Sembola Dîroka Dewlemend a Urduna Beriya Îslamê

Petrûs: Sembola Dîroka Dewlemend a Urduna Beriya Îslamê – Lêkolîneke Akademîk

I. Pêşgotin

Petrûs, bajarê kevirî yê navdar ê Urdunê, ne tenê wek mîraseke cîhanî ya UNESCOyê tê nasîn, lê di heman demê de wek semboleke bihêz a dîroka kevnar û dewlemend a herêmê, bi taybetî di serdema beriya Îslamê de, radiweste.¹ Ev bajarê ku di nav zinarên sor ên çolê de hatiye neqişandin, şahidê şaristaniyeke bêhempa ye ku ji hêla Nebatiyan ve hatiye avakirin û pêşxistin. Girîngiya Petrûsê ne tenê di avahiyên wê yên kevirî yên bi heybet de ye, lê di heman demê de di şiyana Nebatiyan de ye ku li hawîrdoreke dijwar a çolê şaristaniyeke pêşketî ava bikin. Ev yek bi serê xwe nîşan dide ku sembolîzma Petrûsê bi berxwedan û adaptebûnê ve girêdayî ye. Çavkaniyên cihêreng behsa hawîrdora dijwar a Petrûsê û jêhatîbûna Nebatiyan di birêvebirina avê de dikin.² Avakirina bajarekî mezin û dewlemend ² li cihekî wiha, bêyî teknolojî û rêxistineke civakî ya pêşketî ne mimkun bû. Ji ber vê yekê, sembolîzma Petrûsê ji bedewiya wê ya mîmarî wêdetir diçe; ew sembola serweriya mirov li ser xwezaya dijwar û afirandina derfetê li cihê ku xuya ye tune ye.

Ev gotara akademîk dê li ser bingeha çavkaniyên zanistî yên heyî, dîroka Petrûsê ya beriya Îslamê bikole, da ku rola wê wek nîşaneya sereke ya şaristaniya Nebatî û bingeha mîrateya kevnar a Urdunê ronî bike. Em ê li ser rabûna wê, pêşketina çandî, avahîsazî, ol, bazirganî, û herweha serdema di bin desthilatdariya Rom û Bîzansê de, heta kêmbûn û veguherîna wê ya li beriya serdema Îslamî rawestin. Nebatî, eşîreke koçer a Ereb bûn ku di navbera sedsala 4an B.Z. û sedsala 2an P.Z. de li herêmê serwer bûn, û Petrûs wek paytexta xwe hilbijartin.² Wan bi saya kontrolkirina rêyên bazirganiyê û jêhatîbûna xwe ya di warê endezyariya avê de, şaristaniyeke geş ava kirin.

Pêşketina Petrûsê wek navendeke bazirganî ya navneteweyî ² ne tenê dewlemendiyek aborî, lê di heman demê de tevlîheviyeke çandî ya kûr jî bi xwe re anî, ku ev yek di mîmarî û ola wê ya eklektîk de bi awayekî berbiçav xuya dike. Kontrolkirina rêyên bazirganiyê yên biharat û tiştên luks ² Petrûs xiste nav têkiliyê bi şaristaniyên cuda re (Yewnanî, Romî, Misrî, Asûrî). Ev têkilî di mîmariya Petrûsê de ² û di pantheona wê ya olî de ¹¹ bi awayê teqlîd û adaptasyonê xuya dike. Ji ber vê yekê, Petrûs ne tenê navendeke aborî bû, lê di heman demê de qadeke helandina çandan bû, ku ev yek wê dike mînakeke zû ya globalîzasyona herêmî, sembola pêşwazîkirin û veguherandina bandorên derve, û afirandina nasnameyeke nû ya sentezkirî.

II. Koka Petrûsê: Ji Edomiyan heta Destpêka Nebatiyan

Berî ku em bi kûrahî li ser serdema Nebatiyan rawestin, girîng e ku em li ser koka herêmê û gelên ku beriya Nebatiyan li wir jiyane, rawestin. Ev beş dê ronahiyê bixe ser serdema Edomiyan û destpêka hatina Nebatiyan.

• Herêma Petrûsê di Serdema Hesin de: Edomî û Mîrateya Wan

Li gorî kevneşopiyê û daneyên arkeolojîk, dora 1200 B.Z., herêma ku Petrûs lê ye, ji hêla Edomiyan ve hatibû dagirkirin û bi navê Edom (“sor”) dihat nasîn.⁶ Edomiyan, berî êrîşên Îsraîliyan, xwedî roleke girîng bûn di kontrolkirina rêyên bazirganiyê yên ku ji başûrê Erebsitanê dirêjî Şamê dibûn.⁶ Ev yek destnîşan dike ku girîngiya stratejîk a herêmê ji mêj ve hatibû naskirin. Çavkaniyên din jî hebûna Edomiyan li Petrûsê piştrast dikin.⁷ Bi taybetî, tê gotin ku çiyayên asê yên Petrûsê ji bo Edomiyan wek depoyeke avê ya xwezayî kar dikirin, ku ev yek ji bo jiyan û bazirganiyê li herêmeke çolî avantajeke mezin bû û Petrûsê dikir rawestgeheke girîng ji bo karwanên bazirganan.¹⁴

Edomî ne tenê bi kontrola xwe ya li ser bazirganiyê, lê her weha bi çanda xwe ya pêşketî jî dihatin nasîn. Ew bi şehrezayî, nivîsandin, pîşesaziya tekstîlê ya pêşketî, seramîkên xwe yên hêja û nazik, û nemaze bi hostatiya xwe ya di karê metal de navdar bûn.⁶ Van destkeftiyan nîşan didin ku Edomiyan şaristaniyeke birêxistinkirî û jêhatî li herêmê ava kiribûn, ku bingehek ji bo pêşketinên paşerojê yên Nebatiyan danî.

• Hatina Nebatiyan û Niştecîbûna Destpêkê

Agahiyên li ser Petrûsê bi xwe kêm in heta ku em digihîjin dora sala 312 B.Z. Di vê demê de, Nebatî, ku yek ji gelek eşîrên Ereb ên koçer bûn, herêm dagir kiribûn û Petrûs wek paytexta keyaniya xwe ya nû damezrandî hilbijartibûn.² Rabûna Nebatiyan wek hêzeke siyasî û aborî di navbera sedsala 4an B.Z. û sedsala 2an P.Z. de pêk hat.² Tê texmînkirin ku di serdema desthilatdariya Persan (Exmenîşiyan) de, Nebatî ji cihên xwe yên eslî koçî herêma Edomê kirin. Ev yek bû sedem ku Edomiyên ku berê li wir serwer bûn, neçar bimînin û ber bi başûrê Filistînê ve biçin.⁶

Niştecihbûnên pêşîn ên Nebatiyan li Petrûsê pir hêsan bûn. Ew bi gelemperî ji avahiyên ku ji kevirên ne تراşkirî û heriyê hatibûn çêkirin pêk dihatin. Tê bawer kirin ku ev avahiyên destpêkê ji bo armancên pratîkî, wek depokirina tiştên bazirganiyê ji bo rêwiyan, hatine bikaranîn.² Ev şêwaza jiyanê ya hêsan û fonksiyonel ji bo demek dirêj berdewam kir, heta ku Nebatî, bi zêdebûna dewlemendî û hêza xwe ya ji bazirganiyê, dest bi niştecihbûna daîmî li herêmên hundir û derdora Petrûsê kirin û şaristaniyeke bajarîtir ava kirin.

Hilbijartina Petrûsê wek paytext ji hêla Nebatiyan ve ne tesadufî bû; ew li ser mîrateya stratejîk û bazirganî ya Edomiyan ava bû. Nebatiyan ne ji sifirê dest pê kirin, lê potansiyela cihekî ku jixwe xwedî dîrokek bazirganî û çavkaniyên avê yên nisbî bû ¹⁴, nas kirin. Bi dagirkirina Petrûsê, wan ne tenê cihekî bi avantajên cografî (parastin, av) bidest xist, lê di heman demê de mîrateya bazirganî ya heyî jî wergirtin û bi awayekî berfirehtir pêş xistin. Veguherîna Nebatiyan ji jiyaneke koçerî ber bi avakirina bajarekî monumental wek Petrûsê, pêvajoyeke gav bi gav bû ku bi hewcedariyên pratîkî (depokirin) dest pê kir û bi saya dewlemendiya bazirganiyê geş bû. Niştecihbûnên pêşîn hêsan bûn û ji bo armancên pratîkî yên bazirganiyê hatibûn çêkirin.² Bi zêdebûna dewlemendî û hêzê ji bazirganiyê ², Nebatî dest bi avakirina niştecihbûnên daîmî û hikûmeteke tevlihevtir kirin. Avahiyên monumental û gorên bi heybet ² paşê hatin, wek îfadeya hêz û dewlemendiya ku jixwe hatibû bidestxistin, û her weha ji bo îsbatkirina statuya xwe li hember şaristaniyên din. Ev nîşan dide ku monumentalîzasyon encama serkeftina aborî bû, ne sedema wê.

Tablo 1: Kurte Dîroka Kronolojîk a Petrûsê ya Beriya Îslamê

Serdem	Dîrokên Texmînî	Pêşketinên Dîrokî/Çandî yên Sereke li Petrûsê	Hukimdar/Bûyerên Mezin	Çavkanî
Edomî	~1200 B.Z. – ~6emîn B.Z.	Kontrolkirina rêyên bazirganiyê, pêşketina pîşesaziyên herêmî (metal, tekstîl), bikaranîna çavkaniyên avê yên Petrûsê.	Padîşahên Edomî	6
Destpêka Nebatî	~Sedsala 4an B.Z. – 312 B.Z.	Koçkirina Nebatiyan bo herêma Edomê, dagirkirina Petrûsê, destpêka avakirina niştecihbûnên hêsan.	Serokên eşîrên Nebatî	2
Rabûna Keyaniya Nebatî	312 B.Z. – 9 B.Z.	Petrûs dibe paytext, kontrolkirina rêyên bazirganiya biharatan, pêşketina endezyariya avê, destpêka avahîsaziya monumental.	Keyên Nebatî yên destpêkê	2
Serdema Zêrîn (Aretas IV)	9 B.Z. – 40 P.Z.	Monumentalîzasyona mezin a Petrûsê (Kolana Stûnkirî, El-Xezne, Perestgeha Mezin), geşbûna bazirganî û çandê, nifûs digihîje lûtkeyê.	Key Aretas IV “Philopatris”	2
Nebatiya Dereng	40 P.Z. – 106 P.Z.	Berdewamiya bazirganî û pêşketinê, zêdebûna bandora Romayê.	Keyên Nebatî yên dawî (mînak, Malichus II, Rabbel II)	7
Serdema Romayê	106 P.Z. – ~324 P.Z.	Tevlîbûna Împaratoriya Romayê wek Parêzgeha Arabia Petraea, Petrûs dibe paytexta parêzgehê, serdana Împarator Hadrian (131 P.Z.).	Împaratorên Romî (Trajan, Hadrian)	6
Serdema Bîzansî	~324 P.Z. – ~630 P.Z.	Xiristiyanîkirina Petrûsê, avakirina dêran (Dêra Petrûsê), Petrûs wek navenda metranî, erdhej (363 P.Z., 551 P.Z.), kêmbûna hêdî.	Împaratorên Bîzansî, Metranên Petrûsê	6
Kêmbûn û Veguherîn	Sedsalên 6-7an P.Z.	Kêmbûna girîngiya bazirganî, bandora erdhejan, têkçûna pergala avê, koçkirina nifûsê ber bi deverên berdartir, hebûna koçerên desthejmar.	Kêmbûna otorîteya navendî	3

III. Serdema Zêrîn a Nebatiyan: Petrûs wek Paytexta Bazirganî û Çandê

Serdema ku Nebatiyan Petrûs wek paytexta xwe bi kar anîn, bi gelemperî wek serdema zêrîn a şaristaniya wan tê dîtin. Di vê heyamê de, Petrûs ne tenê bû navendeke siyasî, lê di heman demê de bû navendeke aborî û çandî ya girîng li Rojhilata Navîn.

• A. Navenda Bazirganiya Navneteweyî

Di dawiya sedsala yekem berî zayînê de, Petrûs bi awayekî berbiçav derket pêş, bi taybetî ji ber serkeftina xwe ya di kontrolkirin û birêvebirina bazirganiya biharatan de.⁶ Ew zû bû navenda împaratoriya bazirganiyê ya mezin a Nebatiyan. Ev navendîtî ne tenê ji bo pevguhertina kelûpelan bû, lê di heman demê de ji bo danûstandina raman, çand û teknîkan jî platformek pêk dianî.² Nebatiyan, ku berê jiyaneke koçerî dimeşandin, bi kontrolkirina beşên mezin ên çolê ku îro dikeve nav axa Urdunê, hêzeke mezin bi dest xistin. Ev herêm xwedî girîngiyeke stratejîk a mezin bû: “ji hêla çavkaniyên xwezayî ve cihêreng bû, çend deverên wê yên pir berdar û çandinî hebûn, û ya herî girîng ew li cihekî bû ku rêyên karwanan ên ku Nîvgirava Erebî ji benderên Kendava Farisî û Deryaya Sor derbas dikirin, kontrol dikir”.²

Kontrolkirina van rêyên karwanan bû sedem ku Nebatî bibin xwedî dewlemendî û hêzeke mezin, ku ev yek jî hişt ku ew niştecihbûnên mezintir, daîmîtir û birêxistinkirî ava bikin.² Karwanên ku di nav împaratoriya Nebatiyan re derbas dibûn, bi firotina cûrbecûr tiştên luks navdar bûn, di nav de “bixûr, biharat, rûn, bîhnxweş û tiştên din ên luks”.² Ev bazirganî ne tenê kelûpelan, lê di heman demê de raman û meylên hunerî jî di nav xwe de dihewand, ku bandora xwe li ser şêwazên hunerî û mîmarî yên Nebatiyan hişt.² Tora bazirganiyê ya ku Petrûs di navenda wê de bû, pir berfireh bû: ji başûrê Erebsitanê dest pê dikir, digihîşt Aqaba û Petrûsê, û ji wir jî du şaxên sereke hebûn; yek ber bi Xezayê li bakurê rojava û Deryaya Navîn, û ya din jî ber bi bakur, bi rêya Ammanê (Philadelphia ya kevnar) ber bi Bostra, Şamê, û di dawiyê de ber bi Palmyra û Çola Sûriyê ve dirêj dibû.⁶ Lêkolîner Andrew M. Smith II behsa stasyoneke girîng a karwanan li Bir Madhkur dike ku wek pirekê di navbera Petrûs û bendera Xezayê de kar dikir, û tiştên giranbiha yên wek mîr, bixûr, hevrîşim, zêr, zîv û darên kêmpeyda ji rojhilat û Afrîkayê vediguhastin.⁸ Ev tora bazirganiyê ya tevlihev û berfireh, motora sereke ya aboriya Nebatiyan û bingeha dewlemendî û pêşketina şaristaniya wan li Petrûsê bû.

• B. Endezyariya Avê û Jiyana li Çolê

Navûdengê Petrûsê ne tenê bi bazirganiya wê ve girêdayî bû; ew di heman demê de ji ber pergalên xwe yên pêşketî yên endezyariya hîdrolîk jî navdar bû.⁶ Nebatî, ku li herêmeke çolî û kêmav dijiyan, di warê çandinî, تراşkirina kevir û bi taybetî jî di berhevkirin û birêvebirina ava baranê de xwedî jêhatîbûneke awarte bûn.¹⁴ Jiyana li Petrûsê û geşbûna wê wek bajarekî mezin, bi giranî bi saya van pergalên avê yên sofîstîke mimkun bû.

Pergaleke hîdrolîk a pir tevlihev ji bo disiplînkirin, berhevkirin û anîna avê ji bo bikaranîna bi deh hezaran niştecihan bo nav geliyê Petrûsê hatibû sêwirandin.³ Yek ji beşên herî girîng û jîr ên vê pergalê, veguhestina ava baranê bû. Ava baranê ya ku bi awayekî xwezayî di Sîqê (geliyê teng ê ku wek deriyê sereke yê Petrûsê kar dike) re diherikî, bi rêya qenal û tunelan dihat kontrolkirin û ber bi navenda bajêr ve dihat veguhestin. Ev yek ne tenê ava vexwarinê û bikaranînê ji bo mirovan peyda dikir, lê di heman demê de rê li ber lehiyan digirt û dihîşt ku Sîq di her demsalê de wek rêyeke ewle ji bo ketin û derketina ji bajêr were bikaranîn.³ Îro, ji ber ku ev pergal xera bûye, Sîq carinan rastî lehiyên giran tê.³

Nebatiyan ji bo ku herî zêde sûdê ji ava baranê ya kêm werbigirin, pergaleke berfireh a sarnîc (ji bo depokirina avê), bendav (ji bo kontrolkirina herikîna avê û kêmkirina lehiya wê), qenalên vekirî û sergirtî (ji bo veguhestina avê), astengên wadî (ji bo parastina axê û hêdîkirina herikîna avê) û çandiniya teraskirî (ji bo zêdekirina qada çandiniyê û parastina axê ji erozyonê) pêş xistibûn.⁴ Wan li gelek wadiyên derdora Petrûsê bendavên stratejîk ava kirin. Armanca sereke ya van bendavan dualî bû: yekem, berhevkirin û depokirina ava baranê ji bo vexwarin û avdana zeviyên çandiniyê di mehên hişk ên havînê de; û duyem, parastina avahî û niştecihbûnên ku li deverên nizm û rêyên lehiyê bûn.⁵ Her çend li Petrûsê çavkaniyên avê yên xwezayî yên wek kaniyan kêm bûn (ji bilî kaniya Wadi Siyyagh a bi ava kêm), Nebatiyan bi van pergalên endezyariyê karîn kêmasiya avê telafî bikin.⁵

Li gorî dîroknasê Yewnanî Strabo, Nebatiyan di hunera avdanê de hostatiyeke mezin nîşan didan û ji seranserê keyaniya xwe berhemên dexl û fêkiyan ên pir dewlemend distandin.⁵ Ev yek nîşan dide ku endezyariya avê ne tenê ji bo jiyana rojane, lê ji bo pêşxistina sektoreke çandiniyê ya bihêz jî dihat bikaranîn. Papîrusên ku li Nessana, yek ji bajarên Nebatiyan li çola Necefê, hatine dîtin, vê yekê piştrast dikin û destnîşan dikin ku pergala avê ya Nebatiyan rê daye çandiniya serkeftî ya cûrbecûr berhemên wek ceh, genim, baqil, tirî, hêjîr û xurmeyan.⁵ Gelek ji van qenal û terasên kevnar heta îro jî li herêmê mane û hin ji wan hîn jî ji hêla gelê herêmî ve têne bikaranîn.⁵ Ev hostatiya di birêvebirina çavkaniyên avê de ne tenê bingeha jiyan û îstiqrara aborî ya Nebatiyan bû, lê di heman demê de yek ji stûnên sereke yên dewlemendî û hêza şaristaniya wan bû.

• C. Mîmarîya Bêhempa û Bîrdarîkirin

Mîmariya Petrûsê, ku bi taybetî bi fasadên xwe yên di nav kevirên qûmê yên sor û pembe de تراşkirî navdar e, yek ji hêmanên herî berbiçav ên şaristaniya Nebatî ye. Şêwaza mîmariyê ya Nebatiyan ne yekalî bû; ew tevlîheviyeke hostayane ya bandorên ji çandên cihêreng ên wek Asûrî, Misrî, Helenîstîk (Yewnanî) û Romî bû, ku hemû di nav çarçoveyeke estetîk a Nebatî ya xweser de hatibûn yekkirin û adaptasyonkirin.² Ev yek nîşana têkiliyên berfireh ên Nebatiyan bi cîhana derve re û şiyana wan a ji bo sentezkirina hêmanên çandî yên cuda ye. Wekî din, tê gotin ku bîrdariyên Petrûsê di eslê xwe de bi rengên zindî û geş hatibûn boyaxkirin, mîna perestgehên Yewnanîstanê, ku ev yek dîmenek hêja û balkêştir dida wan.²

Avahiyên bîrdarî yên yekem ên ku li Petrûsê hatin çêkirin, bi gelemperî gorên bêhejmar bûn ku li derdora sînorên derve yên bajêr, li ser zinar û çiyayan hatibûn تراşkirin.² Ev pratîk dişibihe ya bajarên Yewnanî û Romî. Yek ji gorên mezin û navdar ên destpêkê Gora Pîramîdê ye, ku navê xwe ji çar pîramîd an stelên bîranînê yên li ser fasada wê digire.² Bîrdariya herî navdar a Petrûsê, El-Xezne (Gencîne), ku tê texmînkirin goristana keyê Nebatî Aretas IV bû, di lûtkeya hêza Nebatiyan de, di sedsala 1emîn a piştî zayînê de, hatiye çêkirin.¹⁴ Avahiyeke din a bi heybet Ad-Dayr (Monastir) e, ku ew jî yek ji bîrdariyên mezin ên kevir-تراşkirî ye û dibe ku ji bo armancên olî an civînên girîng hatibe bikaranîn.⁶

Key Aretas IV, ku di navbera salên 9 B.Z. û 40 P.Z. de hikum kir û di nivîskên Nebatî de bi navê “ewê ku ji gelê xwe hez dikir” (rḥm ʿmh) tê binavkirin, roleke navendî di monumentalîzasyona Petrûsê û gelek bajarên din ên Keyaniya Nebatî de lîst.² Di dema desthilatdariya wî de, Petrûs gihîşt lûtkeya xwe ya bajarvaniyê. Vê pêvajoya monumentalîzasyonê bi avakirina kolana stûnkirî ya navdar a Petrûsê dest pê kir, ku paralel bi çemê Wadi Musa re dirêj dibû û navenda bazirganî û civakî ya bajêr pêk dianî.² Di vê serdemê de, Petrûs bûbû bajarekî geş û pêşketî ku tê de şanoyeke sereke, rêzek gorên keyaniyê yên bi heybet ên ku di nav zinaran de hatibûn تراşkirin, û nêzîkî 800 bîrdariyên din ên goristanî yên piçûk û mezin hebûn.⁷

Lêkolînên arkeolojîk ên berfireh ên ku di salên dawî de li Petrûsê hatine kirin, têgihîştina me ya li ser mîmariya Nebatiyan bi awayekî berbiçav kûrtir kiriye. Gelek weşanên nû li ser avahiyên pîroz, xaniyên niştecihbûnê, û pergalên hîdrolîk ên ku ji hêla Nebatiyan ve hatine çêkirin, û her weha li ser teknîk û şêwazên mîmariya goran a balkêş a ku di nav kevirên qûmê yên rengîn ên Petrûsê de hatine تراşkirin, hatine weşandin.⁹ Shaher Rababeh, di analîza xwe de, destnîşan dike ku Nebatiyan bajarê Petrûsê bi awayekî hostayane plan kirine da ku herî zêde sûdê ji topografiya peyzajê ya heybet û parastî werbigirin û bi vî awayî metropoleke awarte di navenda bajêr û çiyayên derdorê de afirandine.¹⁰ Ev yek nîşana têgihîştineke kûr a hawîrdorê û jêhatîbûneke mezin a plansaziyê ye.

Materyalên avahiyê yên sereke yên ku ji hêla Nebatiyan ve li Petrûsê hatine bikaranîn, bi giranî ji çavkaniyên herêmî hatine peydakirin. Kevirê qûmê yê herêmî, bi taybetî formasyona Umm Ishrin ku bi rengên xwe yên cihêreng navdar e, materyalê bingehîn bû ji bo تراşkirina fasadên goran û avakirina blokên avahiyan.⁹ Ji bo hin hêmanên avahiyê yên ku pêdivî bi kevirên hişktir hebûn, kevirê kilsê ji herêma Wadi Musa ya li jor Petrûsê, an jî ji herêma derdora Ma’an a nûjen (nêzîkî 50 km dûrî başûrê rojhilat) dihat îthalkirin.⁹ Her çend îro dar li herêmê kêm be jî, di serdema Nebatiyan de dar wek materyalek avahiyê ya girîng dihat bikaranîn; ji bo xurtkirina dîwarên kevirî (wek tîrên darîn ên di nav dîwaran de), ji bo banan, îskele, û qalibên ji bo kemer û qubeyan, û her weha ji bo bizma û pêçan.⁹ Teknîkên تراşkirina kevir bi gelemperî bi rêbaza “xendek û bizm” dihat kirin, ku tê de xendek li dora bloka ku dihat xwestin dihat kolandin û paşê bi bizmanên darîn an metalî kevir dihat şikandin û jêkirin.⁹ Ji bo avakirina avahiyên mezin ên wek Qesr el-Bint (ku texmînkirî 7,000 metrekup kevir hewce kiriye), Perestgeha Mezin (15,000 metrekup), û Perestgeha Şêrên Bi Bask (3,000 metrekup), hecmeke pir mezin a kevir hatibû bikaranîn.⁹ Ev hejmar nîşana mezinahiya projeyên avahîsaziyê û kapasîteya rêxistinî ya Nebatiyan dide.

Ev hemû hûrgulî nîşan didin ku mîmariya Petrûsê ne tenê ji hêla estetîk ve balkêş e, lê di heman demê de şahidê jêhatîbûna teknîkî, dewlemendiya aborî, û têkiliyên çandî yên berfireh ên Nebatiyan e. Monumentalîzasyona bajêr, bi taybetî di bin serweriya Aretas IV de, ne tenê îfadeya dewlemendiyê bû, lê di heman demê de projeyeke siyasî û îdeolojîk bû ji bo xurtkirina nasnameya Nebatî û îsbatkirina statuya keyaniyê li hember hêzên mezin ên herêmê yên wek Romayê. Ew wek “branda” Petrûsê û Nebatiyan dixebitî, û peyameke dîtbarî ya hêz, dewlemendî, û pêşketina çandî ji cîhanê re dişand.

• D. Jiyana Olî û Perestgeh

Jiyana olî ya Nebatiyan, wekî ku ji delîlên arkeolojîk û epîgrafîk ên li Petrûs û deverên din ên keyaniya wan tê fêm kirin, xwedî karakterek polîteîst bû. Wan cûrbecûr xwedayên herêmî diperizin, lê di heman demê de ji bandora çandên derdorê jî ne bêpar bûn û xwedayên wek Baalshamin (xwedayê esman ê Sûrî), Isis (xwedawenda Misrî), û xwedayên Greko-Romî yên wek Tyche (xwedawenda bextê) û Dionysus (xwedayê şerab û şahiyê) jî di nav pantheona wan de cih digirtin.¹³ Lêkolîna berfireh a Peter Alpass li ser jiyana olî ya Nebateayê ¹¹ nêrîneke girîng pêşkêş dike. Alpass arguman dike ku li şûna ku em behsa “oleke Nebatî” ya yekgirtî û monolitîk bikin, divê em balê bikişînin ser cûrbecûrî û pirrengiya pratîkên olî yên herêmî ku li seranserê keyaniya Nebatî hebûn. Li gorî wî, lêkolînên berê bi gelemperî ev cihêrengî kêm nirxandine da ku modelek hevgirtî ya baweriyên Nebatiyan biafirînin.

Xwedayê sereke û herî girîng di pantheona Nebatiyan de Dushara bû.¹² Navê Dushara bi wateya “Xudanê (Çiyayê) Şera” tê, ku Şera navê rêzeçiyayên ku Petrûsê dorpêç dikin e. Ew wek xwedayê herî bilind ê Nebatiyan, parêzvanê mala keyaniyê, û xwedayê sereke yê Petrûsê dihat perizîn. Di gelek nivîskan de, ew bi formula “Dushara û hemû xwedayan” tê binavkirin, ku ev yek statuya wî ya serdest nîşan dide. Nivîskeke nû ya ku li herêma Wadi Mataha ya Petrûsê hatiye dîtin û tê texmînkirin ku ji nîveka sedsala yekem a piştî zayînê ye, Dushara bi keyekî Nebatî û xwişka wî ve girê dide, ku ew wek “mlky” (desthilatdarên) dewleta Nebatî têne binavkirin.¹⁷ Ev yek girêdana rasterast a Dushara bi desthilatdariya keyaniyê re piştrast dike.

Li gel Dushara, gelek xwedawend û xwedayên din jî dihatin perizîn. Di nav xwedawendên sereke de Al-‘Uzza, Allat, û Manawat hebûn.¹² Al-‘Uzza wek xwedawenda hêz û şiyanê dihat nasîn û di bin bandora Helenîzmê de bi Aphrodite/Venus Caelestis û carinan jî bi xwedawenda Misrî Isis re dihat têkildarkirin. Allat, ku wek xwedawenda bihar û berhemdariyê dihat perizîn, bi Athena/Minerva û carinan jî bi Aphrodite/Urania re dihat berhevkirin. Manawat (an Manat) jî wek xwedawenda qeder û bextê dihat dîtin û bi Nemesis a Yewnanî re dihat girêdan. Ji bilî van, xwedayên din ên wek Al-Qaum, ku wek xwedayê şervan û parêzvanê karwanan dihat nasîn (û tê gotin ku şerab nedixwar, taybetmendiyek xwedayên çolê yên ne-çandinî), û Al-Kutbay, xwedayê fêrbûn, bazirganî, nivîsandin û fehlan, jî di pantheona Nebatiyan de cih digirtin.¹²

Perestina Nebatiyan li cihên cihêreng pêk dihat. Perestgehên avakirî (freestanding), cihên bilind ên vekirî (high places), û betyl (kevirên pîroz ên stûnî an blokî yên ku xwedayan temsîl dikirin û bi gelemperî di nîşên kevir-تراşkirî de dihatin danîn) navendên sereke yên kultî bûn.¹¹ Li Petrûsê, Perestgeha Şêrên Bi Bask, ku navê xwe ji kapîtêlên stûnên wê yên bi fîgurên şêrên bi bask hatiye xemilandin, dibe ku ji Al-‘Uzza an jî Isis re hatibe terxankirin.¹³ Qesr el-Bint, ku yek ji kêm avahiyên serbest ên baş-parastî yên li Petrûsê ye, û Perestgeha Mezin, ku komplekseke berfireh bû, jî wek navendên olî yên girîng ên bajêr têne hesibandin.⁶ Ji bilî van perestgehên mezin û giştî, cihên perestinê yên taybet an komî jî hebûn. Mînak, “Obodas Chapel” li derdora Petrûsê, wek mînakek ji cihê perestinê yê taybet an eşîrî tê dîtin ku ji Dushara û Key Obodas ê ku piştî mirinê hatibû xwedayîkirin (Obodas Theos) re hatibû terxankirin.²³ Li gorî dîroknas Strabo, Nebatiyan roj diperizin û li malên xwe gorîgeh ji bo wê ava dikirin û rojane libasyon (pêşkêşkirina vexwarinê) û bixûr pêşkêş dikirin.¹²

Ev agahî tabloyek tevlihev û pirreng a jiyana olî ya Nebatiyan li Petrûsê xêz dikin. Ew nîşan didin ku perestgeh ne tenê ji bo perizîna Dushara, lê ji bo gelek xwedayên din jî hebûn, û ku pratîkên olî hem di qadên giştî hem jî yên taybet de dihatin meşandin. Nakokiya ku ji hêla Alpass ve tê destnîşankirin di navbera yekîtiya olî ya texmînkirî û pirrengiya herêmî ya delîlkirî de, mijareke girîng a lêkolînê dimîne û destnîşan dike ku divê em ji gengeşiyên hêsan dûr bikevin. Dibe ku ev cihêrengî û vebûna ji bandorên derve ne qelsiyek, lê belê hêzek bûye ji bo civakeke bazirganî ya wek Nebatiyan, ku bi gelek çandên cuda re di têkiliyê de bû. Ev nermbûniya olî dibe ku ji bo hêsankirina têkiliyên bazirganî û dîplomatîk, û her weha ji bo hevgirtina nifûseke cihêreng a di nav împaratoriyê de, bikêrhatî bûbe. Bi vî awayî, Petrûs dikare wek sembola vê pirçandîbûn û toleransa olî (ya nisbî) jî were dîtin.

Tablo 2: Xwedayên Sereke yên Nebatiyan û Taybetmendiyên Wan

Navê Xweda	Têkiliyên Sereke/Navendên Kultî (li Petrûsê)	Îkonografiya Sereke/Sembol	Girêdanên Sînkretîk ên Mumkun	Çavkanî
Dushara	Xwedayê sereke yê Petrûsê û Nebatiyan, parêzvanê xanedaniyê. Perestgeha Qesr el-Bint, cihên bilind, gelek betyl.	Betyl (kevirê ne تراşkirî an تراşkirî yê çargoşe), carinan bi taybetmendiyên antropomorfîk (mînak, çav), sembolên keyaniyê.	Zeus, Dionysus, Helios, Ares.	12
Al-‘Uzza	Xwedawenda hêzê. Perestgeha Şêrên Bi Bask (mumkun e).	Betyl (bi taybetî “betyla çavî”), carinan bi sembolên astral.	Aphrodite Urania, Venus Caelestis, Isis.	12
Allat	Xwedawenda bihar û berhemdariyê.	Betyl, carinan bi şêr an çekan.	Athena, Minerva, carinan Aphrodite/Venus.	12
Manawat (Manât)	Xwedawenda qeder û bextê.	Kêm delîlên îkonografîk ên zelal li Petrûsê.	Nemesis, Tyche.	12
Al-Qaum	Xwedayê şervan, parêzvanê karwan û eşîrê, xwedayê şevê.	Kêm delîlên îkonografîk ên zelal.	Ares, Mars.	12
Al-Kutbay	Xwedayê fêrbûn, nivîsandin, bazirganî û fehlan.	Kêm delîlên îkonografîk ên zelal, dibe ku bi amûrên nivîsandinê re têkildar be.	Hermes, Mercury.	12
Isis	Xwedawenda Misrî ya ku di nav Nebatiyan de jî populer bû. Delîlên kultê li Perestgeha Şêrên Bi Bask û El-Xezne.	Taybetmendiyên îkonografîk ên Misrî (mînak, girêka Isisê).	Bi Al-‘Uzza re hatiye girêdan.	13
Baalshamin	Xwedayê esman ê Sûrî.	Kêm delîl li Petrûsê, bêtir li bakurê keyaniya Nebatî.	Zeus.	13
Obodas Xweda	Keyê Nebatî yê ku piştî mirinê hatiye xwedayîkirin (dibe ku Obodas I). “Obodas Chapel”.	Dibe ku bi betyl an nîşanên keyaniyê.	Kultê keyaniyê.	13
Tyche	Xwedawenda bext û şansê ya Greko-Romî.	Tacê dîwarî (mural crown), qurnê pirbûnê (cornucopia).	Bi bajar û bextewariya wî ve girêdayî ye.	13

• E. Huner, Ziman û Civak

Şaristaniya Nebatî ne tenê bi mîmarî û endezyariya xwe, lê her weha bi huner, ziman û avahiya xwe ya civakî jî xwedî taybetmendiyên xweser bû. Seramîkên Nebatî, bi taybetî cûreyê boyaxkirî yê pir tenik ku wek “qalikê hêkê” tê binavkirin, yek ji berhemên herî nas ên hunera wan e. Ev seramîk, ku bi gelemperî bi qalibên nebatî û geometrîk ên nazik hatine xemilandin, ji hêla teknîkî û hunerî ve di nav hunera seramîk a Rojhilata Helenîstîk-Romî ya hemdem de komeke cihê û bilind-kalîte pêk dianîn.⁷ Ji bilî seramîkan, Nebatiyan cûrbecûr hunerên biçûk (minor arts) jî hilberandin, wekî hibrîdan (ink-wells) ên ji ax û elabasterê, firaxên vexwarinê yên bi formên taybet, unguentaria (firaxên ji bo depokirina rûnên bîhnxweş û dermanan), fîgurên terrakotta yên ku xwedawend, mirov û muzîkjenan teswîr dikin, û tiştên kultî yên ji kevir hatine çêkirin.²⁶ Van berheman ne tenê hewcedariyên rojane pêk dianîn, lê di heman demê de bawerî, adet û têkiliyên çandî yên Nebatiyan jî nîşan didin.

Ziman û nivîsa Nebatî jî beşeke girîng a nasnameya wan bû. Nivîskên Nebatî, ku bi hezaran ji wan di forma grafîtî de li ser rûyên zinaran û kevirên bingehîn li seranserê keyaniya Nebatî û heta Misrê hatine dîtin, çavkaniyeke sereke ne ji bo fêmkirina ziman, ol, û jiyana rojane ya Nebatiyan.²⁸ Ev nivîsk bi gelemperî bi formula îmzeyê ya tîpîk hatine nivîsandin, ku tê de navê kesê ku nivîsk nivîsandiye, carinan navê bavê wî, û silavek an duayek heye. Nivîsa Nebatî ji alfabeya Aramî hatiye wergirtin û paşê bûye bingeha alfabeya Erebî. Nivîskeke girîng a ji serdema Key Aretas IV, ku li ser lewheyeke bronz hatiye nivîsandin û behsa terxankirina bîreke avê ji xwedayê Dushara re dike, agahiyên hêja li ser malbata keyaniyê (Aretas IV, jina wî Huldu, û keça wan Pṣʾl), kulta avê, û sembolîzma ajelan (wek ajel) pêşkêş dike.¹⁵ Her weha, li herêmên ku Nebatî bi çanda Yewnanî re di têkiliyê de bûn, nivîskên dvojeziî yên Nebatî-Yewnanî jî hatine dîtin, ku ev yek nîşana danûstandina çandî û zimanî ye.²⁹

Di derbarê avahiya civakî ya Nebatiyan de, tê zanîn ku ew ji sîstemeke eşîrî ya koçerî ber bi monarşiyeke bajarî û birêxistinkirî ve pêş ketine.⁷ Key di serê hiyerarşiyê de bû, û li pey wî malbata keyaniyê û elîtek ji bazirgan, serleşker û kahînan dihat. Delîlên ji kompleksên goran ên li Petrûsê, bi taybetî cûdahiya di mezinahî, tevlihevî û xemilandina fasadên goran de, nîşanên statuya civakî û hiyerarşiyê didin.³⁰ Gorên bi fasadên mezin, sêwiranên tevlihevtir û odeyên hundirîn ên birêkûpêk bi gelemperî ji endamên elît û malbata keyaniyê re bûn, dema ku gorên hêsantir ji bo kesên xwedî statuyeke nizm bûn. Lêkolînên biyoarkeolojîk ên li ser bermahiyên îskeletî yên ji goristanên Nebatiyan jî hin têgihiştinan li ser şert û mercên jiyanê, tenduristî, û cudahiyên di navbera civakên çandinî û şivantiyê yên di bin kontrola Nebatiyan de pêşkêş dikin.³¹ Ev lêkolîn nîşan didin ku her çend têkiliyeke sîmbiotîk di navbera van koman de hebûbe jî, dibe ku di warê stres, parêz û çalakiya fizîkî de hin cudahî hebûne.

Serkeftina Petrûsê ne tenê li ser yek faktorekê (mînak, bazirganî) ava bûbû, lê li ser têkiliya tevlihev û hev-girêdayî ya bazirganî, endezyariya avê ya hostayane, mîmariyeke ku hêz û çandê îfade dike, û pergaleke olî ya ku hem nasnameya herêmî diparêze hem jî ji bandorên derve re vekirî ye. Bazirganî dewlemendî anî.² Endezyariya avê jiyan û çandiniyê li çolê mimkun kir, ku bingeha nifûseke mezin û bajarekî stabîl bû.³ Dewlemendî û îstiqrar hişt ku mîmariyeke monumental û hunereke xweser pêş bikeve.² Pergala olî ya Nebatiyan, bi cihêrengiya xwe ¹¹, hem hevgirtina civakî xurt dikir hem jî bi rêya adaptasyonê (mînak, perestina Isis) têkiliyên bi cîhana derve re hêsan dikir. Ji ber vê yekê, hêza Petrûsê di vê sînerjiya di navbera van faktoran de bû. Kêmasiyek di yek ji van de dikaribû bandorê li yên din bike, wek ku paşê di kêmbûna bajêr de tê dîtin.

IV. Petrûs di bin Desthilatdariya Rom û Bîzansê de

Piştî serdema zêrîn a serxwebûna Nebatiyan, Petrûs û tevahiya keyaniya Nebatî ketin bin bandor û paşê jî desthilatdariya rasterast a Împaratoriya Romayê, û li dû wê jî Împaratoriya Bîzansê. Ev serdem ji bo Petrûsê qonaxeke nû ya veguherîn û adaptasyonê bû.

• Tevlîbûna Romayê û Parêzgeha Arabia Petraea

Di salên 64-63 berî zayînê de, generalê navdar ê Romî Pompeyê Mezin, di çarçoveya seferên xwe yên li Rojhilat de, Nebatî zeft kirin. Lêbelê, di wê demê de, Romayê biryar da ku keyaniya Nebatî wek dewleteke tampon a nîv-serbixwe bihêle. Nebatî neçar man ku bacê bidin Romayê û wek hêzeke herêmî ya ku dikare li dijî êrîşên eşîrên çolê yên ji başûr û rojhilat bisekine, hatin bikaranîn.⁶ Ev rewş heta sala 106 piştî zayînê berdewam kir.

Di sala 106 P.Z. de, di dema împarator Trajan de, dema ku Cornelius Palma parêzgarê Sûriyê bû, beşa Erebsitanê ya ku di bin desthilatdariya Petrûsê de bû, bi awayekî fermî û rasterast tevlî Împaratoriya Romayê bû. Parêzgeheke nû ya bi navê Arabia Petraea hate damezrandin, û Petrûs wek paytexta vê parêzgeha nû hate destnîşankirin.⁶ Bi vê yekê re, xanedana keyên Nebatî yên xwecihî bi dawî bû. Lêbelê, ev nayê wê wateyê ku bajar tavilê girîngiya xwe winda kir; berevajî, Petrûs di bin desthilatdariya Romayê de ji bo demekê geşbûna xwe berdewam kir.¹⁴

Di sala 131 P.Z. de, Împarator Hadrian, ku bi seferên xwe yên li seranserê împaratoriyê û bi projeyên xwe yên avahîsaziyê navdar bû, serdana Petrûsê kir. Wek rêzgirtinek ji bajêr re, an jî dibe ku ji bo xurtkirina girêdana wê bi Romayê re, wî navê rûmetê yê Hadriānī Petra Metropolis lê kir.⁶ Lêbelê, berevajî bajarên din ên wek Jerash (Gerasa ya kevnar) ku serdana Hadrian bûbû sedema geşbûneke mezin di avahîsazî û pêşketina bajaran de, li Petrûsê bandoreke bi heman rengî ya berbiçav nehat dîtin.¹⁴

Nêrînên li ser rewşa Petrûsê di bin desthilatdariya Romayê de cihêreng in. Hin çavkaniyên kevnar û hin lêkolînerên nûjen ¹⁴ amaje dikin ku Petrûs piştî tevlîbûna Romayê zû dest bi paşveçûnê kir, bi taybetî ji ber guhertina rêyên bazirganiyê û derketina Palmyra wek navendeke hevrik. Lêbelê, daneyên arkeolojîk ên nûjentir, wekî ku ji hêla Hammond ve tê destnîşankirin ⁷, nîşan didin ku îthalata kelûpelên luks û jiyaneke birêkûpêk û dewlemend li Petrûsê ji bo demekê berdewam kiriye. Ev yek destnîşan dike ku tevlîbûna Romayê, her çend dawî li serxwebûna siyasî ya Nebatiyan anî, di destpêkê de ne wateya hilweşîna yekser a bajar bû. Di şûna wê de, ew serdemeke adaptasyon û entegrasyonê bû, ku tê de Petrûs wek navendeke îdarî û çandî ya herêmî di nav çarçoveyeke mezintir a împaratorî de berdewam kir. Sembolîzma Petrûsê li vir diguhere; ew dibe mînakek ji şaristaniyeke xwecihî ya ku di bin bandora hêzeke cîhanî de veguheriye û nasnameya xwe ya Nebatî hêdî hêdî bi nasnameyeke Romî-parêzgehî re têkel kiriye.

• Serdema Bîzansî: Xiristiyanîkirina Petrûsê û Berdewamiya Jiyanê

Bi dabeşbûna Împaratoriya Romayê û derketina Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) re, Petrûs ket bin bandora vê hêza nû. Yek ji guhertinên herî girîng ên vê serdemê belavbûn û paşê jî fermîbûna ola Xiristiyantiyê bû. Piştî ku Xiristantî di sala 313 P.Z. de bi Fermana Mîlanoyê bû oleke pejirandî û paşê jî ola fermî ya împaratoriyê, bandora wê li seranserê Rojhilata Navîn, tevî Petrûsê, zêde bû. Di serdema Bîzansî de, gelek dêrên Xiristiyanî li Petrûsê hatin avakirin, ku ev yek nîşana hebûna civakeke Xiristiyan a girîng û birêxistinkirî ye.⁶ Petrûs heta serdema dereng a antîk (late antiquity) wek navendeke metranî ya Bîzansî ma, ku ev yek statuya wê ya olî û îdarî di nav hiyerarşiya dêrî de nîşan dide.⁶

Dêra Petrûsê, ku di salên 1990î de hate kolandin û bi mozaîkên xwe yên hêja navdar e, ligel papîrusên ku tê de hatin dîtin, belgeyeke pir girîng e ji bo fêmkirina jiyana li Petrûsê di sedsala şeşan a piştî zayînê de.⁶ Van papîrusan, ku bi gelemperî peymanên aborî û civakî ne, jiyaneke bajarî ya çalak û têkiliyên di navbera endamên civakê de, tevî lihevhatina di navbera Xiristiyan û endamên arîstokrasiya pagan ên ku dibe ku hîn mabûn, nîşan didin.

Niştecihên Petrûsê di serdema Bîzansî de ne tenê avahiyên nû (wek dêran) ava kirin, lê di heman demê de gelek avahiyên heyî yên ji serdema Nebatî û Romayê û bîrdariyên kevir-تراşkirî ji nû ve bikar anîn û ji bo hewcedariyên xwe yên nû adapte kirin. Mînaka herî berbiçav a vê yekê Ad-Dayr (Monastir) e, ku yek ji bîrdariyên herî mezin ên Petrûsê ye û di serdema Bîzansî de wek dêreke Xiristiyanî hate bikaranîn.⁶ Ev yek nîşana serweriya Xiristantiyê ye, lê di heman demê de berdewamiya jiyanê û girîngiya van cihên kevnar ji bo nifşên paşerojê jî nîşan dide.

Referansa herî dawî ya nivîskî ya ji bo Petrûsê ya serdema Bîzansî ji pirtûka “Çêrgeha Giyanî” (Spiritual Meadow) ya John Moschus tê, ku di dehsalên pêşîn ên sedsala 7an de hatiye nivîsandin û behsa metranekî Petrûsê bi navê Athenogenes dike.¹⁴ Lêbelê, tê zanîn ku berî sala 687 P.Z., Petrûs êdî statuya xwe ya wek metranî winda kiribû û ev fonksiyon ji bo Areopolis (Rabbath Moab a kevnar) hatibû veguhestin.¹⁴

Xiristiyanîkirina Petrûsê di serdema Bîzansî de ne tenê guhertineke olî bû, lê di heman demê de nîşana berdewamiya girîngiya bajêr wek navendeke civakî û îdarî bû ku hêjayî veberhênana dêrî û avakirina civakeke Xiristiyan a birêxistinkirî bû. Ev yek li dijî têgihîştina romantîk a “bajarê windabûyî” yê ku heta ji nû ve vedîtina wê di sedsala 19an de bi tevahî ji nedîtî ve hatibû, radiweste. Petrûs di serdema Bîzansî de ne tenê “bermahiyeke” pagan bû, lê navendeke Xiristiyan a zindî bû, ku ev yek qatek din li sembolîzma wê ya dîrokî zêde dike: sembola veguherîn û berdewamiyê di nav guhertinên mezin ên olî û siyasî de.

V. Kêmbûn, Veguherîn û Mîrateya Beriya Îslamê

Kêmbûna Petrûsê wek navendeke bajarî ya mezin ne pêvajoyeke nişkave bû, lê encama gelek faktorên bi hev ve girêdayî bû ku di nav çend sedsalan de bandora xwe nîşan dan. Ev faktor hem aborî, hem xwezayî û hem jî binesazî bûn.

• Faktorên Aborî: Kêmbûna Rêyên Bazirganiyê yên Bejayî

Yek ji sedemên sereke yên kêmbûna hêdî ya Petrûsê, guhertina rêyên bazirganiyê yên navneteweyî bû. Bingeha dewlemendî û hêza Petrûsê di serdema Nebatiyan de kontrolkirina rêyên karwanan bû ku biharat, bixûr û tiştên din ên luks ji Erebsitan, Hindistan û Rojhilata Dûr vediguhastin Deryaya Navîn û Împaratoriya Romayê. Lêbelê, bi demê re, bi taybetî piştî sedsala yekem a piştî zayînê, rêyên bazirganiyê yên deryayî yên bi rêya Deryaya Sor û Misrê girîngtir bûn.³ Ev yek bû sedem ku bazirganiya bejayî ya ku Petrûs di navenda wê de bû, qîmeta xwe winda bike. Her weha, derketin û geşbûna bajarên din ên bazirganiyê yên wek Palmyra li Sûriyê (ku di navbera salên 130-270 P.Z. de di lûtkeya xwe de bû) beşek mezin ji bazirganiya Erebî ji Petrûsê kişand û ber bi xwe ve bir.¹⁴ Ev kêmbûna di dahatên bazirganiyê de bêguman bandoreke neyînî li ser aboriya Petrûsê û şiyana wê ya ji bo domandina binesaziyeke bajarî ya mezin kir.

• Karesatên Xwezayî: Bandora Erdhejan

Petrûs li herêmeke ji hêla erdhejê ve çalak e. Di dîroka bajêr de gelek erdhejên wêranker rû dane ku bandoreke mezin li ser avahî û binesaziya wê kirine. Erdhejeke mezin di sala 363 P.Z. de gelek avahî, tevî perestgehên pagan ên girîng ên wek Perestgeha Şêrên Bi Bask, Qesr el-Bint û Perestgeha Mezin, hilweşandin an jî zirareke mezin da wan.⁶ Ya girîngtir, vê erdhejê zirareke mezin da pergala rêveberiya avê ya jiyanî ya bajêr, ku ji bo jiyana li hawîrdoreke çolî krîtîk bû.¹⁴ Her çend piştî vê erdhejê jiyan li Petrûsê berdewam kir û heta di serdema Bîzansî de jî wek navendeke metranî ma, lê bêguman şiyana bajêr a ji bo xwe nûjenkirinê lawaz bûbû.

Erdhejeke din a hê wêrankertir di sala 551 P.Z. de rû da. Ev erdhej, ku li seranserê Rojhilata Navîn bandoreke mezin hişt, hema hema Petrûs bi tevahî xera kir û dawî li serdema wê ya wek bajarekî girîng anî.⁶ Piştî vê erdhejê, tamîrkirin û ji nû ve avakirina bajêr di asteke berê de êdî ne mimkun bû, bi taybetî ji ber ku faktorên aborî jî êdî ne alîkar bûn.

• Nîqaşa “Terikandinê”: Delîlên ji bo Veguherîna Gav bi Gav û Dagirkirina Berdewam

Nêrîna kevneşopî ya ku piştî van karesatan û kêmbûna aborî Petrûs bi tevahî hatiye terikandin û heta ji nû ve vedîtina wê di sala 1812an de ji hêla Johann Ludwig Burckhardt ve wek “bajarê windabûyî” maye, di salên dawî de ji hêla lêkolînên arkeolojîk ên nû ve tê bertengkirin.³ Bi taybetî, lêkolînên Dr. Micaela Sinibaldi û tîma wê destnîşan dikin ku wêneya dramatîk a terikandina tam a herêma Petrûsê dibe ku ne rast be.³

Li gorî van lêkolînên nû, piştî ku pergala hîdrolîk a sofîstîke ya Nebatiyan hêdî hêdî têk çû û ji ber erdhejan zirareke mezin dît, piraniya niştecihên geliyê Petrûsê gav bi gav, lê ne bi tevahî, koçî deverên nêzîk ên berdartir kirin. Deverên wek Wadi Musa, ku çavkaniyên avê yên baştir û axa çandiniyê ya guncawtir hebûn, ji bo niştecihbûnê cazîbtir bûn.³ Lêbelê, ev nayê wê wateyê ku geliyê Petrûsê bi tevahî vala bûye. Lêkolînên li ser seramîkên ku li geliyê Petrûsê û derdora wê hatine dîtin, û her weha analîzên şêwazên avahiyên ku ji nû ve hatine bikaranîn, delîlên ji bo berdewamiya niştecihbûnê, her çend di asteke kêmtir de be jî, di seranserê serdema destpêka Îslamî de nîşan didin.³ Ev niştecihên mayî dibe ku di avahiyên kevir-تراşkirî yên Nebatiyan de, ku ji bo îzolasyonê baş bûn, dijiyan û li ser terasên piçûk ên di nav gelî de çandiniyê dikirin. Ev nîqaş girîng e ji ber ku ew têgihîştina me ya li ser dîroka dawî ya Petrûsê beriya Îslamê û di serdema destpêka Îslamê de ji nû ve dinirxîne, û wêneyekî tevlihevtir ê veguherînê li şûna hilweşîneke nişkave pêşkêş dike. Petrûs ne tenê geliyê navendî bû; ew navenda herêmekê bû û jiyan li derdora wê bi awayên cuda berdewam kir.

• Petrûs li Beriya Fethên Îslamî

Di dema ku fethên Îslamî di sedsala 7an a piştî zayînê de gihîştin herêmê, Petrûs êdî ne ew bajarê mezin û birûmet ê berê bû. Çavkanî destnîşan dikin ku di serdema destpêka Îslamê de, ew ji bilî çend koçerên desthejmar ên ku dibe ku stargehên kevirî yên bajêr bikar dianîn, bi giranî hatibû terikandin.¹⁴ Bi rabûna Îslamê û guhertina navendên siyasî û aborî yên herêmê re, Petrûs hê bêtir ket rewşeke paşverûtiyê.⁶

Lêkolîna Dan Gibson, ku îdîa dike ku Petrûs bajarê eslî yê ku Pêxember Muhammed lê mezin bûye û qibleya yekem a misilmanan bûye ³², teoriyeke pir nîqaşbar e û ji hêla piraniya akademîsyenên pispor ve nayê pejirandin. Her çend ew hin delîlên li ser arastekirina mizgeftên kevn pêşkêş dike, lê ev delîl ji hêla lêkolînerên din ve bi awayên cuda hatine şîrovekirin û rexnekirin. Ji ber vê yekê, divê ev teorî bi baldarî û wek nêrîneke kêmar were pêşkêş kirin.

Kêmbûna Petrûsê ne encama yek faktorekê bû, lê pêvajoyeke tevlihev bû ku tê de faktorên aborî (guhertina rêyên bazirganiyê), xwezayî (erdhej), û binesaziyê (têkçûna pergala avê) bi hev re rol lîstin. Ev nîşan dide ku şaristaniyên pêşketî jî dikarin ji ber gelek sedemên bi hev ve girêdayî lawaz bibin û paşve biçin. Sembolîzma Petrûsê li vir dikare wek hişyariyek li ser nazikiya şaristaniyê û girîngiya adaptasyonê li hember guhertinên hawîrdorî û aborî jî were şîrovekirin.

VI. Petrûs wek Sembola Dîrokî ya Urdunê

Petrûs, bi dîroka xwe ya kûr û bermahiyên xwe yên bi heybet, îro ne tenê wek cîhekî arkeolojîk ê girîng, lê di heman demê de wek semboleke bihêz a nasname û mîrateya Urdunê tê dîtin. Girîngiya wê ji serdema kevnar wêdetir diçe û di têgihîştina nûjen a Urdunê de roleke navendî dilîze.

• Mîrateya Berdewam a Jêhatîbûn û Dewlemendiya Çandî ya Nebatiyan

Petrûs îro wek şahidê zindî yê jêhatîbûn, bextewarî, afirînerî û jîndariya gelê Nebatî radiweste.² Ew ne tenê ji ber avahiyên xwe yên kevir-تراşkirî yên bi heybet ên wek El-Xezne û Ad-Dayr, lê ji ber şiyana Nebatiyan a ji bo avakirina şaristaniyeke geş û pêşketî li yek ji hawîrdorên herî dijwar ên erdnîgarî yên cîhanê, sembolîk e. Jêhatîbûna wan di endezyariya avê de, hostatiya wan di تراşkirina kevir de, û şiyana wan a ji bo birêvebirina tora bazirganiyê ya berfireh, hemû beşek ji vê mîrateyê ne.

Wekî ku ji hêla hin lêkolîneran ve tê destnîşankirin, hem Petrûs hem jî çanda Bedewî (koçerî) bûne du sembolên sereke yên nasnameya neteweyî ya Urdunê.¹ Ev yek nîşan dide ku mîrateya kevnar a Petrûsê, ligel hêmanên din ên çandî yên herêmî, di avakirina têgihîştin û îfadeya nasnameya Urduna nûjen de roleke girîng û çalak dilîze. Ev rasterast bi daxwaza bikarhêner a ji bo fêmkirina Petrûsê wek “sembolek bihêz a dîroka Urdunê ya dewlemend a beriya Îslamê” re têkildar e.

• Rola Petrûsê di Şikilandina Têgihîştina Dîroka Beriya Îslamê ya Urdunê de

Petrûs ji bo fêmkirina dîroka kûr û dewlemend a axa ku îro Urdun pêk tîne, bi taybetî di serdema beriya hatina Îslamê de, pencereyeke bêhempa û bêalternatîf e. Ew şaristaniyeke xwecihî ya pêşketî, birêxistinkirî û xwedî nasname û destkeftiyên çandî yên xweser nîşan dide. Beriya lêkolînên berfireh ên li Petrûsê, têgihîştina li ser Nebatiyan û rola wan di dîroka herêmê de pir kêm û sînordar bû. Lêkolînên arkeolojîk û dîrokî yên li Petrûsê têgihîştina me ya li ser Nebatiyan, avahiya wan a civakî û siyasî, têkiliyên wan ên bazirganî yên navneteweyî, jiyana wan a olî ya cihêreng, huner û mîmariya wan a bêhempa, û adaptasyona wan a hostayane ya bi hawîrdora çolê re, bi awayekî berbiçav berfireh û kûr kiriye.

• Girîngiya wê di Nasnameya Neteweyî ya Urduna Nûjen de

Wek ku di çavkaniyê de ¹ tê gotin, Petrûs (ligel çanda Bedewiyan) wek nîşaneyeke neteweyî ya Urdunê hatiye hilberandin û pêşxistin, bi taybetî di çarçoveya hewldanên ji bo avakirin û xurtkirina nasnameyeke neteweyî ya hevgirtî û xwedî kûrahiyeke dîrokî. Ev yek nîşan dide ku mîrateya kevnar çawa dikare di xizmeta armancên siyasî û çandî yên hevdem de were bikaranîn. Bi girêdana dewleta Urduna nûjen bi şaristaniyeke kevnar, bi prestîj û naskirî ya wek Nebatiyan û paytexta wan Petrûsê re, hewl tê dayîn ku hestek ji berdewamî, kûrahî û meşrûiyeta dîrokî were afirandin.

Sembolîzma Petrûsê ne statîk e, lê bi demê re û li gorî kontekstên cuda (kevnar, Romî, Bîzansî, nûjen) hatiye şîrovekirin û ji nû ve hatiye afirandin. Ji bo Nebatiyan, ew dibe ku sembola hêz, serxwebûn, dewlemendî û nasnameya çandî bû; ji bo Romayiyan, ew sembola parêzgeheke entegrekirî û navendeke îdarî ya herêmî bû; ji bo lêkolîner û gerokên sedsala 19an, ew “bajarê windabûyî” yê efsanewî bû ku ji nû ve hatibû vedîtin; û ji bo Urduna nûjen, ew sembola nasnameya neteweyî, mîrateya kûr a dîrokî, û cazibeyeke geştiyariyê ya cîhanî ye. Fêmkirina Petrûsê wek sembol, divê vê pir-qatîbûna wateyê û veguherîna şîroveyan li ber çavan bigire. Bikaranîna Petrûsê wek sembola neteweyî ya Urdunê ¹ nîşan dide ku mîrateya beriya Îslamê dikare di avakirina nasnameyên neteweyî yên nûjen ên li Rojhilata Navîn de roleke girîng bilîze, û ew ne tenê wek “dîroka kevnar” lê wek beşek zindî û watedar a çîroka neteweyî tê dîtin.

VII. Encam

Rêwîtiya dîrokî ya Petrûsê, ji niştecihbûnên destpêkê yên Edomiyan û Nebatiyên koçer, heta rabûna wê wek paytexta birûmet a împaratoriyeke bazirganî ya Nebatî, û paşê jî veguherîna wê di bin desthilatdariya Romî û Bîzansî de, û di dawiyê de kêmbûn û ji nû ve şîrovekirina wê di serdemên paşerojê de, çîrokeke balkêş û pir-qatî ye. Petrûs bi rastî semboleke bihêz a dîroka dewlemend a Urdunê ya beriya Îslamê ye.

Destkeftiyên Nebatiyan li Petrûsê, bi taybetî di warê endezyariya avê de ku jiyan û çandiniyê li hawîrdoreke çolî ya dijwar mimkun kir, mîmariya wan a kevir-تراşkirî ya bêhempa ku hêz û dewlemendiya wan nîşan dide, û tora wan a bazirganiyê ya berfireh ku çand û ramanan ji deverên dûr bi hev ve girêdide, hemû şahidê şaristaniyeke zindî, afirîner û adapteyî ne. Jiyana olî ya cihêreng a Petrûsê, ku hem baweriyên xwecihî hem jî bandorên derve di nav xwe de dihewand, nîşana karakterê wê yê kozmopolît bû.

Tevlîbûna wê di nav Împaratoriya Romayê de û paşê jî Xiristiyanîkirina wê di serdema Bîzansî de, qonaxên nû yên veguherînê ji bo bajêr anîn, ku tê de Petrûs karî girîngiya xwe wek navendeke herêmî biparêze. Kêmbûna wê ne encama bûyereke yekane bû, lê pêvajoyeke hêdî bû ku ji ber guhertina rêyên bazirganiyê, karesatên xwezayî yên wek erdhejan, û têkçûna binesaziya wê ya jiyanî pêk hat. Lêkolînên nû destnîşan dikin ku “terikandina” Petrûsê ne bi qasî ku berê dihat fikirîn tam û nişkave bû, û jiyan li herêmê bi awayên cuda berdewam kir.

Petrûs ne tenê berhevokek ji kavilên arkeolojîk ên bi heybet e; ew şahidê şaristaniyeke mirovî ye ku mohra xwe bi awayekî kûr li dîroka herêmê xistiye. Ew mînakeke awarte ya adaptasyon, serkeftin, û di dawiyê de jî nazikiya şaristaniyên mirovî li hember guhertinên mezin ên aborî û hawîrdorî ye. Sembolîzma Petrûsê îro ji bo Urdunê û ji bo tevahiya cîhanê xwedî wateyeke kûr e; ew ne tenê mîrateyeke kevnar e, lê di heman demê de çavkaniyeke îlhama berdewam e û bîranîna şiyanên mirovî yên ji bo afirandin û berxwedanê ye.

Her çend gelek tişt li ser Petrûsê hatine fêrbûn û eşkerekirin, lêkolînên arkeolojîk û dîrokî yên berdewam hîn jî xwedî potansiyeleke mezin in ku têgihîştina me ya li ser vî bajarê awarte û şaristaniya ku ew afirandiye kûrtir bikin. Bi taybetî, pirsên li ser jiyana rojane ya niştecihên asayî, hûrgiliyên avahiya civakî, û têkiliyên di navbera komên cuda yên civakê de, û her weha li ser pêvajoya rastîn a “terikandinê” û karakterê niştecihbûnê di serdema destpêka Îslamê de, hîn jî qadên lêkolînê yên girîng û vekirî ne. Çîroka Petrûsê, bi vî awayî, çîrokeke ku hîn jî tê nivîsandin û ji nû ve tê şîrovekirin, û sembolîzma wê di şiyana wê de ye ku di seranserê dîrokê de wateyên nû werbigire û îlhama nifşên nû bide.

VIII. Çavkaniyên Akademîk

• Alpass, P. J. (2011). The Religious Life of Nabataea. Durham theses, Durham University. ¹¹
• Akasheh, T. S. (2002). The Petra National Trust Site Management Plan for the Siq. Near Eastern Archaeology, 65(4), 220-231. ⁴
• Bedal, L. A., et al. (n.d.). The Petra Great Temple Excavations. Brown University. ²¹
• Browning, I. (1982). Petra. Chatto & Windus. (Ev çavkanî di nav snippetan de rasterast nehatiye referans kirin lê ji bo konteksta giştî ya lêkolînên Petrûsê girîng e).
• Gibson, D. (2003). Quranic Geography. (Ev çavkanî ji bo nêrîna alternatîf a li ser Petrûsê û Îslamê hatiye referans kirin). ³²
• Hammond, P. C. (1977-78). Excavations at the Temple of the Winged-Lions, Petra, Jordan, 1974-1977. Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 22. ³⁴
• Healey, J. F. (2001). The Religion of the Nabataeans: A Conspectus. Brill. ¹⁹
• Joukowsky, M. S. (1999). Petra Great Temple: Brown University Excavations 1993-1997. Brown University. ⁶
• Khairy, N. I. (1990). The Nabataean Minor Arts and Their Cultural Interpretations. Studies in the History and Archaeology of Jordan IV. ²⁶
• Kropp, A. (2024, January 19). Lasting Legacy of Nabataean Dushara: From Petra’s temples to all corners of Roman Empire. Jordan Times. ³⁵
• Markoe, G. (Ed.). (2003). Petra Rediscovered: Lost City of the Nabataeans. Harry N. Abrams. (Ev çavkanî di nav snippetan de rasterast nehatiye referans kirin lê ji bo konteksta giştî ya lêkolînên Petrûsê girîng e).
• McKenzie, J. (1990). The Architecture of Petra. Oxford University Press. ¹⁵
• Murray, M. A., & Ellis, J. C. (1940). A Street in Petra. British School of Archaeology in Egypt. ²⁶
• Negev, A. (1986). Nabatean Archaeology Today. New York University Press. (Ev çavkanî di nav snippetan de rasterast nehatiye referans kirin lê ji bo konteksta giştî ya lêkolînên Nebatiyan girîng e).
• Paradise, T. R. (2011). Architecture and Deterioration in Petra: Issues, Trends and Warnings. In Geological Society of America Special Papers (Vol. 476, pp. 25-39). ² (Her çend ev li ser xerabûnê ye, snippet destpêkê behsa dewlemendî û jêhatîbûnê dike).
• Rababeh, S. M. (2005). How Petra was built: An analysis of the construction techniques of the Nabataean freestanding buildings and rock-cut monuments in Petra, Jordan. BAR International Series 1460. ⁹
• Reid, S. K. (2000-2002). Excavation at the Petra Small Temple. Annual of the Department of Antiquities of Jordan. ¹⁰
• Schmid, S. G. (2001). The Nabataeans: Travellers between Lifestyles. In The Archaeology of Jordan (pp. 367-427). Sheffield Academic Press. (Ev çavkanî di nav snippetan de rasterast nehatiye referans kirin lê ji bo konteksta giştî ya Nebatiyan girîng e).
• Sinibaldi, M. (2018, March 6). Did Petra’s inhabitants really abandon the city? The British Academy. ³
• Taylor, J. (2001). Petra and the Lost Kingdom of the Nabataeans. I.B. Tauris. (Ev çavkanî di nav snippetan de rasterast nehatiye referans kirin lê ji bo konteksta giştî ya Petrûsê girîng e).
• Wadeson, L. (2011). Nabataean Tomb Complexes at Petra: New Insights in the Light of Recent Research. ASCS_32. ³⁰
• Walker, J. L. (2019). Social Identity and Life Course Stress in Nabataean Jordan (Doctoral dissertation, University of Pittsburgh). ³¹
• Wenning, R. (2015). The Many Faces of Dushara – A Critical Review of the Evidence. Studies in the History and Archaeology of Jordan XII. ¹⁹
• Zayadine, F. (Ed.). (1986). Petra and the Caravan Cities. Department of Antiquities of Jordan. (Ev çavkanî di nav snippetan de rasterast nehatiye referans kirin lê ji bo konteksta giştî ya Petrûsê girîng e).
• Bibleinterp.arizona.edu. (2003). The Petra Survey Project. ⁷
• Bryn Mawr Classical Review. (2007). Review of Shaher M. Rababeh, How Petra was built. ⁹
• Muslimmechanics.com. (n.d.). Is Petra the Original Mecca? ³²
• Nabataea.net. (n.d.). Gods and Worship. ¹²
• Palestine Exploration Quarterly. (2005). A New Nabataean Inscription from Wadi Mataha, Petra. ¹⁷
• Publications.iaa.org.il. (n.d.). A Nabataean Inscription from the Vicinity of ‘Avedat. ²⁸
• Researchgate.net. (n.d.). An economy of legitimating discourses: the invention of the Bedouin and Petra as national signifiers in Jordan. ¹
• Researchgate.net. (n.d.). The Petra Great Temple: A Nabataean Architectural Miracle. ²¹
• Researchgate.net. (n.d.). Petra – Holy City from the Perspective of Art, Architecture, inscriptions and Other Features. ¹⁸
• Researchgate.net. (2022). Evidence from a Nabataean Inscription Regarding Water and Cult in Nabataea, with Some Remarks on the Nabataean Royal Family. ¹⁵
• Repozytorium.uni.lodz.pl. (2018). From Paganism to Christianity. General Remarks on the Religious Changes in Petra (1st–6th Cent. AD). ²²
• Smarthistory.org. (n.d.). Petra: The rose red city of the Nabataeans. ³⁹
• Smithsonianassociates.org. (n.d.). Ancient Petra and the Spice Trade through Arabia. ⁸
• Medwinpublishers.com. (n.d.). Irrigation at Petra. ⁵
• Wikipedia.org. (n.d.). Nabataean religion. ¹³
• Wikipedia.org. (n.d.). Petra. ¹⁴
• Jordantimes.com. (2024). Understanding Nabataean religion through architecture. ²³
• Laiesken.net. (2024). The Thunderbolt and Winged Nike (Allat) Sculptures from Khirbet et-Tannur, Jordan. ²⁴
• Researchgate.net. (n.d.). The Identity of the Nabataean ‘Painted House’ Complex at Baidha, North-West Petra. ²⁵
• Dokumen.pub. (n.d.). The formation of Nabatean art prohibition of a graven image among the Nabateans. ³⁴
• Edizionicafoscari.unive.it. (n.d.). Corpus of Nabataean Aramaic-Greek Inscriptions. ²⁹

(Nîşe: Ji ber ku gelek çavkanî ji malperên înternetê ne û tarîxên weşanê yên teqez tune ne, ew wek “n.d.” (no date – bê tarîx) hatine nîşankirin. Di gotareke akademîk a fermî de, divê hewl bê dayîn ku tarîxên rasttir werin peydakirin an jî çavkaniyên weşandî yên bi peer-review bêne tercîhkirin.)

xebatên wergirtî

1. An economy of legitimating discourses: the invention of the Bedouin and Petra as national signifiers in Jordan – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/233281973_An_economy_of_legitimating_discourses_the_invention_of_the_Bedouin_and_Petra_as_national_signifiers_in_Jordan
2. The History and Architecture of Petra – ScholarSpace @ JCCC, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://scholarspace.jccc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1027&context=honors_journal
3. Did Petra’s inhabitants really abandon the city? | The British Academy, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/did-petras-inhabitants-really-abandon-city/
4. http://www.cultech.net, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cultech.net/sites/default/files/Akasheh_Near_East_Paper.pdf
5. Water Management in Petra, Greece: An Overview of Nabataean Hydraulics – Medwin Publishers, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://medwinpublishers.com/AEOAJ/AEOAJ16000128.pdf
6. The Petra Great Temple | History – Brown University, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.brown.edu/Departments/Joukowsky_Institute/Petra/excavations/history.html
7. Petra | Bible Interp, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://bibleinterp.arizona.edu/articles/2003/04/ham278001
8. Ancient Petra and the Spice Trade through Arabia – Smithsonian Associates, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://smithsonianassociates.org/ticketing/programs/ancient-petra-and-spice-trade-through-arabia
9. How Petra was built: an analysis of the construction techniques of …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://bmcr.brynmawr.edu/2007/2007.06.18/
10. Notes on Urban Planning, Landscape and Architecture of Nabataean Petra Paradigm, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.ej-arch.org/index.php/arch/article/view/14
11. Durham E-Theses – Durham University, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://etheses.dur.ac.uk/3293/1/The_Religious_Life_of_Nabataea.pdf
12. Gods and Worship – Nabataea.net, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://nabataea.net/explore/culture_and_religion/gods/
13. Nabataean religion – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Nabataean_religion
14. Petra – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Petra
15. journals.akademicka.pl, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://journals.akademicka.pl/saac/article/download/5127/4723
16. Durham E-Theses, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.mobt3ath.com/uplode/book/book-58338.pdf?ver=accessable
17. A New Nabataean Inscription from Wadi Mataha, Petra: Palestine …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1179/003103205×63007
18. (PDF) Petra – Holy City from the Perspective of Art, Architecture …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/332705648_Petra_-_Holy_City_from_the_Perspective_of_Art_Architecture_inscriptions_and_Other_Features
19. publication.doa.gov.jo, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://publication.doa.gov.jo/uploads/publications/15/SHAJ%20XII-189-210.pdf
20. Were the Women of Petra More Important Than the Men? | Ancient Origins, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.ancient-origins.net/ancient-places-asia/women-petra-0011401
21. The Petra Great Temple: A Nabataean Architectural Miracle – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/271809367_The_Petra_Great_Temple_A_Nabataean_Architectural_Miracle
22. From Paganism to Christianity. General Remarks on the Religious …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://repozytorium.uni.lodz.pl/handle/11089/26905?show=full&locale-attribute=en
23. Understanding Nabataean religion through architecture | Jordan …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://jordantimes.com/news/local/understanding-nabataean-religion-through-architecture
24. http://www.laiesken.net, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.laiesken.net/arqueologia/archivo/2024/AI5407.pdf
25. (PDF) The Identity of the Nabataean ‘Painted House’ Complex at Baidha, North-West Petra, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/233622632_The_Identity_of_the_Nabataean_’Painted_House’_Complex_at_Baidha_North-West_Petra
26. publication.doa.gov.jo, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://publication.doa.gov.jo/uploads/publications/25/SHAJ_10-881-898.pdf
27. A Contribution to the Study of Nabataean Pottery – DoA Publication Archive, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://publication.doa.gov.jo/uploads/publications/50/ADAJ_1971_16-47-60.pdf
28. A Nabataean Inscription near ‘Avedat – Israel Antiquities Authority Publications Portal, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://publications.iaa.org.il/cgi/viewcontent.cgi?article=1085&context=atiqot
29. — Corpus of Nabataean Aramaic-Greek Inscriptions – Edizioni CaFoscari, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://edizionicafoscari.unive.it/media/pdf/books/978-88-6969-508-7/978-88-6969-508-7_jFP74xP.pdf
30. ascs.org.au, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://ascs.org.au/news/ascs32/Wadeson.pdf
31. d-scholarship.pitt.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://d-scholarship.pitt.edu/40103/31/Walker%20Final%20ETD.pdf
32. Is Petra the Original Mecca? – Muslim Mechanics, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.muslimmechanics.com/post/is-petra-the-original-mecca
33. The Religious Life of Nabataea | Almuslih, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://almuslih.org/wp-content/uploads/2024/12/Alpass-P-%E2%80%93-The-Religious-Life-of-Nabataea-.pdf
34. The formation of Nabatean art prohibition of a graven image among the Nabateans 9004092854 – DOKUMEN.PUB, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://dokumen.pub/the-formation-of-nabatean-art-prohibition-of-a-graven-image-among-the-nabateans-9004092854.html
35. Lasting Legacy of Nabataean Dushara: From Petra’s temples to all corners of Roman Empire | Jordan Times, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://jordantimes.com/news/local/lasting-legacy-nabataean-dushara-petras-temples-all-corners-roman-empire
36. Evidence from a Nabataean Inscription Regarding Water and Cult in Nabataea, with Some Remarks on the Nabataean Royal Family – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/371269027_Evidence_from_a_Nabataean_Inscription_Regarding_Water_and_Cult_in_Nabataea_with_Some_Remarks_on_the_Nabataean_Royal_Family
37. EVIDENCE FROM A NABATAEAN INSCRIPTION REGARDING WATER AND CULT IN NABATAEA, WITH SOME REMARKS ON THE NABATAEAN ROYAL FAMILY, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://journals.akademicka.pl/saac/article/download/5127/4723/6937
38. How Petra was Built: An analysis of the construction techniques of the Nabataean freestanding buildings and rock-cut monuments in Petra, Jordan 9781841718989, 9781407329086 – DOKUMEN.PUB, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://dokumen.pub/how-petra-was-built-an-analysis-of-the-construction-techniques-of-the-nabataean-freestanding-buildings-and-rock-cut-monuments-in-petra-jordan-9781841718989-9781407329086.html
39. Petra: The rose red city of the Nabataeans – Smarthistory, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://smarthistory.org/petra-the-rose-red-city-of-the-nabataeans/