Lêkolînek li ser Civakek Tevlihev û Ahengdar

I. Destpêk

A. Pênasekirina “Mozaîka Çandî” di Çarçoveya Malezyayê de

Têgeha “mozaîka çandî” bi gelemperî ji bo danasîna civakên ku tê de komên çandî yên cihêreng bi hev re dijîn û di heman demê de taybetmendiyên xwe yên cihê diparêzin, tê bikar anîn. Ev model berevajî modela “potaya helandinê” ye, ku tê de çand di nav tevahiyek homojen de asîmîle dibin.¹ Li Malezyayê, ev têgeh dewlemendiya pirrengiya çandî ya welêt nîşan dide, ku ji têkilî û bandora sedsalan a şaristaniyên cihêreng derketiye holê.² Çavkaniyek behsa “mozaîka çandî ya dewlemend û mîrata jîndar” a Malezyayê dike wekî paşxaneyek îdeal ji bo çalakiyên çandî, ku ev yek pejirandineke fermî û akademîk a vî modelî nîşan dide.⁵ Bi taybetî, tê gotin ku “Malezya wekî xalîçeyek jîndar e ku ji rêzek dewlemend a komên etnîkî pêk tê, ku her yek ji wan beşdarî nasnameya çandî ya yekta ya neteweyê dibe”.⁴

Wêjeya akademîk ji bo analîzkirina Malezyayê têgehên pêwendîdar ên wekî “pirçandî” (multiculturalism) û “civaka piralî” (plural society) jî bi kar tîne. “Pirçandî” li Malezyayê piştî serxwebûnê (1957) bi fermî hatiye pejirandin û wekî rêbazek ku civakek bi pirrengiya çandî re mijûl dibe tê dîtin, bi texmîna ku çandên cihêreng dikarin bi awayekî ahengdar bi hev re bijîn.² Ev têgeh bi perwerdehiyê ve girêdayî ye ji bo parastina îstîqrarê.² Her çend çavkaniyên heyî rasterast behsa têgeha “civaka piralî” ya J.S. Furnivall nakin, ku tê de komên etnîkî yên cihêreng tevlihev dibin lê yek nabin û her yek pabendî ol, çand, ziman, raman û awayên xwe yên jiyanê dimîne, danasînên heyî bi vê teoriyê re hevaheng in.⁶ Metafora “mozaîka çandî” an “xalîçe” di danasîna perestgeha çandî ya Malezyayê de berbelav e, ku hem cihêrengî û hem jî pêwendiya hevdu nîşan dide.⁴

Dema ku metafora “mozaîk” cihêrengî û taybetmendiyê radixe ber çavan, dibe ku ew bi nezanî newekheviyên hêzê yên xwerû û tebeqebûna dîrokî ya di navbera komên etnîkî de, ku di nîqaşên li ser “civaka piralî” û pirsgirêkên pergalî de tên destnîşankirin, kêm bike.⁶ Mozaîk perçeyên cihê û cuda yên ku bi hev re tevahîyekê pêk tînin nîşan dide, ku ev ji bo parastina çandî rast e.¹ Lêbelê, çavkaniyên ku behsa “civaka piralî” ⁶ û kêşeyên wekî nîjadperestiya pergalî ¹¹ an jî cewhera gengeşî ya Peymana Civakî ya Malezyayê dikin ¹⁴, destnîşan dikin ku ev “perçe” her gav ne li ser bingehek wekhev in. Ji ber vê yekê, dema ku mozaîk cihêrengiyê radixe ber çavan, dibe ku ew bi tevahî “tevliheviya” ku ji têkiliyên hêzê yên newekhev û çarçoveya dîrokî derdikeve, negire nav xwe, ku ev ji bo analîzek civaknasî krîtîk e. Aheng dibe ku bêtir wekî armancek an rewşek birêvebirî be, ne ku encamek organîk a hevjiyana hêsan.

B. Têkiliya Tevlihevî û Ahengê

Pirsa bikarhêner Malezyayê wekî “civakek tevlihev lê ahengdar” destnîşan dike. Ev rageşiya xwerû mijareke navendî di nîqaşa akademîk de ye. Pirçandîbûna Malezyayê hem hêzên yekta û hem jî kêşeyên girîng ji bo îstîqrara civakî û yekîtiya neteweyî pêşkêş dike.² “Ahenga komunal” armancek diyarkirî û qadeke lêkolîna akademîk e, ku bi hewldanên rêber û gelan pêk tê.¹² Lêbelê, ev aheng bi gelemperî wekî ku “di bin rûkalek entegrasyonê de” heye tê danasîn, ku nijad û etnîsîte bi awayekî girîng bandorê li psîkolojiya Malezyayî dikin.¹² “Tevliheviya çandî” ji eslê cihêreng ên çandên wê ⁶, pêwîstiyên dîrokî ¹⁸, û danûstandina berdewam a sînor û îmtiyazên etnîkî ¹⁵ derdikeve.

Rageşiya berdewam a di navbera “tevlihevî” û “ahengê” de ne tenê taybetmendiyek danasîner e, lê dînamîkek navendî ye ku ji hêla mîrasên dîrokî, manevrayên siyasî, û faktorên civakî-aborî ve tê şekildanîn. “Aheng” bi gelemperî avahiyek bi baldarî tê birêvebirin. Malezya wekî welatek ku “bi sedsalan têkilî û bandora gelek şaristaniyên cihêreng” dîtiye û ev yek bûye sedema komên etnîkî yên cihêreng ², bi xwezayî tevliheviyê diafirîne. Di heman demê de, giranî li ser pêkanîna “ahenga civakî” û “yekîtiya neteweyî” tê danîn.⁵ Lêbelê, çavkanî pirsgirêkên bingehîn destnîşan dikin: “nijad/etnîsîte bi awayekî girîng bandorê li psîkolojiya Malezyayî dike” ¹², “têkiliyên navçandî her gav ji bo îstîqrara civakî kêşeyek mezin bûne” ¹⁵, û hebûna “nîjadperestî û nefretê”.¹¹ Ev yek nîşan dide ku “aheng” ne encamek xwebexş a cihêrengiyê ye, lê li hemberî van tevliheviyan bi awayekî çalak tê şopandin û carinan bi awayekî nazik tê parastin. “Tevlihevî” bi xwe (mînak, mîrasên kolonyal, îstîsmara siyasî ya etnîsîteyê) dikare bi awayekî çalak “ahengê” têk bibe.

C. Armanc û Struktura Gotarê

Armanca vê gotarê ew e ku analîzek akademîk a Malezyayê wekî mozaîkek çandî pêşkêş bike, hêmanên çandî yên wê yên pêkhatî, dînamîkên têkiliyên navetnîkî, rola polîtîkayên dewletê, û hevsengiya di navbera tevliheviya civakî û lêgerîna ahengê de, tenê li ser bingeha çavkaniyên akademîk ên hatine pêşkêş kirin, lêkolîn bike.

Gotar dê bi lêkolîna bingehên dîrokî û demografîk ên vê cihêrengiyê bidomîne, beşdariyên çandî yên civakên etnîkî yên sereke bi hûrgulî vebêje, tevliheviyên têkiliyên navetnîkî û polîtîkayên dewletê analîz bike, û bi ponijînên li ser tevna pirçandî ya Malezyayê ya ku her ku diçe diguhere bi dawî bibe.

II. Bingehên Dîrokî û Demografîk ên Pirrengiya Malezyayê

A. Xalîçeya Pêş-Kolonyal û Têkiliyên Destpêkê

Çandên resen ên herêmê ji eşîrên xwecihî derketine, û Malayî di demên kevnar de koçî wir kirine.¹⁹ Cîhana Malayî (Alam Melayu) herêmek bû ku ji gelek polîtîkayên feodal (kerajaan) pêk dihat û xwedî ziman û adetên sazkirî bû.²² Rêyên bazirganiyê yên destpêkê, wekî Rêya Îpekê ya Deryayî, danûstandina çandî bi Hindistan û Çînê re hêsan kir, ku bandorên Hindu-Budîst û paşê jî Îslamê anîn.³ Van têkiliyan bingeha civakek pirçandî demek dirêj berî kolonyalîzma Ewropî danîn.

B. Şopên Kolonyal: Şikilandina Perestgeha Etnîkî

Desthilatdariya kolonyal a Brîtanî (ji destpêka sedsala 19-an) bi awayekî kûr perestgeha demografîk û civakî-aborî ji nû ve şekil da.⁷ Brîtaniyan polîtîkayên ku bûne sedema koçberiya mezin a karkerên Çînî û Hindî ji bo kanên qelay, çandiniyên lastîkê, û pêşxistina binesaziyê pêk anîn.⁴ Vê yekê enklavên etnîkî yên cihêreng û pisporiyên aborî afirandin.⁷ Rêveberiya kolonyal bi gelemperî stratejiyên “parçe bike û birêve bibe” bi kar anî, nifûs li ser xetên etnîkî kategorîze kir, ku ev yek cûdahiyan kûr kir û bingeha siyaseta etnîkî ya hemdem danî.¹³ Têgeha “civaka piralî” ku tê de komên etnîkî ji hêla aborî ve bi hev ve girêdayî bûn lê ji hêla civakî û siyasî ve ji hev cuda bûn, xurt bû.⁶

Polîtîkayên aborî yên kolonyal rasterast bûne sedema şêwazên koçberiya girseyî ku bingeha demografiya pir-etnîkî ya Malezyaya nûjen pêk anîne. Avakirina kedê li ser xetên etnîkî di dema kolonyalîzmê de bandorên demdirêj li ser rolên aborî, şêwazên niştecihbûnê, û têgihiştinên nav-etnîkî yên ku îro jî berdewam dikin, hiştine. Rêveberiya kolonyal a Brîtanî ji bo derxistina çavkaniyan (qelay) û çandiniyê (lastîk) hewcedarî kedê bû.⁴ Ev yek bû sedema anîna karkerên Çînî û Hindî.⁴ Van koman bi gelemperî di sektor û deverên erdnîgarî yên taybetî de kom dibûn, ku ev yek cudabûna aborî û civakî ji nifûsa Malayî ya bi piranî gundî afirand.⁷ Ev cudabûn, ku ji hêla kategoriyên îdarî yên kolonyal ve hate xurt kirin, nasnameyên etnîkî yên bi fonksiyona aborî ve girêdayî zexm kir, beşdarî modela “civaka piralî” bû û bandor li siyaseta etnîkî û polîtîkayên aborî yên piştî serxwebûnê kir (mînak, NEP).

C. Demografiya Piştî Serxwebûnê û Pêkhateya Etnîkî

Di dema serxwebûnê de di sala 1957-an de, Malezya ji sê civakên etnîkî yên sereke pêk dihat: Bumiputera xwecihî (Malayî û xwecihiyên din, ~50%), Çînî (~37%), û Hindî (~11%).²² Guhertinên demografîk ên paşerojê bûne sedema zêdebûna rêjeya Bumiputera, dema ku rêjeyên Çînî û Hindiyan kêm bûne.²² Texmînên heyî Malayiyan li dora ~50-58%, Çîniyan ~23-24%, Hindiyan ~7-8% nîşan didin, û komên din ên xwecihî yên mayî pêk tînin.⁴ Ev pêkhateya etnîkî, bi kokên xwe yên dîrokî û hevsengiya ku her ku diçe diguhere, bingeha “mozaîka çandî” ya Malezyayê pêk tîne.

Têgeha “Bumiputera” (“kurên axê”), dema ku armanc jê ew e ku xwecihîbûnê nîşan bide û statuyek taybetî peyda bike, bi xwe cihêrengiyek navxweyî ya tevlihev (Malayî, Orang Aslî, Xwecihiyên Sabah û Sarawakê) vedihewîne û bûye kategoriyek ji hêla siyasî ve girîng ku gihîştina çavkanî û mafan şekil dide, û bandorê li dînamîkên mozaîkê dike. Kategoriya “Bumiputera” Malayî û komên cihêreng ên xwecihî dihewîne.¹¹ Ev kategorî di bin destûrê de “pozîsyonek taybetî” distîne.¹³ Lêbelê, komên xwecihî (Orang Aslî, xwecihiyên Sabah/Sarawakê) bi gelemperî xwedî nasnameyên çandî yên cihêreng in û li gorî piraniya Malayî ya di nav kategoriya Bumiputera de bi kêşeyên yekta re rû bi rû dimînin.²⁰ Ji ber vê yekê, têgeha giştî ya “Bumiputera” dikare cihêrengiya navxweyî û dereceyên cihêreng ên marjînalîzasyonê veşêre, qatek din a tevliheviyê li têgihiştina têkiliyên etnîkî û belavkirina “îmtiyazan” di nav mozaîkê de zêde bike. Ev yek bandorê li ser awayê ku “aheng” ji hêla komên cihêreng ên di nav vê kategoriyê de bi awayekî cihêreng tê ceribandin dike.

III. Stûnên Mozaîkê: Pêşangehên Çandî û Beşdariyên Civakên Etnîkî yên Sereke

A. Cîhana Malayî: Ziman, Adet, Îslam û Mîrata Çandî

Ziman: Bahasa Melayu (zimanê Malayî) zimanê neteweyî û fermî ye, ku ji hêla destûrî ve nasnameya Malayî pênase dike.¹⁸ Rewşenbîrkirin û modernîzekirina wê projeyên sereke yên dewletê bûne.¹⁸

Adet: Adet (urf û edet)ên Malayî bingehek nasnameya Malayî ye, ku bi bandorên Hindu-Budîst û Îslamî re têkel bûye.²⁷ Ew nirxên wekî nazikbûn, rêzgirtin, û berpirsiyariyên komunal vedihewîne.²⁸ Têgeha budi (ku fezîletên wekî comerdi, rêzgirtin, dilsozî vedihewîne) ji bo têkiliyên civakî yên Malayî navendî ye.²⁸

Îslam: Îslam ji hêla destûrî ve ola Federasyonê û taybetmendiyek diyarker a Malayiyekî ye.¹⁷ Ew bi awayekî bingehîn bandorê li civaka Malayî, baweriyên giyanî, û awayê jiyanê dike.²⁸

Mîrata Çandî: Kevneşopiyên devkî yên dewlemend berî nivîsandinê hebûn, paşê di bin bandora destanên Hindî û çîrokên Îslamî de man.¹⁹ Wêjeya Malayî formên wekî Hikayat (vegotinên kevneşopî, mînak, Hikayat Hang Tuah, Sejarah Melayu), pantun, û syair vedihewîne.¹⁹ Hunerên kevneşopî felsefe û nirxên çandî nîşan didin.²⁷

Pênaseya destûrî ya “Malayî” (ziman, ol, adet – ²⁷) nasnameyek bi qanûnî xurtkirî û xuya homojen diafirîne. Lêbelê, vekolînên akademîk ²⁷ rageşiyek dîrokî di navbera homojenî û cihêrengiyê de di nav nasnameya Malayî bi xwe de destnîşan dikin, bi avahiyên cihêreng ên elît û nêrînên cîhanî yên civakî-çandî (mînak, Bangsa Melayu, Melayu Baru). Ev yek tê wê wateyê ku “stûna Malayî” ya mozaîkê bi xwe pirreng e. Destûr pênaseyeke zelal û sêalî ya Malayiyekî peyda dike.²⁷ Ev pênase ji bo rêxistina siyasî û civakî li Malezyayê krîtîk e. Lêbelê, karê zanistî ²⁷ şîrove û avahiyên dîrokî û hemdem ên cihêreng ên “Malayîbûnê” (mînak, “Melayu Baru” an “Civic Melayu”) destnîşan dike. Ev yek nîşan dide ku dema ku ji ber pênaseya destûrî ji derve yekgirtî xuya dike, cihêrengiya navxweyî û şîroveyên ku her ku diçe diguherin ên nasnameya Malayî hene, ku tevliheviyê li vê pêkhateya sereke ya mozaîkê zêde dikin. Globalîzasyon jî bandorê li vê dike, ku dibe sedema ji nû ve vedîtina perçeyên “herêmî” yên Malayî.²⁷

B. Dîasporaya Çînî li Malezyayê: Rolên Aborî, Lêgerînên Perwerdehiyê û Berxwedana Çandî

Rolên Aborî: Ji hêla dîrokî ve di kanên qelay û lastîkê de girîng bûn, niha di bazirganî, karsazî, û sektorên aborî yên cihêreng de berbiçav in.⁴

Lêgerînên Perwerdehiyê: Giranî li ser perwerdehiyê tê danîn, ku damezrandin û parastina dibistanên zimanê Çînî rolek krîtîk di parastina ziman (Mandarîn, Kantonî, Hokkien, hwd.) û çandê de dilîze.⁴

Berxwedana Çandî: Parastina zimanan, pîrozkirina festîvalên mezin (Sersala Çînî, Festîvala Navîn a Payîzê) bi pratîkên kevneşopî yên wekî reqsên şêr û ejdeha.⁴ Çalakiyên mîrata çandî yên wekî reqsa şêr hişmendiya etnîkî xurt dikin.²⁹

Nasname: Çîniyên Malezyayî bi gelemperî nasnameyek dualî dijîn, kokên xwe yên Çînî bi neteweya Malezyayî re hevseng dikin, ku carinan dibe sedema “krîza nasnameyê” an fikarên fêrbûna ziman.³⁰

Giranîdayîna xurt û serkeftina perwerdehiya bi zimanê Çînî ⁴ di parastina ziman û nasnameya çandî ya Çînî de li seranserê nifşan rolek bingehîn lîstiye. Lêbelê, ev serkeftin bi xwe jî di nîqaşên neteweyî yên li ser entegrasyon û pergalên dibistanên neteweyî de bûye xalek gengeşiyê (wek ku ji nîqaşên li ser pergala perwerdehiyê ya ku beşdarî parçebûnên etnîkî dibe di ¹¹ de, û hewldana ji bo zimanê neteweyî ¹⁸ de tê fêm kirin). Civakên Çînî dibistanên xwe ava kirin ji bo parastina ziman û çandê.⁴ Van dibistanan di parastina zimanên mîratî de bi bandor bûne.²⁹ Ev parastina zimanî û çandî nasnameya etnîkî xurt dike.²⁹ Lêbelê, di çarçoveyek avakirina neteweyê de ku giranî li ser ziman û nasnameyek neteweyî dide ¹¹, hebûna pergalên zimanê zikmakî yên cihêreng dikare ji hêla hinekan ve wekî astengiyek ji bo entegrasyona tam were dîtin, ku ev yek dibe sedema nîqaşên siyasî û civakî. Ev yek rageşiyek di nav “mozaîkê” de radixe ber çavan – ka çiqas cihêrengî bi yekîtiya neteweyî re lihevhatî ye.

C. Şopa Hindî: Kevneşopiyên Olî, Pirrengiya Zimanî û Pêşangehên Hunerî

Esl û Demografî: Bi piranî ji eslê Hindistana Başûr in (Tamîl, Malayalî, Telugu zêdetirî 85% pêk tînin – ¹⁹), û dora 7-10% ji nifûsê pêk tînin.¹⁹

Kevneşopiyên Olî: Çandên Hindu û Sikh anîn, ku Hinduîzm xurt maye.¹⁹ Bi hezaran perestgehên ku li seranserê Malezyayê ji bo xwedayên Tamîlî hatine çêkirin, parastina nirxên olî û baweriyên kevneşopî yên Hindistana Başûr nîşan didin.³¹ Festîvalên mezin ên wekî Deepavali û Thaipusam bi berfirehî têne pîroz kirin.³¹

Pirrengiya Zimanî: Bi zimanên cihêreng ên Asyaya Başûr diaxivin, ku Tamîlî wekî zimanek hindikahî tê nas kirin û di hin dibistanan de tê bikar anîn.¹⁹

Pêşangehên Hunerî: Bandorên çandî yên berî serxwebûnê di mîmariya Dravidî de (Perestgeha Maha Mariamman), pêjgeha Hindistana Başûr, cil û berg, û wêjeya Malayî de têne dîtin.³¹ Navenda Çanda Hindî ya Indira Gandhi (IGCIC) muzîka klasîk a Hindî, reqs, yoga, hwd. pêş dixe.³¹ Hunerên performansê û wêje beşek ji beşdariya wan in.³²

Civaka Hindî ya Malezyayî, dema ku ji hêla hejmarî ve piçûktir e, bi awayekî çalak mîrateyek olî-çandî ya dewlemend bi girêdanên transneteweyî yên xurt bi Hindistanê re diparêze û nîşan dide.¹⁹ Ev yek mozaîka neteweyî dewlemend dike lê di heman demê de tê wê wateyê ku pêşangehên çandî û fikarên wan carinan dikarin di bin bandora pêşveçûnên li Hindistanê de bin an jî bi wan re deng vedin, ku ev yek dîmenek navneteweyî li dînamîkên pirçandî yên herêmî zêde dike. Civaka Hindî li Malezyayê bi piranî ji Hindistana Başûr tê.¹⁹ Wan bi awayekî çalak kevneşopiyên olî (Hinduîzm, avakirina perestgehan – ¹⁹) û pratîkên çandî (festîval, huner – ³¹) parastine. Saziyên wekî IGCIC û danûstandinên çandî bi Hindistanê re girêdanên berdewam nîşan didin.³¹ Ev girêdana xurt bi welatê bav û kalên wan re tê wê wateyê ku pêşveçûnên çandî û heta siyasî yên li Hindistanê carinan dikarin di nav civaka Hindî ya Malezyayê de deng vedin an jî girîng bin, ku ev yek bandorê li nasname û pêşangeha wan a di nav mozaîka Malezyayê de dike. Ev jî tê wê wateyê ku beşdariyên wan ên çandî ne statîk in lê beşek ji çandek dîasporayî ya zindî û pêşveçûyî ne.

D. Gelên Xwecihî (Orang Asal, Xwecihiyên Sabah û Sarawakê): Mîrata Pirreng û Pirsgirêkên Hemdem

Orang Aslî (Nîvgirava Malezyayê): Ji komên etnîkî yên cihêreng pêk tên (mînak, Jahut, Senoi, Negrito – ¹¹). Ew xwedî ziman, pergalên zanînê, bawerî, û pratîkên yekta ne ji bo birêvebirina çavkaniyan bi awayekî domdar.²⁰ Gelek ji wan li nêzî deverên daristanî dijîn, bi çandiniya bizivir (swiddening), nêçîrvanî, berhevkirin, û bazirganiya berhemên daristanê re mijûl dibin.²⁰ Kêşeyên wan mafên axê, zextên asîmîlasyonê, hilweşîna nasnameya çandî û ziman, pirsgirêkên serokatiyê, û bandora modernîzasyonê ne.²⁰

Xwecihiyên Sabahê: Zêdetirî 30-42 civakên etnîkî (mînak, Kadazandusun, Murut, Bajau, Rungus, Tatana – ¹¹). Kevneşopiyên dewlemend di cil û berg, reqs, muzîk, û destkariyê de.²¹ Cil û bergên kevneşopî yên wekî sira lambung a Tatana nasnameya etnîkî sembolîze dikin û dikarin pejirandina di nav ciwanan de xurt bikin.²⁶ Navendên çandî armanc dikin ku mîratê pîroz bikin lê di girêdana bi civakan re û hevsengkirina turîzmê de bi kêşeyan re rû bi rû dimînin.²¹ Toleransa etnîkî ya bilind û zewaca nav-etnîkî têne destnîşan kirin.²¹

Xwecihiyên Sarawakê: Zêdetirî 27 komên etnîkî (mînak, Iban, Bidayuh, Orang Ulu – ¹¹). Mîrata çandî ya cihêreng ku berhemên pêşdîrokî (Şikeftên Niah), seramîk, tûnc, morî, cil û berg (Pua Kumbu), selikvanî, neqşên daran, xaniyên dirêj, û kevneşopiyên devkî vedihewîne.³⁸ Hewldan ji bo parastin û pêşxistina vê mîratê bi rêya muze û gundên çandî.³⁸

Civakên xwecihî yên Malezyayê, ku Orang Aslî, Xwecihiyên Sabahê, û Xwecihiyên Sarawakê vedihewînin, kûrahiyek awarte ya cihêrengiya çandî di nav kategoriya “xwecihî” ya berfireh de temsîl dikin. Lêbelê, ew bi yekrengî bi gefên girîng re ji bo mayîna çandî (wendabûna ziman, hilweşîna pratîkên kevneşopî, pirsgirêkên axê) ji ber modernîzasyon, polîtîkayên asîmîlasyonê, û carinan serokatiya nebibandor an piştgiriya hikûmetê re rû bi rû dimînin.²⁰ Ev yek dipirse ka ev “têlên” bingehîn ên mozaîkê bi têra xwe têne parastin û nirxandin. Orang Aslî, Xwecihiyên Sabahê, û Xwecihiyên Sarawakê komên pir cihêreng in ku xwedî ziman, adet, û çandên maddî yên yekta ne.²⁰ Tevî cihêrengiya xwe, ew kêşeyên hevpar parve dikin: wendakirina axên kevneşopî ²⁰, hilweşîna ziman û pratîkên çandî ji ber modernîzasyon û asîmîlasyona nav çanda serdest ²⁰, û fikarên li ser piştgiriya hikûmetê û serokatiyê.²⁵ Ev şêwaz ji bo çandên xwecihî di nav dewleta neteweyî ya Malezyayê de xeternasiyek pergalî nîşan dide. Bandora vê yekê ev e ku dema Malezya wekî mozaîkek çandî tê pîroz kirin, dibe ku perçeyên “xwecihî” yên wê mozaîkê biçilmisen an jî bi awayên ku cihêrengiya wan kêm dikin ji nû ve werin şekildanîn, ku ev yek pirsên krîtîk li ser dadmendiya çandî û yekrêziya demdirêj a mozaîkê bi xwe derdixe holê. “Ahenga” mozaîkê dibe ku tawîz bide heke beşdarên wê yên herî kevn xwe marjînal hîs bikin an mîrata wan bi rastî neyê piştgirî kirin.²⁵

Tablo 1: Tabloya Kompozîsyona Etnîkî û Taybetmendiyên Çandî yên Sereke li Malezyayê

Koma Etnîkî	Nifûsa Texmînkirî/Rêje	Ziman(ên) Sereke	Ol(ên) Sereke	Pratîk/Cejnên Çandî yên Sereke
Malayî	~50-58% 11	Bahasa Melayu	Îslam (fermî) 17	Adat (urf û edet), budi, Hari Raya Aidilfitri, Hari Raya Haji, wêjeya Hikayat, pantun, syair 4
Çînî	~23-24% 11	Mandarîn, Kantonî, Hokkien, hwd.	Budîzm, Taoîzm, Xirîstiyanî	Sersala Çînî, Festîvala Navîn a Payîzê, reqsên şêr û ejdeha, parastina dibistanên zimanê Çînî 4
Hindî	~7-10% 19	Tamîlî, Malayalî, Telugu, hwd.	Hinduîzm, Sikhîzm, Xirîstiyanî, Îslam	Deepavali, Thaipusam, mîmariya perestgehên Dravidî, muzîk û reqsên klasîk ên Hindî, pêjgeha Hindistana Başûr 19
Orang Aslî (Jahut, Senoi, Negrito, hwd.)	Beşek ji “yên din”	Zimanên Asliyanî yên cihêreng, Bahasa Melayu	Anîmîzm, Xirîstiyanî, Îslam	Çandiniya bizivir (swiddening), nêçîrvanî, berhevkirin, kevneşopiyên devkî, hunerên destan, pergalên zanînê yên xwecihî 20
Xwecihiyên Sabahê (Kadazandusun, Murut, Bajau, hwd.)	Beşek ji Bumiputera	Zimanên xwecihî yên cihêreng, Bahasa Melayu	Xirîstiyanî, Îslam, baweriyên kevneşopî	Pesta Kaamatan (Festîvala Çinînê), cil û bergên kevneşopî (mînak, sira lambung a Tatana), reqs û muzîka kevneşopî, destkarî 11
Xwecihiyên Sarawakê (Iban, Bidayuh, Orang Ulu, hwd.)	Beşek ji Bumiputera	Zimanên xwecihî yên cihêreng, Bahasa Melayu	Xirîstiyanî, Îslam, baweriyên kevneşopî	Gawai Dayak, Pua Kumbu (tekstîl), neqşên daran, morî, xaniyên dirêj, kevneşopiyên devkî, muzîka kevneşopî (mînak, Sape’) 11

IV. Tevnê Tevlihev: Dînamîkên Ahengî û Rageşiyê di Têkiliyên Navetnîkî de

A. Vegotinên Ahenga Civakî û Hevgirtinê: Mekanîzma û Diyarde

Malezya bi gelemperî bi wêneyek hevjiyana aştiyane di navbera komên etnîkî yên cihêreng de tê nîşandan, ku têkiliyên di qadên cihêreng ên wekî dibistan, daîreyên hikûmetê, û cihên giştî de pêk tên.¹² Wêneyên neteweyî, wekî posterên “Malaysia Truly Asia”, vê tevliheviyê pêş dixin.¹² Ahenga komunal wekî ku bi hewldanên dualî yên rêber û gelan tê pêşxistin tê danasîn.¹⁶ Hewldanên diyaloga nav-olî beşek ji xurtkirina vê ahengê ne.¹⁶ Welat serbilind e ku potayek helandinê ye (her çend “mozaîk” ji hêla akademîk ve rasttir e) ku tê de çand, nijad, û olên cihêreng bi hev re dijîn.¹⁷ Destûr, dema ku Îslamê wekî ola Federasyonê saz dike, destûr dide ne-Misilmanan ku baweriyên xwe bipejirînin.¹¹ Nîqaşên medyaya civakî jî bangên ji bo nasnameyek neteweyî ya berfirehtir ku hemî beşdariyan nas dike û yekîtiyê pêş dixe nîşan didin.¹²

B. Xetên Şikestî yên di Mozaîkê de: Polarîzasyona Etnîkî, Cûdakarî û Pirsgirêkên Civakî-Siyasî

Tevî vegotinên ahengê, nijad/etnîsîte bi awayekî girîng bandorê li psîkolojiya Malezyayî dike, têkiliyên civakî û tercîhên kesane şekil dide.¹² Nîjadperestî û nefret bûne serdest, ku nijad û ol wekî çekên siyasî têne bikar anîn.¹¹ Rapor bûyerên nijadî yên girîng nîşan didin, ku bi gelemperî bi siyaseta nijadî/olî û cûdakariya di kar û xanî de têkildar in.¹¹ Nîjadperestiya pergalî ji hêla komên hindikahî ve wekî çavkaniyek sereke ya newekheviyê tê nas kirin, ku di bin bandora zihniyet, normên civakî, dîrok, û avahiyên sazûmanî de ye.¹³ Cûdahiyên dewlemendiyê bi gelemperî ji hêla nasnameyên nijadî ve têne serdest kirin.¹³ Rabûna serweriya Malayî ya etnosentrîk û siyaseta Îslamîst (mînak, “Pêla Kesk” a PAS) di nav ne-Misilmanan de tirsê diafirîne û pirçandiyê dixe xeterê.¹¹ Polarîzasyona etnîkî eşkere ye, ku Malayî serdestiya siyaset û rêveberiyê dikin, Çînî di bazirganiyê de, û Hindî di pîşeyan de.⁷ Xwendekar bi gelemperî di nav komên etnîkî yên xwe de bêtir têkiliyê datînin.² Bûyerên dîrokî yên wekî serhildanên nijadî yên 1969-an di têgihiştina têkiliyên etnîkî de girîng dimînin.⁷

Nakokiyek bingehîn di navbera vegotina fermî ya “ahenga civakî” û polarîzasyon û cûdakariya etnîkî ya berdewam, ku bi gelemperî ji hêla siyasî ve tê geş kirin, heye. Îstîsmara siyasî ya nijad û olê ¹¹ rasterast dibe sedema zêdebûna hişmendî û rageşiya etnîkî, û bi vî rengî ahenga ragihandî têk dibe. Vegotinên fermî û hin çavdêriyên akademîk “hevjiyana aştiyane” û “ahengê” destnîşan dikin.¹² Lêbelê, çavkaniyên din hişmendiya etnîkî ya kûr, cûdakarî, û manîpulasyona siyasî ya nijad/olê radixin ber çavan.¹¹ Bikaranîna nijad/olê ji hêla siyasetmedaran ve ¹¹ wekî faktorek sedemî tevdigere ku parçebûnên etnîkî kûrtir dike. Ev yek dibe sedema rewşek ku “aheng” dibe ku rûkal be an jî rewşek birêvebirî be, ku bi domdarî ji hêla van stratejiyên siyasî yên parçeker ve tê tehdît kirin. “Xetên şikestî” ne tenê şikestinên pasîf in lê ji hêla hin aktorên taybetî ve bi awayekî çalak têne fireh kirin.

C. Peymana Civakî ya Malezyayê û Şîroveyên Wê yên Gengeşî

Peymana Civakî ya Malezyayê (MSC) lihevkirinek ku di dema Serxwebûnê de pêk hatiye temsîl dike: mafên hemwelatîbûnê ji ne-Malayiyan re hatin dayîn li hember pejirandina “pozîsyona taybetî” ya Malayiyên xwecihî.¹⁴ Vê “bazirganiyê” cihêrengiya etnîkî xurt kir li şûna ku wê ji holê rake.¹⁴ Ew ne belgeyek fermî ye lê di Destûrê de, polîtîkayên aborî (NEP), û nîqaşa siyasî de xuya dike.¹⁴ Şîroveyên akademîk cihêreng in (peymana destûrî, bazirganiya hevpar, hêmana etno-olî) lê bi gelemperî rola wê di şekildana dînamîkên hêzê û meşrûiyeta serwer de destnîşan dikin.¹⁴ Rexnevan argûman dikin ku pêkanîna MSC, bi taybetî bi rêya nîqaşa Ketuanan Melayu (Serweriya Malayî), dibe sedema serdestiyê û hemwelatîbûna ne-Malayî wekî nediyar nîşan dide.¹⁴ Ev nîqaş Malayiyan wekî “xwediyên rastîn” bi mafên siyasî yên bilindtir destnîşan dike.¹⁴

Peymana Civakî ya Malezyayê (MSC), ku wekî peymanek bingehîn ji bo îstîqrara neteweyî hatibû armanc kirin, bûye xalek navendî ya gengeşiyê û çavkaniyek “tevliheviya” berdewam di têkiliyên navetnîkî de. Şîroveyên wê yên cihêreng û rabûna îdeolojiyên wekî Ketuanan Melayu nîşan didin ku şertên hevjiyanê bi domdarî têne gengeşî kirin, ku bandorê li hesta aîdiyet û dadmendiyê ji bo civakên cihêreng dike. MSC di dema serxwebûnê de li ser hemwelatîbûn û mafên taybetî bazirganiyek bû.¹⁴ Armanca wê ew bû ku cûdahiyên etnîkî li hev bîne û dewletek îstîqrar biafirîne.¹⁴ Lêbelê, pêkanîn û şîrovekirina wê, bi taybetî bi rêya Ketuanan Melayu, wekî ku neheqî û serdestiyê diafirîne tê dîtin.¹⁴ Ev tê wê wateyê ku MSC, li şûna ku mijarek çareserkirî be, qadek dînamîk û gengeşî ye. Bandora vê yekê ev e ku “ahenga” rastîn di nav mozaîkê de nayê pêkanîn heke “peymana” bingehîn ji hêla beşên girîng ên nifûsê ve wekî neheq an wekî amûrek ji bo serweriya etnîkî were dîtin. Ev gengeşiya berdewam ajokarek sereke ya “tevliheviyê” di tevna civakî ya Malezyayê de ye.

Meyla komên etnîkî ku di gelek warên jiyanê de (mînak, perwerdehî, têkiliya civakî²) ji hêla avahîsaziyê ve ji hev cuda bimînin, tevî dehsalên avakirina neteweyê, nîşan dide ku perçeyên “mozaîkê”, dema ku bi hev re dijîn, dibe ku kêmasiya girêdana kûr a navçandî hebe. Vê yekê bandorên zincîrî li ser hevgirtina neteweyî û bandorkeriya polîtîkayên entegrasyonê dike. Lêkolîn nîşan didin ku xwendekar tercîh dikin ku bi etnîsîteya xwe re kom bibin.² Deverên niştecihbûnê û cihên kar jî dikarin cudabûnê nîşan bidin.¹¹ Ev yek tevî polîtîkayên ku armanca wan entegrasyon e pêk tê.² Ev kêmasiya têkiliya navetnîkî ya kûr û watedar li derveyî astên rûkal tê wê wateyê ku dema ku “mozaîk” ji hêla hebûna çandî ya cihêreng ve heye, dibe ku “çîmentoya” ku perçeyan bi hev ve girêdide li hin cihan qels be. Ev yek dikare civakê ji polarîzasyonê re xeternaktir bike dema ku pirsgirêkên etnîkî têne siyasî kirin.

V. Dewlet û Civak: Polîtîka, Perwerdehî û Lêgerîna Yekîtiya Neteweyî

A. Pirçandî di Polîtîkayê de: Ji Mîratên Kolonyal heya Avakirina Neteweya Piştî Serxwebûnê

Dîroka kolonyal bi awayekî girîng bandor li perestgehên civakî, aborî, û siyasî kir, ku kategoriyên nijadî nasnameyên kolektîf xurt kirin.⁷ Malezyaya piştî serxwebûnê li ser bingeha îdeolojiya nijadî ya kolonyal ji hêla civakî ve hate rêxistin kirin.¹³ Pirçandî piştî 1957-an bi fermî hate nas kirin.² Polîtîkayên dewletê armanc kirine ku vê cihêrengiyê birêve bibin, ji toleransê ber bi pejirandinê û hembêzkirina cihêrengiyê wekî beşek ji giyanê Malezyayî pêşve çûne.² Polîtîkayên sereke Polîtîkaya Aborî ya Nû (NEP) ku armanca wê çareserkirina newekheviyên aborî bû ⁷, Rukun Negara (Prensîbên Neteweyî) ¹¹, Nexşerêya Yekîtiya Neteweyî ¹¹, û çarçoveyên wekî 1Malaysia ²⁷ û Malaysia Madani ¹¹ vedihewînin. Nêzîkatiya Malezyayê ji pirçandiyê re bi gelemperî bi ya Sîngapurê re tê berawird kirin, ku modela Malezyayê wekî “cudabûn û tercîhkirin” (Polîtîkaya Bumiputera) li hember “entegrasyon û pragmatîzm” a Sîngapurê tê danasîn.⁴⁶ Van nêzîkatiyên cihêreng bûne sedema encamên cihêreng di toleransa navetnîkî û pêşbaziya neteweyî de.⁴⁶

B. Rola Perwerdehî û Ziman di Şikilkirina Têgihiştina Navçandî û Nasnameyê de

Perwerdehî wekî ku bi pirçandiyê re bi awayekî nelirêkirî girêdayî ye tê dîtin, ku ji bo xurtkirina hevgirtina civakî û toleransê krîtîk e.² Zimanê neteweyî, Bahasa Malaysia, wekî amûrek yekgirtî û zimanê perwerdehî û rêveberiyê hate saz kirin.¹⁸ Rewşenbîrkirina wê pêşînek bû.¹⁸ Lêbelê, pergala perwerdehiyê di heman demê de wekî faktorek ku beşdarî parçebûnên etnîkî dibe jî tê nas kirin ¹¹, ku dibistanên zimanê zikmakî (Çînî, Tamîlî) li kêleka dibistanên neteweyî xebata xwe didomînin. Ev yek rageşiyek di navbera parastina çandî û entegrasyona neteweyî de nîşan dide. Kursên mecbûrî yên wekî Modula Têkiliyên Etnîkî li zanîngehên giştî û Lêkolînên Malezyayî li saziyên taybet armanc dikin ku hişmendiyê bilind bikin û têgihiştina hevdu hêsan bikin.² Lêbelê, bandorkeriya wan di zêdekirina zîrekiya çandî û entegrasyonê de tê nîqaş kirin.¹⁵ Nexşerêya Perwerdehiya Malezyayê (Perwerdehiya Bilind) 2015–2025 armanc dike ku mezûnên baş-pêşketî hilberîne, ku bernameyên hev-dersî, bi taybetî di huner û çandê de, wekî amûrên ji bo vekirina jêhatîbûn û serokatiyê têne dîtin.⁵

Nakokiyek berdewam di navbera armancên diyarkirî yên dewletê yên yekîtiya neteweyî û entegrasyonê bi rêya polîtîka û perwerdehiyê, û rastiya çavdêrîkirî ya cudabûn û polarîzasyona etnîkî ya berdewam di gelek waran de, bi taybetî perwerdehiyê de heye.¹¹ Ev yek nîşan dide ku niyeta polîtîkayê her gav nagihîje encamên civakî yên xwestî. Dewleta Malezyayê gelek polîtîka (NEP, Nexşerêya Yekîtiya Neteweyî, Rukun Negara) û destpêşxeriyên perwerdehiyê (kursa Têkiliyên Etnîkî, pêşxistina zimanê neteweyî) pêk aniye ku armanca wan xurtkirina yekîtî û têgihiştina pirçandî ye.² Tevî van hewldanan, lêkolîn nîşan didin ku xwendekar bi gelemperî li gorî etnîsîteya xwe ji hev vediqetin ², pergala perwerdehiyê bi xwe wekî çavkaniyek parçebûnê tê dîtin ¹¹, û bandorkeriya kursên taybetî yên wekî Têkiliyên Etnîkî di başkirina CQ de tê pirsîn.¹⁵ Ev nakokî tê wê wateyê ku faktorên avahîsaziyê, normên civakî yên kûr, bandorên siyasî, an jî dibe ku kêmasiyên di sêwirandin û pêkanîna polîtîkayê de astengî li pêkanîna entegrasyona rastîn dikin. Bandora vê yekê ev e ku ji polîtîkayên ji jor ber bi jêr ve zêdetir hewce ye; dibe ku nêzîkatiyek berfirehtir ku têkiliyên bingehîn û alîgiriyên pergalî çareser dike pêwîst be.

C. Zîrekiya Çandî (CQ) û Girîngiya Wê li Malezyayeke Pirreng

Zîrekiya Çandî (CQ) şiyana adaptekirina bi bandor li çarçoveyên çandî yên cihêreng e, ku zanîn, têgihiştin, û hestiyariya çandî vedihewîne.¹⁵ Li Malezyaya pirçandî, ku têkiliyên navçandî ji bo îstîqrara civakî kêşeyek in, CQ krîtîk e.¹⁵ Hikûmet hewl dide ku CQ çêtir pêş bixe.¹⁵ Lêkolîn nîşan didin ku xwendekarên zanîngehê yên Malezyayî bi gelemperî xwedî astên CQ yên navîn in, û kursên wekî Têkiliyên Etnîkî dibe ku wê bi awayekî girîng baş nekin.¹⁵ CQ ya bilind ragihandin û adaptasyonê hêsan dike, û bi karîgeriya di hawîrdorên cihêreng de ve girêdayî ye.¹⁵ CQ ya kêm dikare felaket be.¹⁵

Giranîdayîna li ser zimanek neteweyî (Bahasa Malaysia) wekî amûrek yekîtiyê ¹⁸ bi parastina ziman û pergalên perwerdehiya zimanê zikmakî re ⁴ bi hev re heye. Ev dualîbûn rageşiyek bingehîn di avakirina neteweya Malezyayê de nîşan dide: ka meriv çawa nasnameyek neteweyî ya hevpar ava dike dema ku mîrasên zimanî yên etnîkî yên cihêreng rêz digire û diparêze. Meyl xuya dike ku hevjiyanek birêvebirî ye li şûna asîmîlasyona zimanî ya tam. Bahasa Malaysia zimanê neteweyî ye, ku armanca wê yekîtî ye.¹⁸ Di heman demê de, dibistanên zimanê zikmakî yên Çînî û Tamîlî hene û ji bo parastina çandî ji bo wan civakan girîng in.⁴ Ev yek perestgehek zimanî diafirîne ku tê de gelek ziman xwedî rolên girîng in. Girêdana sedemî ev e ku daxwaza parastina çandî ji hêla komên hindikahî ve dibe sedema parastina pergalên zimanê zikmakî, ku paşê bi hewldana dewletê ya ji bo zimanek neteweyî re dikeve têkiliyê. Encama vê ne asîmîlasyona tam e lê piralîbûnek zimanî ya tevlihev e. Ev meyl nîşan dide ku “mozaîk” heta zimên jî dirêj dibe, ku perçeyên zimanî yên cihêreng, carinan bi nerehetî, bi hev re dijîn.

Dîtina ku astên Zîrekiya Çandî (CQ) di nav xwendekarên zanîngehê de bi gelemperî navîn in û ji hêla kursên têkiliyên etnîkî yên heyî ve bi awayekî girîng nayên zêdekirin ¹⁵, ji bo ahenga civakî ya pêşerojê û pêşbaziya aborî ya Malezyayê di cîhanek globalîzekirî de bandorên girîng hene. Ew kêmasiyek di navbera rûbirûbûna pirçandî û pêşxistina jêhatîbûnên kûr ên navçandî de nîşan dide. Malezya bi xwezayî pirçandî ye, ku rûbirûbûna cihêrengiyê peyda dike.² CQ ji bo birêvebirina bi bandor a hawîrdorên weha girîng e.¹⁵ Lêkolîn nîşan didin ku astên CQ bi awayekî optîmal bilind nînin, û destwerdanên perwerdehiyê yên heyî dibe ku têr nekin.¹⁵ Bandora berfirehtir ev e ku heke nifşên pêşerojê kêmasiya CQ ya bilind hebin, ew dikare hevkariya navetnîkî ya bi bandor, hilberîna cîhê kar di tîmên cihêreng de, û hevgirtina civakî ya giştî asteng bike. Dibe ku ew bandorê li şiyana Malezyayê bike ku pirçandiya xwe wekî hêzek li ser sehneya cîhanî bi tevahî bi kar bîne. Ev yek hewcedariyek ji bo ji nû ve nirxandina nêzîkatiyên pedagojîk ji bo xurtkirina CQ destnîşan dike.

VI. Encam: Mozaîka Berdewam a Malezyayê – Ponijînên li ser Tevlihevî û Hevjiyanê

A. Sentezkirina Têkiliya Pirrengiya Çandî, Tevlihevî û Ahengê

Malezya wekî neteweyek ku bi cihêrengiya xwe ya çandî ya dewlemend tê pênase kirin, “mozaîkek çandî” ye ku tê de komên etnîkî yên cihêreng têlên cihêreng li xalîçeya neteweyî zêde dikin.² Ev cihêrengî bi xwezayî tevliheviyê tîne, ku ji mîrasên kolonyal ên dîrokî, rêgehên civakî-aborî yên cihêreng, nêrînên cîhanî yên çandî û olî yên cihêreng, û vegotinên siyasî yên gengeşî derdikeve.⁶ Lêgerîna ahengê pêvajoyek danûstandinê, birêvebirina dewletê, û hewldana civakî ya berdewam e, ne destkeftiyek statîk e.¹² Ew li kêleka, û bi gelemperî ji hêla, rageşî û xetên şikestî yên bingehîn ve tê ceribandin.

“Mozaîka çandî” ya Malezyayê ne karek hunerî yê qediyayî ye lê avahiyek civakî ya dînamîk e ku bi domdarî ji nû ve tê danûstandin. “Ahenga” wê şert û mercî ye û hewcedarî hewldanek berdewam e ji bo parastina li hember tevliheviyên xwerû û kêşeyên nû. Gotarê avakirina dîrokî ya cihêrengiyê (Beş II) û beşdariyên cihêreng ên komên cihêreng (Beş III) nîşan da. Di heman demê de rageşiyên berdewam, xetên şikestî, û manîpulasyonên siyasî yên ku tevliheviyê diafirînin (Beş IV) jî nîşan da. Polîtîkayên dewletê û hewldanên perwerdehiyê armanc dikin ku vê yekê birêve bibin, bi serkeftinek tevlihev (Beş V). Ji ber vê yekê, “mozaîk” ne statîk e. Ew ji hêla hêzên hemdem (globalîzasyon, helwestên ciwanan) û mîrasên dîrokî ve bi awayekî çalak tê şekildanîn. “Aheng” ne tiştek diyarkirî ye lê encamek birêvebirina serkeftî (an neserkeftî) ya van têkiliyên tevlihev e.

B. Cewhera Pêşveçûyî ya Mozaîka Çandî ya Malezyayê di Sedsala 21-an de

Globalîzasyon, modernîzasyon, û medyaya nû dînamîkên nû didin nasîn, ku bandorê li nasnameyên çandî (bi taybetî di nav ciwanan de²⁷) û têkiliyên navçandî dikin.³⁷ Pêşveçûnek berdewam di awayê ku nasnameyên etnîkî têne avakirin û pêşandan de heye, ku nifşên ciwan dibe ku van bi awayekî cihêreng birêve bibin.¹¹ Hevsengiya di navbera parastina mîrasên etnîkî yên cihêreng û avakirina nasnameyek neteweyî ya hevpar de (mînak, têgeha Bangsa Malaysia – ²⁷) mijarek navendî dimîne.

C. Ponijînên Dawî li ser Berxwedêrî û Kêşeyên Tevna Pirçandî ya Malezyayê

Mozaîka çandî ya Malezyayê bi dehsalan berxwedêriyek berbiçav nîşan daye, tevî tevliheviyên xwe bi piranî aştiyê parastiye.¹⁶ Lêbelê, kêşeyên wekî polarîzasyona etnîkî, hestiyariyên olî, newekheviyên civakî-aborî, û manîpulasyona siyasî ya nasnameyê berdewam dikin ku vê berxwedêriyê biceribînin.¹¹ Pêşeroja hevjiyana ahengdar a Malezyayê di nav mozaîka wê ya tevlihev de dibe ku bi xurtkirina polîtîkayên berfireh, xurtkirina têgihiştina navçandî ya rastîn û Zîrekiya Çandî (CQ), misogerkirina pêşkeftina wekhev, û berxwedana li hember siyasîkirina cûdahiyên etnîkî û olî ve girêdayî be.

Domdariya demdirêj a modela pirçandî ya yekta ya Malezyayê bi şiyana wê ya çareserkirina pirsgirêkên pergalî yên newekhevî û dûrxistinê (ku di ¹¹ de hatine destnîşan kirin) ve girêdayî ye, dema ku astek kûrtir a Zîrekiya Çandî (CQ) û rêzgirtina hevdu ku ji toleransa tenê wêdetir diçe, pêş dixe. Lêkolîn pirsgirêkên pergalî yên wekî nîjadperestî, newekheviyên aborî yên bi etnîsîteyê ve girêdayî, û marjînalîzasyona hin koman (bi taybetî civakên xwecihî) destnîşan dike. Di heman demê de nîşan dide ku astên heyî yên têgihiştina kûr a navçandî (CQ) dibe ku têr nekin.¹⁵ Heke ev pirsgirêkên bingehîn neyên çareser kirin, “xetên şikestî” (Beş IV.B) dikarin firehtir bibin, ku dibe sedema bêîstîqrariya civakî ya mezintir. Bi vî rengî, pêşeroja mozaîkê ne tenê bi pîrozkirina cihêrengiyê ve girêdayî ye, lê bi xebata çalak a ber bi wekheviya mezintir û jêhatîbûna navçandî ya kûrtir ve girêdayî ye. Ev yek ji polîtîkayan wêdetir hewce dike; ew hewcedarî guhertinek di helwestên civakî û îradeya siyasî de ye.

çavkaniyên wergirtî

1. What is a culture mosaic, and how does it differ from a melting pot? – Quora, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.quora.com/What-is-a-culture-mosaic-and-how-does-it-differ-from-a-melting-pot
2. proceeding.umsu.ac.id, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://proceeding.umsu.ac.id/index.php/ic2lc/article/download/61/58
3. REVITALIZING TRADITIONS: MUSIC, DANCE, PUPPETRY, ART EDUCATION, AND CULTURAL EXCHANGE ALONG THE MARITIME SILK ROAD BETWEEN QUANZ – Arts Educa, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://artseduca.com/submissions/index.php/ae/article/download/223/62
4. Ethnic Diversity in Malaysia: A Historical Overview – History of Mexico Website, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.mexicohistorico.com/paginas/ethnic-diversity-in-malaysia-a-historical-overview-9ee2f3aa.html
5. THE ROLE OF CULTURAL TALENT IN SHAPING UNIVERSITY STUDENT LEADERSHIP, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://hep.upm.edu.my/artikel/peranan_bakat_kebudayaan_dalam_membentuk_kepimpinan_mahasiswa_universiti-85938?L=en
6. Political and Cultural Representation in Malaysian Websites – International Journal of Design, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://ijdesign.org/index.php/IJDesign/article/view/286/167
7. View of Ethnic Relations in Malaysia: Harmony & Conflict (New …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ijie.um.edu.my/article/view/4893/2751
8. s3.us-west-1.wasabisys.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/singapore-malaysia/The%20State,%20Development/Nicholas%20Tarling%20&%20Edmund%20Terence%20Gomez%20%28edt%29%20%281503%29/Nicholas%20Tarling%20&%20Edmund%20Terence%20Gomez%20%28e%20-%20The%20State,%20Development.pdf
9. Daikin Youth Design Competition 2024 – Navigating Tomorrow’s Design, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://daikinyouthdesign.daikin.com.my/navigating-tomorrow-design/
10. Public University Student’s Views on Malaysia’s Anti-Witchcraft Law – RSIS International, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://rsisinternational.org/journals/ijriss/articles/public-university-students-views-on-malaysias-anti-witchcraft-law/
11. http://www.imanresearch.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.imanresearch.com/wp-content/uploads/2024/03/Protecting-Malaysian-Multiculturalism.pdf
12. gaexcellence.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://gaexcellence.com/ijlgc/article/download/608/501/1702
13. Full article: Racialised perspectives on inequality: a qualitative …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01419870.2025.2493938?src=
14. http://www.lse.ac.uk, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.lse.ac.uk/government/Assets/Documents/pdf/masters/2020/Aiman-Mohammad-Caezar.pdf
15. THE INFLUENCE OF CULTURAL INTELLIGENCE ON PERCEIVED EMPLOYABILITY AMONG UNDERGRADUATES IN MALAYSIA, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://jurcon.ums.edu.my/ojums/index.php/jkob/article/view/4593/2912
16. Exploring Communal Harmony of Malaysia’s Culturally and …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/387546581_Exploring_Communal_Harmony_of_Malaysia’s_Culturally_and_Religiously_Diverse_Society
17. Freedom of Religion in Malaysia: A Tangled Web of Legal, Political …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://scholarship.law.unc.edu/context/ncilj/article/1932/viewcontent/26_36NCJIntlL_ComReg647_2010_2011_.pdf
18. LANGUAGE AND CULTURAL IDENTITY: – International Conference on Higher Education, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://www.intconfhighered.org/Saran-Malaysia-ICHE%20Conf%20presentation%20final%20draft.doc
19. Culture of Malaysia – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Culture_of_Malaysia
20. Orang Asli in Peninsular Malaysia : Population, Spatial Distribution …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.ritsumei.ac.jp/acd/re/k-rsc/hss/book/pdf/vol06_07.pdf
21. jurcon.ums.edu.my, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://jurcon.ums.edu.my/ojums/index.php/jobsts/article/view/5970/3908
22. web.usm.my, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://web.usm.my/km/43(1)2025/KM43012025_4.pdf
23. http://www.researchgate.net, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/262871201_Malaysia’s_Three_Major_Ethnic_Group_Preferences_in_Creating_a_Malaysian_Garden_Identity#:~:text=…-,Malaysia%20has%20a%20complex%20multiracial%20population%2C%20predominantly%20defined%20by%20three,diverse%20cultural%20backgrounds%20%5B13%5D%20.
24. Constructing ethnic consciousness: the role of cultural heritage in Malaysia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01419870.2024.2383724
25. http://www.pertanika.upm.edu.my, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://www.pertanika.upm.edu.my/resources/files/Pertanika%20PAPERS/JSSH%20Vol.%2033%20(S1)%202025/02%20JSSH(S)-1591-2024.pdf
26. Tatana Traditional Costume and its Effect on Tatana Youths’ Ethnic …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1318&context=iaccp_papers
27. (PDF) Malay Cultural Identities: A Review – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/298898616_Malay_Cultural_Identities_A_Review
28. EMERGING MALAYS: MOVING FROM POVERTY TO STRONG IDENTITY AND HIGH ECONOMIC POWER – eJournal UNIB, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ejournal.unib.ac.id/ajps/article/download/9256/4547
29. Constructing ethnic consciousness: the role of cultural heritage in …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/382724835_Constructing_ethnic_consciousness_the_role_of_cultural_heritage_in_Malaysia
30. http://www.atlantis-press.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.atlantis-press.com/article/126002959.pdf
31. Cultural Connections: Malaysia-India | Diplomacy & Beyond Plus, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://diplomacybeyond.com/cultural-connections-malaysia-india/
32. BUSSIN Team | Open Psychology Research Centre, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://university.open.ac.uk/centres/psychology/research/projects/bussin/team
33. Malaysia Cultural Insights Report, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.britishcouncil.my/sites/default/files/malaysia_cultural_insights_report.pdf
34. Blazes A New Trail In The Arts World MIB JUNE 2014 Magazine – SlideShare, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.slideshare.net/slideshow/blazes-a-new-trail-in-the-arts-world-mib-june-2014-magazine/48825665
35. ejournal.um.edu.my, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ejournal.um.edu.my/index.php/KATHA/article/download/10309/7338/
36. ejournal.um.edu.my, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ejournal.um.edu.my/index.php/KATHA/article/download/10309/7338/20661
37. Cultural Preservation through ICT amongst Ethnic Minorities in Malaysia – Knowledge Words Publications, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://kwpublications.com/papers_submitted/14614/cultural-preservation-through-ict-amongst-ethnic-minorities-in-malaysia.pdf
38. s3.us-west-1.wasabisys.com, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/singapore-malaysia/Lucas%20Chin/Cultural%20Heritage%20Of%20Sarawak%20%281859%29/Cultural%20Heritage%20Of%20Sarawak%20-%20Lucas%20Chin.pdf
39. Discovering the indigenous cultures of Sarawak | Audley Travel US, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.audleytravel.com/us/borneo/tours/discovering-the-indigenous-cultures-of-sarawak
40. The process of creating mobile game: Sarawak cultural heritage – Local Content Hub, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://localcontent.library.uitm.edu.my/10747/
41. Discover Dayung Bidayuh: A Cultural Gem of Sarawak – TikTok, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.tiktok.com/@ratunangori/video/7490139816558988551
42. Primary Sources: History of the Malay World – Frog in a Well, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://froginawell.net/frog/primary-sources-the-malay-world/
43. Social Science in the Making of Malaysia – Global Dialogue, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://globaldialogue.isa-sociology.org/articles/social-science-in-the-making-of-malaysia
44. (PDF) PENGARUH CARA DAN GAYA HIDUP DALAM KEWUJUDAN BUDAYA BENDA ORANG ULU INFLUENCES OF LIVELIHOOD AND LIFESTYLE IN THE EXISTENCE OF MATERIAL CULTURE OF ORANG ULU – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/272353815_PENGARUH_CARA_DAN_GAYA_HIDUP_DALAM_KEWUJUDAN_BUDAYA_BENDA_ORANG_ULU_INFLUENCES_OF_LIVELIHOOD_AND_LIFESTYLE_IN_THE_EXISTENCE_OF_MATERIAL_CULTURE_OF_ORANG_ULU
45. Faridah SAHARI | Lecturer | PhD in Southeast Asian and East Asian Ethnography and Anthropology, UNIMAS | University of Malaysia, Sarawak, Kuching | Department of Design Technology | Research profile – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/profile/Faridah-Sahari
46. (PDF) Multiculturalism in Singapore and Malaysia: approaches and …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/345253208_Multiculturalism_in_Singapore_and_Malaysia_approaches_and_outcomes_Equality_Diversity_and_Inclusion
47. etd.uum.edu.my, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://etd.uum.edu.my/8545/1/s95459_01.pdf
48. Development and Validation of a Cross-Cultural Heart Failure-Specific Quality of Life Questionnaire – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/332068291_Development_and_Validation_of_a_Cross-Cultural_Heart_Failure-Specific_Quality_of_Life_Questionnaire