiya Lîberal	Piştgirî û Xurtkirin ⁸⁸	Baştirkirina pirrengiyê di tayînkirinan de, “Paseya Çandê”, têkoşîna dijî nijadperestiya pergalî, piştgirî ji bo stratejiya dij-nijadperestiyê ⁸⁵
Partiya Muhafezekar	Tekezî li ser entegrasyonê, nirxên hevpar ¹⁰⁸	Hêza Peywirdar a Dij-Sûcên Nefretê (tevî Misilmanan), helwesta li dijî “rejîmên dijmin”.¹⁰⁸ Di 2019an de sozek taybet tune bû.⁸⁸
NDP (Partiya Demokrat a Nû)	Piştgirî û Xurtkirin, têkoşîna dijî cudakariyê ⁸⁸	Têkoşîna dijî cudakariyê, baştirkirina wekheviyê, yekbûna malbatan, zêdekirina alîkariya navneteweyî, helwesta li ser Filistînê ⁸⁸
Partiya Keskan	Hevkarî ji bo entegrekirina Kanadayiyên nû, piştgirî ji bo rêxistinên çandî ⁸⁸	Alîkarîkirina rêxistinên çandî ji bo bidestxistina statuya xêrxwaziyê, zêdekirina fonan ji bo rêxistinên huner û çandê.⁸⁸
Bloc Québécois	Daxwaza ku Qanûna Pirçandîtiyê ji bo Quebecê neyê sepandin, navçandîtî ⁸⁸	Parastina xweseriya Quebecê di warê çand û zimanî de, kontrola Quebecê li ser hejmara koçberan.⁸⁸
Partiya Gel a Kanadayê	Betalkirina Qanûna Pirçandîtiyê û fonên wê, tekezî li ser entegrasyonê ⁸⁸	Kêmkirina hejmara koçberan, redkirina “koçberiya girseyî”, dijberiya li hember bikaranîna koçberiyê ji bo guhertina karaktera çandî.⁸⁸

Ev tablo nîşan dide ku partiyên siyasî yên Kanadayê nêzîkatiyên cihêreng ji pirçandîtiyê re hene, ji piştgirîkirina xurt bigire heta redkirina wê.

6. Serkeftin, Astengî û Rexne: Nirxandina Tecrûbeya Kanadayê

Siyaseta pirçandîtiyê ya Kanadayê, ku zêdetirî nîv sedsal e di meriyetê de ye, hem serkeftinên girîng bi dest xistiye û hem jî bi kêşe û rexneyên berdewam re rû bi rû maye. Nirxandineke hevseng a vê tecrûbeyê ji bo têgihiştina kûr a bandora wê pêwîst e.

A. Serkeftin

Hevgirtina Civakî û Nasnameya Neteweyî

Yek ji serkeftinên herî berbiçav ên pirçandîtiyê, rola wê di avakirina neteweyê de ye. Ew çarçoveyekê pêşkêş dike ku tê de gelên cihêreng dikarin bi Kanadayê re nasnameyê ava bikin û beşdarî jiyana wê ya sivîl bibin, bi vî awayî federasyonê xurt dikin, nemaze li gorî modelên asîmîlasyonîst ên li cîhek din. Pirçandîtî wekî beşek bingehîn ji mîras û nasnameya Kanadayê tê dîtin.⁵ Anketek di sala 2020an de nîşan da ku %92ê Kanadayiyan dipejirînin ku pirrengiya etnîkî an çandî nirxek Kanadayî ye.⁷⁸ Siyaset hestek aidiyetê û hemwelatîbûna hevpar xurt dike.⁵ Rêjeyên bilind ên wergirtina hemwelatîbûnê, dengdanê û bûna namzet ji bo hilbijartinan di nav koçberan de li gorî welatên din ¹⁹ vê yekê piştrast dike. Îdeala “mozayîk” tolerans û rêzgirtina dualî pêş dixe.¹

Qanûnîkirin û destûrîkirina pirçandîtiyê ⁵ bingeheke xurt û mayînde ji bo pêşxistina wekheviyê û têkoşîna dijî cudakariyê peyda dike. Ev yek fersendê dide welatî û civakan ku li dijî newekheviyan bi awayekî yasayî têbikoşin, ku ev avantajeke cihê ye li gorî welatên ku pirçandîtî tenê siyaseteke civakî ye bêyî piştgiriyeke yasayî ya bi vî rengî xurt. Qanûna Pirçandîtiyê (1988) û Beşa 27an a Peymanê bi awayekî yasayî girêdêr in. Qanûn saziyên federal mecbûr dike ku pirçandîtiyê pêş bixin û derfeta wekhev misoger bikin.⁷ Peyman şîrovekirina mafan li gorî mîrasa pirçandî ferz dike.⁷ Ev yek rêyeke yasayî û standardekê peyda dike ku kiryarên hikûmetê (an nekirinên wê) pê bên pîvandin. Wekî ku çavkanî ⁷ destnîşan dike, Beşa 27an hêzê dide dadgehan ku rastiya pirçandî di astên herî bilind ên biryardanê de li ber çavan bigirin.

Beşdariyên Aborî û Nûjeniyê

Pirrengî îfadeya çandî dewlemend dike, beşdariyê li nûjeniyê dike, afirîneriyê teşwîq dike û bazaran berfireh dike.⁵ Karsaziyên Piçûk û Navîn (SME) yên bi rêberiya koçberan îxracatê zêde dikin û bazaran cihêreng dikin.⁸³ Pirçandîtî herwiha tûrîzmê jî dikşîne.⁶

Hewldanên Dij-Cudakariyê û Wekhevî

Çarçoveya yasayî (Qanûn, Peyman) armanc dike ku maf û parastinên wekhev misoger bike û cudakariyê qedexe bike.⁵ Vê yekê alîkarî kir ku pergaleke koçberiyê ya cudaker were hilweşandin.¹¹⁷ Mînaka Stanley Grizzle, yekem Dadwerê Hemwelatîbûnê yê Reş, vê yekê nîşan dide.¹¹⁷ Bernameyên wekî MARP û yên din li dijî nijadperestiyê dixebitin û diyaloga navçandî û navdînî pêş dixin.⁶

B. Astengî û Rexne

Nijadperestî û Cudakariya Berdewam

Tevî siyasetê, nijadperestiya pergalî, cudakarî û newekheviya civakî berdewam dikin.⁹ Raporên vê dawiyê zêdebûna sûcên nefretê destnîşan dikin.⁸⁵ Komên nijadîkirî di warên kar, xanî û perwerdehiyê de bi kêşeyan re rû bi rû dimînin.⁶ Pêwîstî bi stratejiyeke neteweyî ji bo nijadperestî û cudakariyê û guhertina sazûmanî heye.⁵³ Ev valahiya di navbera îdealên pesindar ên wekhevî û tevlêbûnê yên pirçandîtiyê û ezmûnên jiyayî yên cudakarî û astengiyên pergalî yên ku gelek gelên nijadîkirî û xwecihî pê re rû bi rû dimînin, kêşeyeke bingehîn e. Ev nîşan dide ku siyaset bi tena serê xwe têrê nake bêyî bicîhanîneke xurt û berdewam û guherîneke civakî.

Fikarên Entegrasyon û Hevgirtina Civakî

Nîqaş li ser “komelgehên etnîkî” (ethnic enclaves) berdewam e: gelo ew îzolasyonê xurt dikin an piştgiriyê peyda dikin?.¹⁰⁹ Hin arguman dikin ku komelgeh dikarin entegrasyonê dijwartir bikin, hinên din dibêjin ew cîbicîbûnê hêsantir dikin.¹⁰⁹ Rexne hene ku pirçandîtî cudabûnê teşwîq dike, rê li ber asîmîlasyona di nav “sereke” de digire, an jî yekîtiya siyasî dixe xeterê.⁶ Nîqaşa li ser “komelgehên etnîkî” ¹⁰⁹ tengezariya navendî ya pirçandîtiyê dihewîne: gelo xurtkirina civakên çandî yên cihêreng bi awayekî xwezayî hevgirtin û entegrasyona civakî ya berfireh têk dibe, an gelo ev civak ji bo bicihbûn û paşê jî entegrasyonê jiyanî ne. Bersiveke hêsan tune, û rastî dibe ku tevliheviyek ji herduyan be.

Rexneyên li ser Siyasetê Bi Xwe

Hin rexnegir dibêjin ku siyaset kêm-naverok e û balê dikişîne ser aliyên “folklorîk” an rûpoş.¹⁰ Rexneya Neil Bissoondath ¹⁰⁹ mînakek e. Iddîayên tokenîzm û kirîna dengan jî hene.¹⁰ Di destpêkê de, siyaset bi têra xwe mijarên nijad, ol, zayend û zayendîtiyê negirtiye ber xwe.¹⁹ Armancên siyasetê pir berfireh in, bi çalakiyan re ne lihevhatî ne û pîvandina bandora wan zehmet e.⁵³

Lihevhatina Xwecihî

Çarçoveya pirçandîtiyê dibe ku bi têra xwe mijar û mafên taybet ên xwecihî çareser neke.⁹ Mîrasa kolonîzmê, dibistanên razanê û mijarên axê hewceyê hewldanên lihevhatinê yên taybet in ku ji pirçandîtiya giştî wêdetir diçin.⁹

Destwerdana Biyanî

Civakên pirçandî ji hêla dewletên biyanî ve têne hedefgirtin da ku dubendiyê biçînin, bandorê li siyasetê bikin an muxalefetê tepeser bikin.¹¹⁹ Mînak, Çîn civaka Çînî hedef digire, û hikûmeta Hindistanê û tevgera Xalistanê. Ev yek gefeke nûjen û veşartî li ser pirçandîtiyê ye ku bi îstismarkirina girêdanên etnîkî û çandî hewl dide serwerî û hevgirtina civakî ya Kanadayê têk bibe. Ev yek hêzeke navxweyî (pirrengî) vediguherîne qelsiyeke potansiyel heke bi awayekî aktîf neyê têkoşînkirin.

7. Pirçandîtiya Kanadayê di Çavê Cîhanê De

Navûdengê navneteweyî yê Kanadayê di warê pirçandîtiyê de tevlihev e; ew hem wekî modelek tê dîtin û hem jî ji ber kêşeyên xwe yên navxweyî tê rexnekirin.

Têgihiştinên Navneteweyî – Kanada wekî Modelek?

Kanada pir caran wekî pêşengeke cîhanî di mijarên pirrengiyê de û modelek ji bo endezyariya civakî tê binavkirin.¹¹⁰ Raporeke OECD ya sala 1993an destnîşan kir ku “tecrûbeya Kanadayê ya entegrekirina nifûsên cihêreng bi awayekî nisbeten lihevhatî dibe ku ji bo welatên din jî têkildar be”.¹²² Lêbelê, li Ewropayê, pir caran têgihiştineke berfireh heye ku pirçandîtî “têk çûye”, ku bûye sedema paşvekişîna ji siyasetên weha.¹¹⁸ Doza Holandayê pir caran wekî mînak tê nîşandan.¹¹⁸ Berevajî vê, Kanadayê piştgiriyeke giştî ya xurt ji bo pirçandîtiyê parastiye, û tu partiyeke mezin pêşniyara betalkirina wê nake.¹¹⁸ Tevî vê yekê, Kanada ji fikarên gerdûnî ne bêpar e; hin şîrovekarên Kanadayî hişyariyê didin li hember xemsariyê û paralelên bi “têkçûnên” Ewropî re datînin.¹¹⁸ Ev nîşan dide ku navûdengê navneteweyî yê Kanadayê li ser pirçandîtiyê tevliheviyeke pesindayînê ji bo siyaseta wê ya fermî û encamên entegrasyonê, û lêpirsîneke rexneyî ya li ser kêşeyên wê yên navxweyî yên berdewam e, bi taybetî di derbarê lihevhatina xwecihî û nijadperestiya pergalî de. Ev tê wê wateyê ku Kanada hem wekî modelek û hem jî wekî çîrokeke hişyariyê xizmet dike.

Rola Kanadayê di Gotara Gerdûnî ya li ser Koçberî û Pirrengiyê de

Kanada bi awayekî aktîf beşdarî forumên navneteweyî yên wekî Neteweyên Yekbûyî û OECD dibe.⁵³ Ew modela xwe pêşkêş dike; Kanada “welatekî şampiyon” e ji bo Peymana Gerdûnî ya ji bo Koçberiya Ewle, Birêkûpêk û Rêkûpêk (GCM).¹²⁴ Ew parêzvaniya rêveberiya koçberiyê ya tevlêker û bersivdar ji zayendê re dike û pratîkên xwe yên herî baş parve dike.¹²⁴ Kanada balê dikişîne ser sermayeya mirovî di siyaseta koçberiyê de ¹²³ û tekeziyê li ser feydeyên aborî û civakî yên koçberiyê dike.¹²⁴ Tecrûbeya Kanadayê û pêşxistina wê li ser sehneya cîhanî nîşan dide ku birêvebirina pirrengiyê pêvajoyeke berdewam a adaptasyona siyasetê û fêrbûna civakî ye, ne ku rewşeke sabit e ku bi yek perçeyek yasayê tê bidestxistin. Ev aliyê pêşveçûyî dibe ku dersa herî hêja ya Kanadayê ji bo neteweyên din be.

Lêpirsîn û Kêşeyên ku di Asta Navneteweyî de Tên Destnîşankirin

Tevî ku pir caran tê pesinandin, Kanada ji ber valahiya di navbera siyaset û encaman de ji bo gelên nijadîkirî û xwecihî rastî lêpirsînê tê (mînak, raporên NY li ser cudakariyê ⁸⁵ behsa sûcên nefretê û newekheviyên pergalî dikin). Kêşeyên wekî naskirina dîplomayan ji bo koçberan ¹²⁹ û “bandora koçberê saxlem” û kêmbûna wê bi demê re ¹²⁹ jî hene. Rexneyên navxweyî (mînak, ji Quebec, ji akademîsyenên ku bandora siyasetê dipirsin ¹¹⁰) jî beşek ji têgihiştina navneteweyî ne.

8. Encamname: Pirçandîtî wekî Rêwîtiyeke Berdewam

Siyaseta pirçandîtiyê ya Kanadayê, ku di sala 1971ê de bi awayekî fermî hate ragihandin û di sala 1988an de bi Qanûna Pirçandîtiyê hate xurtkirin, ji bo welêt bûye bingeheke nasnameyê û rêbazeke birêvebirina pirrengiya çandî. Wekî welatê yekem ê cîhanê ku siyaseteke bi vî rengî pejirand, Kanada di vî warî de hem ezmûnên serkeftî bi dest xistine û hem jî bi kêşe û rexneyên girîng re rû bi rû maye.

Serkeftinên serekî yên pirçandîtiya Kanadayê di nav xwe de xurtkirina hevgirtina civakî û avakirina nasnameyeke neteweyî ya tevlêker dihewîne, ku tê de welatî dikarin hem koka xwe ya çandî biparêzin û hem jî hesta aidiyetê bi Kanadayê re hîs bikin. Ev yek di rêjeyên bilind ên wergirtina hemwelatîbûnê û beşdariya siyasî ya koçberan de xuya dibe. Ji aliyê aborî ve, pirrengî wekî çavkaniyeke nûjenî û afirîneriyê tê dîtin ku bazaran berfireh dike. Çarçoveya yasayî ya xurt bingehek ji bo têkoşîna dijî cudakariyê û pêşxistina wekheviyê peyda kiriye.

Lêbelê, rêwîtiya pirçandîtiyê bê kêşe nebûye. Nijadperestiya pergalî û cudakarî hîn jî pirsgirêkên cidî ne ku bandorê li jiyana gelek Kanadayiyên nijadîkirî û xwecihî dikin. Nîqaş li ser entegrasyonê, hevgirtina civakî, û rola “komelgehên etnîkî” berdewam dikin. Siyaset bi xwe jî ji ber ku carinan wekî rûpoş an kêm-naverok tê dîtin, an jî ji ber ku bi têra xwe bersivê nade kêşeyên kûr ên wekî lihevhatina bi gelên xwecihî re, tê rexnekirin. Destwerdana biyanî jî wekî gefeke nû li ser civakên pirçandî derketiye holê.

Ziman di vê çarçoveyê de roleke navendî dilîze. Dema ku Îngilîzî û Frensî wekî zimanên fermî statuyeke parastî hene, hewldanên girîng ji bo vejandina zimanên xwecihî yên di bin xetereyê de hene, ku ev yek wekî mafek û beşek ji lihevhatinê tê dîtin. Zimanên mîrasî yên civakên koçber jî di Qanûna Pirçandîtiyê de têne naskirin, lê piştgiriya ji bo wan bi giranî girêdayî parêzgehan û hewldanên civakî ye, ku ev yek dibe sedema newekheviyan.

Di warê siyasî de, her çend temsîlkariya komên cihêreng di parlementoyê de zêde dibe jî, ew hîn negihîştiye asta rêjeya wan a di nav nifûsê de. Şêwazên dengdanê yên civakên etnîkî cihêreng in û partiyên siyasî bi awayên cihêreng nêzîkî wan dibin. Pirçandîtî bi gelemperî di platformên partiyan de bi erênî tê nirxandin, lê kûrahî û pabendbûna bi wê re diguhere. Quebec bi modela xwe ya navçandîtiyê, ku tekeziyê li ser parastina çanda xwe ya Frensîaxêv dike, nêzîkatiyeke cihê diparêze.

Di asta navneteweyî de, Kanada pir caran wekî modelek ji bo birêvebirina pirrengiyê tê dîtin, lê di heman demê de ji ber kêşeyên xwe yên navxweyî jî tê rexnekirin. Ya girîng ew e ku Kanada pirçandîtiyê ne wekî armanceke gihiştî, lê wekî pêvajoyeke berdewam a fêrbûn û adaptasyonê dibîne.

Di encamê de, pirçandîtiya Kanadayê ne tenê rastiyeke demografîk e, lê projeyeke neteweyî ya tevlihev û piralî ye. Ew soza civakeke wekhev û tevlêker dide, lê bicîhanîna vê sozê hewceyê têkoşîneke berdewam li dijî cudakariyê, piştgiriyeke rastîn ji bo hemû çand û zimanan, û vîneke siyasî ya xurt e. Ji bo xwendevanên Kurd, tecrûbeya Kanadayê dikare wekî mînakeke balkêş a hewldanên neteweyekê ji bo avakirina civakeke ku pirrengiyê ne wekî qelsiyekê lê wekî hêzekê dibîne, were dîtin – rêwîtiyeke ku hîn jî didome.

Xebatên wergirtî

The Impact of Diversity on Canadian Identity and Culture | History of Canada – 1867 to Present Class Notes | Fiveable, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://library.fiveable.me/history-canada-after-1867/unit-13/impact-diversity-canadian-identity-culture/study-guide/CPsuh9zZVw50HFQU
Canada – Multiculturalism, Diversity, Inclusivity | Britannica, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.britannica.com/place/Canada/Daily-life-and-social-customs
Understanding Multicultural Societies – Diversity Resources, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.diversityresources.com/multicultural-societies/
The Canadian Mosaic: Exploring Cultural Diversity in Canada – SocialStudiesHelp.com, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://socialstudieshelp.com/the-canadian-mosaic-exploring-cultural-diversity-in-canada/
About Multiculturalism and Anti-Racism – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/about-multiculturalism-anti-racism.html
Multiculturalism in Canada | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/politics-and-government/multiculturalism-canada
Canadian Multiculturalism – Library of Parliament, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://lop.parl.ca/sites/PublicWebsite/default/en_CA/ResearchPublications/200920E/
Early Political and Public Responses to Canada’s Official …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://pier21.ca/research/immigration-history/canadas-official-multiculturalism-policy
Canada’s Cultures | Multiculturalism | Policy & Challenges – CyrusCrafts, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.cyruscrafts.com/blog/information/cultures-in-canada-a-study-on-canada-s-multiculturalism
Canadian Multiculturalism Policy, 1971 | Canadian Museum of …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://pier21.ca/research/immigration-history/canadian-multiculturalism-policy-1971
Canadian Multiculturalism Act | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/language-and-linguistics/canadian-multiculturalism-act
First Nations in Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.rcaanc-cirnac.gc.ca/eng/1307460755710/1536862806124
Indigenous peoples in Canada – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Indigenous_peoples_in_Canada
http://www.parl.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.parl.ca/diplomacy/LegacyPublications/Documents/81b08dee-482c-424a-8bad-8a2e73597bd1/81b08dee-482c-424a-8bad-8a2e73597bd1.pdf
The history of colonialism and slavery still impacts Black people in Canada – Policy Options, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://policyoptions.irpp.org/magazines/february-2024/black-history-canada/
Immigration to Canada – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Immigration_to_Canada
150 years of immigration in Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-630-x/11-630-x2016006-eng.htm
Canadian Multiculturalism Act, 1988 | Canadian Museum of …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://pier21.ca/research/immigration-history/canadian-multiculturalism-act-1988
Who Killed the History of Canadian Multiculturalism?, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://activehistory.ca/blog/2024/03/12/who-killed-the-history-of-canadian-multiculturalism/
Canadian Multiculturalism Act – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Canadian_Multiculturalism_Act
About the Canadian Multiculturalism Act – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/about-multiculturalism-anti-racism/about-act.html
Canadian Multiculturalism Act – Laws.justice.gc.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/c-18.7/fulltext.html
Bilingualism in Canada | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/language-and-linguistics/bilingualism-canada
Official bilingualism in Canada – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Official_bilingualism_in_Canada
Official Languages Support Programs – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/funding/official-languages.html
Action Plan for Official Languages 2023–2028: Protection-Promotion-Collaboration, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/official-languages-bilingualism/official-languages-action-plan/2023-2028.html
Government of Canada invests more than $1.4 billion to strengthen official languages education across Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/news/2025/02/government-of-canada-invests-more-than-14-billion-to-strengthen-official-languages-education-across-canada.html
Official Languages in Education Programs | Alberta.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.alberta.ca/official-languages-in-education-programs
Protocol for Agreements for Minority-Language Education and Second-Language Instruction between the Government of Canada and the Provinces and Territories – 2024-2025 to 2027-2028 – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/official-languages-bilingualism/agreements/protocol.html
Enhancing business services in both official languages in British Columbia and supporting youth employment in the west by investing nearly $1.9 million for the enhancement of official languages – Newswire.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.newswire.ca/news-releases/enhancing-business-services-in-both-official-languages-in-british-columbia-and-supporting-youth-employment-in-the-west-by-investing-nearly-1-9-million-for-the-enhancement-of-official-languages-850762157.html
Language Education Policy – Province of British Columbia – Gov.bc.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www2.gov.bc.ca/gov/content/education-training/k-12/administration/legislation-policy/public-schools/language-education-policy
Governments of Canada and Manitoba enhance the Canada–Manitoba Agreement on Minority-Language Education and Second Official-Language Instruction 2020-21 to 2022-23 – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/news/2022/10/governments-of-canada-and-manitoba-enhance-the-canadamanitoba-agreement-on-minority-language-education-and-second-official-language-instruction-202.html
The governments of Canada and Saskatchewan sign a bilateral agreement on minority-language education and second official language instruction – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/news/2025/03/the-governments-of-canada-and-saskatchewan-sign-a-bilateral-agreement-on-minority-language-education-and-second-official-language-instruction.html
Canada-Alberta agreement on minority-language education and second-language instruction 2013-2014 to 2017-2018, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://open.alberta.ca/dataset/af29f0b9-d8de-4a19-97ca-605daaa32d5c/resource/5a79d59a-fa95-4098-bfa3-34ecbda9d0a0/download/canada-alberta-agreement-minority-second-langauage-instruction-2013-2014-to-2017-2018.pdf
Multiculturalism and Bilingualism Policies in Canada through Immigrant Adaptation Lens – Juniper Publishers, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://juniperpublishers.com/acjpp/pdf/ACJPP.MS.ID.555556.pdf
“Committed to Linguistic Plurality”: Negotiating language policy and diversity in Canada’s public service – Perspectives past and present, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.clo-ocol.gc.ca/en/newsroom/2022-10-27/committed-linguistic-plurality-negotiating-language-policy-diversity-canadas
Annual Report 2021-2022 – Office of the Commissioner of Official Languages of Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.clo-ocol.gc.ca/en/publications/annual-reports/2022/annual-report-2021-2022
Official languages, diversity, and Canada’s place in the world (2021), erişim tarihi Mayıs 17, 2025, http://www.clo-ocol.gc.ca/en/tools-resources/infographics/official-languages-diversity-canadas-place-world-2021
The Healing Power of Indigenous Language Revitalization, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.mcislanguages.com/mcis-blog/the-healing-power-of-indigenous-language-revitalization/
Indigenous language families in Canada: New reports from the 2021 Census of Population, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/250331/dq250331a-eng.htm
Language and culture – Crown-Indigenous Relations and Northern Affairs Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.rcaanc-cirnac.gc.ca/eng/1524495846286/1557513199083
First Nations Languages | British Columbia Assembly of First Nations, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.bcafn.ca/priority-areas/first-nations-languages
About Us – Office of the Commissioner of Indigenous Languages, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://commissionforindigenouslanguages.ca/about/
Indigenous Languages Program – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/funding/aboriginal-peoples.html
Inuktut Language Initiatives | Inuit Tapiriit Kanatami, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.itk.ca/projects/inuktut/
Inuit Tapiriit Kanatami – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Inuit_Tapiriit_Kanatami
Métis Languages Initiatives – Métis Nation of Ontario, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.metisnation.org/programs-and-services/education-training/k-12-education-support/metis-languages-initiatives/
Métis Languages Learning Resources – Metis Nation of Ontario, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.metisnation.org/programs-and-services/education-training/k-12-education-support/metis-languages-initiatives/metis-languages-learning-resources/
Office of the Commissioner of Indigenous Languages (Canada), erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://languagecommissioners.org/Office-of-the-Commissioner-of-Indigenous-Languages-Canada
dam-oclc.bac-lac.gc.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://dam-oclc.bac-lac.gc.ca/download?is_thesis=1&oclc_number=1199644373&id=bb8c14b2-0a98-408d-8ce4-298d1ae0ea85&fileName=lowe_2005.pdf
** IN PRESS 2020 INTERNATIONAL JOURNAL OF MULTILINGUAL …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://osf.io/preprints/psyarxiv/bjxm8/download
Multiculturalism and Anti-Racism Program – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/funding/multiculturalism-anti-racism.html
Evaluation of the Multiculturalism Program 2011-12 to 2016-17 – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/corporate/publications/evaluations/multiculturalism-program.html
Annual Report on the Operation of the Canadian Multiculturalism Act …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/corporate/publications/plans-reports/annual-report-canadian-multiculturalism-act-2021-2022.html
Chapter 7 Multicultural Education in Canadian Schools in – Brill, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://brill.com/display/book/9789004712782/BP000017.xml
Preserving heritage languages in Ottawa: A model of partnership between public programs and community-based groups, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.hlenet.org/post/2025-ottawa
International and Heritage Languages | Manitoba Education and Early Childhood Learning, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.edu.gov.mb.ca/k12/cur/languages/
1.6 International & Heritage Languages – Louis Riel School Division, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.lrsd.net/page/51455/1-6-international-heritage-languages
International languages | Alberta.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.alberta.ca/international-languages
Alberta teachers awarded bursaries for international language skills, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://centralalbertaonline.com/articles/alberta-teachers-awarded-bursaries-for-international-language-skills
Alberta teachers awarded bursaries for international language skills, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, http://centralalbertaonline.com/articles/alberta-teachers-awarded-bursaries-for-international-language-skills
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www.alberta.ca/international-education-in-alberta
British Columbia (BC) – Indigenous Language Education Policy in Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://indigenouslanguagepolicy.ca/british-columbia/
Policy Guidelines – Gov.bc.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www2.gov.bc.ca/assets/gov/education/administration/kindergarten-to-grade-12/english-language-learners/guidelines.pdf
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www2.gov.bc.ca/gov/content/education-training/k-12/administration/legislation-policy/public-schools/language-education
Quebec’s Immigration Bill: A Shift Towards Interculturalism – ImmigCanada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://immigcanada.com/quebecs-immigration-bill-a-shift-towards-interculturalism/
Programme d’enseignement des langues d’origine (PELO) – EMSB, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.emsb.qc.ca/emsb/schools/elementary/programs/pelo
Explaining educational achievement among Indigenous individuals: how important are culture and language? – Taylor & Francis Online, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09645292.2024.2387586?af=R
16 Effects of Canada’s Increasing Linguistic and Cultural Diversity on Educational Policy, Programming and Pedagogy – Publishing at the Library, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://journals.library.ualberta.ca/jcie/index.php/JCIE/article/download/29370/21388/77991
Multiculturalism and Social Cohesion: Potentials and Challenges of …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://munkschool.utoronto.ca/csus/research/multiculturalism-and-social-cohesion-potentials-and-challenges-diversity
The Administration of Heritage Language Schools in Multicultural Societies: The Case of the Hellenic School of Ottawa, Canada – Athens Journal, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.athensjournals.gr/education/2025-12-1-1-Karlis.pdf
Cultural Festivals in Canada – Top Move, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.topmove.ca/post/cultural-festivals-in-canada
Carl Beam | Significance & Critical Issues – Art Canada Institute, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.aci-iac.ca/art-books/carl-beam/significance-and-critical-issues/
How Indigenous Art Shapes Canada’s Process of Repair and … – NYU, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2024/october/-how-indigenous-art-shapes-canada-s-process-of-repair-and-reconc.html
Department of Canadian Heritage – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Department_of_Canadian_Heritage
Multiculturalism and physical culture: The case of the GTA, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://sirc.ca/articles/multiculturalism-and-physical-culture-the-case-of-the-gta/
Diversity & Inclusion in Sports | Importance & Benefits – Recite Me, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://reciteme.com/us/news/diversity-and-inclusion-in-sports/
The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country’s …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm
Immigration and ethnocultural diversity statistics, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.statcan.gc.ca/en/subjects-start/immigration_and_ethnocultural_diversity
2021 Census Topic: Immigration, place of birth, and citizenship, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/rt-td/immigration-eng.cfm
An Immigration System for Canada’s Future -Context, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/campaigns/canada-future-immigration-system/context.html
The Daily — Travel between Canada and other countries, August …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221024/dq221024a-eng.htm
Immigrant-led small and medium-sized enterprise exporters in Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://international.canada.ca/en/global-affairs/corporate/transparency/reports-publications/chief-economist/inclusive/2021-02-underrepresented
Introduction – Candidate Diversity and Racialized and Indigenous …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.elections.ca/content.aspx?section=res&dir=rec/part/acad/cadi&document=p2&lang=e
Annual Report on the Operation of the Canadian Multiculturalism Act 2022-2023, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/corporate/publications/plans-reports/annual-report-canadian-multiculturalism-act-2022-2023.html
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www.statcan.gc.ca/en/dai/smr08/2024/smr08_245
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/reports-statistics/research/contributions-immigrants.html
What do Canada’s major political parties have to say about …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://forcitizenship.ca/article/what-do-canadas-major-political-parties-have-to-say-about-citizenship-immigration-and-inclusion/
Annual Report on the Operation of the Canadian Multiculturalism Act 2020-21 – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/corporate/publications/plans-reports/annual-report-canadian-multiculturalism-act-2020-2021.html
irpp.org, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://irpp.org/wp-content/uploads/2014/08/reitz.pdf
Electoral Insight – Electoral Participation of Ethnocultural …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.elections.ca/content.aspx?section=res&dir=eim/issue19&document=p5&lang=e
Minority representation in the House won’t improve without better data, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://policyoptions.irpp.org/magazines/march-2023/minority-representation-house-of-commons/
Racial Diversity and the 2021 Federal Election: Visible Minority Candidates and MPs, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.revparlcan.ca/en/racial-diversity-and-the-2021-federal-election-visible-minority-candidates-and-mps/
FINAL TALLY: Canada elects record number of Indigenous Members of Parliament, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://ictnews.org/news/final-tally-canada-elects-record-number-of-indigenous-members-of-parliament
Representation in the public service of Canada by designated group and fiscal year with workforce availability estimates, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/en/treasury-board-secretariat/services/innovation/human-resources-statistics/diversity-inclusion-statistics/representation-public-service-canada-designated-group-fiscal-year-workforce-availability-estimates.html
Changes in immigrant voting patterns in the Greater Toronto Area …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://schoolofcities.github.io/gta-immigration/political-shifts
Exploring the Relationship Between Ethnic Identity and Its Impact on Voter Turnout in the, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0448293/4
(PDF) Social Capital and Voting Participation of Immigrants and Minorities in Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.researchgate.net/publication/46420433_Social_Capital_and_Voting_Participation_of_Immigrants_and_Minorities_in_Canada
http://www.ssoar.info, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/99930/ssoar-politicsgovernance-2025-liang_et_al-Understanding_the_Electoral_Participation_Gap.pdf
The Daily — Portrait of the social, political and economic …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/220517/dq220517c-eng.htm
Electoral Insight – Electoral Participation of Ethnocultural Communities – Elections Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.elections.ca/content.aspx?section=res&dir=eim/issue19&document=p8&lang=e
Understanding the Electoral Participation Gap: A Study of Racialized Minorities in Canada – SSOAR: Social Science Open Access Repository, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/99930/ssoar-politicsgovernance-2025-liang_et_al-Understanding_the_Electoral_Participation_Gap.pdf?sequence=2&isAllowed=y
Full article: The non-participation of ethnic minorities and migrants in representative and deliberative democracy – Taylor & Francis Online, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1070289X.2025.2470019?src=
Canada ahead of the 2025 election: Navigating a complex geopolitical landscape – European Parliament, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/769584/EPRS_BRI(2025)769584_EN.pdf
2021 Platform – Liberal Party of Canada, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://liberal.ca/our-platform/
Annual Report on the Operation of the Canadian Multiculturalism Act 2020-21 | Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.canada.ca/content/dam/pch/documents/corporate/publications/plans-reports/annual-report-canadian-multiculturalism-act-2020-2021/MultiReport-2021-eng.pdf
Annual Report on the Operation of the Canadian Multiculturalism Act 2021-22, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://publications.gc.ca/collections/collection_2023/pch/CH31-1-2022-eng.pdf
CMPAC Commentary on Federal Party Platforms – April 2025, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://canadianmuslimpac.ca/2025/04/27/cmpac-commentary-on-federal-party-platforms-april-2025/
Criticism of multiculturalism – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Criticism_of_multiculturalism
Multiculturalism in Canada: Accidental Discourse, Alternative Vision, Urban Practice | Request PDF – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.researchgate.net/publication/4761494_Multiculturalism_in_Canada_Accidental_Discourse_Alternative_Vision_Urban_Practice
Challenges in Canadian Cultural Discourses: Multiculturalism vis-à-vis Interculturalism and the Political ‘Othering’ of – Canada.ca, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://central.bac-lac.canada.ca/.item?id=TC-OOU-30839&op=pdf&app=Library&oclc_number=1032923941
Quebec’s Interculturalism Policy and the Contours of Implicit Institutional Discourse – ScholarWorks@UMass, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://scholarworks.umass.edu/bitstreams/5650f715-2cc2-41e5-9daf-88e959f08e19/download
Multiculturalism: Evolution & Challenges – Griffith, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, http://thepearsoncentre.ca/platform/multiculturalism-in-canada-evolution-effectiveness-and-challenges/
Effects of the Multiculturalism Act on the Canadian’s Social life – Blog My Essay Writer, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.myessaywriter.net/blog/effects-of-the-multiculturalism-act-on-the-canadians-social-life/
lestresorsderable.com, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://lestresorsderable.com/en/why-canada-is-known-for-its-cultural-diversity.htm#:~:text=The%20benefits%20of%20Canadian%20multiculturalism,-If%20multiculturalism%20is&text=The%20multiplicity%20of%20cultures%20strengthens,creativity%20and%20innovation%20within%20society.
Why is Canada known for its cultural diversity?, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://lestresorsderable.com/en/why-canada-is-known-for-its-cultural-diversity.htm
Black Railway Porters’ Lasting Impact on Canada’s Multiculturalism Policy, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://museumoftoronto.com/collection/multiculturalism-policy/
Canadian Multiculturalism: Global Anxieties and Local Debates – Queen’s University, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.queensu.ca/academia/keith-banting/sites/acadbantwww/files/uploaded_files/Recent%20Publications/Canadian_Multiculturalism.pdf
Protecting Canadian Elections in the Age of Interference – Network for Strategic Analysis (NSA), erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://ras-nsa.ca/protecting-canadian-elections-in-the-age-of-interference/
5. Media Lines – Bill C-70, An Act respecting countering foreign interference, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.justice.gc.ca/eng/trans/bm-mb/other-autre/c70/media-mediatiques.html
Canada: Transnational Repression Host Country Case Study | Freedom House, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://freedomhouse.org/report/transnational-repression/canada
GENERAL DISTRIBUTION OCDE/GD(93)29 MIGRATION AND INTERNATIONAL CO-OPERATION: CHALLENGES FOR OECD COUNTRIES CONFERENCE ORGANISED, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://one.oecd.org/document/OCDE/GD(93)29/en/pdf
Canada | Page 5 | migrationpolicy.org, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://www.migrationpolicy.org/regions/canada?qt-recent_program_activities_more=1&qt-recent_activity_v2=2&page=4
Canada’s Role as a Champion Country for the Global Compact for …, erişim tarihi Mayıs 17, 2025, https://rli.blogs.sas.ac.uk/2022/03/04/canadas-role-as-a-champion-country-for-the-global-compact-for-safe-regular-and-orderly-migration/
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www.cigionline.org/research/canada-global-migration-governance/
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://ccrweb.ca/en/canada-global-compact-migration
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/indigenous-contributions-to-canada
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://cces.ca/diversity-canadian-sports
erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://metropolis.net/publications/comparing-multiculturalism-policies