☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Serpêhatiyên Tintin

—

Ji aliyê

xwende

di nav

de

1. Pêşgotin

Serpêhatiyên Tintin, ku ji hêla hunermendê Belçîkî Georges Remi, bi navê xwe yê pênûsê Hergé, ve hatine afirandin, yek ji rêzefîlmên komîk ên herî berbiçav û bi bandor ên sedsala 20-an têne hesibandin.1 Ev rêzefîlm, ku weşana wê ji sala 1929 heta 1976 dewam kiriye, ne tenê li Ewropayê lê li seranserê cîhanê populerbûneke mezin bi dest xistiye, bi wergerên zêdetirî 30 zimanan û firotina bi milyonan nusxe.2 Girîngiya Tintin ne tenê di populerbûna wê ya berfireh de ye, lê di heman demê de di kûrahî û tevliheviya tematîk û hunerî ya wê de ye, ku wê dike mijareke balkêş û hêja ji bo vekolînên akademîk ên pirrengî.1 Hergé bi awayekî serketî “zimanekî navneteweyî” afirandiye ku karibûye bi xwendevanên ji çand û temenên cihêreng re têkiliyê deyne.1 Ev “ziman” ji hevbendiyeke hostayane ya vegotineke zelal, şêwazeke dîtbarî ya paqij û naskirî ya bi navê “ligne claire”, û mijarên ku bi fikar û hestên mirovî yên gerdûnî (wekî lêgerîna li edaletê, girîngiya hevaltiyê, û meraqa keşfê) re li hev dikin, pêk tê. Ev gihîştina gerdûnî, her çend hêza sereke ya Tintin be jî, di heman demê de dibe ku bibe sedema nîqaşan li ser sadekirina çandên din ji bo têgihiştineke ku Ewropa wek navend dibîne.

Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku bi nêzîkatiyeke navdîsîplînî li Serpêhatiyên Tintin binêre û aliyên wê yên wêjeyî, dîrokî, sînemagerî, civaknasî, semiyotîk, semantîk û derûnnasî bi kûrahî vekolîne. Çarçoveya vê analîzê dê bi giranî xwe bispêre çavkaniyên akademîk ên zanyarî, û hewl bide ku têgihiştineke rexneyî û pir-qatî ya vê berhema çandî ya girîng pêşkêş bike. Rêbaza ku di vê lêkolînê de tê bikaranîn, tevlihevkirina analîzên kalîtatîf (wekî analîza naverokê, vegotinê, û dîtbariyê) û kantîtatîf (bi sûdwergirtina ji daneyên îstatîstîkî yên ku ji lêkolînên akademîk ên heyî hatine bidestxistin) e. Ev nêzîkatî pêwîst e ji bo têgihiştina qatmanên cihêreng ên wateyê û bandora ku di komîksên Tintin de veşartî ne.5 Daxwaza ji bo analîzeke ewqas berfireh û navdîsîplînî bixwe nîşan dide ku Tintin ji hêla civaka akademîk ve êdî ne tenê wekî “komîkseke ji bo zarokan” tê dîtin, lê wekî “tekstek” çandî ya dewlemend û pir-alî tê qebûlkirin. Ev yek di heman demê de “mezinbûn” û “qebûlkirina akademîk” a lêkolînên komîksê bi giştî jî nîşan dide, ku tê de komîks wekî “celebek nû ya materyalê çavkaniyê di erdnîgariya rexneyî de” têne bikaranîn 1, û tezên zanîngehê yên li ser Tintin vedigerin heta salên 1970yî.4 Bi vî awayî, tevliheviya Tintin û daxwaza ji bo analîzeke kûr neynika statuya bilind a çandî û akademîk a ku Tintin bi dest xistiye ye, ku ew dike modelek ji bo lêkolîna ka çawa berhemên çanda populer dikarin bibin hilgirên wateyên kûr û di heman demê de nakokiyên civakî yên serdema xwe.

2. Çarçoveya Dîrokî û Jeopolîtîk a Serpêhatiyên Tintin

Serpêhatiyên Tintin di serdemeke ku tê de kolonyalîzma Ewropî di lûtkeya xwe de bû an jî di pêvajoya hilweşînê de bû, hatine afirandin. Ev rastiya dîrokî bandoreke kûr li ser naverok û nêrîna cîhanê ya komîksan kiriye.1 Di gelek albûman de, nêrîneke Ewropamerkezî serdest e, ku tê de Ewropa wekî navenda şaristaniyê û pîvana nirxandinê tê dîtin, û Tintin, wekî lehengekî ciwan ê Ewropî, bi gelemperî rola çareserkerê pirsgirêkan û hilgirê “ronahiyê” li deverên din ên cîhanê dilîze.1 Mînaka herî berbiçav a vê yekê di albûma Tintin li Kongoyê de tê dîtin, ku tê de nêrîneke paternalîst, stereotipîk û heta radeyekê nijadperest li hember gelê Kongoyê tê pêşkêş kirin.2 Her çend Hergé paşê ji hin aliyên vê albûmê poşmaniya xwe anîbe ziman û di weşanên nû de hin guhertin kiribin jî, ew wekî beşek ji mîrata pirsgirêkdar a rêzefîlmê dimîne.

Tintin di serpêhatiyên xwe de li gelek deverên cîhanê digere, ji Yekîtiya Sovyetê 2 û Amerîkayê 2 bigire heta Çînê 2, Tîbetê 2, Rojhilata Navîn 1, û welatên xeyalî yên wekî Sîldavya û Bordûrya ku li herêma Balkanan hatine teswîr kirin.1 Nûnertiya van dever û neteweyan gelek caran bi stereotipan û “erdnîgariyên xeyalî” (imagined geographies) ve girêdayî ye. Di vê çarçoveyê de, “Rojava” bi gelemperî wekî norm û pîvan tê pêşkêş kirin, dema ku “Rojhilat” an “Başûr” wekî “yê din” ê biyanî, paşvemayî, an jî carinan xeternak têne teswîr kirin.1 Mînak, di albûma Şûrê Qiral Ottokar de, Balkanan wekî herêmeke bi siyaseta tevlihev û nezelal, û bi karakterên ku wekî “bufonên Balkanî yên bi musteqên zirav û cil û bergên fez-lixwekirî” têne pêşkêş kirin, têne xêzkirin.8 Ev nêzîkatî, ku wekî “emperyalîzma xeyalê” (imperialism of the imagination) tê binavkirin, nîşan dide ka çawa wêjeya populer dikare di avakirina û domandina têgihiştinên stereotipîk de rolek bilîze.8 Welatên xeyalî yên wekî Sîldavya ne tenê amûrên vegotinê ne; ew di heman demê de rê didin Hergé ku rexneyên li ser siyaseta Ewropî ya rastîn û têkiliyên navneteweyî bike bêyî ku rasterast welatekî taybetî bike hedef.8 Ev dibe ku wekî mekanîzmayek xweparastinê ji sansurê an bertekên dîplomatîk were dîtin, lê di heman demê de ew dihêle ku ew şîroveyên jeopolîtîk ên berfirehtir bike. Lêbelê, ev bikaranîna welatên xeyalî dikare wekî şûrê du devî were nirxandin: ji aliyekî ve ew azadiya afirîneriyê dide hunermend, lê ji aliyê din ve ew dikare stereotipan xurtir bike bi pêşkêşkirina “tevliheviyên” herêmî wekî tiştekî ذاتی û ne dîrokî, û bi vî awayî nêrînên serdest xurt bike.

Lêbelê, di kariyera Hergé de pêşveçûnek di nûnertiya “yên din” de tê dîtin. Bi taybetî piştî hevdîtina wî bi xwendekarê Çînî Tchang Tchong-jen re û afirandina albûma Lotusê Şîn (1936), di nêzîkatiya Hergé de guherînek girîng çêdibe.2 Ew dest pê dike ku zêdetir lêkolînê bike û hewl dide ku nûnertiyên rasttir, bi sempatîtir û kêmtir stereotipîk pêşkêş bike. Lotusê Şîn wek xaleke werçerxanê tê dîtin; tê de Hergé ne tenê emperyalîzma Japonî li Çînê şermezar dike, lê di heman demê de stereotipên Ewropî yên li ser Çîniyan jî bi awayekî eşkere rexne dike.2 Paşê, albûma Tintin li Tîbetê (1960) jî wekî yek ji berhemên herî humanîst û hestiyar ên Hergé tê hesibandin, ku tê de nûnertiyeke kûr û bi rêzdar a karakterên Asyayî û çanda Tîbetî heye.2 Tevî van pêşketinan, ev guherîn ne bêkêmasî ye. Mînak, albûma Stêrka Esrarengîz (1942), ku di dema dagirkeriya Naziyan de li Belçîkayê hate weşandin, ji ber nûnertiya stereotipîk û karîkaturîzekirî ya karakterê Cihû Blumenstein (di weşanên paşê de wekî Bohlwinkel hat guhertin) bi tundî tê rexne kirin û wekî yek ji albûmên herî pirsgirêkdar ên Hergé dimîne.2 Pêşveçûna Hergé di nûnertiya “yên din” de, her çend girîng be jî, bi giranî di çarçoveya “mirovahîkirina” kesên ji çandên din de ji bo xwendevanê Ewropî ye. Ew kêm caran desthilatdariyê an jî perspektîfa vegotinê bi tevahî dide karakterên ne-Ewropî. Tintin her tim wek navbeynkar û xilaskarê sereke dimîne, wekî ku di analîzên ku wî wekî “xilaskarê spî” binav dikin de tê dîtin.9 Ev “pêşveçûn” dibe ku bêtir li ser guherandina nêrîna Ewropî ya li hember “yên din” be, ne ku li ser dayîna dengek otantîk an jî hêzek wekhev ji “yên din” re di nav vegotinê de be. Ev yek sînorên humanîzma kolonyal an postkolonyal a destpêkê nîşan dide.

Nakokiya di navbera îdiaya Hergé ya ku çîrokên wî “bi eşkereyî apolîtîk” in 2 û analîzên akademîk ên ku bi awayekî berfireh dîskursên jeopolîtîk ên wekî kolonyalîzm, serweriya Ewropî, û dij-Amerîkanîzmê 1 destnîşan dikin, balkêş e. Ev yek pêşniyar dike ku “apolîtîkbûn” bixwe dikare pozîsyonek îdeolojîk be, nemaze dema ku ji hêla kesekî ji çandek serdest ve tê îddîakirin. Dibe ku “apolîtîkbûna” Hergé bêtir nezanîna wî ya li ser pozîsyona wî ya îdeolojîk a di nav sîstemekê de nîşan bide, an jî hewldanek ji bo gihîştina temaşevanek berfirehtir bêyî ku rasterast aliyan aciz bike. Lêbelê, wekî ku di lêkolînan de tê destnîşan kirin, “nêrîna cîhanê ya afirîner û kevaneyên karakteran ên bi bandora siyasî” di rêzefîlmê de bi zelalî diyar in.1

Li jêr tabloyek heye ku pêşveçûna nûnertiya jeopolîtîk û çandî di hin albûmên sereke yên Tintin de nîşan dide:

Tablo 1: Pêşveçûna Nûnertiya Jeopolîtîk û Çandî di Albûmên Hilbijartî yên Tintin de

Sernavê AlbûmêSala WeşanêHerêma Jeopolîtîk a SerekeNûnertiya Çandî/Etnîkî ya Berbiçav (Stereotipên Erênî/Neyînî)Nîşeyên li ser Nêzîkatiya Hergé (Bandor, Lêkolîn, Rexne)Çavkanî
Tintin li Welatê Sovyetê1930Yekîtiya SovyetêSovyet wekî zordar, bêreh û hov. Çînî wekî karmendên polîsa veşartî yên karîkaturîzekirî.Rexneya tund a antî-komunîst, propaganda. Kêm lêkolîn.2
Tintin li Kongoyê1931 (guhertoya rengîn 1946)Kongo (Belçîkî)Kongoyî wekî zaroktî, tembel, naîf, hewcedarê serweriya Ewropî.Nêrîna paternalîst û kolonyalîst. Gelek stereotipên nijadî. Hergé paşê got ku ew di bin bandora pêşdaraziyên serdema xwe de bû.2
Tintin li Amerîkayê1932Dewletên Yekbûyî yên AmerîkayêXwecihiyên Amerîkî (Native Americans) wekî qurbanên bêdeng ên ku Tintin diparêze. Gangsterên Amerîkî.Hin dîmenên pêşverû (wekî zarokên Afrîkî û Qafqasî yên bi hev re dilîzin), lê hîn jî stereotip hene.2
Lotusê Şîn1936Çîn (Şanghay)Çînî bi awayekî berfireh û bi sempatî têne teswîr kirin. Rexne li emperyalîzma Japonî. Rexne li stereotipên rojavayî yên li ser Çîniyan.Xala werçerxanê. Bandora hevaltiya bi Tchang Tchong-jen re. Lêkolîna kûr.2
Şûrê Qiral Ottokar1939Sîldavya (welatekî xeyalî yê Balkanî)Sîldavyan û Bordûriyan wekî gelên Balkanî yên bi kevneşopî û siyaseta tevlihev. Hin stereotipên herêmî.Afirandina “erdnîgariyên xeyalî” ji bo şîrovekirina siyaseta Ewropî.8
Stêrka Esrarengîz1942ArktîkKarakterê Cihû Blumenstein (paşê Bohlwinkel) bi awayekî stereotipîk û neyînî.Di dema dagirkeriya Naziyan de hatiye weşandin. Bi tundî hatiye rexne kirin ji ber antîsemîtîzmê.2
Coke en Stock (Bazara Koleyên Reş)1958Rojhilata Navîn (Deryaya Sor)Şermezarkirina bazirganiya koleyan a nûjen. Nûnertiya Ereb û Afrîkiyan.Hişmendiyeke civakî ya tûj.2
Tintin li Tîbetê1960TîbetNûnertiyeke pir humanîst û bi hestiyar a Tîbetiyan û çanda wan. Rexneya li ser desthilatdariya Çînî li Tîbetê.Yek ji albûmên herî kesane û kûr ên Hergé.2

Ev tablo bi awayekî sîstematîk pêşveçûn (û carinan paşveçûn) a Hergé di nûnertiya çandên cihê de nîşan dide. Ew dihêle xwendevan bi hêsanî xalên werçerxanê û albûmên pirsgirêkdar bibîne û berawird bike, û bi vî awayî argumana li ser kompleksbûna mîrata Hergé xurt dike.

3. Analîza Wêjeyî û Vegêranê

Çîrokên Tintin bi gelemperî li ser bingeha strukturek serpêhatî ya klasîk hatine avakirin: pirsgirêkek an sirahek derdikeve holê, Tintin û hevalên wî dikevin nav lêgerînekê da ku wê çareser bikin, di rê de bi gelek astengî û xetereyan re rû bi rû dimînin, û di dawiyê de bi ser dikevin û pirsgirêkê çareser dikin. Hergé teknîkên vegotinê yên wekî afirandina gumanê (suspense), bikaranîna “cliffhanger”an (hiştina xwendevan di meraqê de di dawiya beş an rûpelan de), û bikaranîna tesadufan bi awayekî hostayî bikar tîne da ku eleqeya xwendevan zindî bihêle û leza çîrokê bidomîne. Her çend di serpêhatiyan de bi gelemperî diyalog kêm bin jî, Hergé bi riya “ahenga navmetnî ya yekta ya di navbera peyv û wêneyê de” karibe vegotinên hevgirtî û pir balkêş biafirîne.2 Hin analîz destnîşan dikin ku di Tintin de, vegotin û karakter bi gelemperî ji daxwazên formel ên hişk ên hunerî girîngtir têne dîtin, ku ev yek beşdarî gihîştina wê ya berfireh dibe.10

Pêşketina karakterên serekî di rêzefîlmê de cihêreng e. Tintin, lehengê sereke, rojnamevanekî ciwan, wêrek, jîr û xwedî moraleke bilind e. Ew bi gelemperî wekî karakterekî statîk tê dîtin ku nirx û prensîbên wî yên bingehîn di seranserê rêzefîlmê de naguherin, lê ew di her serpêhatiyê de jêhatîbûn, zîrekî û cesareta xwe nîşan dide.2 Ew wekî “îkonek” 1 û kesayetek ku nirxên “kurikekî skaut” (Boy Scout) dihewîne – wekî rastgo, afirîner, û bi prensîb – tê binavkirin.7 Ev statîkbûna karakterê Tintin dikare wekî amûrekê were şîrovekirin ku rê dide xwendevan ku bi hêsanî xwe bi wî re identîfîye bike û cîhana derdora wî, ku tim diguhere û bi gelemperî gendel û xeternak e, bi zelalî û ji perspektîfek exlaqî ya sabit bibîne. Tintin wekî pîvanek exlaqî ya neguherbar kar dike. Lêbelê, ev statîkbûn di heman demê de dikare were rexne kirin ku ew pêşî li pêşketina karakterî ya kûr û pir-qatî digire û dibe ku nêrîna wî ya cîhanê, ku bi giranî Ewropamerkezî ye, wekî tiştekî neguherbar û rastîn pêşkêş bike.

Berevajî Tintin, Kaptan Haddock karakterek e ku pêşketineke berbiçav nîşan dide. Ew di destpêkê de wekî keştîvanekî alkolîk, qels û bi hêrs tê nasandin, lê piştî hevdîtina bi Tintin re, ew gav bi gav diguhere û dibe hevalê herî nêzîk û dilsoz ê Tintin. Her çend ew bi hêrsbûnên xwe yên ji nişka ve û gotinên xwe yên rengîn û heqaretamîz (wekî “Mîlyar pîpên birûskê!”) navdar bimîne jî, ew dibe karakterekî qehremantir, fedakartir û bi dil.3 Pêşketina wî yek ji wan ên herî balkêş û mirovî di rêzefîlmê de ye. Profesor Kalkulus (Professor Tournesol) zanyarekî jîr û dahêner e, lê di heman demê de ji cîhana derdora xwe bêxeber e û ji ber kerrbûna xwe (ya ku ew bi xwe înkar dike) gelek caran dibe çavkaniya humorê. Dahênanên wî yên zanistî gelek caran di çareserkirina pirsgirêkan de roleke krîtîk dilîzin. Dupont û Dupond (Thomson and Thompson) cotek dedektîfên polîs in ku bi şaşîtî û gêjîtiya xwe navdar in û bi berdewamî dikevin nav rewşên komîk û şermokî.2 Her çend karakter bi gelemperî di pozîsyonên xwe yên bingehîn ên di vegotinê de sabit bin jî, têgihiştina xwendevanan a li ser wan dikare bi demê re û bi guherîna normên çandî re biguhere.13

Serpêhatiyên Tintin bi gelemperî wekî cureya wêjeyî ya serpêhatî têne kategorîzekirin. Lêbelê, ew bi awayekî hostayane hêmanên gelek cureyên din jî di nav xwe de dihewînin. Di gelek albûman de hêmanên polîsiye yên xurt hene, ku tê de Tintin wekî dedektîfekî amator sûcan deşîfre dike û li pey tawankaran dikeve. Hin albûm, wekî Gerrên li ser Heyvê û Me Li Ser Heyvê Meşiya, bi eşkere dikevin kategoriya zanistî-xeyalî. Di gelek çîrokan de hêmanên satirê hene, ku tê de rexneyên tûj (carinan veşartî, carinan eşkere) li ser siyaset, burokrasî, kapîtalîzm, û adetên civakî têne kirin. Û bêguman, hêmana komedîyê, nemaze bi riya karakterên duyemîn ên wekî Kaptan Haddock, Profesor Kalkulus, û Dupont û Dupond, beşek bingehîn a cazîbeya Tintin e. Ev tevliheviya cureyan ne tenê ji bo balkêşkirina xwendevanên ji zewq û eleqeyên cihêreng e, lê di heman demê de neynika kompleksbûna cîhana nûjen e ku Hergé tê de dijî û dinivîse. Her cure rê dide wî ku aliyekî cuda yê civak û mirovahiyê bikole û şîrove bike, û Tintin dike platformek ji bo vekolîna pirsên cihêreng ên serdema xwe û cîhanek ku her ku diçe tevlihevtir dibe.

4. Zimanê Dîtbarî û Semiyotîka “Ligne Claire”

Yek ji taybetmendiyên herî naskirî û diyarker ên Serpêhatiyên Tintin şêwaza xêzkirinê ya Hergé ye ku bi navê “ligne claire” (xêza zelal) tê zanîn. Ev şêwaz, ku ji hêla Hergé ve hatiye kamilkirin û populer kirin, bi çend taybetmendiyên sereke tê nasîn: xêzên derveyî yên karakter û tiştan zelal, yekreng û bi qalindiyeke wekhev in; reng bi gelemperî geş û yekparçe ne, bêyî bikaranîna zêde ya sîberan an jî gradasyonên rengan; û paşxane (backgrounds) bi gelemperî bi hûrguliyên realîst û teknîkî hatine xêzkirin.4 Ev şêwaz zelaliyek dîtbarî ya mezin û xwendinek hêsan ji xwendevan re peyda dike. Her tişt di panelê de bi awayekî eşkere, têgihîştî û bê tevlihevî tê pêşkêş kirin. Gelek hunermendên komîksê yên paşerojê ji vî şêwazî bandor bûne û hewl dane ku “zimanê plastîk ê cîhana Hergé” bi kar bînin, lê kêm kes gihîştine asta bandora Hergé ya li ser çanda gerdûnî.4

Analîza semiyotîk, ku lêkolîna nîşanan û wateyên wan e, ji bo têgihiştina kûr a Tintin pir girîng e. Di cîhana Tintin de, her panel, her karakter, her tişt û her hêmanek dîtbarî dikare wekî nîşanek were şîrove kirin ku wateyên eşkere an veşartî hildigire. Dîroka analîza semiyotîk a Tintin dirêj e; wek mînak, Pierre Fresnault-Deruelle di sala 1970 de tezek zanîngehê li ser Hergé bi bikaranîna amûrên semiyotîkê nivîsandiye.4 Lêkolînên nûtir, wekî ya Sam Hind (2010), hewl didin ku “teoriyên postkolonyal bi teknîkên analîtîk ên dîtbarî re bikin yek” û behsa “dîskursek dîtbarî/tekstuel a tevlihev” dikin ku îdeolojiya kolonyal û Ewropamerkezî xurt dike.7 Di van analîzan de, “amûrên vegotinê û strukturên dîtbarî” yên Hergé, wekî kompozîsyona panelan (mînak, çawa şeklê keştiyekê dikare bi formata panelê were temsîl kirin), pozên îkonîk ên karakteran (wekî poza bazdanê ya Tintin), û bikaranîna sembolên çandî û îkonografiyê bi hûrgulî têne vekolîn.7 Wekî din, lêkolînên taybetî yên semiyotîk li ser hêmanên dîtbarî yên wekî “xêzên hestê” (pictorial runes) – wekî dilopên xwêdanê, strîyên hêrsê, spîralên gêjbûnê, an gêrikên li dora serê karakteran – disekinin. Van “rûnên pîktogramî” kodek dîtbarî ya sofîstîke temsîl dikin ku ji derveyî îfadeyên rû û zimanê laş dixebitin û ji xwendevan re dibin alîkar ku hestên karakteran (wekî Tintin, Kalkulus, Haddock, Castafiore, û Thomsonan) fam bikin.14 Ev nîşan dide ku Hergé û hunermendên din ên komîksê zimanekî dîtbarî yê taybet û dewlemend pêş xistine ku xwendevan fêr dibin ku deşîfre bikin, û ev yek şiyana medyumê ya ji bo ragihandina hestên tevlihev bi awayên aborî û stîlîzekirî nîşan dide. Hebûna van kodên dîtbarî yên tevlihev pêşniyar dike ku xwendevanên komîksê xwedan astek bilind a “xwendin-nivîsandina dîtbarî” ne.

Têkiliya di navbera nivîs (diyalog, qutiyên vegotinê) û wêneyê de di Tintin de pir girîng e. Serpêhatiyên Tintin “ahengek navmetnî ya yekta di navbera peyv û wêneyê de” pêşkêş dikin.2 Nivîs û wêne bi hev re û bi awayekî hevkar dixebitin da ku wateyê biafirînin û çîrokê pêşve bibin. Carinan wêne tiştê ku nivîs dibêje xurt dike û dubare dike, carinan ew agahiyên zêde pêşkêş dike ku di nivîsê de tune ne, û carinan jî ew dikare bi nivîsê re bikeve nav têkiliyek îronîk an berevajî, ku ev yek qatmanên wateyê kûrtir û tevlihevtir dike. Ev “hevgirtina dîtbarî/tekstuel a komîksê” Tintin dike “tekstek analîtîk a dewlemend”.7

Zelaliya şêwaza “ligne claire” dikare bi awayekî paradoksîkî ji bo xurtkirina stereotipan û îdeolojiyên serdest xizmet bike. Bi pêşkêşkirina cîhanekê bi awayekî ewqas zelal, hêsan û bêguman, ev şêwaz dikare nêrînên Ewropamerkezî an stereotipên çandî wekî “rastiyên” objektîf û neguhêrbar nîşan bide, nemaze ji bo xwendevanên ciwan ên ku dibe ku van teswîrên “zelal” wekî rastiyên bêguman qebûl bikin. Ji ber vê yekê, şêwaza hunerî bixwe, bêyî ku naveroka eşkere be, dikare di belavkirina îdeolojiyê de rolek bilîze. Wekî din, bikaranîna hûrguliyên realîst di paşxaneyan de, digel karakterên ku bi awayekî kartonîtir û stîlîzekirî hatine xêzkirin (mînak, rûyê Tintin ê sade), dikare hestek “rastbûna belgeyî” biafirîne ji bo cîhana ku Tintin tê de digere.1 Ev teknîk dikare xwendevan bêtir bikişîne nav çîrokê û îddîayên jeopolîtîk an çandî yên vegotinê pêbawertir bike. Ev hevberdana realîzm û stîlîzasyonê dikare bibe stratejiyek dîtbarî ya bi bandor: realîzma paşxaneyê dikare “rastiyê” bide çîrokê û îdeolojiyên ku tê de hatine bicihkirin normalîze bike, dema ku karakterên stîlîzekirî rê didin identîfîkasyonek berfirehtir û hêsantir.

5. Nûnertiya Civakî û Îdeolojîk

Serpêhatiyên Tintin, tevî populerbûna xwe ya mezin, ji ber nûnertiya komên civakî û îdeolojiyên ku di nav xwe de dihewînin, bûne mijara gelek nîqaş û rexneyan. Yek ji rexneyên herî berbelav li ser stereotipên etnîkî, nijadî û çandî ye ku di gelek albûmên destpêkê de bi awayekî eşkere xuya dikin.1 Mînakên wekî teswîra mirovên Afrîkî di Tintin li Kongoyê de wekî kesên zaroktî û tembel, an jî karîkaturîzekirina karakterê Cihû di Stêrka Esrarengîz de, bûne sedema nîqaşên tund li ser nijadperestî û antîsemîtîzmê di berhemên Hergé de. Lêkolîna kûr a Arezoo Adibeik (2017) ku li ser hemî 23 cildên Tintin hatiye kirin, bi awayekî sîstematîk van nûnertiyan analîz dike. Adibeik destnîşan dike ku “Cihûyên dîasporayê bi awayekî domdar bi stereotipîkî neyînî hatine avakirin, ku îdeolojiyên antîsemîtîk di rêzefîlma Tintin de pêşniyar dike”.5 Lêbelê, heman lêkolîn encamek sosret û balkêş jî derdixe holê: “Ewropî wekî komên navxweyî (in-groups) bi frekanseke zêdetir wekî ‘xerabkar’ (villains) têne teswîr kirin li gorî ne-Ewropiyan wekî komên derve (out-groups) di seranserê rêzefîlmê de”.5 Ev yek dikare wekî “xwe-pêşkêşkirina neyînî” were şîrove kirin, lê Adibeik hişyarî dide ku ev nayê wateya ku ne-Ewropî bi awayekî erênî têne temsîl kirin; belkî ew nîşan dide ku pirsgirêkên exlaqî û gendelî ne tenê bi “yên din” ve girêdayî ne. Ev encam dikare wekî hewldanek Hergé ji bo rexnekirina gendelî û xerabiyê di nav çanda xwe ya Ewropî de were şîrove kirin, an jî dibe ku wekî stratejiyek ji bo ku rexneyên li ser “yên din” kêmtir tund û yekalî xuya bikin. Lêbelê, divê were zanîn ku ev “xwe-rexne” jî dibe ku hîn jî di çarçoveyek Ewropamerkezî de bimîne, ku tê de pirsgirêkên cîhanî di dawiyê de bi navbeynkariya karakterên Ewropî (çi baş bin, çi xirab bin) têne çareser kirin an jî têne navend kirin.

Mijara “othering” (bi yê dinkirin an jî cidakirin) di analîza Tintin de xwedî cihekî girîng e. “Othering” pêvajoyek e ku tê de komek (bi gelemperî koma serdest) komeke din wekî cuda, biyanî, û pir caran jêrîn û kêmtir pênase dike. Ev yek ji bo xurtkirina nasnameya koma serdest û rewakirina newekheviyên hêzê tê bikaranîn. Hin lêkolîn bi taybetî li ser vê mijarê disekinin û arguman dikin ku “nasnameya Tintin wekî xilaskarê spî li ser ‘othering’a gelên kolonîzekirî û avakirina stereotipên nijadî yên biçûkxistinê ava dibe”.9 Her weha tê destnîşan kirin ku “stratejiyên makro yên temsîlkirina Xwe-ya erênî li hember Yên din ên neyînî” di rêzefîlmê de bi awayekî berbiçav têne bikaranîn.1

Nûnertiya zayendî û rolên jinan di Serpêhatiyên Tintin de yek ji aliyên herî rexnekirî ye. Bi giştî, karakterên jin di rêzefîlmê de pir kêm in, û yên ku hene jî bi gelemperî di rolên duyemîn, pasîf, an stereotipîk de ne.15 Lêkolîn destnîşan dikin ku jin di Tintin de “ji bo rolên pasîf û xemilandî têne veqetandin an jî bi tevahî tune ne.” Ew kêm caran rolên navendî digirin an jî xwedî ajansiyeke girîng in ku bandorê li ser rêça çîrokê bikin.15 Bianca Castafiore, operabêja navdar û yek ji kêm karakterên jin ên ku di gelek albûman de dubare dibe, bi gelemperî wekî stereotipa “jina histerîk” tê teswîr kirin: ew dengbêj, destwerdaner, pir hestyarî û carinan acizker e.15 Rola wê ya wekî fîgurek komîk a zêdekirî û carinan bêkêr, helwestên patrîarkal ên serdema ku komîks tê de hatine afirandin nîşan dide. Jin bi gelemperî wekî karakterên pasîf, qurbaniyên ku hewceyê rizgarkirina ji hêla lehengên mêr ve ne (wekî Tintin an Kaptan Haddock), an jî wekî fîgurên xemilandî yên di paşxanê de têne pêşkêş kirin.15 Hema hema bi tevahî nebûna jinan di pozîsyonên hêzê, biryardanê, an jî serpêhatiyê de heye. Ev kêmbûn û pasîfbûna karakterên jin ne tenê neynika normên zayendî yên serdema Hergé ye, lê di heman demê de cîhana Tintin wekî qadeke serdestiya mêranî û serpêhatiya mêranî xurt dike. Ev yek dikare bandorê li ser têgihiştina xwendevanên ciwan (hem keç û hem kur) a li ser rolên zayendî û potansiyela keç û jinan di civakê de bike, û bi vî awayî ne tenê “neynika serdemê” be, lê di heman demê de bibe “avakirin û xurtkirina” normên wê serdemê ji bo nifşên nû yên xwendevanan.

Tevî ku Hergé bi xwe îdia dikir ku berhemên wî bi eşkereyî apolîtîk in, di gelek albûman de rexneyên civakî û siyasî yên veşartî an eşkere hene. Mînak, albûma Tintin li Welatê Sovyetê rexneyek eşkere û tund li ser sîstema komunîst a Sovyetê ye.2 Lotusê Şîn emperyalîzm û destwerdana biyanî li Çînê rexne dike.2 Albûma Coke en Stock (ku bi navê Bazara Koleyên Reş jî tê nasîn) bazirganiya koleyan a nûjen bi awayekî tund şermezar dike.2 Her weha, hin lêkolîn destnîşan dikin ku meyleke dij-Amerîkanîzmê jî wekî yek ji “dîskursên jeopolîtîk” di hin beşên rêzefîlma Tintin de heye.1 Tevî ku hin albûm bi eşkere dij-totalîter (mînak, dij-Sovyet, an jî dij-faşîst di hin şîroveyan de) an dij-kapîtalîst (rexneya li ser bazirganên çekan, narkotîkê, an jî fîrmayên mezin ên ku li pey berjewendiyên xwe ne) xuya dikin, îdeolojiya bingehîn a Tintin bi gelemperî bi nirxên lîberal-humanîst ên rojavayî re hevaheng e. Lêbelê, ev humanîzm carinan bi nêrînên kolonyal an paternalîst re dikeve nava tengezariyê, ku kompleksbûna pozîsyona îdeolojîk a Hergé û serdema wî nîşan dide. Ev tengezarî di navbera humanîzma îdealîzekirî û pratîkên an jî nêrînên kolonyal/Ewropamerkezî de yek ji nakokiyên navendî yên mîrata Tintin e.

Ji bo ku em nûnertiya komên etnîkî bi awayekî kantîtatîf jî bibînin, em dikarin sûdê ji daneyên lêkolîna Adibeik (2017) werbigirin. Li jêr tabloyek heye ku hin ji van daneyan bi kurtî pêşkêş dike:

Tablo 2: Nûnertiya Hin Komên Etnîkî di Serpêhatiyên Tintin de (li gorî daneyên giştî yên ji Adibeik, 2017 5)

Koma Etnîkî/HerêmîHejmara Giştî ya Panêlên ku tê de xuya dibin (ji 18,307 panêlan)Rêjeya Panêlên ku tê de Rolên Sereke/Navîn dilîzin (%)Rêjeya Panêlên ku tê de wekî Xerabkar têne teswîr kirin (%)Stereotipên Dîtbarî/Zimanî yên Berbiçav (Mînak)
Ewropiyên Rojava (Belçîkî, Frensî, Brîtanî, hwd.)Piraniya panêlanBilindBilind (wekî ku Adibeik destnîşan dike, Ewropî ji ne-Ewropiyan zêdetir wekî xerabkar têne nîşandan)Cihêreng, lê bi gelemperî wekî norm têne pêşkêş kirin.
Afrîkiyên Bin-SahrayîKêm (bi giranî di Tintin li Kongoyê û Coke en Stock)KêmKêm (zêdetir wekî qurban an alîkarên pasîf)Di Tintin li Kongoyê de: lêvên stûr, zimanê zaroktî, cilên “kevneşopî” yên sadekirî.
Asyayiyên Rojhilat (Çînî, Japonî, Tîbetî)Navîn (bi giranî di Lotusê Şîn, Tintin li Tîbetê)Navîn (bi taybetî Tchang)Cihêreng (Japonî di Lotusê Şîn de wekî êrîşkar, Çînî û Tîbetî bi sempatîtir)Di Lotusê Şîn de hewldana ji bo rastbûnê, lê hîn jî hin giştîkirin hene.
Erebên Rojhilata NavînNavîn (di gelek albûman de, wekî Kevjalê bi Pencên Zêrîn, Welatê Zêrê Reş, Coke en Stock)Kêm û NavînBilind (wekî bazirganên narkotîkê, şêxên dewlemend, an terorîst)Cil û bergên kevneşopî (kefiye, cûbe), pozên mezin, carinan wekî hov an jî xapînok.
Xwecihiyên Amerîkî (Native Americans)Kêm (bi giranî di Tintin li Amerîkayê)Pir KêmKêm (zêdetir wekî qurban an fîgurên paşxanê)Cil û bergên bi per, bi gelemperî bêdeng an jî bi zimanekî şikestî.
CihûPir Kêm (bi giranî di Stêrka Esrarengîz)Kêm (tenê karakterê Blumenstein/Bohlwinkel)Pir Bilind (wekî fînansorekî çavbirçî û bêexlaq)Karîkatura antîsemîtîk a klasîk (pozê mezin, lêvên stûr, eleqeya bi pereyan re).

Nîşe: Ev tablo tenê kurteyek giştî ye û li ser bingeha kategorîzekirin û analîza berfireh a Adibeik (2017) hatiye amadekirin. Rêjeyên teqez û analîzên kûrtir di teza orîjînal de peyda dibin.

Ev tablo bi awayekî kantîtatîf nîşan dide ka kîjan komên etnîkî çiqas û çawa di rêzefîlmê de hatine temsîl kirin. Dema ku ev dane bi analîzên kalîtatîf ên li ser stereotipan re têne hevber kirin, ew dikarin qalibên veşartî yên “balansa nûnertinê” an jî newekheviyên di nûnertinê de derxînin holê. Mînak, ew dikare nîşan bide ka hin komên etnîkî bi domdarî di rolên piçûk de têne hiştin û bi neyînî têne teswîr kirin, dema ku komên din dibe ku rolên mezintir bistînin lê bi rengek tevlihevtir werin pêşkêş kirin. Ev ji me re dibe alîkar ku em ji tenê destnîşankirina stereotipan wêdetir biçin û fam bikin ka çawa struktura vegotinê bixwe (kî diaxive, kî tê dîtin, kî çalak e) beşdarî xurtkirina an jî dijberkirina van stereotipan dibe.

6. Perspektîfên Derûnnasî

Serpêhatiyên Tintin ji perspektîfên derûnnasî jî gelek materyal ji bo analîzê pêşkêş dikin, çi li ser karakteran be, çi li ser afirînerê wan Hergé, çi jî li ser mijarên psîkolojîk ên ku di çîrokan de têne dîtin.

Ji aliyê analîza karakteran ve, Tintin bi xwe dikare wekî egoyek îdealîzekirî were dîtin, ku bi berdewamî li pey rastî, edalet û sererastkirina نظمê ye. Nebûna malbat û paşerojek zelal (ew wekî sêwiyekî ciwan tê teswîr kirin 2) wî dike karakterek hema hema mîtolojîk, ku dikare bi hêsanî ji hêla xwendevanan ve were pejirandin û projeksiyonên wan li ser werin kirin. Tenduristiya wî ya fîzîkî ya berbiçav û berxwedana wî ya hema hema sermirovî li hember gelek trawmayên ku ew tê re derbas dibe (wekî ku di lêkolînên li ser bûyerên tenduristiyê de tê dîtin 3) jî wî dike fîgurek ku ji mirovan asayî wêdetir e. Ev “bêserûbinbûn” dikare ji bo xwendevanên ciwan rehetî û ewlehiyê peyda bike, lê di heman demê de realîzma psîkolojîk a rêzefîlmê jî bisînor dike.

Kaptan Haddock, berevajî Tintin, karakterekî pir mirovîtir û bi qelsiyên eşkere ye. Têkoşîna wî ya bi alkolê re, hêrsbûnên wî yên ji nişka ve û carinan bêkontrol, û di heman demê de dilsoziya wî ya kûr û hestiyariya wî ya veşartî, wî dike karakterekî tevlihev û balkêş ji bo analîza derûnnasî. Ew dibe ku aliyê “id”ê (hêza ajokar a binhişî ya li pey kêfê) an jî aliyekî hestyarîtir û bêpêşbînîtir ê psîşeya mirovî temsîl bike, ku berevajî Tintinê ku bêtir rasyonel û kontrolkirî ye. Daneyên ji lêkolînên tenduristiyê nîşan didin ku pirsgirêkên wî yên tenduristiyê yên ne-trawmatîk bi gelemperî bi alkolîzmê ve girêdayî ne (57% ji bûyerên ne-trawmatîk), û balkêş e ku vexwarina wî ya alkolê piştî hevdîtina bi Tintin re û pêşketina hevaltiya wan kêm dibe, ku ev yek bandora erênî ya têkiliyên mirovî yên xurt li ser psîkolojî û tevgerê nîşan dide.3 Realîzma di danûstandinên di navbera karakteran de û ronîkirina têkoşînên wan ên taybet û dînamîkên yekta, dihêle ku karakter kûrahiyek psîkolojîk bi dest bixin.17

Bandora jiyana Hergé û psîkolojiya wî ya şexsî li ser berhemên wî jî mijareke girîng e. Tê zanîn ku Hergé bi xwe di serdemên dijwar ên jiyana xwe de terapiya Jungî girtiye û piraniya nivîsên Carl Jung xwendiye.4 Ev yek eleqeya wî ya kûr bi psîkoanalîz û têgihiştina binhişê re nîşan dide û dibe ku bandor li ser afirandinên wî kiribe, wekî îşaretên li ser “Nenas” û hêmanên mîstîk an jî arketîpal di hin çîrokên Tintin de. Hergé bi xwe jî vê girêdana di navbera psîkolojiya afirîner û berhemê de qebûl dike û dibêje: “Çi ez hay jê hebm yan na, ez xwe di tiştên ku dinivîsim û xêz dikim de îfade dikim; bêyî ku bixwazim an bizanibim, ez tiştên ku difikirim, hîs dikim û kî me dixemilînim nav wan”.4 Pirtûka Jean-Marie Apostolidès, Les Métamorphoses de Tintin, wekî yekemîn psîkoanalîza berfireh a berhemên Hergé tê binavkirin û kûrahiya psîkolojîk a ku di bin rûyê serpêhatiyan de veşartî ye, vedikole.4 Eleqeya Hergé bi psîkoanalîza Jungî re dibe ku ne tenê di mijarên eşkere de, lê di heman demê de di avakirina karakteran li ser bingeha arkîtîpan de jî xuya bibe. Mînak, Tintin dikare wekî arkîtîpa “Qehremanê Ciwan” an “Lêgerîner” were dîtin, Kaptan Haddock wekî “Şervanê Birîndar” an “Zilamê Kovî yê Dilpak”, û Profesor Kalkulus wekî “Zanyarê Jêhatî lê Ji Cîhanê Bêxeber” an jî arkîtîpa “Aqilmendê Pîr”. Ger karakterên Tintin bi rastî li ser bingeha arkîtîpan hatine avakirin (çi bi zanebûn be, çi bê zanebûn), ev yek dikare beşek ji sedema populerbûna wan a gerdûnî û demdirêj şîrove bike, ji ber ku arkîtîp bi gelemperî di binhişê kolektîf ê mirovahiyê de rezonans dikin û wateyên kûr hildigirin.

Mijarên psîkolojîk ên wekî trawma, hevaltî, û lêgerîna li edaletê di seranserê rêzefîlmê de bi awayekî berbiçav têne dîtin. Lêkolînên li ser “trawmayên rêwîtiyê” yên Tintin û hevalên wî daneyên kantîtatîf ên balkêş pêşkêş dikin. Mînak, di 23 albûman de, Tintin bi 236 bûyerên ku dibin sedema 244 kêmasiyên tenduristiyê re rû bi rû maye, ku 191 ji wan (78.3%) trawma ne, û şilbûna mêjî (concussion) forma herî gelemperî ya trawmayê ye (62 bûyer).3 Ev frekansa bilind a trawmayê, digel berxwedana Tintin a hema hema bêhempa li hember bandorên demdirêj ên van trawmayan, dikare ji perspektîfek psîkolojîk were analîz kirin. Mijara hevaltiyê, nemaze di navbera Tintin û Kaptan Haddock de, û her weha dilsoziya bêdawî ya kûçikê wî Milou (Snowy), hêmanek navendî û pir bi hêz a rêzefîlmê ye. Ev têkilî dikarin ji aliyê psîkolojîk ve wekî girêdanên piştgirî, pêbawerî, û hetta wekî “malbatek cîgir” ji bo Tintinê sêwî werin şîrove kirin. Nebûna hema hema bi tevahî ya fîgurên dêûbavî yên xwerû ji bo Tintin û girêdana wî ya xurt bi fîgurên mêr ên mezin (Haddock, Kalkulus) re, û her weha nebûna têkiliyên romantîk, dikare ji perspektîfek psîkoanalîtîk a Freudî an jî Jungî were analîz kirin, ku li ser mijarên wekî kompleksa Oedipus, lêgerîna li fîgurek bav, an jî pêşveçûna psîkoseksuel a ku dibe ku di qonaxekê de rawestiyabe, bisekine. Ev “valahiya malbatî” di jiyana Tintin de dikare wekî çavkaniya ajokera wî ya ji bo serpêhatî û lêgerîna li “malbatek” cîgir (hevalên wî) were şîrove kirin. Ew her weha dikare bibe sedem ku ew bibe “pelikek vala” ku xwendevan dikarin xwe tê de proje bikin. Lêbelê, ew di heman demê de pirsan li ser pêşveçûna wî ya hestyarî û civakî jî derdixe holê.

7. Serpêhatiyên Tintin li Sînemayê

Serpêhatiyên Tintin ne tenê di rûpelên komîksan de mane, lê gelek caran ji bo sînema û televîzyonê jî hatine adaptekirin. Van adaptasyonan ji fîlmên anîmasyon ên destpêkê bigire heta rêzefîlmên televîzyonê û fîlmên lîstikvanên rastîn û teknolojiya motion-capture. Di nav adaptasyonên herî naskirî de du fîlmên lîstikvanên rastîn ên Fransî yên salên 1960î hene: Tintin et le mystère de la Toison d’Or (Tintin û Sira Pirça Zêrîn, 1961) û Tintin et les oranges bleues (Tintin û Porteqalên Şîn, 1964).19 Paşê, rêzefîlmên anîmasyon ên ku ji hêla studyoyên wekî Belvision û paşê Ellipse-Nelvana ve hatine çêkirin, nifşên nû bi cîhana Tintin dane nasîn. Di serdema nûjen de, adaptasyona herî berbiçav fîlma anîmasyon a bi teknolojiya motion-capture ya derhênerê navdar Steven Spielberg bû, bi navê The Adventures of Tintin: The Secret of the Unicorn (Serpêhatiyên Tintin: Sira Tekşaxê, 2011).11

Berhevdana van adaptasyonên sînemayî bi komîksên orîjînal ên Hergé re di warê vegotin, karakter, û şêwaza dîtbarî de gelek xalên balkêş derdixe holê. Spielberg bi xwe jî destnîşan kiriye ku panelên Hergé “çîrokek bi şertên sînemayî vedibêjin,” û ev yek “jêhatiya Hergé” nîşan dide.20 Lêbelê, wergerandina şêwaza “ligne claire” û hevsengiya bêhempa ya Hergé ya di navbera nivîs û wêneyê de ji bo medyûmek bi tevger û demkî ya wekî sînemayê, her tim kêşeyek mezin bûye ji bo derhêneran. Hewldana ji bo “vejandina” panelên statîk bêyî windakirina estetîka taybet û zelaliya Hergé pirsgirêkek hunerî ya girîng e. Adaptasyon bi gelemperî neçar in ku hin hêmanan biguherînin, lê zêde bikin, an jê bibin da ku li gorî formata sînemayî, dirêjahiya fîlmê, û hêviyên temaşevanên nûjen tevbigerin. Pirs her tim ew e ka ev guhertin çiqasî ji ruhê orîjînal û niyeta Hergé re dilsoz dimînin. Mînak, di fîlma Spielberg de, hin diyalog û rêzika bûyeran ji komîksa orîjînal hatine guhertin an jî ji nû ve hatine rêzkirin.20 Nîqaşên li ser “meşrûiyeta sînemayî” ya formatên guhertî û adaptasyonan dikarin ji bo têgihiştina van pêvajoyan têkildar bin.21

Pêşwaziya rexneyî û temaşevanan ji bo adaptasyonên Tintin cihêreng bûye. Fîlma Spielberg, mînakî, ji hêla teknîkî û dîtbarî ve bi giştî hate pesinandin û di warê bazirganî de jî serketî bû (di dawiya hefteya vekirinê de nêzîkî 10 mîlyon dolar qezenc kir 11). Lêbelê, hin temaşevanên dilsoz û purîst ên komîksên Hergé hîs kirin ku fîlm, tevî hemî jêhatîbûna teknîkî, bi tevahî nekarîbû ruh, atmosfera, û heneka nazik a cîhana Hergé bigire. Adaptasyonên sînemayî yên Tintin, nemaze yên nûjen, dikarin wekî hewldanek ji bo “nûjenkirin” an “paqijkirina” hin aliyên pirsgirêkdar ên materyalê orîjînal (wekî stereotipên nijadî an nûnertiyên kevnar) werin dîtin, da ku ji temaşevanên gerdûnî û hestiyariyên exlaqî yên nûjen re balkêş bin. Ev yek pirsên girîng li ser guherandina berhemên dîrokî, “sansura paşverû”, û tengezariya di navbera parastina “orîjînalîteya” berhemê û adaptasyona wê ji bo normên heyî derdixe holê. Ew her weha dikare bibe fersendek ji bo ku bi rexneyî li ser pirsgirêkên di materyalê orîjînal de rawestin, li şûna ku tenê wan paşguh bikin an jî bi tevahî jê bibin. Popularîteya domdar a Tintin ku adaptasyonên nû yên bi budceya mezin (wekî fîlma Spielberg) rewa dike, nîşan dide ku mîrata Hergé, bi kêmanî ji bo hilberîner û beşek mezin a temaşevanan, ji rexneyên li ser naveroka wê ya pirsgirêkdar xelas bûye, an jî hêza wê ya çandî û nostaljîk ji van fikaran girantir e. Ev dikare nîşan bide ku çawa pîşesaziya çandî dikare berhemên bi paşerojek tevlihev ji nû ve pakêt bike û bifroşe, û çawa “nirxa nostaljîk” û statuya “îkona çandî” carinan ji kêmasiyên îdeolojîk girîngtir têne dîtin.

8. Analîza Semantîk

Analîza semantîk, ku lêkolîna wateyê di ziman de ye, dikare ji bo têgihiştina qatmanên kûrtir ên wateyê di Serpêhatiyên Tintin de were bikaranîn. Ev yek ne tenê li ser wateya ferhengî ya peyvan disekine, lê di heman demê de li ser wateyên veşartî, îronî, û pir-qatî yên ku di diyalog, vegotin, û navên karakteran de têne dîtin jî disekine. Zimanê ku ji hêla karakteran ve tê bikaranîn, bi taybetî karakterên “yên din”, an jî nebûna zimanekî têgihîştî ji bo wan, an jî pêşkêşkirina zimanê wan wekî tiştekî nefamdar, komîk, an jî şikestî, dikare bibe amûrek semantîk a xurt ji bo “othering” û cidakirinê. Dema ku zimanê “yên din” tê marjînalîzekirin an karîkaturîzekirin, ev yek dikare mirovahiya wan û şiyana wan a ji bo îfadekirina ramanên tevlihev û hestên kûr kêm bike û hiyerarşiyek zimanî û çandî xurt bike.

Di Tintin de, bikaranîna “zimanê metaforîk û lîstikên peyvan” ji bo afirandina bandorek komîk û ji bo kûrkirina karakterîzasyonê tê dîtin.22 Mînaka herî berbiçav a vê yekê gotinên navdar û heqaretên rengîn ên Kaptan Haddock in (wekî “Tonnerre de Brest!”, “Mille milliards de mille sabords!”, ku di wergerên Kurdî de wekî “Mîlyar pîpên birûskê!” an jî gotinên din ên bi vî rengî hatine wergerandin). Wateya van gotinan ne tenê ferhengî ye; ew di heman demê de barên hestyarî yên xurt hildigirin, rewşa psîkolojîk a Haddock di wê gavê de nîşan didin, û dibin beşek yekta ji nasnameya wî. Carinan diyalog dikarin wateyên îronîk an jî veşartî ragihînin ku ji hêla hin karakteran ve têne fam kirin lê ji hêla yên din ve na, an jî ji hêla xwendevan ve têne fam kirin lê ji hêla karakteran ve na, ku ev yek qatmanên humor û rexneyê zêde dike.

Evolusyona wateyê di nav rêzefîlmê de jî xalek girîng e. Wateya hin têgehan, sembolan, an jî heta karakteran dibe ku di nav rêzefîlmê de biguhere her ku Hergé wekî hunermend û cîhana ku ew tê de dijî pêşve diçin. Mînak, wateya “serpêhatiyê” bixwe dibe ku di albûmên destpêkê de bêtir bi keşfkirina erdnîgariyên dûr, heyecan û çalakiyên fîzîkî ve girêdayî be. Lêbelê, di albûmên paşîn de, nemaze piştî şerê cîhanê yê duyemîn, “serpêhatî” dibe ku bêtir bi çareserkirina neheqiyên civakî, komployên navneteweyî yên tevlihev, an jî heta bi rêwîtiyên navxweyî û psîkolojîk ên karakteran ve girêdayî be (mînaka herî baş a vê yekê Tintin li Tîbetê ye, ku bi giranî li ser hevaltiyê û lêgerîna kesane ye). Têgihiştin û nûnertiya “yê din” jî, wekî ku berê hate nîqaş kirin, di seranserê rêzefîlmê de wateyek pêşveçûyî (her çend ne bêkêmasî û bêpirsgirêk) nîşan dide.

Bikaranîna dubare ya hin gotin an frazên taybet ji hêla karakteran ve (wekî gotinên Haddock, an jî şaşiyên zimanî yên domdar ên Dupont û Dupond) ne tenê ji bo afirandina humorê ye, lê di heman demê de ji bo avakirina nasnameya karakter û hestek nasbûn û domdariyê ji bo xwendevan kar dike. Ev “nîşanên semantîk” ên dubarekirî dibin beşek ji peymana di navbera afirîner û xwendevan de û cîhana Tintin ji xwendevan re nêzîktir û nasdartir dikin. Ev dubarekirin û nasbûn dikare hestek aramî û pêşbîniyê biafirîne, ku ji bo xwendevanên rêzefîlmek dirêj girîng e. Her çend ev yek carinan dikare bibe sedem ku karakter hinekî karîkaturîze bibin û kûrahiya wan kêm bibe jî, ev yek ji bo armancên komîk û ji bo hêsankirina identîfîkasyon û bîranîna karakteran bi bandor e.

9. Daneyên Îstatîstîkî û Analîzên Kantîtatîf

Ji bo ku em têgihiştina xwe ya li ser Serpêhatiyên Tintin kûrtir bikin û ji şîroveyên tenê kalîtatîf wêdetir biçin, sûdwergirtina ji daneyên îstatîstîkî û analîzên kantîtatîf ên ku ji hêla lêkolînerên cihêreng ve hatine berhev kirin, pir girîng e. Van daneyan dikarin alîkariya me bikin ku em qalibên veşartî bibînin, frekansa hin bûyeran an nûnertiyan bipîvin, û bingehek objektîftir ji bo hin argumanan peyda bikin.

Yek ji lêkolînên kantîtatîf ên herî berfireh li ser Tintin teza doktorayê ya Arezoo Adibeik (2017) e, ku tê de “hejmareke berfireh a panelan û bilbilên axaftinê di hemî 23 cildên rêzefîlma Tintin de” hatiye jimartin û analîz kirin.5 Li gorî vê lêkolînê, di tevahiya rêzefîlma Tintin de bi giştî 18,307 panel û 18,192 bilbilên axaftinê hene.5 Ev dane ne tenê mezinahî û berfirehiya rêzefîlmê nîşan didin, lê di heman demê de bingehek ji bo analîzên kûrtir ên li ser belavbûna karakterên etnîkî yên cihêreng, dema axaftina wan, û rola wan di vegotinê de peyda dikin. Wekî ku di beşa Nûnertiya Civakî û Îdeolojîk de hate behs kirin (Tablo 2), daneyên Adibeik dikarin bi awayekî konkret nîşan bidin ka kîjan komên etnîkî çiqas û çawa di rêzefîlmê de hatine temsîl kirin, û ev yek dikare argumanên li ser stereotip û “othering”ê bi delîlên kantîtatîf xurt bike.

Qadeke din a ku analîzên kantîtatîf têgihiştinên balkêş pêşkêş dikin, lêkolîna li ser bûyerên tenduristî û trawmayên ku karakterên sereke, nemaze Tintin û Kaptan Haddock, tê re derbas dibin e. Lêkolîna ku ji hêla Caumes et al. ve hatiye kirin (û di 3 de hatiye kurt kirin) daneyên hûrgulî li ser kêmasiyên tenduristiyê (HIs) yên van her du karakteran pêşkêş dike. Ji bo Tintin, di seranserê 23 albûman de, 236 bûyerên zirardar hatine tespît kirin ku bûne sedema 244 kêmasiyên tenduristiyê. Ji van, 191 (78.3%) trawma bûne, û şilbûna mêjî (concussion) bi 62 bûyeran re forma herî gelemperî ya trawmayê bûye. Balkêş e ku rêjeya kêmasiyên tenduristiyê ji bo Tintin berî sala 1945 (navînî 14.9 HI ji her serpêhatiyekê) ji ya piştî sala 1945 (navînî 6.1 HI ji her serpêhatiyekê) bi awayekî berbiçav bilindtir bûye. Ev kêmbûna berbiçav a bûyerên tenduristiyê ji bo Tintin piştî sala 1945 dibe ku ne tenê tesaduf be. Ew dikare pêşveçûnek di şêwaza vegotina Hergé de nîşan bide, dibe ku ber bi çîrokên ku kêmtir li ser şîdeta fîzîkî ya domdar û bêtir li ser komplo, pêşketina karakter, an jî mijarên psîkolojîk û felsefî disekinin. Ev dikare bi “mezinbûn” û “kûrbûna tematîk” a rêzefîlmê re di serdema wê ya klasîk de têkildar be.

Ji bo Kaptan Haddock, ku di 15 albûman de xuya dibe, 225 bûyerên zirardar hatine tespît kirin ku bûne sedema 249 kêmasiyên tenduristiyê. Ji van, 77.5% trawma bûne, û wî 109 caran şilbûna mêjî derbas kiriye. Pirsgirêkên wî yên ne-trawmatîk bi gelemperî bi alkolîzmê ve girêdayî ne (57% ji HIyên ne-trawmatîk, ku 37% ji wan serxweşî bûye).3

Ev dane dikarin ji bo nîqaşkirina gelek aliyan werin bikaranîn: realîzma (an nebûna wê) di teswîrkirina xetere û bandorên wê de, bandorên psîkolojîk ên potansiyel ên ku dibe ku karakteran jiyabin (her çend bi gelemperî neyên nîşandan), û rola trawmayê wekî amûrek vegotinê ji bo afirandina heyecan û pêşxistina çîrokê. Li jêr tabloyek heye ku van daneyên tenduristiyê ji bo Tintin û Kaptan Haddock bi awayekî berhevdar pêşkêş dike:

Tablo 3: Berhevdana Îstatîstîkî ya Bûyerên Tenduristî û Trawmayê ji bo Tintin û Kaptan Haddock (li gorî Caumes et al. 3)

TaybetmendîTintin (23 Albûm)Kaptan Haddock (15 Albûm)
Hejmara Giştî ya Bûyerên Zirardar236225
Hejmara Giştî ya Kêmasiyên Tenduristiyê (HI)244249
Rêjeya HI ji ber Trawmayê (%)78.3% (191 HI)77.5% (193 HI)
Şilbûna Mêjî (Concussion)62 car109 car
Rêjeya HI ji ber Sedemên Ne-Trawmatîk (%)21.7% (53 HI)22.5% (56 HI)
Sedemên Ne-Trawmatîk ên Herî ZêdePirsgirêkên xewê, depresyon/xemgînî, jehrîbûna bi gaz an kloroformêBi alkolê ve girêdayî (57% ji HIyên ne-trawmatîk), bi taybetî serxweşî (37%)
Navînî HI ji her Serpêhatiyekê (berî 1945)14.9N/A (Haddock di 1941 de xuya dibe)
Navînî HI ji her Serpêhatiyekê (piştî 1945)6.1Bilindtir (navînî 19, rêje 4-27)

Ev tablo rasterast bersivê dide daxwaza ji bo daneyên îstatîstîkî û rê dide berhevdana rasterast a du karakterên sereke. Ew bi awayekî dîtbar nîşan dide ka her karakter çiqasî û bi çi awayî bi xeterî û pirsgirêkên tenduristiyê re rû bi rû maye. Ev dikare ji bo nîqaşên li ser realîzm, pêşveçûna karakter, û cewhera serpêhatiyan di Tintin de were bikaranîn, û cûdahiyên di navbera Tintin (lehengê “bêserûbin” û hema hema bêqisûr) û Haddock (karakterê “mirovîtir” û bi qelsiyên eşkere) de ronî bike.

10. Encamname

Vekolîna berfireh a Serpêhatiyên Tintin ji gelek aliyên wêjeyî, dîrokî, sînemagerî, civaknasî, semiyotîk, semantîk û derûnnasî ve, kompleksbûn û pir-qatîbûna vê berhema çandî ya girîng derdixe holê. Tintin, afirîneriya nemir a Hergé, ne tenê wekî rêzefîlmek komîk a ji bo zarokan, lê wekî neynikek serdema xwe, platformek ji bo nîqaşên îdeolojîk, û qadeke ji bo ceribandinên hunerî û vegotinê dikare were dîtin. Analîza dîrokî û jeopolîtîk nîşan dide ka çawa komîks di bin bandora kolonyalîzm, Ewropamerkezî, û bûyerên mezin ên sedsala 20-an de mane, û çawa Hergé bi demê re di nûnertiya “yên din” de pêşveçûnek (her çend bi sînor û nakokî) nîşan daye. Ji aliyê wêjeyî ve, struktura vegotinê ya hostayane, karakterên jibîrnekirî, û tevliheviya cureyan bûne sedema populerbûna wê ya domdar. Zimanê dîtbarî yê “ligne claire” û bikaranîna semiyotîk a panel û sembolan, Tintin dike berhemeke hunerî ya yekta, lê di heman demê de ev zelalî dikare ji bo xurtkirina stereotipan jî xizmet bike.

Analîza civaknasî û îdeolojîk aliyên herî rexnekirî yên Tintin ronî dike, nemaze di warê stereotipên etnîkî û nijadî, “othering”, û nûnertiya kêmasî û pasîf a jinan de. Lêbelê, di heman demê de rexneyên li ser kapîtalîzm, totalîtarîzm, û bêedaletiyên civakî jî di hin albûman de bi eşkere têne dîtin. Perspektîfên derûnnasî kûrahiyeke din li têgihiştina me ya karakteran û bandora jiyana Hergé li ser berhemên wî zêde dikin. Adaptasyonên sînemayî jî nîşan didin ka çawa ev mîrat ji bo medyûmên din tê wergerandin û ji nû ve tê şîrove kirin. Analîza semantîk û daneyên kantîtatîf jî alîkariyê didin ku em qalib û wateyên veşartî bi awayekî objektîftir bibînin.

Mîrata Tintin û Hergé bi awayekî neçarî tevlihev e. Ew mînaka hunermendekî jêhatî ye ku berhemên wî hem bi awayekî berfireh hatine pesinandin û hezkirin, hem jî ji ber naveroka xwe ya pirsgirêkdar bi tundî hatine rexne kirin.1 Bandora Tintin li ser çanda populer û hunera komîksê nayê înkar kirin, û ew hîn jî “mijara meraqê ye di çapemenî û weşanên populer de,” ku girîngiya wê ya domdar nîşan dide.1 Lêbelê, girîngiya analîzkirina rexneyî ya berhemên çandî yên bi vî rengî, nemaze di warê nûnertin û îdeolojiyê de, ji bo têgihiştineke kûr û berpirsiyar pêwîst e. Mîrata Tintin bi awayekî neçarî bi tengezariya di navbera nostaljiya ji bo serpêhatiyên zaroktiyê û hişmendiya rexneyî ya mezinan a li ser pirsgirêkên wê yên îdeolojîk ve girêdayî ye. Ev tengezarî bixwe beşek ji sedema ku Tintin hîn jî ewqas tê nîqaş kirin û analîz kirin e. Ew Tintin dike mînakek girîng ji bo lêkolîna ka çawa berhemên çandî dikarin bi demê re ji nû ve werin şîrove kirin û ka çawa nirxên civakî yên guherbar bandorê li têgihiştina me ya hunerê dikin.

Tevî hemî rexneyan, şiyana Hergé ya ji bo afirandina cîhanên dîtbarî yên dewlemend û karakterên jibîrnekirî, û her weha hostatiya wî ya di vegotina çîrokan de, sedemên bingehîn ên mayîndebûna Tintin in.2 Ev nîşan dide ku hêza hunerî û vegotinê carinan dikare ji kêmasiyên îdeolojîk wêdetir biçe, an jî bi kêmanî bi wan re bi awayekî tevlihev bijî. Nirxandina berhemên çandî ne pêvajoyek hêsan a “baş” an “xirab” e. Mîrata Tintin nîşan dide ku berhemek dikare di heman demê de hem pirsgirêkdar be hem jî ji hêla hunerî ve girîng be.

Ji bo lêkolînên paşerojê, gelek rêyên vekirî hene. Vekolînên kûrtir li ser pêşwaziya Serpêhatiyên Tintin li çandên ne-Ewropî û wergerên wê yên li zimanên cihêreng dikarin têgihiştinên nû pêşkêş bikin. Analîzên berhevdar ên Tintin bi komîksên din ên hemdem re, hem ji Ewropayê hem jî ji deverên din ên cîhanê, dikarin çarçoveyek berfirehtir ji bo nirxandina cihê Hergé di dîroka komîksê de peyda bikin. Her weha, lêkolînên li ser bandora Tintin li ser nifşên paşerojê yên hunermendên komîksê û afirînerên çîrokan dikarin berdewamiya mîrata wî ronî bikin. Pêşeroja lêkolînên Tintin dibe ku bêtir li ser têgihiştina vê tevliheviyê û awayên ku em dikarin van berheman bi rexneyî, bi berpirsiyarî, û bi sûdwergirtina ji perspektîfên cihêreng bixwînin, nîqaş bikin, û ji nifşên nû re ragihînin, bisekine.

11. Çavkanî

  • Adibeik, A. (2017). The construction of ethnic identities in comic books: Analysing the (re)presentation of Self and Others in The Adventures of Tintin. PhD Thesis, Lancaster University. 5
  • Caumes, E., et al..3 Lêkolînên li ser tenduristî û trawmayên Tintin û Kaptan Haddock.
  • Fleming, K. E. (2000). Orientalism, the Balkans, and Balkan Historiography. American Historical Review, 105(4), 1218-1233. 8
  • Fresnault-Deruelle, P..4 Lêkolînên li ser semiyotîka Tintin.
  • Garcia-Mas, A., et al..3 Forever Young! Tintin’s Adventures as an Example of Physical Activity and Sport.
  • Hind, S. (2010). The Misadventures of Tintin: (Post)Colonial Representations and Imaginative Geographies. MA Thesis. 7
  • Medrano, J., Malo, P., Uriarte, J. J., & López, A-P. (2009). Stigma and Prejudice in Tintin..3
  • Peeters, B. (2002). Hergé, fils de Tintin. Paris: Flammarion. 23
  • Çavkaniyên din ên ku di nav metnê de hatine nîşankirin:.1

(Nîşe: Ji ber ku hin çavkanî di materyalê lêkolînê de bi tevahî nehatine dayîn, ev lîste nimûneyek e û ji bo raporek akademîk a tam divê hemî agahiyên bibliyografîk ên pêwîst werin lê zêde kirin.)

xebatên wergirtî

  1. Identity and Geopolitics in Hergé’s Adventures of Tintin, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.researchgate.net/publication/233198474_Identity_and_Geopolitics_in_Herge’s_Adventures_of_Tintin
  2. Tintin | Encyclopedia.com, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.encyclopedia.com/children/academic-and-educational-journals/tintin
  3. Stigma and Prejudice in Tintin | Request PDF – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.researchgate.net/publication/40693290_Stigma_and_Prejudice_in_Tintin
  4. The Graphic Mythology of Tintin – a Primer – dokumen.pub, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://dokumen.pub/download/the-graphic-mythology-of-tintin-a-primer-9781456606329.html
  5. eprints.lancs.ac.uk, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://eprints.lancs.ac.uk/id/eprint/123829/1/2017_Adibeik_2_images_removed.pdf
  6. Tintin in the Congo – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Tintin_in_the_Congo
  7. samhind.com, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://samhind.com/wp-content/uploads/2013/10/hind-2010.pdf
  8. Review Essays, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://academic.oup.com/ahr/article-pdf/105/4/1218/199147/105-4-1218.pdf
  9. Tintin needs his other: A study of othering and colonial politics in …, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.researchgate.net/publication/298642462_Tintin_needs_his_other_A_study_of_othering_and_colonial_politics_in_the_adventures_of_tintin
  10. Readership, Religion, Media, and Superhero Narratives: An Exploration of Transcendental Style and Meaning-Making Processes in Comic, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://eprints.kingston.ac.uk/id/eprint/48750/1/Atchison-C-48750.pdf
  11. The Adventures of Tintin Debuts Today in 1929 – tovima.com, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.tovima.com/culture/the-adventures-of-tintin-debuts-today-in-1929/
  12. The Complete Tintin (nx power lite) | PPT – SlideShare, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.slideshare.net/slideshow/the-complete-tintin-nx-power-lite/4388892
  13. library.oapen.org, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/51177/9789461664129.pdf?sequence=1&isAllowed=y
  14. pure.uva.nl, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://pure.uva.nl/ws/files/67807736/10.1515_sem_2019_0079.pdf
  15. http://www.ijfmr.com, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.ijfmr.com/papers/2025/2/38221.pdf
  16. Timeline: Women in Tintin Comics | MyLens AI, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://mylens.ai/space/aditinayakbaksi-2010s-workspace-df394w/evolution-of-women-in-tintin-qlbmif
  17. The Glorious First Of June Neville Burton Worlds Apart Volume 1 – NYU, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://staging.entrepreneur.nyu.edu/wrescuea/jnodr/gthanks/19325584/the+glorious+first+of+june+neville+burton+worlds+apart+volume+1.pdf
  18. Posts Tagged ‘Theodore Kaczynski’ – The Book Haven, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://bookhaven.stanford.edu/tag/theodore-kaczynski/
  19. The Adventures of Tintin and the Blue Oranges 60s French Live-Action RARE R4 DVD, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.ebay.com.au/itm/115797293253
  20. monarch.qucosa.de, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://monarch.qucosa.de/api/qucosa%3A74551/attachment/ATT-0/
  21. Rethinking the Creative Labor and Cultural Perception of 3D Conversion – eScholarship, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://escholarship.org/content/qt3ms558x2/qt3ms558x2_noSplash_dda8d996016c45958be7b34441edc0bd.pdf?t=qa7rwd
  22. Translation of Songs in The Comics: Les Aventures de Tintin1 Çizgi Romanlarda Yer Alan Şarkıların Çevirisi – DergiPark, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3333402
  23. mutualimages-journal.org, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, http://mutualimages-journal.org/index.php/mi/article/download/Vol1-6/Lefevre2016
  24. (PDF) MARE NOSTRUM : L’ADRIATIQUE, L’ITALIE ET LES …, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.researchgate.net/publication/350431675_MARE_NOSTRUM_L’ADRIATIQUE_L’ITALIE_ET_LES_BALKANS_LE_CAS_DE_L’ALBANIE
  25. HERGE, – Terranoa, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.terranoa.com/fr/programme/telecharger/2173
  26. Postcolonialism Flashcards | Quizlet, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://quizlet.com/315045741/postcolonialism-flash-cards/
  27. The power of vulnerability: Mobilising affect in feminist, queer and anti-​racist media cultures – Simple search, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, http://kau.diva-portal.org/smash/get/diva2:1343669/FULLTEXT01.pdf
  28. holmes in the empire: postcolonial textual authority, transcultural adaptation, and crime fiction as – UDSpace – University of Delaware, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://udspace.udel.edu/server/api/core/bitstreams/88580178-898a-4f42-b010-9b8b28ff1237/content
  29. (PDF) Transhumanism and Posthumanism in Twenty-First Century Narrative, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.researchgate.net/publication/373102216_Transhumanism_and_Posthumanism_in_Twenty-First_Century_Narrative
  30. TRACING THE SCARS: TOWARDS A NEW READING OF TRAUMA A Diss – Temple University, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://scholarshare.temple.edu/bitstreams/062659ee-fc28-4021-82e7-e87f7a8e53a2/download
  31. An Open Multilevel Classification Scheme for the Visual Layout of Comics and Graphic Novels: Motivation and Design | Request PDF – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.researchgate.net/publication/303728259_An_Open_Multilevel_Classification_Scheme_for_the_Visual_Layout_of_Comics_and_Graphic_Novels_Motivation_and_Design
  32. Social Media Research and the Impact of Graphic Design: a case study examining an Indonesian political campaign. – Semantic Scholar, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://pdfs.semanticscholar.org/f674/3a4c7566d365b432f7bb021e1a3de7654108.pdf
  33. Discussion Group – THE HEROESONLINE BLOG, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.heroesonline.com/blog/category/events/discussion-group/page/4/
  34. Tintin: the Complete Companion: Farr, Michael: 9780867197549 – Amazon.com, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.amazon.com/Tintin-Complete-Companion-Michael-Farr/dp/0867197544
  35. The Adventures of TinTin, Reporter for “Le Petit Vingtieme” in the Land of the Soviets – Goodreads, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.goodreads.com/book/show/41020262
  36. Jean-Marie Apostolidès, a “provocateur … but with kindness,” dead at 79 (Postscript: a student remembers) | The Book Haven – Stanford University, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://bookhaven.stanford.edu/2023/04/jean-pierre-dupuy-on-jean-marie-apostolides-a-provocateur-but-with-kindness-dead-at-79/
  37. Media and Communication in Europe – Logos Verlag Berlin, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://www.logos-verlag.de/ebooks/OA/978-3-8325-3680-0.pdf
  38. Ghent University Academic Bibliography – Universiteit Gent, erişim tarihi Mayıs 15, 2025, https://biblio.ugent.be/publication?classification=C3&classification=P1&limit=250&type=conference
, , , , , ,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne