Pêşgotin

Red Kit (bi navê xwe yê orîjînal Lucky Luke), rêzexêzeromaneke Western a Franko-Belçîkî ye ku ji hêla karîkaturîstê Belçîkî Morris (Maurice De Bevere) ve di sala 1946an de hatiye afirandin.¹ Ev berhem, bi taybetî di serdema hevkariya Morris bi nivîskarê Fransî René Goscinny re (1955-1977), ku wekî serdema zêrîn a rêzefîlmê tê dîtin, gihîştiye lûtkeya xwe.¹ Piştî mirina Goscinny, Morris hevkariya xwe bi nivîskarên din re domandiye û piştî mirina Morris bi xwe jî di sala 2001ê de, Achdé û nivîskarên cihê rêzefîlmê berdewam kirine.¹ Red Kit yek ji rêzexêzeromanên herî navdar û herî zêde firotî li Ewropayê ye; heta sala 2024an 83 albûmên wê derketine û li ser 30 zimanan hatiye wergerandin.¹ Ev populerbûn û belavbûna berfireh, girîngiya wê ya çandî û pêwîstiya analîzeke kûr a akademîk radixe pêş çavan.

Girîngiya Red Kit di cîhana xêzeromanan de ji gelek aliyan ve diyar dibe. Ew di navbera rêzgirtinek ji bo mîtolojiya Rojava Vahşî û parodiyeke evîndar a heman mîtolojiyê de hevsengiyekê datîne.¹ Ev dualîtî, zemîneke dewlemend ji bo vekolînên wêjeyî û civakî pêşkêş dike. Herwiha, Red Kit wekî beşek ji “hunera nehemîn” tê naskirin, têrmeke ku Morris bi xwe jî di stûna xwe ya di kovara Spirou de bikar aniye, û bi vî awayî beşdarî naskirina xêzeromanê wekî formeke hunerî ya serbixwe bûye.³

Armanca vê gotarê ew e ku em Red Kit ji perspektîfên wêjeyî, civaknasî, semiyotîk, semantîk û derûnnasî ve bi awayekî akademîk û piralî vekolin. Analîz dê xwe bispêre çavkaniyên akademîk û hewl bide ku têgihiştinên nû û kûr derbarê vê berhema girîng a çanda populer de pêşkêş bike. Dirêjahiya dîrokî ya rêzefîlmê, ku ji sala 1946an heta roja îro didome, û guherîna nivîskarên wê, derfetê dide ku mirov pêşveçûna temayan, stîlê, û rexneya civakî di serdemên cuda yên dîrokî û çandî de bişopîne. Ev ne tenê dîroka xêzeromanê bi xwe, lê her weha guherînên di têgihiştinên civakî de jî nîşan dide. Mînak, nêzîkatiya li hemberî stereotipan an jî mijarên civakî dibe ku di serdema Goscinny de ji ya Morris bi tena serê xwe, an jî ji ya nivîskarên hevdem cuda be. Wekî din, statuya Red Kit wekî “klasîkek” ⁴ û wergerandina wê bo gelek zimanan ¹ ne tenê serkeftina wê ya bazirganî, lê di heman demê de kapasîteya wê ya derbaskirina sînorên çandî û gihîştina temaşevanên gerdûnî jî nîşan dide. Ev yek pirsên balkêş derbarê ka kîjan hêmanên Red Kit (mînak, humor, arketîpên Western, rexneya civakî ya têgihîştî) vê bangewaziya gerdûnî diafirînin, derdixe holê.

I. Analîza Wêjeyî ya Red Kit

Analîza wêjeyî ya Red Kit gelek tebeqeyên wateyê û teknîkên vegotinê yên tevlihev eşkere dike ku ji parodiyeke sade ya cureya Western wêdetir diçin.

A. Temayên Sereke û Motîfên Dubarekirî

Di nav rêzexêzeromanên Red Kit de çend temayên sereke û motîfên dubarekirî hene ku bingeha vegotina wê pêk tînin û ji bo analîzên kûr zemîneke dewlemend ava dikin.

• Şaristanî vs. Kovîtî/Xweza: Yek ji temayên herî bingehîn di Red Kit de pevçûna di navbera pêşveçûna şaristaniyê û cîhana kovî ya Rojava Vahşî de ye.⁶ Hêmanên şaristaniyê yên wekî rêhesin, têlegraf, û avakirina bajaran bi awayekî sîstematîk dikevin nav erda ku berê di destê xwezayê û niştecîhên wê yên xwecihî de bû. Mînak, di albûma Des rails sur la prairie (Rêhesin li ser Çêrgehê) de, avakirina rêhesinê wekî sembola pêşketinê tê pêşkêşkirin, lê di heman demê de dibe sedema aloziyan, guherandina awayê jiyanê, û pevçûnan.¹ Red Kit bi xwe gelek caran wekî kesekî ku beşdarî avakirina vê şaristaniyê dibe xuya dike, lê di dawiyê de nikare bi tevahî tê de bi cih bibe û xwe ji wê dûr dixe.⁶ Ev têkiliya wî ya diyalektîk bi “pêşketinê” re balkêş e: ew gelek caran wekî ajanekî pêşketinê xuya dike, lê di heman demê de ji encamên wê yên neyînî (wekî li ser xwecihiyan an jîngehê) haydar e. Ev helwesta wî ya “li derve” rexneyekê li ser têgihîştina lîberal a pêşketina bêdawî û erênî digire û xwendevan jî dihêle ku li ser xwezaya pêşketinê bipirse.
• Kritîka Cureya Western: Red Kit bi awayekî hostayî klîşeyên cureya Western parodî dike û ji nû ve şîrove dike.¹ Ew ne tenê parodiyek e; carinan ew qas nêzîkî eslê xwe dibe ku wekî “Western-eke paqij” jî dixuye ku tê de gagên ziman-di-dev de hene.¹⁰ Ev yek nîşan dide ku Red Kit têkiliyek kompleks bi cureya Western re datîne, hem jê sûd werdigire hem jî wê rexne dike. Ev rexne ne tenê li ser rûyê erdê ye, lê bi kûrahî li ser avaniya mîtolojîk a Western radiweste.
• Dîroka Çerxî û Pêşketina Gumanbar: Gotarên akademîk, bi taybetî yên Nicolas Tellop ⁶, bi kûrahî li ser vê temayê radiwestin. Bûyerên wekî “gold rush” (bizava zêr) ⁶ û avakirina bajaran ¹¹ gelek caran wekî çerxên ku tê de mirovahî heman xeletiyan dubare dike, têne xêzkirin. Pêşketin di Red Kit de her gav ne erênî ye û dikare bibe sedema hilweşandin û bêhûdebûnê. Red Kit bi xwe wekî “Sîsîfosekî bi jeans” tê binavkirin ku beşdarî dîrokê dibe bêyî ku wateyek tê de bibîne.⁶ Bikaranîna dîroka çerxî ne tenê amûreke vegotinê ye, lê dibe ku wekî rexneyek li ser “Mîta Amerîkî” ya pêşketina bêdawî û serkeftina garantîkirî were şîrovekirin. Dubarebûna serhildan û têkçûnê, bêhûdebûna hin hewldanan, dibe ku têgihîştineke Ewropî ya bi guman li ser optimîzma Amerîkî nîşan bide, ji ber ku afirînerên rêzefîlmê Ewropî ne.¹
• Tenêtî û Biyanîbûn: Motîfa “kaûboyê bi tenê” (lonesome cowboy) ku di dawiya her çîrokê de bi strana xwe ya navdar ber bi rojava ve diçe, ne tenê klîşeyek e lê di heman demê de rewşa Red Kit a derveyî civakê û nekarîna wî ya entegrebûnê jî nîşan dide.¹ Gotara ⁶ vê yekê bi awayekî metafizîkî şîrove dike û dibêje ku Red Kit “far away from homme” (ji mirov dûr) e, ku ev yek tenêtiyeke kûrtir û hebûnî îfade dike.

B. Teknîkên Vegotinê, Struktura Çîrokê û Stîla Honakî

Red Kit bi teknîkên vegotinê yên cihêreng, struktureke çîrokê ya naskirî lê bi guhertinên balkêş, û stîleke honakî ya yekta tê nasîn.

• Humor: Humor hêmaneke navendî ye di Red Kit de û ji gelek çavkaniyan sûd werdigire: ji karakterên bêhempa (wek bêaqiliya Rantanplan an hêrsa domdar a Joe Dalton), ji rewşên komîk û slapstick, û bi taybetî ji bikaranîna hostayî ya parodî û îroniyê.¹ Pêşveçûna humora Goscinny bi taybetî balkêş e. Analîzên wekî yên di ¹⁶ û ¹⁶ de destnîşan dikin ku humora Goscinny piştî dawiya salên 1960î ji komediyeke sade û serpêhatiyane ber bi satireke tundtir, absurde, û rexneyîtir ve çûye. Mînak, albûma Canyon Apache bêtir dişibe kartona Bip-Bip et Coyote (Road Runner) ne ku fîlmên klasîk ên Western ên John Ford.¹⁶ Ev guherîna stîlîstîk ne tesadufî ye; ew dibe ku bersivek be ji guherînên civakî-çandî yên serdema xwe re, wek bûyerên Gulana 1968an li Fransayê. Di vê kontekstê de, Red Kit dikare wekî barometreyek hestiyar a rewşa civakî û meylên çandî were dîtin, ku tê de humor êdî ne tenê ji bo kenandinê, lê ji bo rexnekirin û pirsînê jî tê bikaranîn.
• Îronî û Parodî: Red Kit bi awayekî berfireh klîşeyên cureya Western, lehengên dîrokî, û mîtên Amerîkî parodî dike.⁹ Îronî bi gelemperî di nakokiya di navbera rewşa payebilind a lehengan û reftarên wan ên komîk de, an jî di navbera hêviyên xwendevan ji çîrokeke Western û encamên nediyar an jî absurde yên çîrokên Red Kit de derdikeve holê. Mînakeke berbiçav a parodiyê, nûnertiya bandîdê navdar Billy the Kid wekî zarokekî pîs û neguhdar e.¹ Bikaranîna îroniyê di Red Kit de, nemaze di parodîkirina mîtên Western de, dikare wekî amûreke “dekonstruksiyonê” were dîtin. Bi pêkenîn û zêdekirinê, ew rastiya li pişt mîtan û awayê ku ew hatine avakirin eşkere dike. Ev yek bi taybetî ji bo temaşevanên Ewropî, yên ku bi mîtên Amerîkî re têkiliyek dûrtir û dibe ku rexneyîtir hene, watedar e.
• Anakronîzm: Bikaranîna anakronîzman, ango hêmanên ku ji dema çîrokê re ne uygun in, teknîkeke din a komîk e ku carinan ji bo şîroveyên civakî jî tê bikaranîn.⁹ Her çend di çavkaniyan de mînakên rasterast ên anakronîzmê kêm bin jî, giyana lîstikvaz a rêzefîlmê û “lezkirina pêşketinê” ya bi awayekî komîk ⁹ vê yekê destnîşan dike.
• Struktura Çîrokê: Gelek albûmên Red Kit bi struktureke episodîk hatine nivîsandin, ku her yek serpêhatiyeke nû pêşkêş dike. Lêbelê, ¹⁶ û ¹⁶ behsa guherînekê di struktura çîrokê de dikin, nemaze di serdema Goscinny ya paşîn de, ku ji çîrokên serpêhatî yên klasîk ber bi “ne-serpêhatiyan” ve diçe, ku tê de hêviyên ji bo pevçûn û çareseriyên dramatîk bi awayekî komîk nayên cih. Dawiya tîpîk a her çîrokê, ku tê de Red Kit li ser hespê xwe Jolly Jumper ber bi rojava ve diçe û strana “I’m a poor lonesome cowboy, and a long way from home…” dibêje, bûye îmzeya rêzefîlmê.¹ Ev dîmen hem klîşeyeke Western e hem jî motîfeke ku tenêtî û koçeriya daîmî ya karakterê Red Kit xurt dike.

C. Karakterîzasyon û Arketîpên Wêjeyî

Karakterên di Red Kit de, tevî sadebûna xwe ya xuyayî, gelek caran arketîpên wêjeyî yên kûr temsîl dikin û bi awayekî hostayî ji bo armancên komîk û vegotinê têne bikaranîn.

• Red Kit: Lehengê sereke yê rêzefîlmê, Red Kit, arketîpa “kaûboyê bi tenê” (lonesome cowboy) ¹ û “lehengê ku zirarê rast dike” (righter of wrongs) ¹ bi awayekî bêkêmasî temsîl dike. Ew bi jîrbûn, jêhatîbûna xwe ya di bikaranîna çekan de (bi navûdengê “tîra wî ji siya wî bileztir e”) ¹, û helwesta xwe ya aram li hemberî xetereyê tê nasîn. Lêbelê, analîza di ⁴ de wî ji arketîpa kaûboyê Western ê tîpîk cuda dike û wî wekî “jeune premier” (ciwanê sereke) yê Commedia dell’arte pênase dike: kesekî pir durust, her dem amade ye alîkariyê bike, pereyan red dike, û ji pesindayîn û şanaziyê direve. Ev taybetmendî wî dike karakterekî tevlihevtir. Li gorî arketîpên Joseph Campbell ²⁰, Red Kit bi zelalî rola “Leheng” dilîze.
• Birayên Dalton: Dijminên sereke û herî naskirî yên Red Kit, Birayên Dalton, arketîpa “dijminên bêaqil lê tehdîtkar” temsîl dikin.¹ Joe, serokê komê, bi hêrsa xwe ya domdar û jîrbûna xwe ya nisbî (an jî kêmtir bêaqiliya xwe) tê nasîn; Averell, yê herî dirêj û ciwan, bi bêaqiliya xwe ya ekstrem û xwarinxwariya xwe ya bêdawî navdar e.²¹ William û Jack, birayên navîn, xwedî kesayetiyên kêmtir diyarkirî ne û bi gelemperî di navbera hêrsa Joe û bêaqiliya Averell de dimînin.²¹ Tevî ku ew wekî çeteyeke xeternak têne hesibandin, planên wan bi gelemperî bi awayekî komîk têk diçin. Ev berevajîkirina arketîpa dijminê tirsnak yek ji çavkaniyên sereke yên humorê ye.
• Jolly Jumper: Hespê zîrek û dilsoz ê Red Kit, Jolly Jumper, wekî “hespê herî zîrek ê cîhanê” tê binavkirin.¹ Ew ne tenê hespekî asayî ye; ew dikare bipeyive (bi kêmanî bi Red Kit re an jî xwendevan wî dibihîze), şetrencê bilîze, û gelek caran şîroveyên îronîk an jî aqilane li ser rewşan dike. Ew arketîpa “hevalbendê zîrek” an jî “şêwirmendê heywan” temsîl dike. Têkiliya di navbera Red Kit û Jolly Jumper de ji têkiliyek mirov-heywan wêdetir e; ew hevparî û hevsengiyekê temsîl dike. Zîrekiya Jolly Jumper gelek caran Red Kit temam dike an jî perspektîfeke din pêşkêşî xwendevan dike. Ev yek dikare wekî şîroveyek li ser girîngiya hevaltî û perspektîfên cihêreng di çareserkirina pirsgirêkan de were dîtin.
• Rantanplan: Kûçikê girtîgehê yê navdar, Rantanplan, wekî “kûçikê herî bêaqil ê gerdûnê” tê pênasekirin ¹ û parodiyeke eşkere ya kûçikê navdar Rin Tin Tin e. Bêaqiliya wî ya ekstrem, dilsoziya wî ya şaş (bi taybetî ji Joe Dalton re, yê ku jê nefret dike), û birçîbûna wî ya bêdawî ji bo her tiştî (tevî tiştên nexwarinê) çavkaniyên sereke yên humorê ne. Ew dikare wekî arketîpa “hevalbendê komîk/bêaqil” an jî “trickster”ê bê mebest were dîtin, ku bi kirinên xwe yên bêhemdî gelek caran rewşan tevlihev dike an jî bi awayekî nediyar çareser dike.

Red Kit gelek arketîpên Western digire lê wan bi awayekî komîk an îronîk serûbin dike. Mînak, Dalton birayên çete ne lê bêkêr in. Red Kit leheng e lê gelek caran ji şîdetê dûr disekine û qet kesî nakuje.⁴ Ev berevajîkirin ne tenê ji bo humorê ye, lê her weha ji bo rexnekirina klîşeyan û pêşkêşkirina alternatîfekê ye. Ger kaûboyê tîpîk tundûtûj e, Red Kit ê ne-tundûtûj çi dibêje li ser mêranî û lehengiyê? Ger çeteyên tîpîk tehdîtkar in, Daltonên bêkêr çi dibêjin li ser têgihîştina xirabiyê? Bi vî awayî, Red Kit ne tenê arketîpan bikar tîne, lê bi wan re diyalogê datîne û wan ji nû ve şîrove dike.

D. Red Kit di Çarçoveya Wergerê de

Popularbûna gerdûnî ya Red Kit bûye sedem ku ew bo gelek zimanan were wergerandin, û ev pêvajoya wergerê bi xwe jî mijareke balkêş a lêkolînê ye. Teza ku di ²⁶ û ²⁶ de tê behskirin, li ser stratejiyên wergerê yên ku di wergera Red Kit de ji zimanê Îngilîzî bo zimanê Endonezyayî hatine bikaranîn, radiweste. Ev yek girîngiya lêkolînên wergerê ji bo têgihiştina belavbûna çandî ya Red Kit û awayê ku ew di çandên cihê de tê fêmkirin, nîşan dide.

Di vê tezê de, çend stratejiyên sereke yên wergerê hatine tespîtkirin. Ji bo çareserkirina pirsgirêkên ne-hevsengiya di asta peyvan de, wergêr stratejiyên wekî wergera bi peyveke giştîtir, bikaranîna peyveke deynkirî (carinan bi ravekirinek pê re), cîgirkirina çandî, jêbirina hin peyvan, û wergera bi rêya îlustrasyonan bikar anîne.²⁶ Ji bo wergerandina biwêjan, ku di Red Kit de hêmaneke girîng a humor û karakterîzasyonê ne, stratejiyên wekî bikaranîna biwêjeke bi heman wate û formê, bikaranîna biwêjeke bi heman wateyê lê bi formeke cuda, û şîrovekirina (paraphrasing) wateya biwêjê hatine bikaranîn.²⁶ Mînakeke balkêş a cîgirkirina çandî, wergerandina navê karakterê Rantanplan bo “Rin Tin Tin” di wergerên Tirkî de ye ²⁴, ku tê de navekî ku ji temaşevanên Tirk re naskirîtir e, hatiye bikaranîn.

Pirsgirêkên wergerê yên ku di ²⁶ de hatine destnîşankirin, bi taybetî di warê peyvên çandî yên spesîfîk û biwêjan de, nîşan didin ku humor û referansên çandî yên Red Kit çiqas bi konteksta xwe ya orîjînal a Franko-Belçîkî ve girêdayî ne. Serkeftina wergeran, tevî van dijwariyan, hem şahidiyê li ser jêhatîbûna wergêran dike, hem jî dibe ku nîşana gerdûnîbûna hin hêmanên humorê yên di Red Kit de be, wek humorê slapstick an jî karakterên komîk ên arketîpî ku dikarin ji hêla çandên cihêreng ve werin fêmkirin. Analîza stratejiyên wergerê, wek mînak “cîgirkirina çandî”, dikare ji bo têgihiştina ka Red Kit çawa di çandên cihê de tê “xwendin” û “wergirtin” were bikaranîn. Ev yek nîşan dide ku ji bo ku xêzeroman ji temaşevanên nû re watedar be, pêdivî bi adaptasyonên çandî heye, û ev yek dikare bibe mijara lêkolîneke berawirdî ya wergerên cihê yên Red Kit.

II. Analîza Civaknasî ya Red Kit

Red Kit, wekî berhemeke çanda populer a bi bandor, neynikekê li ser civaka ku tê de hatiye afirandin û civaka ku ew teswîr dike, digire. Analîza civaknasî ya Red Kit dikare têgihiştinên kûr li ser nûnertiya Rojava Vahşî, rexneya civakî, û perspektîfên Ewropî yên serdema piştî şer pêşkêş bike.

A. Nûnertiya Rojava Vahşî, Çanda Amerîkî û Bûyerên Dîrokî

Rojava Vahşî ya Amerîkayê mekanê sereke yê serpêhatiyên Red Kit e.¹ Rêzefîlm bi awayekî sîstematîk referansan li bûyer û kesayetiyên dîrokî yên rastîn ên vê serdemê dike, wekî avakirina rêhesinê transkontinental, xizmeta Pony Express, êrîşa ji bo kolonîzekirina Oklahoma, û kesayetiyên navdar ên wekî Calamity Jane, Billy the Kid, û Jesse James.¹ Lêbelê, ev nûnertiya dîrokî ne her gav bi armanca rastbûnê tê kirin; ew bi gelemperî ji bo armancên komîk an satirîk tê guhertin û adaptekirin.¹ Wekî ku Goscinny û Morris bi xwe jî destnîşan kirine, ew hewl didin ku çîrokên xwe li ser bûyerên rastîn ava bikin, lê ew nahêlin ku “rastî” rê li ber çîrokeke xweş û kêfxweş bigire.¹ Ev nêzîkatî dihêle ku Red Kit bi dîrokê re bilîze û wê ji nû ve şîrove bike.

Harry Morgan, di analîza xwe de, arguman dike ku Red Kit divê ne tenê wekî xêzeromaneke Belçîkî ya bi temaya Western, lê belê wekî “xêzeromaneke Amerîkî” were dîtin, ji ber ku ew bi kûrahî bi çanda Amerîkî û cureya Western ve girêdayî ye û zanîneke berfireh a Rojava Vahşî nîşan dide.⁸ Ev arguman paradoksekê derdixe holê: çawa dibe ku berhemeke ku ji hêla ne-Amerîkiyan ve hatî afirandin ewqas “Amerîkî” be? Bersiv dibe ku di gerdûnîbûna çanda Amerîkî de, nemaze mîtolojiya Western, û awayê ku ew ji hêla çandên din ve hatiye menafiskirin û ji nû ve hilberandin, veşartî be. Morris û Goscinny, wekî hunermendên Ewropî, van bandoran kişandine û wan di berhema xwe de bi awayekî yekta ji nû ve şîrove kirine.

Kronolojiya albûman bi qestî nezelal û tevlihev e ¹, ku dihêle karakter û bûyerên ji serdemên cihêreng ên sedsala 19an bi hev re di heman çîrokê de xuya bibin. Ev “lîstina” bi dîrokê re ne tenê ji bo armancên komîk e, lê dibe ku wekî şîroveyek li ser xwezaya “dîrokê” bi xwe jî were dîtin – ku dîrok bi xwe jî vegotinek e û dikare ji nû ve were şîrovekirin û “lîstin”. Ev nêzîkatî, bi taybetî di konteksta Ewropî ya afirîneran de, ku dibe ku nêrînek kêmtir “pîroz” û dogmatîk li dîroka Amerîkî hebe, watedartir dibe.

B. Rexneya Civakî

Red Kit, di bin tebeqeya xwe ya humorîstîk de, gelek caran rexneyên tûj li ser aliyên cihêreng ên civakê digire.

• Kapîtalîzm û Spekulasyon: Gelek çîrok, bi taybetî yên ku li ser “gold rush” (bizava zêr) ⁶ an jî “oil rush” (bizava petrolê) ¹⁰ disekinin, rexneyekê li çavbirçîtî, kapîtalîzma bêserûber, û spekulasyona hovane digirin. Leza avabûn û hilweşîna bajaran, û awayê ku mirov ji bo dewlemendiyê her tiştî dikin, bi awayekî komîk lê di heman demê de rexneyî tê teswîrkirin.
• Desthilatdarî û Demokrasî: Desthilatdarî di Red Kit de gelek caran wekî gendelî, bêkêr, an jî despotîk tê nîşandan.¹⁰ Mînak, di albûma Lucky Luke contre Joss Jamon de, çeteyek bi rêya tehdît û tirsandinê dibe xwediyê bajarekî û serokê wan, Joss Jamon, bi awayekî neqanûnî dibe şaredar.¹⁰ Hilbijartinên sexte, dadgehên qelp, û bikaranîna desthilatdariyê ji bo berjewendiyên kesane bi awayekî parodîk têne rexnekirin.
• Modernîte û Guherîn: Pêşveçûna teknolojiyê, wekî hatina rêhesinê an jî têlegrafê, û pêvajoya bajarîbûnê gelek caran bi awayekî komîk û rexneyî têne teswîrkirin.⁹ Leza guherînê û encamên wê yên nediyar û carinan absurde têne xêzkirin, ku ev yek pirsê li ser xwezaya “pêşketinê” bi xwe dike.
• Pirsgirêkên Erdî û Jîngehê: Nakokiyên li ser xwedîderketina erdê temayeke dubarekirî ye.⁶ Mînak, albûma Des barbelés sur la prairie (Têlên Dirî li ser Çêrgehê) li ser nakokiyên ku ji ber têlkirina çêrgehan û sînordarkirina azadiya tevgerê derdikevin, disekine. Di albûma À l’ombre des derricks (Di Siya Bîrên Petrolê de) de, rexneyek li ser wêrankirina jîngehê ji ber çavbirçîtiya ji bo petrolê tê kirin.¹⁰
• Rexneya Faşîzmê û Zîhniyeta Komî: Hin analîz ¹⁰ destnîşan dikin ku hin çîrok, wek L’Empereur Smith (ku tê de kesek xwe wekî împaratorê Amerîkayê îlan dike û gelek kes jê bawer dikin) an jî Joss Jamon, dikarin wekî rexneyek li ser faşîzmê, populîzmê, û zîhniyeta komî ya ku rê li ber desthilatdariyên otorîter vedike, werin xwendin.
• Têkoşîna Çînan: Di albûmeke nûtir de, Un cow-boy dans le coton (Kaûboyek di Pembo de), û bi taybetî di L’Arche de Rantanplan (Keştiya Rantanplan) û Wanted Lucky Luke de ku ji hêla nivîskarên nû ve hatine çêkirin, û her weha di Last Round for the Daltons (Dora Dawî ji bo Daltonan) de, mijarên wekî newekheviya civakî û têkoşîna çînan bi awayekî eşkeretir têne işkandin. Mînak, di Last Round for the Daltons de, greva karkerên bîrayê li dijî xwediyê febrîqeyê wekî alegoriyek ji bo têkoşîna çînan a Marksîst tê şîrovekirin.²⁹

Rexneya civakî ya di Red Kit de, nemaze di serdema Goscinny de, bi awayekî paradoksîkî di nav formeke populer û ji bo zarokan de tê pêşkêşkirin. Ev yek dihêle ku peyamên rexneyî bigihîjin temaşevanek berfireh, lê di heman demê de dibe ku tundiya rexneyê kêm bike an jî wê di bin perdeya humorê de veşêre. Pêşveçûna rexneya civakî di Red Kit de, ji rexneyên giştîtir ên li ser Rojava Vahşî ber bi mijarên taybettir ên wekî têkoşîna çînan di albûmên nû de, nîşan dide ku rêzefîlm xwedî kapasîteya adaptasyonê ye û dikare bi pirsgirêkên civakî yên hevdem re têkildar bimîne.

C. Nûnertiya Kêmnetewe û Koçberan

Nûnertiya komên kêmnetewe û koçberan di Red Kit de mijareke tevlihev e û bi gelemperî helwestên serdema ku xêzeroman tê de hatine afirandin nîşan dide.

• Niştecîhên Xwecihî yên Amerîkayê (Kızılderililer): Di gelek albûman de, Niştecîhên Xwecihî bi awayekî stereotipîk têne teswîr kirin: wekî kesên hov, bi zimanekî şikestî û komîk diaxivin, û xwedî baweriyên batil in.² Lêbelê, di hin çîrokan de, nêrînek hinekî cuda an jî rexneyîtir jî tê dîtin. Carinan ew wekî kesên ku ji hêla “mirovê spî” û “şaristaniya” wî ve hatine xerakirin an jî wekî kesên ku ji “pêşketinê” û encamên wê bi guman in, têne nîşandan.⁶ Wekî ku di ⁹ û ⁹ de tê gotin, ji bo her henekekî li ser tundûtûjiya wan, henekek jî heye ku ew bêzerar in an jî adetên wan ên “xerîb” bi yên spiyan re paralel têne danîn, ku ev yek dikare wekî hewldanek ji bo têkbirina stereotipan were dîtin. Gotara ⁷ jî destnîşan dike ku Red Kit yek ji wan berhemên destpêkê bû ku algiya ku ji hêla fîlmên Western ve li ser xwecihiyan hatibû afirandin, xiste ber pirsê.
• Koçberên Çînî û Meksîkî: Di rêzefîlmê de stereotipên etnîkî yên wekî “Çîniyên fêlbaz” û “Meksîkiyên tembel” hatine bikaranîn.² Şîroveyên li ser platformên înternetê, wekî yên di ³¹ de (Reddit), vê yekê bi tundî wekî nîjadperestî bi nav dikin, her çend hin kes hewl didin ku wê di çarçoveya normên serdema xwe de binirxînin.
• Koçberên Alman: Berevajî nûnertiyên berê, di albûma nû Last Round for the Daltons de, cîhana koçberên Alman û bandora wan a erênî li ser çanda Amerîkî (mînak, bîra, hamburger, ketchup Heinz) bi awayekî humorîstîk û erênîtir tê pêşkêşkirin.²⁹ Di çîrokê de behsa Mîtolojiya Mühlenberg jî tê kirin, ku li gorî wê zimanê Almanî hema hema bûbû zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.

Di nûnertiya kêmnetewe û koçberan de di Red Kit de tengezariyek diyar heye. Ji aliyekî ve, bikaranîna stereotipên ku îro bi awayekî berfireh wekî nîjadperestî û cihêkar têne dîtin.² Ji aliyê din ve, carinan, hewldanek ji bo têgihiştineke sempatîktir, rexneyek li ser pêşdaraziyan, an jî nîşandana perspektîfên cihêreng tê dîtin.⁷ Ev dualîtî dibe ku neynika helwestên tevlihev û carinan nakok ên serdema piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê be, ku tê de nirxên humanîst ên nûjen û pêşdaraziyên kevnar ên civakî bi hev re dijiyan. Nêzîkatiya li hemberî koçberên Alman di albûmeke nû de ²⁹ dibe ku guherînekê di nûnertiya “yên din” de nîşan bide, ku ji stereotipên negatîf ên berê dûrtir e û bêtir li ser tevkariya çandî û têkiliyên erênî disekine. Ev yek dikare wekî pêşveçûnek di hestiyariya civakî ya rêzefîlmê de bi demê re were şîrovekirin.

D. Nûnertiya Zayendî

Nûnertiya zayendî di Red Kit de, bi taybetî ya karakterên jin, bi gelemperî sînordar û di bin bandora normên serdema xwe de maye.

• Karakterên Jin: Bi gelemperî, jin di çîrokên Red Kit de di paşperdeyê de ne an jî rolên wan stereotipîk û marjînal in.¹³ Wekî ku di ¹³ de tê gotin, heta sala 1966an hema hema ti karaktereke jin di rolên girîng û navendî de nebû. Ew bi piranî wekî dayik, hevjîn, an jî qurbaniyên ku hewcedarê rizgarkirinê ne, têne teswîrkirin.
• Calamity Jane: Wekî îstîsnayeke girîng û balkêş derdikeve pêş.¹³ Ew wekî jineke xurt, serbixwe, ne-konformîst, û jêhatî tê teswîr kirin ku klîşeyên zayendî yên serdema xwe dişkîne. Di albûma ku navê wê hildigire de, ew bi awayekî ne-kevneşopî û bi hêza xwe salona xwe bi dest dixe.³³ Lêbelê, hin analîz ¹³ destnîşan dikin ku humora li dora karakterê wê jî gelek caran li ser “ne-jinaniya” wê û reftarên wê yên “mêranî” ye, ku ev yek dikare wekî xurtkirina normên zayendî yên kevneşopî were şîrovekirin. Tevî vê yekê, albûma Calamity Jane bi sempatî û rêzdarî nêzîkî wê dibe û cihêrengiya zayendî jî tê de heye, ku ji bo dema xwe pêşverû tê hesibandin.¹³ Nûnertiya Calamity Jane, her çend ji bo dema xwe pêşverû be jî, hîn jî di çarçoveya “îstîsnayê” de ye. Ango, ew wekî jineke ku “wek mêran” e tê pîrozkirin, ne jidayîkbûyî wekî jineke ku bi awayê xwe xurt e. Ev yek dibe ku sînorên nûnertiya zayendî ya pêşverû di xêzeromanên wê serdemê de nîşan bide, ku tê de “mêranî” hîn jî wekî pîvana standard a hêz û serkeftinê dihat dîtin.
• Gisella: Di albûma Lucky Luke Versus the Pinkertons de ³⁵, Red Kit ji bo parastina Gisella, keça dewlemendekî, tê wezîfedarkirin da ku ew “jiyana dijwar a niştecîhan” bibîne. Lê ew ne jineke nazik û pasîf e; ew bi serê xwe dikeve nav pirsgirêkan û cesareta xwe nîşan dide. Ev dikare wekî nûnertiyeke din a jineke ne-stereotipîk û çalak were dîtin.
• Mêranî: Red Kit bi xwe arketîpa mêraniya Rojava Vahşî (kaûboyê bi tenê, jêhatî bi çekan, bêdeng û aram) temsîl dike, lê bi hin guhertinên girîng (mînak, helwesta wî ya nekuştinê). Di albûma The Rivals of Painful Gulch (Reqîbên Geliyê Êşdar) de, tê destnîşankirin ku aqil û mentiqa jinan di dawîkirina pevçûneke bêwate ya ku ji hêla mêrên tembel û serhişk ve tê domandin de rolek dilîze.³⁶ Ev yek dikare wekî rexneyek li ser hin formên mêraniya toksîk an jî bêaqil were dîtin.

Kêmbûna karakterên jin ên girîng û rolên wan ên bi gelemperî pasîf an stereotipîk ¹³ ne tenê kêmasiyek di warê nûnertiya wekhev de ye, lê her weha bandorê li cîhana çîrokê û cureyên çîrokên ku têne vegotin jî dike. Cîhaneke ku bi piranî ji hêla mêran ve tê rêvebirin û tê de pirsgirêk bi piranî bi awayên “mêranî” (wek tundûtûjî, pêşbazî, an jî bêdengiya stoîk) têne çareser kirin, tê afirandin. Ev yek derfetên ji bo vekolîna têkiliyên malbatî yên kûr, têkiliyên romantîk ên pêşketî, an jî perspektîfên jinan li ser bûyeran kêm dike.

E. Perspektîfên Ewropî yên Serdema Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn

Afirandina Red Kit li Belçîkayê di sala 1946an de, di serdema piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, bi bandora xurt a çandî û siyasî ya Amerîkî li Ewropayê re hemdem e.¹ Rêzefîlm, di vê çarçoveyê de, hem heyranî û eleqeyek ji bo çanda Amerîkî (bi taybetî mîtolojiya Western) nîşan dide, hem jî carinan hişyarî û dûrbûneke rexneyî li hemberî wê diparêze.

Gotarên akademîk ⁶ arguman dikin ku Red Kit perspektîfeke taybet a Ewropî li ser cureya Western pêşkêş dike. Ev perspektîf gelek caran dibe sedema teswîreke dûrtir, îronîktir, û satirîktir a vê serdema dîrokî ya Amerîkî, berevajî nêzîkatiyên pîrozkertir ên ku di hin fîlmên Western ên Amerîkî yên klasîk de têne dîtin. Satira di Red Kit de ya li ser “Mîta Amerîkî” ⁸ dikare wekî hewldaneke Ewropî were şîrovekirin ji bo “xwediaxavtinê” (appropriation) û ji nû ve şîrovekirina çîrokeke çandî ya biyanî ya serdest. Bi parodîkirin û îronîzekirinê, afirînerên Ewropî hem hurmeta xwe ji cureyê re nîşan didin hem jî wê dixin bin kontrola xwe ya afirîner û rexneyî.

Wekî din, ⁶ pêşniyar dike ku dibe ku têkiliyek alegorîk di navbera fetha Rojava Vahşî ya ku di Red Kit de tê teswîrkirin û hewldanên ji nû ve avakirina Ewropayê piştî wêrankariya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de hebe. Temaşaya avakirina bajaran ji sifirê, têkoşîna ji bo danîna qanûn û nîzamê, û hêviyên ji bo pêşerojeke baştir, dibe ku bi awayekî neyekser serpêhatiyên Ewropayê yên wê serdemê nîşan bidin.

Popularbûna Red Kit li Ewropayê ¹ jî dikare beşek jê ji ber wê yekê be ku ew ji temaşevanên Ewropî re rêyeke “ewle” û naskirî pêşkêş dike da ku bi çanda Amerîkî re têkiliyê deynin – çandeke ku di wê serdemê de hem balkêş û nûjen dihat dîtin, hem jî carinan wekî tehdît an jî biyanî û serdest dihat hesibandin. Humor û parodî wekî amûrên ku vê dûrbûna rexneyî diparêzin û dihêlin temaşevan ji çanda Amerîkî kêfê bistînin bêyî ku bi tevahî xwe bispêrin wê, kar dikin.

Tablo 1: Nûnertiya Komên Civakî û Rexneya Civakî di Albûmên Hilbijartî yên Red Kit de

Navê Albûmê (Sala Weşanê)	Koma Civakî ya Temsîlkirî	Nûnertiya Stereotipîk (Erê/Na, Mînak)	Rexneya Civakî ya Sereke	Çavkaniya Snippetê
Des rails sur la prairie (1957)	Niştecîhên Xwecihî, Karkerên Rêhesinê	Erê (Xwecihî wek asteng li pêşiya “pêşketinê”)	Rexneya li ser “pêşketina” bêhesab, aloziyên erdî	6
Lucky Luke contre Joss Jamon (1958)	Welatiyên Bajarokê, Bandîtan	Na (Bêtir li ser gendeliya desthilatdariyê ye)	Rexneya li ser gendelî, desteserdarkirina desthilatdariyê bi rêyên neqanûnî, tirsandina civakê, parodiya demokrasiyê	10
Les Rivaux de Painful Gulch (1962)	Malbatên Dijmin, Jinan	Erê (Mêrên serhişk û bêaqil, jin wek dengê aqil lê di paşperdeyê de)	Rexneya li ser dijminatiyên bêwate, rola zayendî ya kevneşopî	13
À l’ombre des derricks (1962)	Petrolger, Karsaz	Na (Bêtir li ser çavbirçîtiyê ye)	Rexneya kapîtalîzma hov, spekulasyon, wêrankirina jîngehê ji ber berjewendiyên aborî	10
Calamity Jane (1967)	Jin (Calamity Jane), Mêrên Bajarokê	Hinekî (Humora li ser “ne-jinaniya” Calamity Jane) lê bi giştî erênî	Rexneya normên zayendî yên teng, pîrozkirina serxwebûna jinê	13
La Diligence (1968)	Rêwiyên Dîlîjansê, Bandîtan	Erê (Hin karakterên rêwiyan dikarin stereotipîk bin)	Rexneya li ser newekheviya civakî 27, parodiya klîşeyên fîlmên dîlîjansê	27
L’Empereur Smith (1976)

xebatên wergirtî

1. Lucky Luke – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Lucky_Luke
2. Lucky Luke | Unique Crafts & Comic Books, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://affiliatesinterest.wordpress.com/my-comic-strips/lucky-luke-2/
3. Belgian Comics, ‘just for idiots’ – Europe Comics, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.europecomics.com/belgian-comics-just-idiots/
4. Zwischen Film und Theater – Goethe-Institut Belgique, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.goethe.de/ins/be/fr/kul/eur/com/20579480.html
5. Bande Dessinée: Comics & Graphic Novels – French & Reading: A Student’s Guide to Francophone Literature & Language Learning, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://guides.loc.gov/french-literature-and-language-learning/bande-dessinee-graphic-novels
6. lucky luke et l’ombre de l’histoire | Cité internationale de la bande …, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.citebd.org/neuvieme-art/lucky-luke-et-lombre-de-lhistoire
7. Red Kit sigarayı neden bıraktı? | Edebiyat Haber, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.edebiyathaber.net/red-kit-sigarayi-neden-birakti/
8. lucky luke, une bande dessinée américaine | Cité internationale de …, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.citebd.org/neuvieme-art/lucky-luke-une-bande-dessinee-americaine
9. Spotlight on Lucky Luke, 1949-1958 – part 2 | Gotham Calling, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.gothamcalling.com/spotlight-on-lucky-luke-1949-1958-part-2/
10. Spotlight on Lucky Luke, 1958-1967 – part 2 | Gotham Calling, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.gothamcalling.com/spotlight-on-lucky-luke-1958-1967-part-2/
11. Lucky Luke, v61: “Daisy Town” is a Great Introduction – PIPELINE COMICS, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.pipelinecomics.com/lucky-luke-v61-daisy-town/
12. Lucky Luke: Kid Lucky – Slings & Arrows, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://theslingsandarrows.com/lucky-luke-kid-lucky/
13. Spotlight on Lucky Luke, 1958-1967 – part 1 | Gotham Calling, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.gothamcalling.com/spotlight-on-lucky-luke-1958-1967-part-1/
14. TRIGGER HAPPY – SIERKSMA’S SEQUENCES – WordPress.com, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://sierksmatwee.wordpress.com/2020/03/18/trigger-happy/
15. Lucky Luke Vol. 36 (Lucky Luke Adventures) – NYU, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://staging.entrepreneur.nyu.edu/jguaranteea/belectz/fpractisex/24291045/Lucky+Luke+Vol.+36+(Lucky+Luke+Adventures).pdf
16. cours, lucky luke, le vieux monde est derrière toi | Cité internationale …, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.citebd.org/neuvieme-art/cours-lucky-luke-le-vieux-monde-est-derriere-toi
17. Disguise, Deceit, and Character Development in Cervantes’s Prose Scott Douglas Youngdahl A dissertation submitted to the facul, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://cdr.lib.unc.edu/downloads/2b88qd24c
18. UNIVERSITY OF CALIFORNIA RIVERSIDE The Political Aesthetic of Irony in the Post-Racial United States A Dissertation submitted in – eScholarship.org, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://escholarship.org/content/qt8fd7t1ph/qt8fd7t1ph_noSplash_a8bf99c59ebaf7bc7f823697132f9b9f.pdf?t=p8iew0
19. Lucky luke, the belgian cowboy – Curio & Co., erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://curioandco.com/blogs/pop-culture/6751636-lucky-luke-the-belgian-cowboy
20. Joseph Campbell Character Archetypes – Phoenix Screenwriters Association, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://phoenixscreenwriters.org/character-archetypes-al-titkemeyer/
21. The Daltons (Lucky Luke) – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Daltons_(Lucky_Luke)
22. Jolly Jumper – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Jolly_Jumper
23. Jolly Jumper – Wikiwand, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.wikiwand.com/en/articles/Jolly_Jumper
24. Rantanplan – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Rantanplan
25. http://www.transformationsjournal.org, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, http://www.transformationsjournal.org/wp-content/uploads/2016/12/Pellegrin_Transformations24.pdf
26. A Study Of Translation Strategies Used In Comic Translation Of …, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, http://eprints.dinus.ac.id/14016/
27. Book Lucky Luke English Version Volume 25 The … – cdcgroup.com, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://cdcgroup.com/HomePages/Resources/387651/Book_Lucky_Luke_English_Version_Volume_25_The_Stagecoach.pdf
28. Lucky Luke contre Joss Jamon – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Lucky_Luke_contre_Joss_Jamon
29. Lucky Luke – “Last Round for the Daltons”: Surprisingly modern and yet classic – galaxus.at, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.galaxus.at/en/page/lucky-luke-last-round-for-the-daltons-surprisingly-modern-and-yet-classic-35519
30. Lucky Luke – “Last Round for the Daltons”: Surprisingly modern and yet classic – galaxus.at, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.galaxus.at/en/page/lucky-luke–last-round-for-the-daltons-surprisingly-modern-and-yet-classic-35519
31. Lucky Luke images that go hard. Which one is your favor(ule)ite? : r/196 – Reddit, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.reddit.com/r/196/comments/1b238zw/lucky_luke_images_that_go_hard_which_one_is_your/
32. “Lucky Luke” contact dermatitis from diapers: A new allergen? | Request PDF – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.researchgate.net/publication/12000829_Lucky_Luke_contact_dermatitis_from_diapers_A_new_allergen
33. Lucky Luke 8 – Calamity Jane by Morris & Goscinny – Paper Plus, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://www.paperplus.co.nz/shop/books/childrens-books/fiction/graphic-novels-comics-manga/lucky-luke-25833
34. Calamity Jane (Lucky Luke) – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Calamity_Jane_(Lucky_Luke)
35. Lucky Luke Versus The Pinkertons, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://staging.entrepreneur.nyu.edu/csoundw/mestablishb/uariseo/80282863/Lucky+Luke+Vol.31:+Lucky+Luke+Versus+the+Pinkertons.pdf
36. Lucky Luke: The Rivals of Painful Gulch | Slings & Arrows, erişim tarihi Mayıs 13, 2025, https://theslingsandarrows.com/lucky-luke-the-rivals-of-painful-gulch/