1. Pêşgotin

Danasîna Mijarê û Girîngiya Wê

Mîmariya kevn a Yemenê, ku wekî “stûna piştê ya mîmariya Nîvgirava Erebî” ¹ tê binavkirin, xwedî dîrokeke kûr û berfireh e ku bi hezarsalan li ser vê axa stratejîk û cihêreng geş bûye. Ev mîmarî ne tenê şahidiya jêhatîbûn û hostatiya teknîkî ya avakerên kevnar e, lê di heman demê de neynika zindî ya bawerî, strukturên civakî, têkiliyên siyasî, û adaptasyona bêhempa ya bi hawîrdorê re ya şaristaniyên ku li Yemenê şitil dane û mezin bûne ye. Girîngiya wê di dewlemendiya ezmûnan, kapasîteyên mezin ên avahîsaziyê, û lihevhatina bi hawîrdora herêmî re bi awayekî berbiçav diyar dibe.¹ Ji perestgehên bîrdarî yên ku heybet û pîroziyê tînin ziman, bigire heya birc-malên asîmanî yên ku bersivek jîrane ne ji şert û mercên erdnîgarî û civakî re, û heya sîstemên avdanê yên sofîstîke ku çolistan veguherandine oasîsên jiyanê, mîmariya kevn a Yemenê mîrateyeke çandî ya cîhanî ya bêhempa û pirralî pêk tîne. Ev mîrat ne tenê ji bo têgihiştina dîroka Yemenê, lê her weha ji bo têgihiştina pêşketina giştî ya mîmariya mirovahiyê û têkiliya di navbera mirov û hawîrdora wî de xwedî nirxeke mezin e.

Armanc û Berfirehiya Gotarê

Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk, rexneyî û pir-dîsîplînî li ser mîmariya kevn a Yemenê raweste û aliyên wê yên cihêreng ronî bike. Di vê çarçoveyê de, dê aliyên dîrokî, erdnîgarî, çandî, siyasî, wêjeyî, civaknasî, û heta radeyekê derûnnasî yên vê mîmariyê bêne vekolîn. Ji ber ku ji bo hin dîsîplînan, wek sînemagerî û derûnnasiya rasterast a têkildarî serdema kevnar, çavkaniyên berdest di materyalên lêkolînê de kêm in, dê hewl bê dayîn ku ev alî bi şîrovekirin, berhevdana bi têgehên berfirehtir, û nirxandina potansiyela wan a ji bo têgihiştina mîmariyê bêne nirxandin. Gotar dê bi taybetî li ser serdemên sereke yên şaristaniyên kevnar ên Yemenê, di nav de Keyaniyên Saba, Himyer, Maîn, Qetaban, û Hadramut, bisekine. Ew ê teknîkên avakirinê, materyalên hatine bikaranîn, plansaziya bajaran, avahiyên olî û sivîl, xemilandinên mîmarî, û bandorên derve û hundurîn ên li ser pêşketina vê mîmariyê bi hûrgilî lêkolîn bike. Bi vî awayî, tê payîn ku portreyek berfireh û kûr a mîmariya kevn a Yemenê û girîngiya wê ya çandî û dîrokî were pêşkêş kirin.

2. Çarçoveya Erdnîgarî û Dîrokî ya Mîmariya Kevn a Yemenê

Bandora Erdnîgariyê li ser Materyal û Şêwazên Mîmariyê

Erdnîgariya Yemenê, ku bi cihêrengiya xwe ya berbiçav – ji deştên peravê yên germ û ziwa yên Tihama bigire heya herêmên çiyayî yên bilind û sar, û ji deştên bilind ên nîv-ziwa heya çolistanên bêdawî yên Rub’ al Khali – tê nasîn, bandoreke rasterast û kûr li ser hilbijartina materyalên avahîsaziyê û pêşketina şêwazên mîmarî yên herêmî kiriye.⁴ Ev adaptasyona bi şert û mercên erdnîgarî re ne tenê bersiveke pragmatîk bû ji pêdiviyên hawîrdorê re, lê di heman demê de bûye sedema derketina holê ya şêwazên mîmarî yên xweser û cihêreng ku her yek ji wan mohra herêma xwe li xwe dixe.

Li deştên peravê, ku kevir kêm bû û germahî zêde bû, avakeran materyalên sivik û bi hêsanî peyda dibin ên wekî qamîş, herî, û kevirê mercan bi kar anîne. Li herêmên çiyayî, ku kevir bi pirranî peyda dibû, ev materyalê xwezayî bûye hêmana sereke ya avahîsaziyê, û di encamê de avahiyên zexm û mayînde hatine çêkirin. Li deştên bilind, ku hem heriya herêmî û hem jî kevirê ku ji deverên nêzîk dihat îthalkirin peyda dibûn, tevliheviyeke jîrane ya van her du materyalan di avahîsaziyê de hatiye bikaranîn, û şêwazên hîbrîd ên balkêş derketine holê.⁴

Wekî din, avhewaya mûsonî ya çiyayên Yemenê, ku di demsalên diyarkirî de baranên girîng tîne, û çavkaniyên xwezayî yên biqîmet ên wekî bixûr û mirrê, ku li hin herêmên Yemenê şîn dibin, Yemen kirine erdek navdar ji bo çandiniyê û ew xistine ser nexşeya bazirganiya karwanan û deryayî ya cîhana kevnar.⁵ Ev dewlemendiya aborî, ku bi giranî ji kontrolkirina rêyên bazirganiya bixûrê ⁶ û pêşketina çandiniyê bi saya sîstemên avdanê yên sofîstîke ⁵ dihat, rasterast fînanse kiriye avakirina bajarên mezin, perestgehên bîrdarî, qesrên bi heybet, û kelehên zexm. Bi vî awayî, erdnîgarî ne tenê materyalên avahîsaziyê peyda kiriye, lê di heman demê de îmkanên aborî û pêdiviyên civakî yên ku şikl û pîvana mîmariyê diyar kirine jî afirandiye. Dikarê bê gotin ku pêwendiyeke sedem-encamî ya xurt di navbera erdnîgariya dijwar (wekî herêmên nîv-ziwa û çiyayî), pêwîstiya bi teknîkên avdanê yên pêşketî (mînak, Bendava navdar a Maribê), pêşketina çandiniyê û zêdebûna nifûsê, pêkhatina navendên bajarî yên mezin, û di encamê de pêwîstiya bi mîmariyeke bîrdarî, fonksiyonel û parastinê (wekî perestgeh, keleh, dîwarên bajarî) de heye.

Kronolojiya Şaristaniyên Sereke û Pêşketina Mîmariya Wan

Dîroka kevnar a Yemenê şahidiya geşbûn û hilweşîna gelek keyanî û şaristaniyan kiriye, ku her yek ji wan mohra xwe li mîrata mîmarî ya welêt xistiye. Di nav van şaristaniyan de yên herî berbiçav Keyaniyên Saba, Himyer, Maîn, Qetaban, û Hadramut in.

• Keyaniya Saba (nêzîkî 1000 B.Z. – 275 P.Z.): Ev keyanî, ku navenda wê bi giranî li herêma Marib û Sirwah bû ⁷, yek ji şaristaniyên herî bibandor ên Başûrê Erebsitana kevnar tê hesibandin. Mîmariya Sabayî bi avahiyên xwe yên bîrdarî, perestgehên mezin ên wekî Perestgeha Awwam (ku bi avahiya xwe ya ovalî ya bêhempa tê nasîn) û Perestgeha Baran (ku bi stûnên xwe yên bilind navdar e) li Maribê, dîwarên parastinê yên zexm, û bi taybetî bi sîstemên avdanê yên pêşketî, ku Bendava Maribê nimûneya wê ya herî berbiçav e, tê nasîn.⁶ Ev avahî û projeyên endezyariyê yên mezin ne tenê şahidiya jêhatîbûna teknîkî ya Sabayiyan dikin, lê her weha delîlên rêveberiyeke navendî ya tevlihev û organîzekirî ne ku dikaribû çavkaniyên mezin ji bo projeyên wisa kom bike û birêve bibe. Kontrolkirina rêya bixûrê ji hêla Sabayiyan ve roleke sereke di peydakirina dewlemendiya pêwîst ji bo van destkeftiyên mîmarî de lîstiye.⁶
• Keyaniya Himyer (nêzîkî 110 B.Z. – 570/630 P.Z.): Piştî hilweşîna hêza Sabayî, Keyaniya Himyer derket pêş û bû hêza serdest li Başûrê Erebsitanê. Paytexta Himyeriyan, Zafar, ku li herêmeke çiyayî ya parastî hatibû avakirin, yek ji mezintirîn şûnwargehên arkeolojîk ên Nîvgirava Erebî ye, ku qada navendî ya wê digihîje 110 hektaran.⁹ Lêbelê, lêkolînên li ser mîmariya Himyerî ji ber kêmbûna çavkaniyên nivîskî yên ku rasterast behsa avahiyan dikin û her weha ji ber parastina nebaş a bermahiyên arkeolojîk bi dijwariyan re rû bi rû ne.⁹ Tevî vê yekê, nivîskên ku ji sedsalên 3yemîn û 4emîn ên Piştî Zayînê mane, behsa nûjenkirin û xurtkirina parastina bajarê Zafarê dikin, di nav de avakirina “birc û dîwarê bajêr”.⁹ Mîmariya Himyerî, ligel ya Sabayî, di bikaranîna materyalên herêmî yên wekî gil, kevir û dar de ji bo bidestxistina prensîbên domdariyê berdewam kiriye.¹⁰
• Keyaniyên Maîn, Qetaban, Hadramut: Ligel Saba û Himyerê, keyaniyên din ên wekî Maîn, Qetaban, û Hadramut jî xwedî taybetmendiyên mîmarî yên girîng û xweser bûn. Mînak, paytexta Maînî, Qarnawu (ku wekî Maîn jî tê nasîn), bi plansaziya xwe ya bajêr a rêkûpêk û geometrîk, ku kolanên wê bi awayekî perpendîkuler hev dibirin, tê zanîn û ev yek nîşana plansaziyeke navendî ya pêşketî ye.⁸ Timna, paytexta Qetabanê, xwedî qadeke mezin a vekirî li hundirê deriyê başûr bû, ku dibe ku ji bo armancên giştî an bazirganî hatibe bikaranîn.⁸ Keyaniya Hadramut, ku navenda wê li Shabwa bû, bi bikaranîna berfireh a kerpîçê ligel kevirê di avahîsaziyê de tê naskirin, bi taybetî li herêmên peravê û li paytexta xwe.⁸ Xemilandinên mîmarî di van keyaniyan de jî cihêrengî û dewlemendiyeke mezin nîşan didin, ku tê de motîfên geometrîk, nebatî û ajelî bi hostatî hatine bikaranîn.¹¹

Hebûna gelek keyaniyên hevdem an li pey hev li ser axa Yemenê dibe ku bûbe sedema pêşbaziyekê di avakirina avahiyên bîrdarî de wekî sembola hêz, prestîj û serweriyê. Di heman demê de, îhtîmaleke mezin heye ku bandorek hevbeş û veguhastina teknîk, şêwaz û ramanên mîmarî di navbera van keyaniyan de bi rêya bazirganî, têkiliyên siyasî, an jî koçberiya pîşekaran çêbûbe. Ev yek di lêkolîna xemilandinên mîmarî de jî tê dîtin, ku tê de hin motîf û şêwazên hevpar an bi bandora hev hatine destnîşankirin.¹¹ Bi vî rengî, pêşketina teknîkên mîmarî li keyaniyekê (mînak, teknîkên avdana pêşketî yên Sabayî an plansaziya bajarî ya Maînî) dibe ku belav bûbe û ji hêla keyaniyên din ve li gorî şert û mercên herêmî û çavkaniyên xwe hatibe adaptekirin û guhertin, û di encamê de mozaîkeke dewlemend a şêwazên mîmarî yên cihêreng lê bi hin taybetmendiyên hevpar pêk hatibe.

Ji bo ku xwendevan bikaribe çarçoveya dîrokî û taybetmendiyên sereke yên mîmariya van şaristaniyan bi awayekî berhevdar bibîne, tabloya jêrîn tê pêşkêş kirin:

Tablo 1: Kronolojiya Şaristaniyên Kevn ên Yemenê û Taybetmendiyên Mîmariyê yên Sereke

Keyanî	Serdema Texmînî	Navendên Sereke (Paytext)	Taybetmendiyên Mîmarî yên Berbiçav	Çavkaniyên Sereke
Saba	n. 1000 B.Z. – 275 P.Z.	Marib, Sirwah	Bendava Maribê, Perestgeha Awwam, Perestgeha Baran, dîwarên bajarî yên zexm, avahiyên bîrdarî, nivîskên Mûsned.	6
Himyer	n. 110 B.Z. – 570/630 P.Z.	Zafar	Keleha Zafarê (parastinên xurtkirî), birc-mal, bikaranîna domdar a materyalên herêmî, kêmbûna bermahiyên baş-parastî.	9
Maîn	n. 700 B.Z. – 100 B.Z.	Qarnawu (Maîn)	Plansaziya bajarî ya çargoşe û birêkûpêk, kolanên perpendîkuler, perestgeh.	8
Qetaban	n. 500 B.Z. – 110 P.Z.	Timna	Qada vekirî ya mezin li hundirê deriyê başûr, perestgeh, zîvên xwe yên taybet.	8
Hadramut	n. 800 B.Z. – 300 P.Z.	Shabwa	Bikaranîna kerpîçê ligel kevirê, “perestgehên terasê”, qesra qraliyetê, dîwarên bajarî yên ducarî, nivîskên Hadramî.	8

Ev tablo bi awayekî kurt û berhevdar agahiyên bingehîn li ser çarçoveya dîrokî û taybetmendiyên sereke yên her şaristaniyê pêşkêş dike, û ji xwendevan re dibe alîkar ku pêşketina giştî ya mîmariya Yemenê bişopîne.

3. Materyal, Teknîk û Taybetmendiyên Avahîsaziyê

Mîmariya kevn a Yemenê bi bikaranîna jîrane ya materyalên herêmî û pêşxistina teknîkên avahîsaziyê yên sofîstîke, ku bi şert û mercên erdnîgarî û pêdiviyên civakî re lihevhatî bûn, tê nasîn. Ev beş dê li ser materyalên sereke, teknîkên avakirinê, û taybetmendiyên avahîsaziyê yên berbiçav, bi taybetî mîmariya birc-malan, raweste.

Materyalên Avahîsaziyê yên Sereke

Hilbijartina materyalên avahîsaziyê li Yemenê kevnar bi giranî bi hebûna çavkaniyên xwezayî yên herêmî û şert û mercên avhewayê ve girêdayî bû.

• Kevir: Berevajî Mezopotamyayê ku kerpîç materyalê serdest bû, li Başûrê Erebsitanê kevir wekî materyalê bingehîn ê avahîsaziyê dihat bikaranîn, nemaze ji bo avahiyên bîrdarî û parastinê.⁸ Avakerên Yemenî blokên mezin ên kevirê hûrkirî (ashlar) bêyî bikaranîna hawanê bi hostatî li hev dicivandin, lê di heman demê de kevirê ne-hûrkirî (rubble) jî bi hawanê ji bo dîwarên hundurîn an bingehên avahiyan bi kar dianîn.⁸ Cûreyên cuda yên kevir li gorî taybetmendî û hebûna wan dihatin bikaranîn; mînak, granît ji bo xemilandinên mîmarî, bazalt ji ber berxwedana xwe ya li hember erozyonê, û kevirê kilsînî wekî hêmaneke sereke ya avahîsaziyê li seranserê keyaniyên kevnar bi berfirehî dihat bikaranîn.¹⁰
• Kerpîç (Herî): Her çend kevir serdest bû jî, kerpîçên ji heriyê çêkirî, bi taybetî li herêmên peravê ku kevir kêm bû û li paytexta Hadramutê, Shabwa, bi berfirehî hatine bikaranîn.⁸ Bikaranîna kerpîçan di forma çargoşe û आयताकार de herî kêm ji sedsala heftan a Berî Zayînê ve dest pê kiriye.¹⁰ Ji ber ku herî bi hêsanî peyda dibû û pêvajoyên hilberîna wê hindik bûn, ew ji bo avakirina xaniyan û heta hin perestgehan jî materyalek hevpar û aborî bû.¹⁰ Wekî din, kerpîç xwedî taybetmendiyên îzolasyona termal e ku ji bo avhewaya germ a hin herêmên Yemenê guncaw bû.
• Dar: Dar jî ligel kevir û kerpîçê di mîmariya Yemenî de roleke girîng lîstiye. Ew bi giranî ji bo çêkirina banan (wekî tîr û stûnên ku banê digirin), derî û pencereyan, û carinan jî wekî çarçoveyên strukturel di nav dîwarên kerpîçî an kevirî de hatiye bikaranîn.¹⁰ Bikaranîna darê bi taybetî di avahiyên pirqatî de ji bo kêmkirina giraniya li ser qatên jêrîn girîng bû.
• Materyalên Girêdanê: Ji bo girêdana keviran an kerpîçan û ji bo sîwaxkirina dîwaran, materyalên cihêreng ên girêdanê hatine bikaranîn. Di nav van de hawanê kilsînî, herî, û heta asfalt jî hebûn.⁸ Hilbijartina materyalê girêdanê bi cûreya avahiyê û hebûna materyalê li herêmê ve girêdayî bû.

Bikaranîna van materyalên herêmî ne tenê ji ber pragmatîzm û hebûna wan bû, lê di heman demê de prensîbeke bingehîn a domdariyê di mîmariya kevn a Yemenê de temsîl dikir. Van materyal bi avhewaya herêmî re lihevhatî bûn û lêçûna veguhastinê û girêdayîbûna bi çavkaniyên derve kêm dikirin. Mînak, hebûna çavkaniyên kevir ên dewlemend ¹⁰ rê li ber pêşketina teknîkên pêşketî yên kevirbirrîn û avakirina bi kevir vekir, ku di encamê de avahiyên mayînde û bîrdarî hatin çêkirin. Ev yek ne tenê mîmariyê xurt kir, lê di heman demê de aboriya herêmî û jêhatîbûna pîşesaziyê jî pêş xist.

Teknîkên Avakirinê

Avakerên kevnar ên Yemenê bi pêşxistina teknîkên avahîsaziyê yên jîrane, ku hem estetîk û hem jî fonksiyonel bûn, navdar in.

• Dîwarên Ducarî (Double-shelled): Dîwarên mezin, nemaze yên avahiyên bîrdarî an parastinê, bi gelemperî wekî dîwarên ducarî dihatin çêkirin. Di vê teknîkê de, du rêzên keviran bi awayekî paralel dihatin danîn û valahiya di navbera wan de bi kevirên piçûktir an materyalên din dihat dagirtin. Aliyên zirav (ne-hûrkirî) yên keviran bi gelemperî li hundurê dîwêr li hember hevdu bûn.⁸ Ev teknîk dibe ku ji bo zêdekirina stûrbûn, stabilîte, û îzolasyona termal a dîwaran hatibe bikaranîn.
• Teknîka ‘Marginally Drafted’: Pêşketineke girîng di karê kevir û estetîka mîmariyê de di sedsala 5emîn a Berî Zayînê de bi derketina şêwaza ‘marginally drafted’ (keviyên hûrkirî) pêk hat. Di vê teknîkê de, keviyên rûyê derve yê blokên keviran bi awayekî hûr û polîkirî dihatin çêkirin, dema ku beşa navendî ya rûyê kevir bi awayekî qulkirî an ne-hûrkirî dihat hiştin.⁸ Ev şêwaz ne tenê xuyangeke estetîk a taybet dida dîwaran, lê her weha bi demê re pêş ket û guherî, ku ev yek ji arkeologan re dibe alîkar ku dîwarên ku bi vê teknîkê hatine çêkirin bi awayekî kronolojîk rêz bikin.
• Xurtkirina Dîwaran: Ji bo misogerkirina stabilîteya dîwarên bilind û avahiyên mezin, teknîkên cihêreng ên xurtkirinê dihatin bikaranîn. Di nav van de bikaranîna piştgirên sergoyî yên vertîkal (bi gelemperî ji metalê, wek sergo) û pîn û kelpîçên horîzontal ên ku di nav keviran de dihatin bicîhkirin, hebûn.⁸ Wekî din, dîwarên avahiyên bîrdarî bi gelemperî hinekî xwar (bi meylek ber bi hundur ve) dihatin çêkirin, ku ev yek dibe ku hem ji ber sedemên estetîk û hem jî ji bo zêdekirina stabilîteyê bûbe. Stûnên piştgiriyê (buttresses) an bircên piçûk (bastions) jî carinan ji bo piştgirîkirina dîwarên dirêj û bilind dihatin bikaranîn.⁸
• Ban û Stûn: Agahiyên li ser çêkirina banan di mîmariya kevn a Yemenê de hinekî kêm in, lê delîlên bikaranîna banên qewartî (vaulting) di gorên pillbox de hatine dîtin, ku bi gelemperî banên du alî yên sade bûn û carinan bi nîgaran dihatin xemilandin.⁸ Stûn hêmaneke strukturel a pir girîng di mîmariya Yemenî de bûne. Heta sedsala 5emîn a Berî Zayînê, stûn bi gelemperî yekparçe (monolith) û bê xemilandin bûn, û beşên wan çargoşe an çarkunc bûn, wekî ku di salona têketinê ya Perestgeha Awwam û Haram-Bilqîs li Maribê tê dîtin. Lê ji sedsala 5emîn a Berî Zayînê şûnde, guherînek di sêwirana stûnan de çêbû; goşeyên stûnan hêdî hêdî kêm bûn û di dawiyê de stûnên bi beşa gilover derketin holê. Ji heman serdemê, serstûn (capitals) jî li ser stûnan dest pê kirin xuya bibin. Di destpêkê de, ev serstûn pîntên sade bûn, lê paşê di formên cihêreng û tevlihevtir de pêş ketin, ku bi taybetî ji sedsala 2emîn a Berî Zayînê şûnde di bin bandora mîmariya Helenîstîk û paşê jî Sasanî de man.⁸
• Xemilandinên Derveyî û Hundirîn: Mîmariya kevn a Yemenê ne tenê bi struktura xwe ya zexm, lê her weha bi xemilandinên xwe yên dewlemend û cihêreng jî tê nasîn. Xemilandina derveyî ya birc-malan, wekî ku li jêr bi hûrgilî tê behs kirin, pir berfireh bû û bi gelemperî dişibiya qalibên latîk, zêr, an tekstîlan. Motîfên wekî stêrk, mar, û hêmanên naturalîstîk bi gelemperî li ser dîwarên derve dihatin neqişandin.⁴ Dîwarên hundurîn ên avahiyan an dihatin sîwaxkirin (û carinan bi nîgarên dîwêr ên rengîn dihatin xemilandin) an jî bi pêçek kevirî ya zirav dihatin pêçandin. Ev pêçên kevirî carinan nîgarên blokên ashlar teqlîd dikirin an jî frîzên sê-alî yên neqişandî dihewandin.⁸ Pencere jî hêmaneke girîng a estetîk û fonksiyonel bûn; ew bi gelemperî ji lewheyên mermer an alabaster ên şefaf ên bi stûriya nêzîkî 3 cm dihatin çêkirin, û carinan bi xemilandinên neqişandî yên geometrîk an nebatî dihatin xemilandin, ku hem ronahiyê derbas dikirin û hem jî mahremiyetê diparastin.⁸

Pêşketina van teknîkan, wekî derketina şêwaza ‘marginally drafted masonry’ an bikaranîna stûnên gilover û serstûnên xemilandî, nîşan dide ku mîmar û pîşekarên Yemenî ne tenê kevneşopiyên xwe diparastin, lê di heman demê de bi awayekî çalak teknîkên nû jî pêş dixistin û ji bandorên çandên derve sûd werdigirtin û wan li gorî hewcedarî û estetîka xwe adapte dikirin. Pêwîstiya bi avakirina avahiyên mezintir, mayîndetir, û bi heybettir, bê guman, bûye motîvasyoneke sereke ji bo lêgerîn û pêşxistina teknîkên baştir ên girêdana keviran, xurtkirina dîwaran, û sivikkirina barê strukturan. Ev yek di encamê de kapasîteya avakirina avahiyên bîrdarî yên wekî perestgehên mezin, qesrên bi heybet, û kelehên zexm zêde kiriye.

Mîmariya Birc-Malan (Tower Houses)

Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav û yekta yên mîmariya kevneşopî ya Yemenê, nemaze li herêmên çiyayî û deştên bilind, avahiyên pirqatî yên ku wekî “birc-mal” têne nasîn in.⁴ Van avahiyan, ku bi kêmî ve pênc qat bilind in û carinan bilindahiya wan digihîje heşt an neh qatan jî, ne tenê wekî niştecîh, lê her weha wekî kelehên piçûk jî kar dikirin.

Koka van birc-malan bi giranî di gundên dûr û herêmên çiyayî de ye ku axa çandiniyê kêm bû û erd biha bû. Di van şert û mercan de, avakirina ber bi jor ve (vertîkalbûn) yekane rêya jîrane bû ji bo bicihkirina nifûsê bi bikaranîna herî bikêrhatî ya axa kêm.⁴ Wekî din, bilindbûna van avahiyan dîmenek fireh li ser derdorê peyda dikir, ku ev yek ji bo çavdêrîkirin û parastina wargeh û berhemên çandiniyê ji êrîşên eşîrên talanker an dijminên din pir girîng bû.⁴ Hebûna birc-malan di serdemên berî Îslamê de bi vegotinên dîrokî yên li ser Qesra Ghumdan, ku tê gotin di sedsala sêyemîn a Piştî Zayînê de li Sana’a hatibû çêkirin û heta 20 qatî bilind bû, tê îsbat kirin, her çend ev qesr paşê di sedsala heftemîn de hatibe hilweşandin.⁴

Ji aliyê strukturel ve, derenceyeke navendî, ku li seranserê bilindahiya malê bilind dibe, ne tenê gihîştina qatan hêsan dike, lê di heman demê de wekî stûneke piştgiriyê ya navendî jî kar dike ku stabilîteya giştî ya avahiyê zêde dike û belavkirina barê strukturel a malê li dora wê tê piştgirî kirin.⁴ Dîwarên derve yên van birc-malan bi gelemperî stûr û zexm in, û qatên jêrîn carinan bê pencere ne an jî xwedî pencereyên pir piçûk in ji bo armancên parastinê.

Birc-mal ne tenê bersivek bûn ji pêdiviyên fonksiyonel ên wekî niştecihbûn û parastinê. Ew di heman demê de îfadeya adaptasyona jîrane ya bi zextên hawîrdorê re (wekî kêmbûna axa berdar û gefên ewlehiyê) bûn. Pêşxistina vê çareseriya mîmarî ya nûjen rê li ber bikaranîna herî zêde ya axê vekir, ewlehiyê zêde kir, û dibe ku wekî îfadeya statu û prestîja malbatên ku tê de dijiyan jî hatibe dîtin. Domdarî û belavbûna vî şêwazî li seranserê herêmên çiyayî yên Yemenê bi sedsalan şahidiya serkeftin û guncawbûna wê dike.

Ji bo ku têkiliya di navbera erdnîgarî, hebûna çavkaniyan, û hilbijartina materyalên avahîsaziyê de zelaltir bibe, tabloya jêrîn tê pêşkêş kirin:

Tablo 2: Materyalên Avahîsaziyê yên Asayî û Bikaranîna Wan li Herêmên Cuda yên Yemenê Kevnar

Materyal	Taybetmendiyên Materyalê	Herêmên Bikaranîna Asayî (Nimûne)	Nimûneyên Avahiyan	Çavkaniyên Sereke
Kevir	Zexm, mayînde, berxwedêr li hember erozyonê (li gorî cûreyê)	Herêmên Çiyayî, Deştên Bilind (Sana’a, Zafar)	Perestgeh, keleh, birc-mal, dîwarên bajarî	4
Kerpîç (Herî)	Îzolekerê termal, bi hêsanî peyda dibe, sivik	Herêmên Peravê, Hadramut (Shabwa)	Xanî, hin perestgeh, beşên jorîn ên birc-malan	4
Dar	Sivik, maqûl, ji bo tîr û stûnan guncaw	Li hemû herêman (li gorî hebûnê)	Ban, derî, pencere, çarçoveyên strukturel	10
Qamîş, Kevirê Mercan	Sivik, bi hêsanî peyda dibin li peravê	Deştên Peravê (Tihama)	Xanî û avahiyên sivik	4

Ev tablo nîşan dide ka mîmariya Yemenî çawa bi awayekî jîrane materyalên ku ji hêla hawîrdora wê ya cihêreng ve hatine pêşkêş kirin, bi kar aniye û bi vî awayî nasnameyeke mîmarî ya yekta û adaptîf afirandiye.

4. Mîmariya Olî: Perestgeh û Sembolîzm

Mîmariya olî di şaristaniyên kevnar ên Yemenê de cihekî navendî digirt û neynika bawerî, rêûresm, û têgihîştinên kozmolojîk ên wan civakan bû. Perestgeh ne tenê cihên îbadetê bûn, lê di heman demê de navendên civakî, aborî, û carinan jî siyasî bûn.

Cûreyên Perestgehan û Pêşketina Wan

Li Yemenê kevnar, perestgeh wekî “malên xwedayan” dihatin dîtin û di nivîskên Mûsned de bi peyva “xanî” (bayt), ku tê wateya mala xwedê, hatine binavkirin.¹ Ev yek nîşan dide ku têkiliyeke nêzîk û kesane di navbera mirovan û xwedayên wan de dihat texmîn kirin.

Pêşketina mîmariya perestgehan li Başûrê Erebsitanê qonaxên cihêreng derbas kiriye:

• Pîrozgehên Destpêkê: Pîrozgehên herî kevn, ku ji serdema pêşdîrokî mane, bi gelemperî yekparçeyên kevirî (monoliths) yên sade bûn. Carinan ev yekparçe bi çemberên kevirî an dîwarên kevirî yên bê hawan hatibûn dorpêçkirin, ku dibe ku ji bo diyarkirina qada pîroz hatibin çêkirin.⁸ Ev formên destpêkê yên îbadetê sadebûn û girêdana rasterast a bi hêzên xwezayî re nîşan didin.
• Perestgehên Kevirî yên Sade: Di qonaxeke paşîn de, perestgehên rastîn ên ji kevir hatine çêkirin derketin holê. Ev bi gelemperî avahiyên kevirî yên çargoşe yên sade û bê ban bûn, lê bi plansaziyên hundurîn ên cihêreng.⁸
• Cûreyên Perestgehên Pêşketî:

• Tîpa Sabayî ya Klasîk: Cûreyek perestgehê ya taybet, ku bi giranî li Keyaniya Saba dihat dîtin, xwedî plansaziyeke çargoşe û propylon (dergeheke bîrdarî) bû. Ev perestgeh bi gelemperî li du beşên sereke dihat dabeşkirin: hewşeke hundurîn a vekirî ku li sê aliyan bi stûnan hatibû dorpêçkirin (peristyle), û sellayeke (odeya pîroz) sê beşî li dawiya hewşê.⁸ Nimûneyên berbiçav ên vê cûreyê Perestgeha Xwedawendê Heyvê Wadd û perestgeha ku ji hêla qralê Sabayî Yada’il Dharih I ve li Al-Masajid hatiye çêkirin in.
• Perestgeha Awwam (Marib): Ev perestgeha mezin û navdar, ku wekî Perestgeha Mahram Bilqîs jî tê nasîn û avakirina wê vedigere sedsalên 9an heta 5an Berî Zayînê, xwedî sêwiraneke yekta bû. Ew ji avahiyeke ovalî ya mezin a ji kevirên ashlar çêkirî pêk dihat, ku bi saloneke têketinê ya çargoşe bi perîstîleke stûnên yekparçe ve girêdayî bû.⁸ Mezinahî û tevliheviya Awwam nîşana girîngiya wê ya wekî navendeke olî ya sereke li seranserê Erebsitanê bû. Perestgeha Baran, ku ew jî li Maribê ye û bi heşt stûnên xwe yên bîrdarî navdar e, nimûneyeke din a girîng a mîmariya perestgehê ya Sabayî ye.⁶
• Perestgehên Hîpostîl (‘Pir-Piştgir’): Li keyaniyên din ên Başûrê Erebsitanê, cûreyek perestgehê ya ku wekî “pir-piştgir” an hîpostîl tê binavkirin pêş ket. Van perestgehan bi gelemperî plansaziyên çargoşe, आयताकार, an carinan jî asîmetrîk hebûn û bi stûnên ku bi rêkûpêk li seranserê qada hundurîn hatibûn belavkirin, dihatin nasîn. Taybetmendiyeke van perestgehan ew bû ku bi gelemperî bê sellayeke navendî ya diyarkirî an gorîgeheke sabit bûn.⁸
• Perestgehên Terasê (Hadramut): Li Keyaniya Hadramut, cûreyek taybet a perestgehê ku wekî “perestgehên terasê” têne zanîn derket holê. Gihîştina van perestgehan bi gelemperî bi rêya derenceyên mezin û bîrdarî pêk dihat, ku ber bi teraseke bilind û dorpêçkirî ve diçûn. Li ser vê terasê, sella (odeya pîroz) û podyûmek (platformek bilindkirî) hebûn.⁸

Pêşketina ji yekparçeyên kevirî yên sade ber bi perestgehên mezin û tevlihev ên bi gelek beşan (hewş, sella, propylon) û xemilandinên berfireh, ne tenê pêşketineke mîmarî bû. Ev pêşketin di heman demê de dibe ku neynika guherîn û pêşketina baweriyên olî, zêdebûna dewlemendî û hêza tebeqeya ruhanî, û organîzasyoneke civakî û siyasî ya tevlihevtir be ku dikaribû çavkaniyên pêwîst ji bo projeyên wisa mezin kom bike. Zêdebûna girîngiya olê di jiyana civakî de, bê guman, pêwîstî bi mekanên îbadetê yên mezintir, bibandortir, û sembolîktir çêdikir. Komkirina çavkaniyan (ked, materyal, jêhatîbûn) ji hêla desthilatdariya navendî an komên olî yên bihêz ve rê li ber avakirina van perestgehên bîrdarî vedikir, ku di encamê de nasnameya olî û civakî xurt dikir û hêz û prestîja keyaniyê îsbat dikir.

Sembolîzma di Mîmariya Perestgehan de

Mîmariya perestgehên kevnar ên Yemenê ne tenê ji bo fonksiyonên pratîkî, lê her weha ji bo ragihandina wateyên sembolîk û olî jî hatibû sêwirandin. Lêkolînên nûjen hewl didin ku li ser forma mîmarî ya hêmanên perestgehê, nemaze derî û stûnan, û naveroka wan a sembolîk rawestin. Têkiliya di navbera fikir (konsepta olî an kozmolojîk) û sembola mîmarî de, ji qonaxa cismîbûnê (embodiment) heya qonaxa razberiyê (abstraction), mijareke girîng a lêkolînê ye.¹

Mîmarê Yemenî yê kevnar bi hostatî berê xwe daye nîşan û sembolan da ku bi riya razberiyê karakterê cismîbûnê bide formên mîmarî, di heman demê de taybetmendiyên sereke yên forma xwezayî ya ku îlhama xwe jê girtiye jî biparêze.¹ Ev nêzîkatî nîşan dide ku hizra Yemenî ya kevnar bi entegrasyoneke kûr di navbera cismîbûn (tiştê konkret û berbiçav) û razberî (fikr û têgehên ne-maddî) de dihat nasîn.

Deriyên perestgehan, ku bi gelemperî ji hejmareke diyarkirî ya stûnan (çar, şeş, an heşt) pêk dihatin, ne tesadufî bûn. Ev hejmar û rêzkirina stûnan bi demê re bûne sembola keyaniyên Yemenî yên ku di hezarsalên duyemîn û yekemîn ên Berî Zayînê de geş bûn.¹ Mînak, şeş stûnên deriyê perestgehê li Maribê (dibe ku behsa Perestgeha Baran an perestgeheke din a girîng dike) wekî yek ji mîmariyên herî girîng û îkonîk ên Yemenê têne hesibandin, ku dîrok û nasnameya Yemenê vedibêje, mîna ku pîramîd dîroka Misrê an deriyê Babelê dîroka Iraqê vedibêjin.¹

Wekî din, motîfên xemilandinê yên ku li ser perçeyên mîmarî yên perestgehan hatine neqişandin, wekî motîfên rez (tirî), ajelên cihêreng, û nimûneyên geometrîk, dibe ku xwedî wateyên olî, kozmolojîk, an sembolîk ên kûr bin.¹¹ Mînak, rez dikare sembola jiyan, berdarî, an jî xwedawendek taybet be.

Van sembolên mîmarî ne tenê ji bo xeml û estetîkê bûn; ew wekî zimanekî dîtbarî yê tevlihev kar dikirin ku wateyên olî, kozmolojîk, an civakî ji civakê re radigihandin. Ev ziman ji bo kesên ku di nav wê çandê û sîstema baweriyê de dijiyan têgihîştî bû û dibû alîkar ji bo xurtkirina hesta nasnameya hevpar û girêdana bi pîroziyê re. Pêwîstiya bi îfadekirina têgehên razber (wekî xwedayî, hêzên kozmîk, an rêza cîhanê) bi awayekî konkret û berbiçav, bê guman, yek ji sedemên sereke yên bikaranîna van sembol û nîşanan di mîmariyê de bûye. Dubarekirin û standardîzekirina hin ji van sembolan di nav perestgehên cuda û li seranserê herêmên cihêreng de ¹ dibe ku bûbe sedema pêkhatina kodeke sembolîk a hevpar û xurtkirina yekitiya çandî û olî.

Nivîskên Mûsned û Têkiliya Wan bi Mîmarî û Hizra Yemenî re

Nivîsara Başûrê Erebsitana kevnar, ku wekî Mûsned tê nasîn, ne tenê navgîneke tomarkirina ziman bû, lê di heman demê de bi awayekî kûr bi mîmarî û têgihîştina cîhanê ya Yemeniyên kevnar ve girêdayî bû.

Yek dîroknas amaje dike ku hizra kevn a Yemenî bi “vertîkalbûnê” dihat nasîn, û ev taybetmendî hem di berhemên çandî yên maddî (wek mîmarî) û hem jî yên ne-maddî (wek ziman) de xuya dibû.¹ Mînakek balkêş a vê yekê di nivîsara Mûsned de tê dîtin, ku tê de xetên vertîkal ji bo veqetandina peyvan ji hev dihatin bikaranîn. Ev “vertîkalbûn” an meyla ber bi jor ve dibe ku di bilindahiya birc-malan, di stûnên bilind ên perestgehan, an jî di arasteya giştî ya hin hêmanên mîmarî de jî xwe nîşan dabe, û dibe ku têgihîştineke kûr a têkiliya di navbera erd û asîman, mirov û xwedayan de temsîl bike.

Nivîskên Mûsned bi xwe, ku bi hezaran ji wan li ser avahiyên kevirî yên wekî perestgeh, dîwarên bajarî, bendav, û stêlan hatine neqişandin, beşeke yekgirtî ya mîmariyê ne. Ew ne tenê xemilandinên pasîf in, lê çavkaniyên dîrokî yên yekemîn ên pir biqîmet in ku agahiyên girîng li ser avakeran (qral, mîr, an kesayetên din), dîroka avakirina avahiyan, armancên wan, bûyerên olî yên ku tê de hatine lidarxistin, biryarên îdarî, û heta qanûn û peymanan jî peyda dikin.⁶

Bi vî awayî, mîmarî dibe platformek ji bo ragihandina peyamên mayînde. Nivîskên ku li ser dîwarên perestgehan an avahiyên giştî hatine kolandin, van avahiyan vediguherînin belgeyên dîrokî yên zindî û şahidên bêdeng ên rabirdûyê. Ew ne tenê xemilandin in, lê di heman demê de ragihandina hêz, qanûn, dilsoziya olî, an jî bîranîna bûyerên girîng in. Pêwîstiya bi tomarkirina van agahiyan ji bo nifşên paşerojê û ji bo îsbatkirina meşrûiyet û destkeftiyan, bê guman, yek ji faktorên sereke yên yekkirina nivîskê bi mîmariya avahiyên bîrdarî re bûye. Di encamê de, avahî dibe hem mekanek fonksiyonel û hem jî navgîneke ragihandinê, bîranînê, û perwerdehiyê.

Ji bo ku xwendevan bikaribe taybetmendiyên hin perestgehên navdar ên Yemenê kevnar berhev bike, tabloya jêrîn tê pêşkêş kirin:

Tablo 3: Nimûneyên Perestgehên Navdar ên Yemenê Kevnar û Taybetmendiyên Wan

Navê Perestgehê	Keyanî	Cih (Bajar/Herêm)	Serdema Texmînî (B.Z.)	Xwedawendê Sereke (Ger Zanîn)	Taybetmendiyên Mîmarî yên Sereke	Çavkaniyên Sereke
Awwam (Mahram Bilqîs)	Saba	Marib	Sedsalên 9-5	Almaqah (Xwedayê Heyvê)	Avahiya ovalî ya mezin ji kevirên ashlar, salonên têketinê yên çargoşe, perîstîla stûnên yekparçe, gelek nivîskên Mûsned.	6
Baran (Ta’nîd)	Saba	Marib	Sedsalên 8-5	Almaqah	Hewşa vekirî, 8 (an 6) stûnên bîrdarî yên yekparçe, propylon, sella, sîstema avdanê ya pîroz.	1
Perestgeha Wadd	Maîn	Al-Masajid (Qarnawu)	Dibe ku sedsalên 7-5	Wadd (Xwedayê Heyvê yê Maînî)	Plansaziya çargoşe, propylon, hewşa hundurîn bi stûnan li sê aliyan, sellaya sê beşî.	8
Perestgeha Sin	Hadramut	Shabwa (Dibe ku)	Nenas	Sin (Xwedayê Heyvê yê Hadramî)	Agahiyên mîmarî kêm in; dibe ku “perestgeheke terasê” bûbe. Zîvên Hadramî nîşana ga (sembola Sin) hildigirin.	8

Ev tablo rê dide berhevdana rasterast a taybetmendiyên perestgehên girîng, ku dê ji xwendevan re bibe alîkar ku cûrbecûrî û pêşketina mîmariya olî ya Yemenî baştir fêm bike. Divê bê zanîn ku agahiyên li ser hin perestgehan hîn jî kêm in û lêkolînên arkeolojîk ên berdewam dikarin têgihiştina me biguherînin.

5. Mîmariya Sivîl û Leşkerî: Bajar, Qesr û Keleh

Mîmariya kevn a Yemenê ne tenê di avahiyên olî de, lê her weha di plansaziya bajarên xwe, avakirina qesrên bi heybet, û sîstemên parastinê yên zexm de jî jêhatîbûneke mezin nîşan daye. Van avahiyan neynika organîzasyona civakî, hêza siyasî, û pêdiviyên ewlehiyê yên şaristaniyên Yemenî yên kevnar in.

Plansaziya Bajarên Kevnar

Bajarên kevnar ên Başûrê Erebsitanê bi gelemperî li gorî prensîbên plansaziyê yên ku hem fonksiyonel û hem jî sembolîk bûn, hatine sêwirandin.

• Formên Bajarî: Gelek bajarên mezin ên wekî Marib (paytexta Saba) û Shabwa (paytexta Hadramut) plansaziyên çargoşe an nêzîkî çargoşe nîşan didin.⁸ Nimûneya herî berbiçav a plansaziya bajarî ya birêkûpêk paytexta Maînî, Qarnawu ye. Li vir, kolaneke sereke ya navendî hebû ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibû, û kolanên kêlekî bi awayekî perpendîkuler û di navberên birêkûpêk de ew dibirin. Ev yek nîşana plansaziyeke navendî û pêşwextkirî ye, ku dibe ku di dema damezrandina bajêr de an jî piştî bûyereke hilweşandinê û ji nû ve avakirinê hatibe bicîhanîn.⁸ Lêbelê, divê bê zanîn ku plansaziyên bajarî yên gilover û heta bi tevahî bêserûber û organîk jî li hin deveran hatine dîtin, ku dibe ku li gorî topografya erdê an pêşketineke gav bi gav hatibin şikilandin.⁸
• Cihê Bajaran: Hilbijartina cihê bajaran bi faktorên stratejîk, aborî û hawîrdorî ve girêdayî bû. Gelek bajar li geliyan, li ser deverên bilindkirî yên xwezayî an çêkirî (tell) dihatin bicîhkirin da ku ji xetereya lehiyan bêne parastin. Hinên din, wekî paytexta Himyerî, Zafar, li ser deştên bilind an li lingên çiyayan dihatin avakirin ji bo ku hem parastina xwezayî peyda bikin û hem jî kontrola li ser rêyên bazirganiyê hêsantir bikin.⁸
• Qebare û Hêmanên Bajarî: Li gorî bajarên din ên Rojhilata Nêzîk a kevnar, bajarên Başûrê Erebsitanê bi gelemperî xwedî qadeke giştî ya piçûktir bûn. Marib, bi qadeke texmînî ya 110 hektar (270 donim), wekî mezintirîn bajarê kevnar ê herêmê tê hesibandin.⁸ Di nav hêmanên hevpar ên bajarên kevnar de, qadên vekirî yên giştî roleke girîng dilîstin. Mînak, li Timna, paytexta Qetabanê, qadeke mezin a vekirî li hundirê deriyê başûr ê bajêr hebû, û kolanên sereke ji vê qada navendî di rêyên cihêreng de belav dibûn.⁸ Bi heman awayî, li Shabwa jî, li hundirê deriyê bajêr qadeke vekirî ya mezin hebû, ku dibe ku ji bo sûk, kombûnên giştî, an merasîman hatibe bikaranîn.⁸

Plansaziya birêkûpêk a hin bajaran, wekî Qarnawu, ne tesadufî ye. Ew nîşana hebûna desthilatdariyeke navendî ya bihêz e ku dikaribû çavkaniyan (ked, materyal, pisporî) birêxistin bike û sêwiraneke wisa tevlihev bicîh bîne. Armanca vê plansaziyê dibe ku kontrolkirina nifûsê, hêsankirina tevgera bazirganî û leşkerî di nav bajêr de, û peydakirina parastineke bikêrhatîtir bûbe. Pêwîstiya bi birêvebirina civakeke bajarî ya ku her ku diçe mezin û tevlihev dibe, bê guman, bûye sedema pêşxistina prensîbên plansaziya bajêr ên wekî kolanên birêkûpêk, dabeşkirina fonksiyonel a deveran (niştecih, bazirganî, olî, îdarî), peydakirina qadên giştî, û avakirina sîstemên parastinê yên xurt. Bicîhanîna van prensîban bi rêya desthilatdariyeke navendî ya organîzekirî, bajarên birêxistinkirî afirandine ku jiyan û bazirganiyê hêsan dikirin, parastinê xurt dikirin, û di encamê de hêz û stabilîteya keyaniyê zêde dikirin.

Avahiyên Giştî, Qesr û Keleh

Bajarên kevnar ên Yemenê ne tenê ji xaniyên niştecihan pêk dihatin; ew di heman demê de xwedî gelek avahiyên giştî, qesrên qraliyetê, û kelehên parastinê bûn ku hêz û organîzasyona civakê nîşan didan.

• Avahiyên Giştî: Di nav bajaran de, avahiyên giştî yên wekî perestgeh, sûk (bazar), û dibe ku avahiyên îdarî hebûn. Gelek ji van avahiyan ji blokên kevirê kilsînî yên polîkirî û bi hostatî hûrkirî hatibûn çêkirin. Carinan li ser van avahiyan nivîskên Mûsned dihatin neqişandin ku navên avakerên wan (bi gelemperî qral an kesayetên payebilind) û armanca avahiyê dinivîsandin.⁸
• Qesrên Qraliyetê: Qesrên qraliyetê, wekî navendên desthilatdariyê û niştecîhên malbatên qralî, bi gelemperî avahiyên herî bi heybet û xemilandî yên bajêr bûn. Her çend kêm bermahiyên qesran bi awayekî baş parastî mane jî, teswîrên dîrokî û hin delîlên arkeolojîk agahiyan li ser mezinahî û dewlemendiya wan didin. Mînaka herî navdar Qesra Ghumdan e li Sana’a, ku tê gotin di sedsala sêyemîn a Piştî Zayînê de ji hêla Himyeriyan ve hatibû çêkirin. Li gorî vegotinên dîrokî, ev qesr heta 20 qatî bilind bû, û her dîwarê wê ji kevirê rengîn ê cuda hatibû çêkirin. Jûreya wê ya jorîn xwedî banekî ji alabasterê şefaf bû, û pencereyên wê ji materyalên hêja yên wekî mermer, dara têk, û ebenosê hatibûn çêkirin.⁴ Her çend dibe ku hin ji van teswîran hinekî mubalexekirî bin jî, ew nîşana dewlemendî, hêza mîmarî, û prestîja ku bi qesrên qraliyetê ve girêdayî bû, didin. Li Shabwa, paytexta Hadramutê, qesra qraliyetê li aliyekî qada vekirî ya mezin a nêzîkî deriyê bajêr hatibû bicîhkirin ⁸, ku ev yek pozîsyoneke navendî û xuyayî nîşan dide.
• Keleh: Keleh û sîstemên parastinê beşeke yekgirtî ya mîmariya Yemenî bûn. Ji bilî dîwarên bajaran, gelek kelehên serbixwe jî li ser girên stratejîk an li deverên çiyayî yên parastî hatine avakirin. Mînakek ji van Keleha Ta’izz e, ku her çend ji serdemeke paşîn be jî, kevneşopiya avakirina kelehan li Yemenê nîşan dide.³ Li Zafarê, paytexta Himyerî, nivîskên ji sedsalên 3yemîn û 4emîn ên Piştî Zayînê behsa nûjenkirin û xurtkirina parastina bajêr dikin, di nav de avakirina “birc û dîwarê bajêr”.⁹

Mezinahî, bikaranîna materyalên hêja (wekî ku di teswîrên Qesra Ghumdan de tê dîtin), xemilandinên berfireh, û cihên stratejîk ên qesr û kelehan, wan ji avahiyên din ên bajêr cuda dikir. Ev cudabûn ne tesadufî bû; ew bi armanca nîşandana hêz, dewlemendî, û statuya civakî ya elîta desthilatdar (qral, mîr, an malbatên dewlemend) dihat kirin. Komkirina dewlemendiyê di destê vê elîtê de, ligel daxwaza ji bo nîşandana prestîjê û pêwîstiya bi ewlehiyeke zêde, bûye sedema veberhênanên mezin di avakirina qesrên bi heybet û kelehên zexm de. Van avahiyan ne tenê wekî navendên îdarî û niştecîh kar dikirin, lê di heman demê de cudahiya civakî xurt dikirin û desthilatdariya elîtê li hember gel û dijminên potansiyel îsbat dikirin.

Sîstemên Parastinê: Dîwarên Bajaran, Derî, Birc

Ji ber ku şer û pevçûn di navbera keyaniyên kevnar ên Yemenê de û her weha êrîşên ji derve ne kêm bûn, sîstemên parastinê ji bo ewlehiya bajaran û niştecihên wan pir girîng bûn.

• Dîwarên Bajaran: Hema hema hemû bajarên kevnar ên Başûrê Erebsitanê bi dîwarên parastinê yên stûr û bilind hatibûn dorpêçkirin. Van dîwaran bi gelemperî ji kevirên mezin hatibûn çêkirin û carinan, wekî li Shabwa, ji du rêzên dîwaran ên li pey hev (dîwarê ducarî) pêk dihatin ji bo zêdekirina parastinê.⁸
• Deriyên Bajaran: Bajar bi kêmî ve du deriyên sereke hebûn, lê bajarên mezintir dibe ku xwedî hejmareke zêdetir deriyan bûna. Ev derî bi gelemperî nuqteyên herî lawaz ên parastinê bûn, lewma bi bircên xurtkirî dihatin parastin.⁸ Mînak, li Zafarê, li gorî vegotina Ebû Nesr el-Yehārī (ku ji hêla Hamdānī ve di sedsala 10an de hatiye ragihandin), neh deriyên bajêr hebûn ku her yek navê xwe yê taybet hebû, û tê texmîn kirin ku her deriyek ber bi herêmek an rêyek taybet ve vedibû.⁹ Lêkolînên arkeolojîk ên nû û nexşeyên mezin hewl didin cihên rastîn ên van deriyan li dora bajarê kevnar ê Zafarê diyar bikin.
• Birc û Kelehên Hundirîn (Citadels): Ji bilî bircên ku li ser dîwar û deriyan dihatin çêkirin, hin bajarên girîng, wekî Shabwa, Raidan, Qana’, û Keleha Rada’a, kelehên hundurîn (citadels) jî dihewandin. Ev keleh bi gelemperî li beşa herî bilind û parastî ya bajêr dihatin avakirin û wekî stargeha dawîn di dema dorpêçkirinê de an jî wekî navenda îdarî û leşkerî ya bajêr kar dikirin.⁸ Dîwarên kelehê yên Zafarê, nemaze yên li başûrê bajêr, bi kevirên mezin û bi teknîkeke pêşketî hatine çêkirin û nîşana berfirehbûn û xurtkirina parastina bajêr di dawiya serdema împaratoriya Himyerî de ne.⁹

Berfirehî û tevliheviya van sîstemên parastinê – dîwarên ducarî, bircên xurtkirî, deriyên bi sêwiranên taybet, û kelehên hundurîn – nîşan dide ku ewlehî ji bo bajarên kevnar ên Yemenê pêşaniyeke sereke bû. Ev yek dibe ku ji ber hebûna gefên navxweyî (wekî pêşbaziya di navbera keyaniyên cîran de) an jî gefên derveyî (wekî êrîşên eşîrên koçer an hêzên biyanî) bûbe. Zêdebûna dewlemendî û nifûsê li navendên bajarî, van bajaran dikir hedefên balkêş ji bo talan û wêrankirinê. Ji ber vê yekê, pêwîstiya bi parastina çavkaniyên aborî, navendên îdarî û olî, û ya herî girîng, jiyana niştecihan, bûye sedema veberhênanên mezin di sîstemên parastinê yên tevlihev û zexm de. Ev veberhênan ne tenê metirsiya êrîşan kêm dikir, lê di heman demê de hesta ewlehiyê û stabilîteyê di nav civakê de xurt dikir û bi vî awayî domdarî û geşbûna bajaran misoger dikir.

Sîstemên Avdanê û Bendava Maribê

Ji ber ku piraniya axa Yemenê xwedî avhewayeke ziwa an nîv-ziwa ye, birêvebirina çavkaniyên avê û pêşxistina sîstemên avdanê ji bo çandinî û jiyana mirovan xwedî girîngiyeke jiyanî bû.

• Teknîkên Avdanê: Yemeniyên kevnar di warê endezyariya hîdrolojîk de xwedî jêhatîbûneke mezin bûn. Wan cûreyên cuda yên bîr û sarnîcan (cisterns) ji bo komkirin û parastina ava baranê û ava kaniyan çêdikirin. Sarnîcên herî mezin dikaribûn heta 12,800 metrekup av bigirin, ku ev yek nîşana pîvana van projeyan e.⁸ Torên kanalan jî ji bo berhevkirin û belavkirina avê ji wadiyan (geliyên demsalî) di dema baranê de û ji bo gihandina avê ji sarnîcanan ber bi zeviyên çandiniyê ve dihatin bikaranîn.
• Bendava Maribê: Nimûneya herî bibandor û navdar a endezyariya avê ya kevnar li Başûrê Erebsitanê bê guman Bendava Maribê ye. Avakirina vê bendavê herî kêm vedigere sedsala 9an a Berî Zayînê, û bermahiyên wê yên ji sedsala 6an a Berî Zayînê hîn jî bi awayekî berbiçav xuya dibin.⁸ Bendav li ser Wadi Dhana, ku yek ji wadiyên herî mezin ên herêmê ye, hatibû çêkirin û dirêjahiya wê nêzîkî 600 metre bû. Armanca sereke ya bendavê ew bû ku ava lehiyê ya wadiyê bigire û bi rêya du deriyên avê (sluice gates) yên li bakur û başûrê bendavê, ber bi du “kanalên sereke” ve biherikîne. Van kanalên sereke jî bi rêya toreke berfireh a kanalên piçûktir av didan zeviyên çandiniyê yên li her du aliyên wadiyê, û bi vî awayî oasîseke mezin û berdar afirandibûn.¹
• Girîngiya Teknolojîk: Sîstema avdanê ya kevnar a Maribê şahidiya jêhatîbûna teknolojîk a bêhempa ya Sabayiyan di warê endezyariya hîdrolojîk û çandiniyê de li ser asteke ku li Başûrê Erebsitana kevnar bêhempa bû. Ev sîstem bû sedema çêkirina mezintirîn oasîsa çêkirî ya cîhana kevnar.⁶ Teknîkên bi vî rengî yên avdanê, her çend ne bi heman pîvanê bin jî, li deverên din ên Yemenê jî hatine dîtin an jî bi rêya nivîskan hatine belgekirin. Mînak, li Necranê, akedukt (kanalên avê yên bilindkirî) di nav zinarên çiyayan de hatibûn kolandin da ku avê ber bi zeviyan ve bibin.⁸

Avakirina Bendava Maribê û sîstemên kanalên wê yên berfireh ne tenê jêhatîbûneke teknîkî ya mezin nîşan dide, lê di heman demê de kapasîteya civakên Yemenî yên kevnar ji bo kontrolkirin, birêvebirin, û bikaranîna bikêrhatî ya çavkaniyên avê yên kêm di hawîrdorek dijwar û ziwa de jî îsbat dike. Ev kontrola li ser avê ji bo domdarî, ewlehiya xurekê, û geşbûna aborî û civakî ya van şaristaniyan faktoreke krîtîk bû. Hawîrdora ziwa û kêmbûna baranê pêwîstî bi birêvebirina çavkaniyên avê ji bo çandiniyê çêdikir. Ev pêwîstî bû sedema pêşxistina teknîkên endezyariya hîdrolojîk ên sofîstîke û kedeke mezin a kolektîf ji bo avakirina bendav û sîstemên kanalan. Di encamê de, axa çandiniyê berfireh bû, hilberîn zêde bû, û ev yek piştgirî da nifûseke mezintir û pêkhatina şaristaniyên tevlihev û dewlemend ên wekî Keyaniya Saba.

Ji bo ku xwendevan bikaribe taybetmendiyên bajarvaniya kevn li Yemenê bi awayekî berhevdar bibîne, tabloya jêrîn tê pêşkêş kirin:

Tablo 4: Taybetmendiyên Bajarvaniya Kevn li Yemenê

Navê Bajar	Keyanî	Qebareya Texmînî (Hektar)	Taybetmendiyên Plansaziyê	Hêmanên Parastinê	Avahiyên Girîng ên Din	Çavkaniyên Sereke
Marib	Saba	n. 110	Plansaziya nêzîkî çargoşe, dibe ku kolanên birêkûpêk hebûna.	Dîwarên bajarî yên zexm, deriyên xurtkirî.	Perestgeha Awwam, Perestgeha Baran, Bendava Maribê (li derveyî bajêr).	6
Shabwa	Hadramut	Nenas	Plansaziya nêzîkî çargoşe, qada vekirî li hundirê derî, kolana sereke, kolanên perpendîkuler.	Dîwarên bajarî yên ducarî, bi kêmî ve du derî, keleha hundurîn (citadel).	Qesra qraliyetê, perestgeh (mînak, Perestgeha Sin).	8
Zafar	Himyer	n. 110 (qada navendî)	Li ser deşta bilind, dibe ku plansaziyeke organîk li gorî topografyayê.	Dîwarên bajarî yên xurtkirî, birc, neh derî (li gorî çavkaniyên paşîn).	Qesr (kêm bermahî), avahiyên îdarî.	8
Qarnawu (Maîn)	Maîn	Nenas	Plansaziya çargoşe ya pir birêkûpêk, kolana sereke ya navendî, kolanên kêlekî yên perpendîkuler.	Dîwarên bajarî, derî.	Perestgeh (mînak, Perestgeha Wadd), avahiyên giştî.	8
Timna	Qetaban	Nenas	Qada vekirî ya mezin li hundirê deriyê başûr, kolanên ku ji vê qadê belav dibin.	Dîwarên bajarî, derî.	Perestgeh, avahiyên îdarî, sûk (dibe ku li qada vekirî).	8

Ev tablo bi awayekî berhevdar nîşan dide ka bajarên sereke yên keyaniyên cuda çawa hatine sêwirandin û parastin, û têgihiştinekê dide li ser prensîbên bajarvaniya kevn a Yemenî.

6. Bandorên Çandî, Civakî û Siyasî li ser Mîmariyê

Mîmariya kevn a Yemenê ne tenê ji bo stargeh û fonksiyonên pratîkî hatibû çêkirin; ew di heman demê de bi awayekî kûr bi strukturên çandî, civakî û siyasî yên serdemê ve girêdayî bû. Avahî neynika hêz, bawerî, û nasnameya civakên ku ew afirandine bûn.

Mîmarî wekî Nîşana Hêza Siyasî û Îdarî

Avahiyên bîrdarî û projeyên endezyariyê yên mezin ên ku li Yemenê kevnar hatine çêkirin, bi awayekî eşkere şahidiya hebûna rêveberiyên navendî yên tevlihev, organîzekirî û bihêz dikin. Mînak, avakirina perestgehên mezin ên wekî Awwam û Baran li Maribê, dîwarên bajarên xurtkirî, û bi taybetî sîstema avdanê ya berfireh a Bendava Maribê, hemû nîşan didin ku Keyaniya Saba xwedî kapasîteyeke mezin a komkirin û birêvebirina çavkaniyan (ked, materyal, pisporî) bû.⁶ Kontrolkirina van çavkaniyan û serkêşiya van projeyên mezin hêza siyasî û îdarî ya desthilatdarên Sabayî bi awayekî berbiçav nîşan dide.

Wekî din, nivîskên dîrokî yên Mûsned ku li ser dîwarên van avahiyan hatine neqişandin û tê de bûyerên dîrokî, merasîmên olî, û biryarên îdarî hatine tomar kirin, delîlên rasterast ên hebûna rêveberiyeke xurt, birêxistinkirî û navendî ne.⁶ Van nivîskan ne tenê agahiyan li ser bûyeran didin, lê di heman demê de meşrûiyet û desthilatdariya qral û elîtên din jî tekez dikin.

Di rastiyê de, ev avahiyên mezin û bîrdarî ne tenê fonksiyonel bûn, lê di heman demê de dikarin wekî amûrên propagandayê yên siyasî jî bêne dîtin. Ew ji gelê xwe û ji keyaniyên cîran re peyameke zelal a hêz, dewlemendî, stabilîte, û jêhatîbûna teknîkî ya keyaniyê dişandin. Daxwaza ji bo îsbatkirin û xurtkirina desthilatdariyê, bê guman, yek ji motîvasyonên sereke yên li pişt veberhênana li projeyên mîmarî yên ewqas mezin û bibandor bûye. Avakirina perestgehên bîrdarî, kelehên zexm, û bajarên birêxistinkirî ne tenê jiyana rojane birêxistin dikir, lê di heman demê de bandorek psîkolojîk li ser nifûsê û dijminên potansiyel çêdikir, û bi vî awayî meşrûiyet û hêza siyasî ya desthilatdaran xurt dikir.

Têkiliya Mîmariyê bi Bazirganiya Bixûrê û Rêyên Karwanan re

Aboriya gelek keyaniyên kevnar ên Yemenê, bi taybetî Keyaniya Saba, bi giranî bi kontrolkirina hilberîn û bazirganiya bixûr û mirrê ve girêdayî bû. Van madeyên biqîmet li seranserê cîhana kevnar, ji Misrê bigire heya Romayê û Hindistanê, pir dihatin xwestin. Keyaniya Saba piraniya rêya bixûrê ya ku li seranserê Nîvgirava Erebî dirêj dibû kontrol dikir, û di tora berfireh a danûstandina çandî û bazirganî ya ku bi herêmên Deryaya Navîn û Afrîkaya Rojhilat re geş bûbû de roleke sereke û navbeynkar dilîst.⁶

Dewlemendiya mezin a ku ji vê kontrola stratejîk a li ser bazirganiya bixûrê dihat, bê guman çavkaniya sereke ya fînansekirina projeyên mîmarî yên mezin û pêşketina bajarên li ser van rêyên bazirganiyê bû. Bajarên wekî Marib, Shabwa, û Timna ne tenê navendên siyasî û olî bûn, lê di heman demê de navendên girîng ên vê bazirganiya transkontînental bûn. Dahata ji bazirganiya bixûrê ne tenê ji bo dewlemendkirina elîtên desthilatdar dihat bikaranîn, lê di heman demê de ji bo avakirina binesaziyên ku vê bazirganiyê piştgirî dikirin (wekî parastina rêyan, avakirina stasyonên karwanan, û xurtkirina bajarên bazirganiyê) û ji bo nîşandana prestîj û hêza ku ji vê bazirganiyê dihat, dihat veberhênan. Avakirina bajarên dewlemend û bîrdarî li ser rêyên bazirganiyê, di encamê de, balkêşiya van bajaran ji bo bazirganan zêde dikir û pozîsyona keyaniyê di tora bazirganiya navneteweyî de xurttir dikir. Bi vî awayî, bazirganî wekî motoreke sereke ji bo pêşketina mîmarî û bajarvaniyê li Yemenê kevnar kar dikir.

Bandora Têkiliyên Çandî û Biyanî (Helenîstîk, Palmirî, Sasanî) li ser Mîmariyê

Her çend mîmariya kevn a Yemenê bi giranî xwedî karaktereke xwemalî û resen bû jî, ew ji bandorên çandên biyanî yên ku bi rêya bazirganî û têkiliyên siyasî digihîştin herêmê ne bêpar bû. Ji sedsala 2emîn a Berî Zayînê şûnde, formên serstûnên stûnan li Başûrê Erebsitanê bi awayekî berbiçav di bin bandora mîmariya Helenîstîk de man. Paşê, di serdemên derengtir de, hin bandorên mîmariya Sasanî ya Îranê jî di hin hêmanên mîmarî de têne dîtin.⁸

Lêkolîna berfireh a ku li ser xemilandinên mîmarî yên kevnar ên Başûrê Rojava yê Erebsitanê (ku keyaniyên Saba, Maîn, Qetaban, Hadramut, û Himyerê dihewîne) hatiye kirin, nîşan dide ku her çend şêwaz û rêbazên neqişandinê bi giranî destkeftiyên resen ên ji hawîrdoreke herêmî ya dewlemend û kevneşopiyeke hunerî ya xurt bûn jî, bandorên biyanî di deynkirina hin şêwazên hunerî yên taybet de bi zelalî xuya dibin. Mînak, bandorên hunerî yên Helenîstîk di bikaranîna şêwaza pêlûpelî (undulating style) di neqişandina qurmên rezan de, di teknîka lihevcivandina motîfên cihêreng (overlapping), û di bikaranîna qalibên xemilandinê (mouldings) û keviyên bilindkirî de têne dîtin. Her weha, hin bandorên ji şaristaniya Palmirayê (li Sûriyê) jî di hin xemilandinan de hatine destnîşankirin.¹¹

Girîng e ku bê zanîn ku mîmar û hunermendên Yemenî yên kevnar ne tenê şêwazên biyanî bi korayî kopî dikirin. Belkî, wan ev şêwaz û motîfan hildibijartin, li gorî estetîk û kevneşopiyên xwe yên herêmî adapte dikirin, û di nav berhemên xwe de dihelandin. Ev pêvajoya hilbijartin, adaptasyon, û yekkirinê dibû sedema pêkhatina şêwazeke mîmarî û xemilandinê ya yekta û hîbrîd ku hem xwemalî bû û hem jî ji dewlemendiya cîhana derve îlhama xwe girtibû. Têkiliyên bazirganî û çandî yên berfireh ên keyaniyên Yemenî bi şaristaniyên Helenîstîk, Romayî, Palmirî, Îranî (Partî û Sasanî), û heta Hindî re, bê guman, rê li ber ketina raman û şêwazên hunerî yên nû vedikir. Hilbijartin û adaptasyona van şêwazan ji hêla hunermend û mîmarên herêmî ve, û yekkirina wan bi kevneşopî, materyal, û teknîkên herêmî re, di encamê de mîmariyeke bi nasnameyeke xurt û di heman demê de kozmopolît afirand.

Rola Mîmariyê di Îfadekirina Nasnameya Çandî û Civakî de

Mîmarî ne tenê stargeh bû; ew di heman demê de navgîneke girîng bû ji bo îfadekirin û xurtkirina nasnameya çandî û civakî. Şêwazên avahîsaziyê yên taybet, wekî mîmariya birc-malan, ku bi awayekî bêhempa bi erdnîgarî û şert û mercên civakî yên herêmên çiyayî yên Yemenê re adapte bûbûn, bi demê re bûne beşek ji nasnameya çandî ya wan herêman û heta îro jî wekî sembola wê mîratê têne dîtin.⁴

Xemilandinên li ser avahiyan, bi motîfên xwe yên taybet ên wekî stêrk, mar, hêmanên naturalîstîk, û paşê jî temayên nûjen ên ku di serdema îslamî de derketin holê ⁴, dikarin wekî îfadeyên çandî û hunerî yên civakê bêne dîtin. Van motîfan ne tenê ji bo xemlê bûn, lê dibe ku wateyên sembolîk, baweriyên gelêrî, an jî çîrokên herêmî jî temsîl kiribin.

Wekî din, dubarekirina hin form û plansaziyên mîmarî di perestgehan de li seranserê axa Yemenê, wekî ku di lêkolîna deriyên perestgehan de tê dîtin ¹, nîşan dide ku ev form ne tesadufî bûn. Belkî, ew tiştekî pîroz û bingehîn temsîl dikirin ku nedikarî bi hêsanî bê guhertin. Ev yek dikare wekî beşek ji nasnameya olî ya hevpar û hevgirtî ya gelên Başûrê Erebsitanê kevnar bê dîtin, ku bi rêya mîmariyê dihat îfadekirin û domandin. Bi vî awayî, mîmarî dibû navgîneke ji bo yekkirina civakê li dora bawerî û nirxên hevpar.

7. Mîmariya Yemenê di Wêje, Huner û Têgihiştina Hemdem de

Her çend mîmariya kevn a Yemenê bi xwe berhemeke hunerî ya berbiçav e jî, şop û bandora wê di warên din ên îfadeya çandî de, wekî nivîskên kevnar, û potansiyela wê ji bo îlhama hunerên hemdem, hêjayî nirxandinê ye.

Şopên Mîmariyê di Nivîskên Kevnar û Wêjeya Devkî de

Nivîskên Mûsned, ku bi hezaran ji wan li ser avahiyên kevnar ên Yemenê, wekî perestgeh, bendav, dîwarên bajarî, û stêlan hatine dîtin ⁷, ne tenê çavkaniyên dîrokî yên girîng in, lê di heman demê de dikarin wekî formeke destpêkê ya “wêjeya” tomarkirî ya ku rasterast bi mîmariyê ve girêdayî ye bêne hesibandin. Van nivîskan navên avakeran, armancên avahiyan, merasîmên olî yên ku tê de hatine lidarxistin, û carinan jî bûyerên dîrokî yên girîng ên ku bi van avahiyan ve girêdayî ne, vedibêjin. Ew zimanê bêdeng ê keviran vediguherînin çîrokên ku dikarin bên xwendin.

Teswîrên avahiyên bîrdarî di vegotinên dîrokî yên paşîn de jî cih girtine. Mînaka herî balkêş Qesra Ghumdan e, ku di gelek çavkaniyên dîrokî yên Erebî de wekî avahiyeke efsanewî ya bi heybet û bilind tê teswîrkirin.⁴ Her çend ev teswîr dibe ku hinekî bi mubalexe bin jî, ew nîşan didin ku mîmariya bîrdarî di bîra dîrokî û dibe ku di wêjeya devkî ya gelêrî ya paşerojê de jî cihekî girîng girtiye û bûye sembola hêz û dewlemendiya serdemên borî.

Lêbelê, divê bê zanîn ku kêmbûna çavkaniyên nivîskî yên ji serdema Himyerî ku rasterast huner û mîmariyê bi hûrgilî teswîr dikin ⁹, valahiyekê di têgihiştina me ya rasterast a wêjeya ku di wê serdemê de li ser mîmariyê hatiye afirandin de dihêle. Ev yek nayê wê wateyê ku mîmarî di çîrok, helbest, û stranên devkî yên wê serdemê de cih negirtiye, lê tenê delîlên nivîskî yên rasterast kêm in.

Her avahiyeke kevnar bi xwe çîrokekê vedibêje – çîroka avakerên xwe, armanca xwe, teknîkên ku hatine bikaranîn, û serdema ku tê de hatiye çêkirin. Nivîskên Mûsned vî dengî hinekî bilind dikin û hûrgiliyên zêde lê zêde dikin, lê mîmarî bi xwe jî bi form, pîvan, materyal, û xemilandinên xwe “diaxive” û çîrokên bêdeng vedibêje. Tecrubeyên mirovî yên bi van avahiyan re – merasîmên olî yên ku di perestgehan de hatine lidarxistin, jiyana rojane ya ku di birc-malan de derbas bûye, bûyerên dîrokî yên ku li qesr û kelehan qewimîne – bê guman bûne mijara vegotinên devkî. Veguhestina van tecrubeyan bi rêya çîrok, helbest, an stranên gelêrî, mîmariyê dike beşek ji bîra kolektîf û çîroka çandî ya civakê, û bi vî awayî bandorê li ser nifşên paşerojê û têgihiştina wan a dîrok û nasnameyê dike.

Potansiyela Mîmariya Kevnar ji bo Îlhama Sînemagerî û Hunerên Dîtbarî

Her çend di çavkaniyên lêkolînê yên berdest de agahiyên rasterast li ser sînemageriya ku rasterast bi mîmariya kevn a Yemenê ve girêdayî ye tune bin jî, nayê înkarkirin ku ev mîrat xwedî potansiyeleke dîtbarî ya mezin e ku dikare ji bo sînemagerî, televîzyon, û hunerên dîtbarî yên hemdem bibe çavkaniyeke dewlemend a îlhama.

Dîmenên dramatîk û bêhempa yên birc-malên asîmanî yên ji kerpîçê yên Shibam, ku wekî “Manhattana Çolê” tê nasîn ¹², kavilên bîrdarî yên perestgeh û Bendava Maribê ⁶, an jî kuçe û kolanên teng û avahiyên dîrokî yên Bajarê Kevn ê Sana’a ⁴, hemû xwedî potansiyel in ku bibin sehneyên balkêş ji bo fîlmên dîrokî, belgefîlmên çandî, an jî berhemên hunerî yên fantastîk. Mîmariya Yemenê, bi tekstûrên xwe yên dewlemend (kevirê hûrkirî, kerpîçê nepixandî, darê kevnar), formên geometrîk ên xurt, û lîstika balkêş a ronahî û siyê di nav kuçe û hewşan de, dikare ji bo derhêner, sînemager, û hunermendên dîtbarî zemîneke dîtbarî ya pir dewlemend biafirîne da ku atmosfer, hest, û çîrokên taybet vebêjin.

Parastina van şûnwargehên dîrokî, wekî kampanyaya navneteweyî ya ji bo parastina Bajarê Kevn ê Sana’a ku di sala 1984an de ji hêla UNESCO û hikûmeta Yemenê ve hat destpêkirin ⁴, ne tenê ji bo nirxa wan a dîrokî û çandî, lê her weha ji bo parastina potansiyela wan a ji bo îfadeya hunerî ya berdewam jî girîng e. Mîmariya kevnar dikare wekî “sehneyek” an “çarçoveyeke dîtbarî” ji bo vegotina çîrokên mirovî yên serdemên borî û yên hemdem xizmet bike. Ew çarçoveyeke dîtbarî ya otantîk û bibandor peyda dike ku dikare temaşevanan bikişîne nav cîhaneke din û têgihiştina wan a dîrok û çanda Yemenê kûrtir bike. Afirandina berhemên sînemayî an hunerî yên ku vê mîratê bi awayekî rêzdar û afirîner bikar tînin, dikare hişmendiya navneteweyî li ser vê mîrata bêhempa û pêwîstiya lezgîn a parastina wê, nemaze di ronahiya pevçûnên hemdem de, zêde bike.

Nirxandina Estetîk û Hunerî ya Xemilandinên Mîmarî

Xemilandinên mîmarî yên ku li ser avahiyên kevnar ên Başûrê Rojava yê Erebsitanê hatine dîtin, şahidiya jêhatîbûn û hestiyariya estetîk a hunermend û pîşekarên Yemenî yên kevnar dikin. Ev xemilandin, bi motîfên xwe yên cihêreng ên wekî rez û pelên tirî, ajelên cihêreng (wekî mar, ga, an teyr), û nimûneyên geometrîk ên tevlihev, bi giranî destkeftiyên resen û xwemalî bûn ku ji hawîrdoreke herêmî ya dewlemend û kevneşopiyeke hunerî ya kûr îlhama xwe girtine.¹¹

Lêkolînên li ser van xemilandinan nîşan didin ku hin motîf ji bo armancên xemilandinê yên saf û ji bo xweşikkirina avahiyan hatine çêkirin, lê hinên din jî di serî de ji bo armancên olî an sembolîk hatine neqişandin, û dibe ku wateyên kûr ên têkildarî bawerî, efsane, an rêûresmên olî temsîl kiribin.¹¹

Xemilandina derveyî ya birc-malan, ku carinan dişibiya qalibên latîk ên nazik, zêrên biqîmet, an tekstîlên dewlemend, û bikaranîna motîfên wekî stêrk, mar, û hêmanên naturalîstîk ên din, nirxeke estetîk a bilind û hostatiyeke mezin nîşan dide.⁴ Derî jî bi xwe çavkaniyeke girîng a xemilandinê bûn; ew bi gelemperî bi neqşên darîn ên tevlihev û dergûşên metal ên bi hostatî lêdankirî dihatin xemilandin, û carinan nivîskên pîroz an jî navê xwediyê malê li xwe digirtin.⁴ Van hûrgiliyên xemilandinê ne tenê ji bo bedewiyê bûn, lê dibe ku ji bo parastina malê ji hêzên xerab an jî ji bo nîşandana statu û dewlemendiya xwediyê malê jî hatibin çêkirin.

Ji bo ku xwendevan bikaribe têgihiştineke baştir li ser zimanê dîtbarî yê mîmariya Yemenî û wateyên çandî yên ku di xemilandinan de veşartî ne, bi dest bixe, tabloya jêrîn tê pêşkêş kirin:

Tablo 5: Motîfên Xemilandinê yên Asayî di Mîmariya Kevn a Yemenê de û Wateyên Wan ên Mumkun

Motîf	Keyaniya/Herêma Asayî	Materyalê ku li ser hatiye neqişandin	Wateya Mumkun/Sembolîzm (Şîrove)	Çavkaniyên Sereke
Rez û Pelên Tirî	Saba, Maîn, Qetaban	Kevir (serstûn, frîz), dar	Jiyan, berdarî, nemirî, dibe ku têkildarî xwedawendên çandiniyê an şerabê be.	11
Mar	Li gelek herêman	Kevir (li ser dîwaran), metal	Parastin, hêz, şehrezayî, nemirî (ji ber guhertina çerm), dibe ku têkildarî xwedawendên axê an binê erdê be.	4
Stêrk	Li gelek herêman	Kevir, kerpîç, dar	Ronahî, rêberî, çarenûs, dibe ku têkildarî xwedawendên astral an kozmolojiyê be.	4
Nimûneyên Geometrîk (xet, çargoşe, sêgoşe, hwd.)	Li hemû keyaniyan	Kevir, kerpîç, dar, sîwax	Rêkûpêkî, aheng, bêdawîtî, dibe ku wateyên razber ên kozmolojîk an matematîkî hebin.	4
Ajelên din (Ga, Şêr, Teyr)	Li gorî keyanî û serdemê	Kevir, metal (zîv)	Ga (hêz, berdarî, sembola xwedayê heyvê Sin li Hadramutê), Şêr (hêza qraliyetê, parastin), Teyr (azadî, peyamnêr).	8
Nivîskên Mûsned	Li hemû keyaniyan	Kevir	Ji bilî wateya nivîskî, wekî hêmaneke xemilandinê ya estetîk û bi prestîj jî dihat dîtin.	1

Ev tablo tenê çend nimûneyan pêşkêş dike, û wateyên sembolîk dikarin li gorî konteksta çandî û dîrokî biguherin. Lêkolînên berfirehtir ên îkonografîk hewce ne ji bo têgihiştineke kûrtir a van motîfan.

8. Nirxandina Civaknasî û Derûnnasî ya Mîmariya Kevn

Mîmariya kevn a Yemenê ne tenê avahiyên fîzîkî bûn, lê di heman demê de mekanên civakî û psîkolojîk bûn ku bandor li ser organîzasyona civakî, têkiliyên mirovan, û hest û têgihîştina wan dikirin.

Mîmarî û Organîzasyona Civakî

Sêwirandin û bikaranîna mekanên mîmarî li Yemenê kevnar dikare gelek agahiyan li ser strukturên civakî, hiyerarşî, û têkiliyên hêzê yên wê serdemê bide. Plansaziya bajaran, cihêbûna avahiyên olî (perestgeh), qraliyetî (qesr), û niştecihên asayî (xanî û birc-mal), û her weha mezinahî, materyalên bikaranîna, û xemilandina van avahiyan, hemû dikarin nîşaneyên hiyerarşiya civakî û organîzasyona civakî bin.⁸

Mînak, cihêbûna qesra qraliyetê li Shabwa, ku li aliyekî qada vekirî ya mezin a nêzîkî deriyê bajêr hatibû bicîhkirin ⁸, dikare cihekî navendî, xuyayî, û bi hêsanî gihîştî (an jî kontrolkirî) yê desthilatdariyê nîşan bide. Ev yek dikare wekî îfadeya hêza qraliyetê û rola wê ya navendî di jiyana bajêr de bê şîrovekirin. Bi heman awayî, mezinahî û heybeta perestgehên sereke û cihêbûna wan ji deverên din ên bajêr dikare statuya bilind a tebeqeya ruhanî û girîngiya olê di civakê de nîşan bide.

Birc-mal, bi bilindahiya xwe ya berbiçav û carinan jî bi xemilandinên xwe yên berfireh û materyalên bi kalîte, dibe ku ne tenê ji bo parastin û bikaranîna bikêrhatî ya axê hatibin çêkirin, lê her weha ji bo nîşandana statuya civakî û aborî ya malbatên ku tê de dijiyan jî hatibin bikaranîn.⁴ Malbatek ku dikaribû birc-maleke bilind û xemilandî ava bike, bê guman xwedî çavkanî û bandoreke civakî ya girîng bû.

Bi vî awayî, mîmarî dikare wekî “tekstek” bê xwendin ku tê de strukturên civakî, têkiliyên hêzê, û nirxên çandî hatine kodkirin. Dabeşkirina mekanê di nav bajêr de, gihîştina çavkaniyên girîng (wek avê an sûkê), û nêzîkbûna bi navendên hêzê (perestgeh, qesr) hemû dikarin agahiyan li ser organîzasyona civakî, newekheviyên civakî, û awayê jiyana mirovan bidin. Hebûna strukturên civakî yên hiyerarşîk, bê guman, pêwîstî bi îfadekirina van hiyerarşiyan di hawîrdora fîzîkî de çêdikir. Cihêkirina avahiyên elîtan li cihên stratejîk û berbiçav, û bikaranîna materyal û pîvanên bibandortir ji bo van avahiyan, mîmariyê dikir amûreke ji xwe re.

Çvkaniyên wergirtî

1. jaas.science-line.com, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://jaas.science-line.com/attachments/article/41/J.Art.Arch.Stud.12(2)35-43,%202023.pdf
2. Architectural Heritage of Yemen: Buildings that Fill My Eye (Art Series) – Amazon.com, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.amazon.com/Architectural-Heritage-Yemen-Buildings-that/dp/1909942073
3. Architectural Heritage of Yemen – Gingko, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.gingko.org.uk/publishing/books/architectural-heritage-of-yemen/
4. ALN No. 28:Architecture, Modernity, and Preservation: The Tower House of Sana’a, Yemen, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://cales.arizona.edu/oals/ALN/aln28/jeffery.html
5. Yemen: the land of the Queen of Sheba | Archéologie | culture.fr, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://archeologie.culture.gouv.fr/en/yemen-land-queen-sheba
6. Landmarks of the Ancient Kingdom of Saba, Marib – UNESCO World …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://whc.unesco.org/en/list/1700/
7. Sheba – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Sheba
8. Ancient South Arabian art – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_South_Arabian_art
9. The Gates of Himyarite Ẓafār – OpenEdition Journals, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://journals.openedition.org/cy/1446
10. (PDF) Investigating Permanence Principles of Sustainability in the …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/379496789_Investigating_Permanence_Principles_of_Sustainability_in_the_Sabaean-Himyaritic_Yemeni_Architecture
11. A study of architectural decoration in ancient south-west Arabia …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10121545/
12. Yemen Architecture: A Blend of Tradition and Innovation, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://cso-yemen.org/yemen-architecture/