Ji Berxwedanê ber bi Dewleta Pirneteweyî û Kêşeyên Heyî ve

Tevgerên Mafên Xwecihî li Bolîvyayê: Ji Berxwedanê ber bi Dewleta Pirneteweyî û Kêşeyên Heyî ve

1. Destpêk: Çarçoveya Xwecihî ya Bolîvyayê û Girîngiya Tevgerên Mafan

• Kurte Nêrînek li ser Nifûsa Xwecihî ya Berbiçav û Pirrengiya Bolîvyayê

Bolîvya, welatekî Amerîkaya Latînî yê ku bi pirrengiya xwe ya çandî û erdnîgarî tê nasîn, xwedî nifûseke xwecihî ya gelek mezin e ku di dîrok û pêşketina civakî-siyasî ya welêt de roleke navendî dilîze. Li gorî texmînên cihêreng, rêjeya nifûsa xwecihî li Bolîvyayê di navbera 41.52% û 62.05% de ye.¹ Ev nifûs ji 36 komên etnîkî yên ku ji hêla dewletê ve hatine naskirin pêk tê, ku di nav wan de Aymara û Quechua wekî komên herî mezin derdikevin pêş.¹ Pirrengiya etnîkî li seranserê erdnîgariya cihêreng a Bolîvyayê, ji bilindahiyên Andê bigire heta deştên tropîkal ên Amazon û herêmên Chaco, belav bûye.¹ Daneyên fermî yên ji serjimêriya sala 2012an nifûsa xwecihî ya Bolîvyayê 4,176,647 kes (ku 41.52% ji nifûsa giştî pêk tîne) destnîşan dikin.¹ Lêbelê, çavkaniyên din ên wekî Komîsyona Aborî ji bo Amerîkaya Latînî û Karayîb (ECLAC) di sala 2014an de ev hejmar wekî 6,216,026 kes (62.2% ji nifûsa giştî) texmîn kirine.² Ev cudahiyên di hejmaran de ne tenê ji ber metodolojiyên cihêreng ên serjimêriyan in, lê her weha ji ber guherînên di xwe-nasnameya xwecihî de û pênaseyên ku ji hêla dewletê û komên xwecihî bi xwe ve têne bikar anîn jî çêdibin.³ Wekî mînak, serjimêriya 2012an kêmbûnek di hejmara kesên ku xwe wekî xwecihî nas dikin de nîşan da (ji 62% di 2001an de daket 40%), ku ev yek pirsên girîng li ser faktorên civakî, siyasî û aborî yên ku bandorê li ser xwe-nasnameyê dikin derdixe holê.⁴ Lêkolînên genetîkî yên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) jî pirrengiya genetîkî ya mezin di nav gelên xwecihî yên Bolîvyayê de piştrast dikin û destnîşan dikin ku piraniya mtDNAyên Bolîvyayî ji haplogroupên sereke yên xwecihên Amerîkî ne.⁵ Ev pirrengiya etnîkî û erdnîgarî ne tenê dewlemendiyek çandî ye, lê di heman demê de bûye sedema pêkhatina tevgerên xwecihî yên cihêreng bi daxwaz û stratejiyên taybet, ku carinan bi hev re û carinan jî bi awayekî cuda tevdigerin. Ji ber vê yekê, her analîzek li ser tevgerên mafên xwecihî divê vê pirrengiyê li ber çavan bigire û ji giştîkirinên zêde dûr bisekine.

• Teza Gotarê li ser Rêgeha Dîrokî û Bandora Tevgerên Mafên Xwecihî

Ev gotar dê rêgeha dîrokî ya tevgerên mafên xwecihî li Bolîvyayê, ji paşguhkirina destpêkê û dûrxistina sîstematîk bigire heta seferberiyên girseyî yên ku di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de derketin holê, û guherandinên destûrî yên girîng ên ku di encamê de çêbûn, bi taybetî avakirina Dewleta Pirneteweyî di sala 2009an de, analîz bike. Ew ê bi awayekî rexneyî destkeftiyên van tevgeran di warê mafên axê, xweserî, naskirina çandî, û nûnertiya siyasî de, ligel kêşeyên berdewam ên wekî cudakarî, newekheviya civakî-aborî, nakokiyên li ser çavkaniyên xwezayî, û valahiya di navbera çarçoveya qanûnî ya pêşketî û pêkanîna pratîkî ya mafan de, binirxîne. Bi vî awayî, armanc ew e ku têgihiştineke kûr li ser rola navendî ya gelên xwecihî di şekilandina Bolîvyaya hevdem de û têkoşînên wan ên ji bo edalet û wekheviyê were pêşkêş kirin.

2. Paşxaneya Dîrokî: Ji Paşguhkirinê ber bi Destpêka Seferberiyê ve

• Mîrasa Kolonyal û Dûrxistina Piştî Komarê

Dîroka gelên xwecihî li Bolîvyayê bi mîraseke giran a kolonyalîzmê û dûrxistina sîstematîk a piştî damezrandina komarê di sala 1825an de, hatiye nîşankirin. Ji serdema kolonyal a Spanî heta sedsala 20an, nifûsa xwecihî ya Bolîvyayê, ku bi dîrokî piraniya niştecihên welêt pêk dianî (nêzîkî 60%), ji hêla dewletê ve bi awayekî sîstematîk ji mafên xwe yên civakî û siyasî hatibû dûrxistin û ji mekanîzmayên biryardanê yên welêt bêpar mabû.⁶ Ev dûrxistin ne tenê di warê siyasî de, lê di heman demê de di warên aborî, civakî û çandî de jî kûr bû. Polîtîkayên dewletê bi gelemperî li ser bingeha asîmîlasyon û entegrasyona bi zorê ya gelên xwecihî di nav çanda serdest a Ewropî-Kreol de ava bûbûn, ku ev yek bû sedema înkarkirina nasname, ziman û awayên jiyana wan ên taybet. Heta dehsalên dawî yên sedsala 20an jî, dewleta Bolîvyayê polîtîkayeke entegrasyonîst dişopand, bi mebesta ku komên xwecihî bike “gundiyên şaristanî” û wan di nav civaka neteweyî ya homojen de bihelîne.⁸ Vê polîtîkayê bingeha gelek neheqî û newekheviyên civakî, aborî û çandî danî, ku tevgerên xwecihî yên paşê dê bi awayekî xurt li dijî wan têbikoşin.

• Şoreşa Neteweyî ya 1952an û Bandora wê ya Bisînor li ser Beşdariya Siyasî ya Xwecihî; Formên Destpêkê yên Rêxistinbûna Gundiyan

Şoreşa Neteweyî ya Bolîvyayê ya sala 1952an, ku ji hêla Tevgera Şoreşger a Neteweyî (MNR) ve hate pêşeng kirin, wekî bûyereke girîng di dîroka Bolîvyayê de tê dîtin. Ev şoreşê hin guhertinên civakî û aborî yên girîng bi xwe re anî, wek neteweyîkirina kanên madenê, destpêkirina reforma çandiniyê, û naskirina mafê dengdana gerdûnî, ku ev yek bi awayekî fermî mafê hemwelatîbûnê da gelên xwecihî.¹ Lêbelê, bandora Şoreşa 1952an li ser beşdariya siyasî ya rastîn û nûnertiya civakên xwecihî gelek bisînor ma.¹ Tevî ku reforma çandiniyê pergala latifundio (axatiya mezin) û pongueaje (karê bi zorê yê ku xwecihî ji bo axayan dikirin) bi awayekî fermî bi dawî anî ⁹, polîtîkayên MNR bi giranî li ser yekkirina neteweyî û modernîzasyonê bûn, û nasname û daxwazên etnîkî yên taybet ên gelên xwecihî paşguh dikirin. Di vê serdemê de, formên destpêkê yên rêxistinbûna siyasî ya civakên xwecihî bi piranî di çarçoveya sendîkayên gundiyan de pêk dihatin.⁶ Dewletê bi zanebûn têgîna “gundî” (campesino) li şûna “xwecihî” (indígena) bikar anî, bi mebesta ku nasnameyên etnîkî yên cihêreng di bin nasnameyeke çînî ya yekgirtî de veşêre. Wekî ku serokê wê demê Victor Paz Estenssoro gotibû, “Êdî Hindî tune ne, tenê gundî hene”.⁹ Ev polîtîkaya “gundîkirina” bi zorê ya nifûsa xwecihî, ku bû sedema windabûn û înkarkirina nasnameyên wan ên kûr û resen, di salên 1970an de bû yek ji îdîa û rexneyên sereke yên tevgerên şoreşger ên xwecihî yên ku li ser bingeha Hindîstanîzmê ava bûbûn.⁶ Bi vî awayî, her çend Şoreşa 1952an hin derfetên nû ji bo gelên xwecihî vekiribin jî, ew di çareserkirina pirsgirêkên bingehîn ên dûrxistin û newekheviya etnîkî de têrê nekir û, bi awayekî neyekser, zemîn ji bo rabûna tevgerên xwecihî yên bihêztir di pêşerojê de amade kir. Kêmasiyên Şoreşa 1952an di dabînkirina nûnertiyeke siyasî ya watedar ji bo civakên xwecihî de, valahiyek çêkir ku tevgerên civakî yên paşê, bi taybetî yên bi nasnameya etnîkî, dê hewl bidin ku dagirin. Ev yek nîşan dide ku reformên ku ji jor ve tên sepandin, heke beşdarî û naskirina rastîn a komên marjînal tê de nebe, dibe ku tenê qonaxekê ji bo seferberiyên pêşerojê yên ku ji binî ve dest pê dikin, amade bikin.¹

3. Rabûna Tevgerên Xwecihî yên Hemdem

Di salên 1960î û 1970î de, li hemberî polîtîkayên dewletê yên ku nasname û mafên xwecihî paşguh dikirin, tevgerên civakî yên nû dest pê kirin ku fikarên xwecihî jî têxin nav rojeva xwe.¹ Yek ji van tevgerên herî girîng û bibandor Katarîzm bû.

• Katarîzm û Mîrasa Wê

Katarîzm, ku navê xwe ji rêberê xwecihî yê sedsala 18an Túpac Katari wergirtiye, di destpêka salên 1970an de wekî tevgereke siyasî ya girîng li Bolîvyayê derket holê.¹⁰ Ev tevger li ser bingeha vejandina nasnameya siyasî ya gelê Aymara û komên din ên xwecihî ava bû û du têgihiştinên bingehîn pêşkêş kir: yekem, ku mîrasa kolonyalîzmê piştî serxwebûnê jî di komarên Amerîkaya Latînî de, bi taybetî li Bolîvyayê, berdewam kiriye; û duyem, ku nifûsa xwecihî piraniya demografîk û ji ber vê yekê jî piraniya siyasî ya bingehîn li Bolîvyayê pêk tîne.¹⁰

Îdeolojiya navendî ya Katarîzmê li ser wê yekê disekinî ku gelên xwecihî yên Bolîvyayê ne tenê ji zordestiya çînî (di wateya Marksîst û aborî de) dikişînin, lê di heman demê de rastî zordestiyeke kûr a etnîkî û çandî jî tên.⁹ Ev nêrîna “her du çavan”, ku di salên 1970an de ji hêla rewşenbîrên Aymara ve hate pêşniyar kirin, banga têgihiştineke nû ya civaka Bolîvyayê dikir ku hem zordestiya çînan û hem jî zordestiya neteweyên xwecihî li ber çavan bigire.¹¹ Bi vî awayî, Katarîzm li dijî polîtîkaya xwecihî ya dewletê derket, ku armanc dikir civakê bi modelek entegrasyonîst modernîze bike û veguherîne neteweyekê, bêyî ku cihêrengiya etnîkî nas bike.⁹ Reforma çandiniyê ya 1953an rê li ber komek ciwanên Aymara vekiribû ku di salên 1960î de li La Pazê dest bi xwendina zanîngehê bikin. Li bajêr, ev kom rastî pêşdaraziyan hat û ramanên Katarîst di nav xwendekaran de dest pê kirin.¹⁰ Tevger ji retorîka şoreşa neteweyî û her weha ji nivîskar û damezrînerê Partiya Hindî ya Bolîvyayê, Fausto Reinaga, îlhama xwe girt.⁹ Kesayetên destpêkê yên girîng Jenaro Flores Santos, ku paşê vegeriya gundan ji bo rêberiya gundiyan bike, û Raimundo Tambo bûn.¹⁰

Komkujiya Tolatayê ya sala 1973an, ku tê de herî kêm 13 gundiyên Quechua ji hêla artêşê ve hatin kuştin, bû sedema radîkalbûna tevgera Katarîst.¹⁰ Piştî vê bûyerê, Katarîstan Manîfestoya Tiwanaku weşandin, ku wekî yek ji belgeyên bingehîn ên tevgerê tê dîtin.⁹ Manîfestoyê gelê Quechua (û bi giştî gelên xwecihî) wekî kesên ku ji hêla aborî ve tên îstismarkirin û ji hêla çandî û siyasî ve tên çewisandin, pênase dikir.¹⁰ Di vê dîtinê de, hişmendiya çîna gundiyan û hişmendiya etnîkî ya Aymara û Quechua wekî hêmanên temamkerê hev dihatin dîtin, ji ber ku kapîtalîzm û kolonyalîzm wekî koka bingehîn a îstismarê dihatin destnîşan kirin.¹⁰ Manîfestoya Tiwanaku her weha nirxên xwecihî wekî bingeha projeyeke siyasî ya nû destnîşan kir û perwerdehiya gundî ya piştî şoreşê ji ber meylên wê yên asîmîlasyonîst rexne kir.⁹

Katarîzm di dawiya salên 1970an de bi rêya rola pêşeng a ku Katarîstan di nav Konfederasyona Sendîkayî ya Yekane ya Karkerên Gundî yên Bolîvyayê (CSUTCB) de lîstin, serkeftineke siyasî ya girîng bi dest xist.¹⁰ Wan CSUTCB ber bi wê yekê ve bir ku bêtir xwecihî bibe. Lêbelê, tevgera Katarîst bi demê re lawaz bû û di salên 1980an de parçebûnek di nav xwe de dît.¹⁰ Yek xeteke reformîsttir derket holê, ku ji hêla Victor Hugo Cardenas ve dihat birêvebirin, yê ku paşê di bin serokatiya Gonzalo Sánchez de Lozada de bû cîgirê serok û hewl da ku pirçandîbûneke dewlet-rêvebir a neolîberal saz bike.¹⁰ Xeteke din a radîkaltir neteweperestiya Aymara formule dikir û ji hêla kesayetên wekî Felipe Quispe (bi navê “El Mallku”) ve dihat temsîl kirin, yê ku di salên 1980an de beşdarî damezrandina Artêşa Gerîla ya Tupac Katari (EGTK) bû.⁹ Ev kom paşê veguherî Tevgera Xwecihî Pachakuti (MIP), ku bû rexnegirekî tund ê Lihevkirina Washingtonê ya neolîberal û li dora hevgirtina etnîkî kom bû.¹⁰ Quispe parêzvaniya avakirina welatekî nû yê serwer, Komara Quillasuyo, dikir.¹⁰ Tevî lawazbûn û parçebûna wê, mîrasa Katarîzmê di hişyarkirina nasnameya xwecihî û formulekirina daxwazên siyasî de pir girîng bû û bandorek kûr li ser tevgerên xwecihî yên paşê kir.

• Rola Rêxistinên Navendî: CSUTCB, CIDOB, û CONAMAQ

Ji bilî Katarîzmê wekî tevgereke îdeolojîk, gelek rêxistinên navendî yên xwecihî derketin holê ku di seferberkirina gelên xwecihî û parastina mafên wan de rolên sereke lîstin. Sê ji van rêxistinên herî girîng CSUTCB, CIDOB û CONAMAQ in.

CSUTCB (Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia): Ev rêxistin di 26ê Hezîrana 1979an de li La Pazê, wekî alternatîfek sendîkayî ya ku ji hêla gundiyan bi xwe ve hatibû avakirin, hate damezrandin.⁶ Ew li hemberî têkçûna Pakta Gundî-Leşkerî ya bi hikûmeta Tevgera Şoreşger a Neteweyî (MNR) re derket holê û armanc dikir ku ji bo daxwazên siyasî, aborî û çandî yên sektora gundî têbikoşe.⁶ Felsefeya CSUTCB li ser têgînên wekî civak, beramberî, hevsengiya civakî û wekheviyê ava bûye, û armanca wê ya sereke ew e ku bi rêya têgîna “Vivir Bien” (Baş Jiyîn) veguherîneke siyasî, aborî, çandî û civakî pêk bîne.⁶ CSUTCB wekî rêxistina xwecihî-gundî ya herî bi hêz a welêt tê dîtin, ku li gorî texmînan dora çar mîlyon endamên wê hene û li hemû departmanên Bolîvyayê, bi taybetî li herêmên bilindahî û geliyan ên wekî La Paz û Cochabamba, xwedî hêzeke mezin e.¹² Ew xwecihî, originarios (gelên resen) û campesinos (gundî) temsîl dike.¹³ Gelek projeyên avakirina partiyên siyasî yên xwecihî, di nav de Asamblea por la Soberanía de los Pueblos (ASP), Movimiento al Socialismo–Instrumento Político por la Soberanía de los Pueblos (MAS-IPSP), û Movimiento Indígena Pachakuti (MIP), ji nav strukturên CSUTCB derketine.¹²

CIDOB (Confederación de Pueblos Indígenas de Bolivia): Ev konfederasyon di Cotmeha 1982an de li Santa Cruz de la Sierra, di destpêkê de wekî Konfederasyona Gelên Xwecihî yên Rojhilatê Bolîvyayê, hate damezrandin.¹⁴ Ew bi beşdariya nûnerên çar gelên xwecihî yên sereke yên Rojhilatê Bolîvyayê – Guarani-Izoceños, Chiquitanos, Ayoreos û Guarayos – ava bû.¹⁴ Niha, CIDOB 34 gelên xwecihî yên ku li herêmên deştên Bolîvyayê (li heft ji neh departmanan) dijîn, temsîl dike.¹⁴ CIDOB di organîzekirina gelek meş û seferberiyên neteweyî de roleke pêşeng lîstiye. Yek ji van ya herî navdar “Meşa ji bo Xak û Rûmetê” ya sala 1990an bû, ku ji Trinidad, Beni, dest pê kir û heta La Pazê dom kir.¹⁴ Ev meş bû sedema naskirina fermî ya çar herêmên xwecihî yên girîng û pejirandina Peymana ILO 169 (Peymana Derbarê Gelên Xwecihî û Eşîrî) ji hêla hikûmeta Bolîvyayê ve di sala 1991an de.¹⁴ Daxwazên sereke yên CIDOB her tim li ser sernavkirin û rêzgirtina ji Herêmên Komunal ên Xwecihî (TCOs), vegerandina axa bav û kalan, û bidestxistina xweseriyê bûne.¹⁴ Di pevçûna TIPNIS de, CIDOB bi awayekî stratejîk diskursa “hovê esîl ê ekolojîk” bikar anî û ji bo parastina mafên xwecihî û jîngehê parêzvaniya navneteweyî kir.¹⁵

CONAMAQ (Consejo Nacional de Ayllus y Markas del Qullasuyu): Ev konsey di sala 1997an de hate damezrandin û bi giranî ayllus (formên rêxistinbûna civakî û erdî yên kevneşopî) û markas (federasyonên ayllus) ên gelên Aymara, Quechua û Urus ên ji departmanên Potosí, Chuquisaca, La Paz û Cochabamba temsîl dike.¹³ Armanca bingehîn a CONAMAQ ji nû ve avakirin û vejandina strukturên siyasî, civakî û aborî yên pêş-kolonyal ên “neteweyên resen” e. Ev yek daxwazên ji bo mafên kolektîf ên li ser ax û çavkaniyên xwezayî, ji nû ve pênasekirina yekîneyên îdarî li gorî sînorên bav û kalan, û bidestxistina xwe-rêveberiyê bi rêya xweseriyên xwecihî û nûnertiya rasterast di saziyên dewletê de, dihewîne.¹³ CONAMAQ giranî dide ser berdewamî, îstîqrar û homojeniya nasnameya xwe ya çandî û armanc dike ku strukturên pêş-kolonyal vegerîne û ji nû ve ava bike, wek mînak pêşniyara guhertina navê Bolîvyayê bo “Qullasuyu Bolîvya” an “Komara Qullasuyu” wekî beşek ji pêvajoya dekolonîzasyonê.¹³ Ew bi gelemperî ji bo parastina awayên jiyanê yên kevneşopî û li dijî modernîteya Rojava têdikoşe.¹⁷

Têkiliyên Navxweyî û Cûdahî: Tevî ku van rêxistinên mezin carinan ji bo armancên hevpar, wek naskirina Bolîvyayê wekî dewleteke pirneteweyî di pêvajoya guhertina destûrî de, bi hev re xebitîne ¹³, di navbera wan de nakokî û cudahiyên girîng jî hene. Wek mînak, CONAMAQ bi gelemperî rêxistinên sendîkal ên wekî CSUTCB wekî nûnerên strukturên Rojava yên ku ji derve hatine ferzkirin rexne dike û banga vegera li kokên çandî dike, dema ku hin beşên CSUTCB dibe ku CONAMAQ wekî pir radîkal an etnoperest bibînin.¹³ Her weha tê destnîşan kirin ku endamên CONAMAQ bi gelemperî li deverên marjînaltir û xizantir dijîn û dibe ku xwedî perwerdehiya fermî ya kêmtir û serweriya zimanê Spanî ya kêmtir bin li gorî hevpîşeyên xwe yên sendîkal.¹³ Di dema hikûmeta Evo Morales de, hin nakokî kûrtir bûn, nemaze dema ku CONAMAQ ji ber nakokiyên li ser erd û projeyên madenê di sala 2012an de ji Pakta Yekîtiyê ya rêxistinên civaka sivîl veqetiya, ku ev yek têkiliyên wê yên tevlihev bi dewletê û tevgerên din re nîşan dide.¹⁷ Ev cihêrengiya rêxistinî û carinan nakokî, pêwîstiya bi platformên ku bikarin daxwazên cihêreng ên etnîkî û herêmî îfade bikin nîşan dide, ku ji sendîkavaniya gundî ya kevneşopî ya ku bêtir li ser çînê disekine, wêdetir diçe.

• Meş û Protestoyên Sereke

Seferberiyên girseyî, bi taybetî meşên dirêj û protestoyên li navendên bajaran, di dîroka tevgerên mafên xwecihî yên Bolîvyayê de wekî amûrên stratejîk ên pir bi hêz derketine pêş. Van çalakiyan ne tenê ji bo anîna daxwazên taybet bo rojeva neteweyî, lê her weha ji bo avakirina hevgirtinê di navbera komên cihêreng ên xwecihî de û ji bo bidestxistina piştgirî û baldariya navneteweyî jî xizmet kirine.

Yek ji seferberiyên destpêkê û yên herî bibandor Meşa ji bo Xak û Rûmetê bû ku di Tebax û Îlona 1990an de pêk hat.¹⁴ Ev meş, ku ji hêla CIDOB ve hate organîzekirin, ji Trinidad, paytexta departmana Beni ya li deştên Amazonê, dest pê kir û bi meşeke bi sedan kîlometreyan gihîşt La Paz, paytexta îdarî ya Bolîvyayê. Meşê, ku di destpêkê de bi dora 300 beşdaran dest pê kir, heta ku gihîşt La Pazê hejmara beşdaran gihîşt dora 800 kesî.¹⁴ Armanca sereke ya meşê ew bû ku daxwaza naskirina mafên erdî yên gelên xwecihî yên deştan û parastina herêmên wan ji destdirêjiyên darbirîn û kolonîzasyonê bike. Serkeftina vê meşê girîng bû: ew bû sedema naskirina fermî ya çar herêmên xwecihî yên mezin (Herêma Xwecihî ya Siriono, Parka Neteweyî ya Isiboro Sécure û Herêma Xwecihî, Herêma Xwecihî ya Pirneteweyî I, û Herêma Xwecihî ya Chimán) û, ya girîngtir, bû sedem ku hikûmeta Bolîvyayê di sala 1991an de Peymana ILO 169 ya Derbarê Gelên Xwecihî û Eşîrî bipejirîne, ku standardên navneteweyî ji bo mafên xwecihî datîne.¹⁴ Vê meşê nîqaş ne tenê li ser ax û çavkaniyan kir, lê her weha li ser maf û naskirina xwecihî bi giştî kir.¹⁶

Di sala 2000an de, Şerê Avê li Cochabamba derket, ku tevî ku ne bi taybetî tevgereke xwecihî bû, gelên xwecihî û rêxistinên gundiyan roleke navendî tê de lîstin û ligel beşên din ên civakê yên wekî karker û niştecihên bajaran beşdar bûn.¹⁸ Ev protestoyên girseyî li dijî taybetkirina sîstema avê ya bajêr ji bo pargîdaniyek navneteweyî (Bechtel) bûn. Piştî hefteyên xwepêşandanên tund û tepeserkirina ji hêla dewletê ve, hikûmet neçar ma ku peymana taybetkirinê betal bike.¹⁸ Şerê Avê bû semboleke berxwedana gelêrî ya serketî li dijî polîtîkayên neolîberal û nîşan da ku seferberiya ji binî ve dikare encamên konkret bi dest bixe. Ew her weha wekî mînakek ji nû ve vegerandina “hevparî” (commons) û rêveberiya kolektîf a çavkaniyên bingehîn tê analîz kirin.¹⁹

Sê sal şûnde, di Cotmeha 2003an de, Şerê Gazê li El Alto û La Pazê qewimî.¹ Vê carê, daxwaza sereke parastina çavkaniyên xwezayî yên Bolîvyayê, bi taybetî rezervên mezin ên gazê, ji firotina bi bihayên erzan ji bo bazarên derve (bi taybetî DYE bi rêya Şîlî) û polîtîkayên neolîberal bû. Gelên xwecihî, bi taybetî ji El Alto, ku bajarekî mezin ê bi piranî xwecihî ye li nêzîkî La Pazê, di van protestoyan de roleke pir girîng lîstin. Protesto bi tundûtûjiyeke mezin ji hêla dewletê ve hatin bersivandin, lê di encamê de serokê wê demê, Gonzalo Sánchez de Lozada, neçar ma ku îstifa bike û ji welêt bireve.¹ Şerê Gazê ne tenê polîtîkayên neolîberal têk bir, lê her weha rê li ber guhertinên siyasî yên kûrtir vekir û hêza tevgerên civakî yên xwecihî û gelêrî careke din nîşan da.

Di van salên dawî de, yek ji pevçûnên herî girîng ên ku tevgerên xwecihî tê de beşdar bûne, protestoyên li dijî projeya rêya di nav Herêma Xwecihî û Parka Neteweyî ya Isiboro Sécure (TIPNIS) de ne, ku ji sala 2011an û vir ve berdewam dikin.¹⁵ Ev proje, ku ji hêla hikûmeta Evo Morales ve dihat piştgirî kirin, ji hêla komên xwecihî yên ku li TIPNIS dijîn (bi taybetî Mojeño-Trinitario, Yuracaré û Chimane) û rêxistinên wekî CIDOB û Subcentral TIPNIS ve bi tundî hate red kirin. Argumana sereke ew bû ku rê dê zirarê bide ekosîstema hestiyar a parkê, rê li ber kolonîzasyon û bêdaristanîbûna neqanûnî veke, û mafê şêwirmendiya pêşîn a civakên xwecihî binpê bike. Gelek meşên protestoyî ber bi La Pazê ve hatin organîzekirin, û tevî zext û hewldanên hikûmetê ji bo parçekirina tevgerê, berxwedanê karî projeyê bi kêmanî bi awayekî demkî rawestîne û qanûnek (Qanûna 180) derxîne ku TIPNIS wekî herêmeke “ne-destdayî” îlan dikir.¹⁵ Pevçûna TIPNIS nakokiyên di navbera dîtina hikûmeta Morales a “pêşketinê” û parastina mafên xwecihî û jîngehê de bi awayekî eşkere derxist holê.

Van mînakan nîşan didin ku çalakiyên protestoyî yên rasterast û xuya, bi taybetî meşên dirêj, di dîroka tevgerên xwecihî yên Bolîvyayê de xwedî girîngiyeke stratejîk a domdar in û di bidestxistina tawîzên qanûnî û siyasî de gelek caran bi bandor bûne. Lêbelê, perçebûna carinan di nav tevgera xwecihî de, wek ku di dema TIPNIS de hate dîtin ku hin kom piştgirî dan hikûmetê, an jî nakokiyên îdeolojîk ên di navbera rêxistinên mezin de, dikare bibe qelsiyek potansiyel û bandora van seferberiyan sînordar bike.

Tabloya 1: Rêxistinên Xwecihî yên Sereke li Bolîvyayê

Navê Rêxistinê/Tevgerê	Sala Damezrandinê/Dema Çalakiya Sereke	Hêza Bingehîn/Herêma Coxrafî	Daxwazên Sereke/Îdeolojî	Destkeftiyên Girîng
Katarîzm (wek tevger)	Salên 1970î	Bi giranî Aymara, Bilindahî	Naskirina zordestiya etnîkî û çînî, vejandina nasnameya Aymara, Manîfestoya Tiwanaku, “her du çavan”	Hişyarkirina nasnameya xwecihî, bandora li ser CSUTCB, bingeha îdeolojîk ji bo tevgerên paşê.
CSUTCB	1979	Gundî û xwecihî li seranserê welêt, bi taybetî Bilindahî û Gelî	Mafên gundiyan, reforma çandiniyê, Vivir Bien, veguherîna siyasî, aborî, çandî û civakî	Rêxistina gundî ya herî mezin, roleke navendî di siyaseta Bolîvyayê de, bingeha ji bo partiyên wekî MAS.
CIDOB	1982	Gelên xwecihî yên Deştan (Amazon, Chaco, Rojhilat)	Mafên erdî (TCOs), xweserî, parastina çavkaniyên xwezayî, rûmet	Meşa 1990an, naskirina TCOyan, pejirandina ILO 169, roleke girîng di pevçûna TIPNIS de.
CONAMAQ	1997	Ayllus û Markasên Aymara, Quechua û Urus (bi giranî Bilindahî)	Ji nû ve avakirina strukturên pêş-kolonyal (“neteweyên resen”), mafên kolektîf ên axê, xweserî, dekolonîzasyon, parastina nasnameya çandî ya homojen	Parêzvaniya ji bo formên rêxistinî yên kevneşopî, rexne li modelên Rojava, beşdarî di nîqaşên destûrî de.
Tevgera bê Erd (MST Bolîvya)	Salên 2000î	Gundiyên bê erd, bi taybetî li Deştan	Gihîştina axê, reforma çandiniyê, dadmendiya civakî	Seferberî ji bo mafên axê, carinan bi CIDOB û CSUTCB re hevkarî.
MAS-IPSP (wek amûra siyasî)	Destpêka salên 1990î (wek ASP), 1999 (wek MAS)	Bi giranî cocaleros li Chapare, paşê berfireh bû	Parastina çandiniya kokayê, mafên xwecihî û gundiyan, neteweyîkirina çavkaniyan, dij-emperyalîzm, Dewleta Pirneteweyî	Hilbijartina Evo Morales, derxistina Destûra Bingehîn a 2009an, polîtîkayên civakî yên berfireh.

Çavkanî:.¹

4. Guherandinên Qanûnî û Siyasî: Ber Bi Dewleta Pirneteweyî ve

Têkoşîn û seferberiyên domdar ên tevgerên xwecihî yên Bolîvyayê di dawiyê de bandorek kûr li ser çarçoveya qanûnî û siyasî ya welêt kir, ku ev yek di reformên destpêkê yên salên 1990î de û bi awayekî berbiçavtir di Destûra Bingehîn a 2009an de xwe nîşan da. Van guhertinan rê li ber naskirina Bolîvyayê wekî Dewleteke Pirneteweyî vekir û têgînên nû yên wekî “Vivir Bien” (Baş Jiyîn) xistin nav sîstema qanûnî.

• Reformên Destpêkê û Destûra Bingehîn a 2009an

Di salên 1990î de, di bin zexta zêde ya tevgerên xwecihî û guherînên di qada navneteweyî de, hikûmeta Bolîvyayê dest bi hin reformên qanûnî kir ku armanc dikirin mafên xwecihî bi awayekî fermî nas bikin. Hikûmeta Serok Gonzalo Sánchez de Lozada di sala 1993an de Qanûna Reforma Destûrî derxist, ku tê de hin mafên xwecihî di çand û civaka Bolîvyayê de hatin naskirin.¹ Lêbelê, bandora van reformên destpêkê bisînor ma, ji ber ku hikûmetê di heman demê de polîtîka û qaîdeyên ku zirar didan jîngehê û li dijî berjewendiyên xwecihî bûn, didomandin.¹ Du qanûnên din ên girîng ên vê serdemê Qanûna Beşdariya Gelêrî (Ley de Participación Popular) ya sala 1994an û Qanûna Reforma Çandiniyê ya Nû (Qanûna 1715 an Qanûna INRA) ya sala 1996an bûn.¹⁶ Qanûna Beşdariya Gelêrî hewl da ku desentralîzasyonê pêş bixe û rêxistinên civakî yên herêmî, di nav de yên xwecihî, bi awayekî qanûnî nas bike û wan têxe nav pêvajoyên plansazî û rêveberiya herêmî. Qanûna Reforma Çandiniyê ya 1996an, ku wekî Qanûna INRA jî tê zanîn, mafên gelên xwecihî yên li ser Tierras Comunitarias de Origen (TCOs – Erdên Komunal ên Resen) garantî kir û têgîna herêma xwecihî di nav vê kategoriyê de bi cih kir.¹⁶ Ev qanûn her weha destnîşan kir ku erdên xwecihî wekî milkê kolektîf têne naskirin û niştecihên wan mafê bikaranîna domdar a çavkaniyên xwezayî yên nûjenbar ên li ser van erdan hene.

Lêbelê, guhertina herî bingehîn û berfireh bi Destûra Bingehîn a sala 2009an hat. Pêvajoya amadekirina vê destûrê, ku piştî hilbijartina Evo Morales wekî serokê yekem ê xwecihî yê Bolîvyayê dest pê kir, pêvajoyeke dijwar û bi nakok bû.²³ Siyaseta Bolîvyayê di vê serdemê de bi giranî li dora cudahiyên etnîkî û erdnîgarî birêxistin bûbû. Komên xwecihî yên mezin ên wekî Quechua û Aymara, ku piraniya nifûsê pêk tînin û bi giranî li herêmên bilindahiyan dijîn, piştgiriyeke xurt dan pêvajoya destûrî. Li aliyê din, nifûsa ne-xwecihî ya li departmanên deştan, ku di nav wan de elîteke aborî ya dewlemendtir hebû, li dijî Meclîsa Damezrîner a ku destûr dinivîsand, protesto organîze kirin û di dawiyê de pêvajo boykot kirin.²³ Tevî van dijwariyan, Destûra Bingehîn a nû di referandumekê de hate pejirandin û di Sibata 2009an de ket meriyetê. Ev destûra nû, ku ji krîzeke siyasî ya kûr derketibû, armanc dikir ku dewleta Bolîvyayê bi awayekî radîkal veguherîne û hegemoniya nû ya ku ji tevgerên civakî derketibû, sentez bike.²

Destûra Bingehîn a 2009an gelek mafên nû û berfireh ji bo gelên xwecihî yên Bolîvyayê nas kir.² Ya herî girîng, ew Bolîvyayê wekî “Dewleteke Pirneteweyî” (Estado Plurinacional) pênase kir, ku ev yek naskirina fermî ya pirrengiya etnîkî û çandî ya welêt bû.¹ Zêdetirî 30 ji 411 bendên destûrê rasterast mafên sivîl, aborî, civakî, siyasî, çandî, jîngehî û erdî yên gelên xwecihî yên gundî, û her weha xweserî û dadweriya wan a xwecihî, vedibêjin û garantî dikin.² Destûrê mafê xwe-rêveberî û xweseriyê li ser erdên bav û kalên xwe da gelên xwecihî.¹ Wekî din, hemû zimanên netewe û gelên xwecihî yên Bolîvyayê, ligel zimanê Spanî, wekî zimanên fermî yên dewletê hatin naskirin.² Di warê dadweriyê de, destûr “Dadweriya Xwecihî ya Gundî ya Xwemalî” (Jurisdicción Indígena Originaria Campesina) garantî kir, ku mafê gelên xwecihî yên gundî dide ku li gorî qanûn û normên xwe yên adetî, bi rêya dadweriya xwe ya herêmî û pergalên dadweriya civakî, pirsgirêkên xwe çareser bikin.²³ Ev naskirina pergalên dadwerî yên xwecihî hewldanek bû ji bo çareserkirina kêmasiyên sîstema dadweriya fermî ya dewletê, bi taybetî li deverên gundewarî û dûr ku gihîştina dadweriya fermî kêm e. Lêbelê, girîng e ku were zanîn ku di dema amadekirina destûrê de, elîtên kevneşopî bi tundî sîstema dadweriya asayî parastin û zimanê ku dê rê li ber çavdêriya sîstema asayî bigirta û serweriya tam bida dadweriya xwecihî, ji pêşnûmeya dawî hate rakirin.²³ Ev yek nîşan dide ku hîn jî hiyerarşiyek di navbera her du sîsteman de heye û ku dewlet serweriya xwe ya dawî di warê dadweriyê de diparêze.

• Konsepta Dewleta Pirneteweyî û “Vivir Bien”

Du têgînên navendî yên ku bi Destûra Bingehîn a 2009an re ketin nav ferhenga siyasî û qanûnî ya Bolîvyayê, “Dewleta Pirneteweyî” û “Vivir Bien” (Baş Jiyîn) in. Van têgînan ne tenê guhertinên sembolîk temsîl dikin, lê hewldanek ji bo ji nû ve pênasekirina têkiliya di navbera dewlet, civak û xwezayê de li Bolîvyayê ne, û dijberiyek rasterast ji têgînên dewlet-netewe yên homojen û modelên pêşketinê yên lîberal ên ku ji hêla Rojava ve têne serdest kirin, pêk tînin.

Fikra Dewleta Pirneteweyî di van dehsalên dawî de li hin deverên Amerîkaya Latînî, bi taybetî li Bolîvya û Ekvadorê, bi pêşengiya daxwazên xurt ên tevger û civakên xwecihî yên civakî, geş bûye.²⁴ Armanca bingehîn a vê têgînê ew e ku nifûsên cihêreng ên ku “neteweyên” cuda di nav sînorên dewletekê de pêk tînin, bi awayekî fermî werin naskirin û mafên wan ên kolektîf werin garantî kirin.²⁴ Dewleta Pirneteweyî potansiyela pêşkêşkirina alternatîfên ji têgîna Westfalî ya serweriya dewletê re dihewîne, ku dewletê wekî yekîneyeke homojen û navendîparêz dibîne.²⁴ Li şûna vê, ew modelek pêşniyar dike ku pirrengiya çandî û siyasî nas dike û rê li ber formên nû yên demokrasiyê û edaletê vedike ku bi epîstemolojî û kozmovîzyonên xwecihî ve girêdayî ne. Bi Destûra Bingehîn a 2009an, Bolîvya bû yekem dewleta pirneteweyî li Amerîkaya Başûr.¹ Ev wekî hewldanek ji bo çareserkirina mîrasa dîrokî ya serdestiya kolonyal û strukturên dewletê yên nijadperest ên ku gelên xwecihî marjînalîze kiribûn, tê dîtin.²⁴

Têgîna “Vivir Bien” (Baş Jiyîn), ku di zimanên xwecihî yên sereke yên Bolîvyayê de wekî Suma Qamaña (Aymara), Sumak Kawsay (Kichwa/Quechua), û Teko Kavi (Guaraní) tê zanîn, di Benda 8an a Destûra Bingehîn a 2009an de bi awayekî fermî hatiye sazî kirin.² Li gorî vê bendê, dewlet prensîbên etîkî-moralî yên bi eslê xwe bav û kalî yên ku bi têgîna “Vivir Bien” ve girêdayî ne, dipejirîne û pêş dixe. Di nav van prensîban de têgînên wekî “baş bijî”, “bi aheng bijî”, “jiyana baş”, “axa bê xerabî”, û “rêya esîl an jiyan” hene.² Wekî din, prensîbên exlaqî yên wekî “ama qhilla, ama llulla, ama suwa” (ne tembel be, ne derewîn be, ne diz be) jî wekî beşek ji vê felsefeyê di destûrê de hatine bicîh kirin.² “Vivir Bien” bi gelemperî wekî alternatîfek ji modelên pêşketinê yên kevneşopî yên Rojava tê dîtin, ku bi giranî li ser mezinbûna aborî ya bêdawî û îstismarkirina çavkaniyên xwezayî disekinin. Li şûna vê, “Vivir Bien” giranî dide ser hevsengiya di navbera mirov û Xwezayê de (ku wekî Pacha Mama an Dayika Erdê tê pênase kirin), hevsengiya di nav civakê de, û başbûna kolektîf li şûna berjewendiyên ferdî.² Ew bi mafê pêşketineke giştgir (siyasî, civakî, aborî, jîngehî û çandî) ku rê dide pêkhatina ferdî û kolektîf a mirovan, tê berhevdan.²

Di çarçoveya Dewleta Pirneteweyî û felsefeya “Vivir Bien” de, xweserî û dadweriya xwecihî du stûnên girîng in. Destûra Bingehîn a 2009an mafê xwe-rêveberî û xweseriyê li ser erdên bav û kalên xwe dide gelên xwecihî.¹ Ji bo pêkanîna vê yekê, Qanûna Çarçove ya Xweserî û Nenavendîkirinê ya sala 2010an hate derxistin, ku rêgez û prosedurên qanûnî yên ku divê civakên xwecihî ji bo bidestxistina statuya xweseriyê bişopînin, diyar kir.¹ Lêbelê, gelek civakên xwecihî gilî dikin ku pêvajoya bidestxistina xweseriyê pir burokratîk, bêbandor û dirêj e, û ev yek pêkanîna rastîn a xweseriyê asteng dike.¹ Di warê dadweriyê de, naskirina “Dadweriya Xwecihî ya Gundî ya Xwemalî” gaveke girîng bû.²³ Ev sîstem li ser prensîbên ku ji sîstema dadweriya fermî (asayî) ya dewletê cuda ne, dixebite. Ew bi gelemperî giranî dide ser lihevhatin, çareserkirina aştiyane ya nakokiyan, û ji nû ve entegrekirina sûcdar di nav civakê de, li şûna cezayên tolhildêr.²³ Lêbelê, wekî ku berê hate gotin, serweriya dawî ya sîstema dadweriya asayî û sînorkirinên li ser qada dadweriya xwecihî nîşan didin ku ev xweseriya dadwerî hîn tam û bêkêmasî nîne.

Tevî van pêşketinên qanûnî û têgînî yên girîng, nakokiyek bingehîn di navbera soza radîkal a Destûra Bingehîn a 2009an û “pirneteweyîbûna heyî ya rastîn” de heye.²⁴ Ev valahiya di navbera diskurs û pratîkê de bi giranî ji ber berdewamiya girêdayîbûna dewleta Bolîvyayê bi modelên pêşketinê yên ekstraktîvîst (derxistina çavkaniyên xwezayî yên wekî maden û hîdrokarbonan) ve ye. Van modelên ekstraktîvîst rasterast bi prensîbên “Vivir Bien”, parastina Dayika Erdê, û mafên erdî û xweserî yên gelên xwecihî re dikevin nakokiyê.²⁴ Ev nakokî destnîşan dike ku guhertinên qanûnî û destûrî, her çend girîng bin jî, bi serê xwe têrê nakin ku strukturên aborî yên kûr û berjewendiyên bi hêz ên ku li dijî veguherîneke rastîn û dekolonîzasyoneke kûr disekinin, biguherînin. Ev yek pirsa bingehîn derdixe holê ka gelo “dekolonîzasyon” dikare bi rastî pêk were dema ku modela aborî ya bingehîn bi giranî neguherî dimîne.

Tabloya 2: Reformên Qanûnî û Destûrî yên Girîng Derbarê Mafên Xwecihî li Bolîvyayê

Qanûn/Reform	Sal	Bendên Sereke yên Têkildarî Mafên Xwecihî	Bandora Giştî
Şoreşa Neteweyî	1952	Reforma çandiniyê, mafê dengdana gerdûnî (hemwelatîbûn).	Dawîanîna li pongueaje, lê “gundîkirina” xwecihiyan û kêm nûnertiya siyasî ya etnîkî. 1
Peymana ILO 169 (pejirandin)	1991	Naskirina mafên kolektîf, mafê şêwirmendiyê, mafên erdî.	Bingeha qanûnî ya navneteweyî ji bo parastina mafên xwecihî, ku piştî Meşa 1990an hate pejirandin. 14
Reforma Destûrî	1993	Naskirina Bolîvyayê wekî welatekî pirçandî û pirneteweyî (di asteke destpêkê de).	Gaveke destpêkê ber bi naskirina cihêrengiyê, lê kêm ma ji ber polîtîkayên dij-xwecihî yên din. 1
Qanûna Beşdariya Gelêrî (Ley de Participación Popular)	1994	Naskirina qanûnî ya rêxistinên herêmî (OTBs), desentralîzasyon, veguhestina çavkaniyan ji bo şaredariyan.	Zêdekirina beşdariya xwecihî di rêveberiya herêmî de, lê bi kêşeyên di pêkanînê de. 16
Qanûna Reforma Çandiniyê (Qanûna 1715 – INRA)	1996	Garantîkirina mafên gelên xwecihî ji bo Tierras Comunitarias de Origen (TCOs), naskirina milkê kolektîf û bikaranîna domdar a çavkaniyan.	Bingeha qanûnî ji bo sernavkirina erdên xwecihî, lê pêvajoya sernavkirinê hêdî û bi nakok bû. 16
Destûra Bingehîn a Dewleta Pirneteweyî	2009	Pênasekirina Bolîvyayê wekî Dewleteke Pirneteweyî, naskirina 36 neteweyên xwecihî, Vivir Bien, xweseriya xwecihî, dadweriya xwecihî, zimanên fermî yên xwecihî, mafên Dayika Erdê.	Guhertina herî radîkal û berfireh a qanûnî, çarçoveyek nû ji bo mafên xwecihî û têkiliya dewlet-civak-xwezayê. 1
Qanûna Çarçove ya Xweserî û Nenavendîkirinê	2010	Rêgez û prosedurên ji bo bidestxistina xweseriya xwecihî.	Hewldana pêkanîna prensîba xweseriyê ya di destûrê de, lê bi fikarên li ser bêbandorî û dirêjbûna pêvajoyê. 1
Qanûna Mafên Dayika Erdê	2010 & 2012	Naskirina Dayika Erdê wekî subjektek qanûnî bi mafên xwe.	Pêşketineke girîng di warê ekolojîk de, lê bi kêşeyên di pêkanînê de li hemberî modela ekstraktîvîst. 2

Çavkanî: Wekî ku di tabloyê de hatine destnîşan kirin.

5. Serkeftin, Astengî û Têkoşînên Berdewam

Rêwîtiya tevgerên mafên xwecihî li Bolîvyayê bi serkeftinên girîng û di heman demê de bi astengî û têkoşînên berdewam hatiye nîşankirin. Her çend naskirina qanûnî ya mafan û avakirina Dewleta Pirneteweyî destkeftiyên dîrokî ne, pêkanîna van mafan di pratîkê de û çareserkirina pirsgirêkên kûr ên civakî û aborî hîn jî wekî kêşeyên mezin li pêşiya gelên xwecihî dimînin.

• Destkeftiyên di Mafên Erd, Xweserî û Nûnertiya Siyasî de

Yek ji serkeftinên herî berbiçav ên tevgerên xwecihî li Bolîvyayê, bi taybetî ji bo komên deştan, naskirin û sernavkirina mafên erdî yên kolektîf e bi rêya mekanîzmaya Tierras Comunitarias de Origen (TCOs).¹ Meşa dîrokî ya sala 1990an a ji bo “Xak û Rûmetê”, ku ji hêla CIDOB ve hatibû organîzekirin, roleke sereke di destpêkirina vê pêvajoyê de lîst û bû sedema naskirina TCOyên yekem.¹⁴ Qanûna Reforma Çandiniyê ya sala 1996an (Qanûna INRA) van mafan bi awayekî fermî garantî kir û bingeha qanûnî ji bo sernavkirina bi milyonan hektar erd ji bo civakên xwecihî danî.¹⁶ Li gorî hin texmînan, ev erdên sernavkirî dora 11 mîlyon hektarî digirin.¹ Ev naskirina mafên erdî ne tenê ji bo ewlehiya jiyanê û aboriya civakên xwecihî girîng e, lê di heman demê de ji bo parastina çand û awayê jiyana wan a bi erd ve girêdayî jî bingehîn e. Hin analîz destnîşan dikin ku têkoşînên ji bo “hevparî” (commons) dikarin formên kevneşopî yên xwedîderketina komunal li ser erd û çavkaniyan ji nû ve ava bikin û xurt bikin.¹⁹

Di warê xweseriyê de, Destûra Bingehîn a 2009an û Qanûna Çarçove ya Xweseriyê ya sala 2010an bingeheke qanûnî ya xurt ji bo xweseriya xwecihî (Autonomías Indígenas Originarias Campesinas – AIOCs) danîn.¹ Ev yek naskirina mafê gelên xwecihî ye ku li gorî norm, sazî û dîtinên xwe yên cîhanê xwe bi rê ve bibin. Lêkolîn destnîşan dikin ku daxwazên xweseriya xwecihî têgînên kevneşopî yên serweriya dewletê dijber dikin û bûne sedema guhertinên veguherîner di têkiliyên dewlet-xwecihî de.³⁵ Mînakên wekî xweseriya li Herêma Xwecihî û Parka Neteweyî ya Isiboro Sécure (TIPNIS) û pêşxistina AIOCs li deverên din ên welêt, her çend bi kêşe û astengiyan re rû bi rû bimînin jî, potansiyela vê modelê nîşan didin.³⁶ Her weha, di sektora perwerdehiyê de, Bernameya Perwerdehiya Navçandî ya Du Zimanî (EIB) rê daye civakên xwecihî ku di pêkanîna armancên perwerdehiyê yên li gorî hewcedariyên xwe de xwedî astek xweseriyê bin.³⁷

Di warê nûnertiya siyasî de, hilbijartina Evo Morales di sala 2005an de wekî serokê yekem ê xwecihî yê Bolîvyayê, ku bi xwe rêberekî berê yê cocaleros (cotkarên kokayê) û ji gelê Aymara bû, wekî serkeftineke dîrokî û sembolîk ji bo civaka xwecihî ya Bolîvyayê tê dîtin.¹ Hikûmeta wî hewl da ku dewleteke pirneteweyî û postkolonyal ava bike da ku mafên kolektîf ên civaka xwecihî berfireh bike û wan bêtir têxe nav pêvajoyên biryardanê.¹ Partiya Tevgera Sosyalîst (MAS), ku Morales serkêşiya wê dikir, piştgiriyeke xurt ji komên xwecihî û gundiyan wergirt û di gelek hilbijartinan de piraniya kursiyên Meclîsa Parlamenteran bi dest xist.²² Ev yek nîşan dide ku partiyên siyasî yên nûjen ên ku ji hêla civakên xwecihî ve hatine afirandin an jî bi xurtî ji hêla wan ve têne piştgirî kirin, karîne formên heyî yên beşdariya siyasî biguherînin û nasnameya xwecihî bikin hêzeke navendî di siyaseta neteweyî de.³⁵

Di dawiyê de, di warê vejandina çandî de jî hin destkeftî hatine bidestxistin. Bernameyên wekî Perwerdehiya Navçandî ya Du Zimanî (EIB) ne tenê ji bo xurtkirina zimanên xwecihî, lê her weha ji bo vejandina bîra dîrokî û nirxên çandî yên civakên xwecihî jî bûne alîkar.³⁷ Naskirina zimanên xwecihî wekî zimanên fermî yên dewletê di Destûra Bingehîn a 2009an de gaveke pir girîng bû di vî warî de. Her weha, hewldanên ji bo parastin û pêşxistina pratîk û festîvalên çandî yên taybet, wek mînak Ichapekene Piesta ya gelê Moxeño, û tedbîrên ku ji hêla dewletê ve ji bo parastina çanda Moxeño hatine girtin, nîşanên vê vejandinê ne.³⁸

• Pirsgirêkên Wekî Cûdakarî, Tundûtûjî û Gefên li ser Herêmên Xwecihî

Tevî van destkeftiyên girîng, gelên xwecihî li Bolîvyayê hîn jî bi gelek pirsgirêk û kêşeyên kûr re rû bi rû ne. Yek ji van pirsgirêkên herî bingehîn cudakarî û dûrxistina civakî ya berdewam e. Tevî pêşketinên qanûnî û naskirina fermî ya mafan, gelên xwecihî û civakên gundî hîn jî di jiyana rojane de rastî formên cihêreng ên cudakariyê tên, û saziyên hikûmetê gelek caran di dabînkirina bersiveke bi bandor ji bo pêkanîna mafên wan ên mirovî, bi taybetî mafên wan ên aborî, civakî û çandî de, têk diçin.²² Lêkolînên dawî destnîşan dikin ku gelên xwecihî hîn jî rastî cudakarî, înkarkirina mafên axê, dûrxistina ji pêvajoyên biryardanê, tundûtûjî û heta tepeserkirina zimanên xwecihî tên.³³ Rêjeya xizaniyê di nav gelên xwecihî de bi awayekî nehevseng bilind e, û ew bi gelemperî ji xizmetên bingehîn ên wekî perwerdehî, tenduristî û ava paqij bêpar dimînin.³⁴ Bi taybetî jin û ciwanên xwecihî yên ku li bajaran dijîn, dibe ku ji hin destwerdanên pêşketinê û tevgerên xwecihî yên ku bi giranî li ser gundan disekinin, werin dûrxistin.⁸

Nakokiyên li ser çavkaniyên xwezayî û gefên li ser herêmên xwecihî jî yek ji kêşeyên herî mezin in. Modelên pêşketinê yên ku li ser bingeha ekstraktîvîzmê (derxistina maden, hîdrokarbon û çavkaniyên din ên xwezayî) ava bûne, bi gelemperî rasterast bi maf û berjewendiyên civakên xwecihî re dikevin nakokiyê.²⁷ Qanûnên madenê yên heyî gelek caran mafê şêwirmendiya azad, pêşîn û agahdar (FPIC) a civakên xwecihî yên ku ji projeyên ekstraktîvîst bandor dibin, sînordar dikin an jî paşguh dikin.³³ Gelên Chiquitano û Ayoreo li deştan bi salan e ku li dijî projeyên mezin ên petrol û gazê yên ku ji hêla pargîdaniyên transneteweyî ve têne meşandin, têdikoşin.⁴³ Berfirehbûna agrobusiness (çandiniya pîşesazî), bi taybetî ji bo çandiniya soya û xurmeya rûnê, û her weha ji bo xwedîkirina dewaran, dibe sedema bêdaristanîbûneke mezin, şewatên daristanan ên bêkontrol, û windakirina axa xwecihî.²⁸ Projeyên mezin ên binesaziyê, wek avakirina rê û bendavan, jî gefên cidî li ser herêmên xwecihî û awayê jiyana wan çêdikin. Pevçûna li ser projeya rêya TIPNIS mînakeke berbiçav a vê yekê ye.¹⁵ Her weha, projeyên bendavên hîdroelektrîkê yên mezin dikarin bibin sedema jicîhûwarkirina bi zorê ya bi hezaran xwecihiyan û binpêkirina mafên Dayika Erdê.³⁰

Guhertina keşûhewayê jî wekî gefeke din a mezin li ser civakên xwecihî yên Bolîvyayê derketiye holê. Bolîvya yek ji welatên herî hestiyar e li hemberî bandorên neyînî yên guherîna keşûhewayê, û ev yek bi awayekî nehevseng bandorê li gelên xwecihî yên xizan û yên ku jiyana wan bi çavkaniyên xwezayî ve girêdayî ye, dike.⁴⁰ Bandorên sereke kêmbûna ewlehiya xwarinê ji ber guherînên di baran û germahiyê de, kêmbûna çavkaniyên avê ji ber helîna cemedên li çiyayên Andê, zêdebûna frekans û tundiya karesatên xwezayî yên wekî lehiyê û ziwabûnê, û zêdebûna şewatên daristanan in. Civakên xwecihî, wek mînak gelê Tacana, hewl didin ku bi rêya zanîna xwe ya kevneşopî û stratejiyên adaptasyonê yên herêmî li hemberî van guhertinan bisekinin, lê gelek caran çavkanî û piştgiriya pêwîst ji bo vê yekê tune ye.⁴⁶

Di vê çarçoveyê de, hin lêkolîner û aktîvîstên mafên mirovan nîqaşek li ser îhtîmala “jenosîda çandî” li Bolîvyayê jî derxistine holê.³³ Ev têgîn amaje bi wê yekê dike ku tevî ku Bolîvya yekem welat e ku Deklarasyona Neteweyên Yekbûyî ya li ser Mafên Gelên Xwecihî (UNDRIP) xistiye nav qanûnên xwe yên navxweyî, gelên xwecihî hîn jî rastî binpêkirinên berfireh ên mafan tên ku dibe bigihîje asta hedefgirtina sîstematîk a çand, mîras, çavkanî û milkên wan, bi mebesta têkbirin, lawazkirin û di dawiyê de tunekirina wan wekî gelên cihê. Her çend hin analîz argûman dikin ku rewşa heyî hîn negihîştiye pênaseya tam a jenosîda çandî, ew hişyarî didin ku rewş krîtîk e û heke tedbîrên lezgîn neyên girtin, dibe ku hin komên xwecihî yên herî hestiyar bi rastî jî bi vê gefê re rû bi rû bimînin.³³

Di dawiyê de, astengiyên di pêkanîna pratîkî ya mafên xwecihî de yek ji kêşeyên herî bingehîn dimîne. Kêmbûna belavkirina agahiyan li ser qanûn û mafan li deverên gundewarî, kêmasiyên di binesaziya bingehîn de (wek rê, elektrîk, ragihandin), kêmbûna gihîştina xizmetên tenduristî û perwerdehiyê yên bi kalîte, û carinan jî nebûna îradeya siyasî ya tam ji bo pêkanîna reforman, hemû faktor in ku valahiya di navbera qanûnên li ser kaxezê û rastiya jiyana rojane ya gelên xwecihî de kûrtir dikin.²² Wek mînak, pêvajoya bidestxistina xweseriya xwecihî ji hêla gelek civakan ve wekî “bêbandor û dirêj” tê binav kirin ¹, û sînorkirinên li ser dadweriya xwecihî jî nîşan didin ku nenavendîkirina rastîn a hêzê û rêzgirtina ji formên xwecihî yên rêveberiyê hîn jî bi berxwedana ji strukturên dewletê yên navendîparêz re rû bi rû ye. Ev yek pirsa dilsoziya dewletê ya ji bo xweseriyeke watedar û dekolonîzasyoneke kûr derdixe holê. Serkeftinên di warê naskirina qanûnî û destûrî de, bi awayekî sîstematîk ji ber berdewamiya modela aborî ya ekstraktîvîst û berjewendiyên bihêz ên bi wê ve girêdayî, tên lawaz kirin. Ev “şerê vegotinê” di navbera “Vivir Bien” û pêşketina bi bingeha derxistina çavkaniyan de, nakokiyeke navendî di Bolîvyaya hevdem de ye, û heta ku ev nakokî berdewam bike, destkeftiyên qanûnî di xetereyê de ne û têkoşîn dê bidome.

6. Analîza Komên Xwecihî yên Taybet

Pirrengiya etnîkî ya Bolîvyayê tê wê wateyê ku ezmûn û beşdariyên komên xwecihî yên cihêreng di nav tevgerên mafan de û têkiliyên wan bi dewletê re jî cihêreng in. Li vir em ê bi kurtasî li hin komên sereke û taybetmendiyên wan binêrin:

• Aymara û Quechua (Gelên Bilindahiyan): Ev her du komên etnîkî yên herî mezin li Bolîvyayê ne û bi giranî li herêmên bilindahiyên Andê dijîn.¹ Wan di dîroka tevgerên gundî û xwecihî yên Bolîvyayê de roleke navendî û pêşeng lîstine. Tevgera Katarîzm, ku di salên 1970î de derket holê, bi giranî ji hêla rewşenbîr û aktîvîstên Aymara ve dihat birêvebirin û bandorek mezin li ser hişyariya etnîkî kir.¹⁰ Konfederasyona Sendîkayî ya Yekane ya Karkerên Gundî yên Bolîvyayê (CSUTCB), ku rêxistina gundî ya herî mezin û bibandor e, jî bi giranî ji endamên Aymara û Quechua pêk tê.⁶ Çanda van koman bi gelemperî girîngiyeke mezin dide paşerojê, rêzgirtina ji bav û kalan re, û jiyana bi hevsengî bi Xwezayê re (wek têgîna Pacha Mama – Dayika Erdê).⁴⁸ Serokê berê Evo Morales bi xwe ji malbateke Aymara ya feqîr dihat.¹⁸ Cûdahiya di navbera ezmûnên gelên xwecihî yên bilindahiyan û yên deştan de pir girîng e; gelên bilindahiyan xwedî dîrokeke dirêjtir a rêxistinbûna sendîkayî û beşdariya siyasî ya navendî ne.
• Guaraní (Gelê Deştê): Gelê Guaraní bi giranî li herêma Chaco ya Bolîvyayê, li nêzîkî sînorê bi Paraguay re, dijîn.⁴⁹ Ew bi pirsgirêkên civakî-aborî yên giran re rû bi rû ne, di nav de rêjeyên bilind ên xizaniyê, kêmbûna axa berdar ji bo çandiniyê, û li hin deveran, şert û mercên kar ên pir dijwar ku digihîje asta koletiya deynan li ser axayên mezin (estancias).⁴⁹ Rêxistinbûna wan a kevneşopî li ser bingeha Capitanías (serokatiyên herêmî) ye, û Meclîsa Gelê Guaraní (APG) rêxistina wan a sereke ya nûneratiyê ye.⁴⁹ Çanda Guaraní bi dînamîzmeke civakî ya ku tê de hereket û ji nû ve kompozîsyona koman hevpar e, tê nasîn.⁴⁹ Aboriya wan bi giranî li ser çandiniya debarê (wek garis, fasûlî, kasava) û li hin deveran xwedîkirina ajalan e.⁴⁹ Têkiliya di navbera pratîkên çandî yên kevneşopî û stratejiyên berxwedanê yên hevdem de di nav Guaraní de xuya ye; girîngîdana wan bi civak û parvekirinê re dikare bibe bingehek ji bo seferberiya kolektîf.
• Chiquitano (Gelê Deştê): Gelê Chiquitano, ku yek ji komên xwecihî yên herî mezin ên deştên Bolîvyayê ye, ji gelek komên etnîkî yên cihêreng pêk hatiye ku di serdema kolonyal de di mîsyonên Jesuitî de hatine cem hev û nasnameyeke hevpar pêş xistine.⁴ Zimanê Chiquito (an Besiro) bi texmînî çaremîn zimanê xwecihî yê herî zêde tê axaftin li Bolîvyayê ye.⁵¹ Ew bi giranî li departmana Santa Cruz dijîn. Chiquitano bi gefên cidî yên li ser erd û çanda xwe re rû bi rû ne, bi taybetî ji ber berfirehbûna agrobusiness, projeyên ekstraktîvîst, û modelên “pêşketinê” yên ku ji hêla dewletê an pargîdaniyan ve têne ferz kirin û nasnameya wan a çandî û mafê wan ê xwe-rêveberiyê tehdît dikin.⁴ Lêkolîn destnîşan dikin ku rêberên Chiquitano bi awayekî stratejîk nasnameya “xwecihî” ji bo pêşxistina projeyên xwe yên siyasî û parastina mafên xwe bikar tînin, tevî ku carinan li hemberî kategorîzekirin û bindestkirina ku ev têgîn dikare bi xwe re bîne jî derdikevin.⁴ Ew di têkoşînên li dijî pargîdaniyên transneteweyî yên ku li herêmên wan dixebitin de jî çalak bûne.⁴³
• Ayoreo (Gelê Deştê): Gelê Ayoreo bi kevneşopî komeke nêçîrvan-berhevkar bû ku li herêma Gran Chaco, li ser sînorê Bolîvya û Paraguayê, bi awayekî koçer dijiyan.⁵² Beşek ji wan hîn jî bi awayekî îzole û bêyî têkiliya daîmî bi cîhana derve re dijîn. Pergala wan a civakî ya kevneşopî li ser klanên patrilineal û malbatên berfireh (jogasui) ava bûye, ku tê de prensîbên parvekirin û beramberiyê roleke navendî dilîzin.⁵² Aboriya wan a kevneşopî li gorî çerxeke salane ya ku tê de nêçîr, berhevkirina fêkî û hingiv, û çandiniya demsalî hebû, dihat birêxistin.⁵² Piştî têkiliya bi civaka serdest re, piraniya Ayoreo niştecî bûne û îro bi giranî xwe dispêrin karê bi meaş li ser axayên çandiniyê an jî li bajaran.⁵² Perwerdehiya zarokên Ayoreo bi giranî li ser bingeha pratîkên jiyana rojane û fêrbûna bi çavdêrî û teqlîdkirinê ye, û prensîbên wekhevî, hevgirtin û jiyana komunal tê de girîng in.⁵³ Ew jî, mîna Chiquitano, di parastina erdên xwe de li hemberî projeyên mezin ên binesaziyê û ekstraktîvîzmê çalak bûne.⁴³
• Moxeño/Mojeño (Gelê Deştê): Gelê Moxeño, ku ji gelek bin-koman pêk tê (wek Ignaciano û Trinitario), bi giranî li departmana Beni ya li deştên Amazonê dijîn.⁵ Ew wekî şaristaniyeke pêşketî ya pêş-kolonyal têne binav kirin ku karîne hawîrdora xwe ya şil û dijwar şekil bidin û pergalên çandinî û rêveberiya avê yên tevlihev ava bikin.⁵⁵ Mîna gelek komên din ên deştan, ew jî di mîsyonên Jesuitî de hatin organîzekirin, ku bandorek kûr li ser çand û rêxistinbûna wan a civakî kir. Yek ji kevneşopiyên wan ên çandî yên herî navdar Ichapekene Piesta ye, festîvaleke dînî-çandî ya salane ku ji hêla Moxeño-Ignaciano ve tê pîroz kirin û ji hêla UNESCO ve wekî Mîrateya Çandî ya Ne-Madî ya Mirovahiyê hatiye naskirin.³⁸ Dewleta Bolîvyayê hin tedbîr ji bo parastin û pêşxistina çanda Moxeño girtine, di nav de ragihandina San Ignacio de Moxos wekî paytexta folklorîk a Beni û parastina zimanê Moxeño.³⁸ Lêkolînên etnografîk û muzîkolojîk li ser muzîk, performans û nasnameya Moxeño di çarçoveya globalîzasyonê de hatine kirin.⁵⁶

Ev kurte nêrîn nîşan dide ku her çend têgîna “gelên xwecihî” wekî kategoriyeke giştî tê bikar anîn, di navbera komên cihêreng ên li Bolîvyayê de cûdahiyên girîng di warê dîrok, çand, rêxistinbûna civakî, aborî, û têkiliyên bi dewletê re hene. Fêmkirina van taybetmendiyan ji bo têgihiştineke kûrtir a tevgerên mafên xwecihî û kêşeyên ku ew pê re rû bi rû ne, bingehîn e.

7. Encûmname û Perspektîfên Pêşerojê

• Kurteya Bandora Veguherîner a Tevgerên Xwecihî

Tevgerên xwecihî yên li Bolîvyayê, bi têkoşînên xwe yên dîrokî û seferberiyên xwe yên domdar, bi awayekî bingehîn û bêveger dîmena siyasî, civakî û qanûnî ya welêt guhertine. Wan ne tenê karîne mafên qanûnî û destûrî yên girîng ji bo gelên xwecihî bi dest bixin, lê di heman demê de têgînên bingehîn ên wekî serwerî, hemwelatîbûn, netewe û pêşketinê jî ji nû ve pênase kirine û xistine ber nîqaşê.²⁴ Bi saya van tevgeran, nasnameya xwecihî, ku bi sedsalan dihat paşguh kirin û marjînalîzekirin, ji qada marjînalîteyê derketiye û bûye hêzeke siyasî ya navendî û aktorekî sereke di şekilandina Bolîvyaya hevdem de. Avakirina Dewleta Pirneteweyî di sala 2009an de, naskirina mafên kolektîf ên erdî, xweserî, û dadweriya xwecihî, û her weha pejirandina têgînên wekî “Vivir Bien” wekî prensîbên rêber, hemû şahidiyên rasterast ên bandora veguherîner a van tevgeran in. Wan karîne dengê xwe bigihînin qada neteweyî û navneteweyî û bibin îlhamek ji bo tevgerên din ên mafên xwecihî li seranserê cîhanê.

• Refleksiyona li ser Tevliheviyên “Pirneteweyîbûna Heyî ya Rastîn” û Pirsgirêkên Neçareserkirî

Lêbelê, tevî van destkeftiyên dîrokî, pêkanîna pratîkî ya vîzyona Dewleta Pirneteweyî û “Vivir Bien” bi gelek tevlihevî û nakokiyan re rû bi rû maye. Têgîna “pirneteweyîbûna heyî ya rastîn” (actually existing plurinationalism), ku ji hêla hin lêkolîneran ve tê bikar anîn, amaje bi valahiya di navbera soza radîkal a destûrê û rastiyên siyasî û aborî yên Bolîvyayê de dike.²⁴ Mîrasa kolonyalîzmê di strukturên dewletê de, di zihniyetê de, û di têkiliyên hêzê de hîn jî bi kûrahî maye. Ya girîngtir, girêdayîbûna aboriya Bolîvyayê bi modelên pêşketinê yên ekstraktîvîst (derxistina çavkaniyên xwezayî yên wekî maden û hîdrokarbonan) re wekî astengiyeke mezin li pêşiya pêkanîna tam a mafên xwecihî û prensîbên “Vivir Bien” û parastina Dayika Erdê derdikeve.²⁴ Ev modela ekstraktîvîst gelek caran dibe sedema nakokiyên tund bi civakên xwecihî re li ser mafên erdî, mafê şêwirmendiyê, û parastina jîngehê, wek ku di pevçûna TIPNIS û gelek rewşên din de hate dîtin. Pirsgirêkên kûr ên wekî cudakarîya etnîkî ya berdewam, xizaniya berbelav di nav civakên xwecihî de, newekheviya di gihîştina xizmetên bingehîn de, û nebûna pêkanîna tam û bi bandor a xweserî û mafên erdî hîn jî wekî pirsgirêkên mezin û neçareserkirî li pêşiya Bolîvyayê dimînin.²²

• Qadên Potansiyel ji bo Pêşketin û Lêkolînên Pêşerojê yên Derbarê Mafên Xwecihî li Bolîvyayê

Ji bo ku têkoşîna ji bo mafên xwecihî li Bolîvyayê bi awayekî watedar berdewam bike û destkeftiyên heyî werin xurt kirin, pêwîstî bi xebat û lêkolînên zêdetir di gelek waran de heye. Pêdivî bi lêkolînên kûrtir heye li ser bandora rastîn a polîtîkayên dekolonîzasyonê yên ku ji hêla dewletê ve hatine ragihandin li ser tevlêbûna civakî ya rastîn a gelên xwecihî, û her weha li ser pîvandina vê tevlêbûnê bi awayekî ku perspektîf û ezmûnên civakên xwecihî bi xwe li ber çavan bigire.⁴² Kêmasiyên di daneyên statîstîkî de, wek mînak kêmbûna daneyên li ser rewşa perwerdehiyê ya jinên xwecihî ⁵⁷, divê werin çareser kirin. Nîqaşa li ser gefa “jenosîda çandî” destnîşan dike ku pêdivî bi tedbîrên lezgîn û stratejiyên berfireh heye ji bo parastina çand, ziman û awayên jiyana gelên xwecihî yên ku di xetereyê de ne.⁴⁷ Lêkolînên li ser stratejiyên adaptasyona xwecihî li hemberî guherîna keşûhewayê, bi taybetî yên ku li ser bingeha zanîna ekolojîk a kevneşopî ne, û her weha li ser rola teknolojiyên nû û medyaya serhêl di xurtkirina tevgerên xwecihî û parastina mafên wan de, qadên lêkolînê yên pir girîng in.⁴⁶ Wekî din, lêkolînên berfirehtir li ser pêkanîna pratîkî ya xweseriya xwecihî di astên cihêreng de, mekanîzmayên ji bo xurtkirina dadweriya xwecihî û hevahengiya wê bi sîstema dadweriya fermî re, û rêbazên ji bo çareserkirina nakokiyên di navbera mafên xwecihî û projeyên mezin ên pêşketinê de, dê berdewam bikin ku ji bo pêşeroja Bolîvyayê krîtîk bin. Pêdivî bi lêkolînên zêdetir heye li ser têkiliyên di navbera dewlet û civakên xwecihî de, û li ser mekanîzmayên ku dikarin parastina mafan xurt bikin û beşdariya watedar a xwecihiyan di hemû astên biryardanê de misoger bikin.⁶²

Di encamê de, pêşeroja mafên xwecihî li Bolîvyayê dê bi giranî bi kapasîteya dewlet, tevgerên xwecihî, û civaka Bolîvyayî bi giştî ve girêdayî be ku nakokiya bingehîn a di navbera diskursa dekolonîzasyon û “Vivir Bien” de li aliyekî, û pratîkên aborî yên ekstraktîvîst û mîrasa kolonyal a ku hîn jî berdewam dike li aliyê din, çareser bikin. Heta ku ev nakokiya navendî bi awayekî rast û adilane neyê çareser kirin, dê destkeftiyên qanûnî û destûrî yên ku bi têkoşîneke dirêj hatine bidestxistin, her tim di bin xetereyê de bin û têkoşîna ji bo edalet, wekhevî û rûmeta xwecihî dê li Bolîvyayê berdewam bike. Ev ne tenê pirsgirêkek taybet a Bolîvyayê ye, lê kêşeyeke hevpar e ji bo gelek welatên din ên cîhanê yên ku xwedî çavkaniyên xwezayî yên dewlemend û nifûsên xwecihî yên dîrokî ne.

Xebatên wergirtî

1. Indigenous peoples in Bolivia – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Indigenous_peoples_in_Bolivia
2. “Living Well” in the Constitution of Bolivia and the American Declaration on the Rights of Indigenous Peoples: Reflections on Well-Being and the Right to Development – PubMed Central, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7215425/
3. Indigenous Peoples in Latin America: Statistical Information | Congress.gov, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R46225
4. Chiquitano and the Multiple Meanings of Being Indigenous in Bolivia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/263102933_Chiquitano_and_the_Multiple_Meanings_of_Being_Indigenous_in_Bolivia
5. The Genetic Legacy of the Pre-Colonial Period in Contemporary …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3604014/
6. Political Identity and the Indigenous Media in Bolivia: Ethnicity …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oxfordre.com/communication/display/10.1093/acrefore/9780190228613.001.0001/acrefore-9780190228613-e-1293?p=emailAeg6DPv565AsY&d=/10.1093/acrefore/9780190228613.001.0001/acrefore-9780190228613-e-1293
7. Political Identity and the Indigenous Media in Bolivia: Ethnicity, Politics, and Communication, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oxfordre.com/communication/display/10.1093/acrefore/9780190228613.001.0001/acrefore-9780190228613-e-1293?p=emailAYU6Vu617DIpg&d=/10.1093/acrefore/9780190228613.001.0001/acrefore-9780190228613-e-1293
8. Indigenous rights to the city struggles in Bolivia : towards an intersectional and intergenerational approach – White Rose Research Online, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/174271/1/3_Horn_Indigenous_Rights%20Revised%20and%20Final%20Version.pdf
9. shs.cairn.info, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://shs.cairn.info/article/E_CRII_057_0023/pdf?lang=en
10. Katarism – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Katarism
11. socialsciences.scielo.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://socialsciences.scielo.org/pdf/s_tinkazos/v1nse/scs_a01.pdf
12. From Social Networks to Political Parties: Indigenous Party-Building …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/from-social-networks-to-political-parties-indigenous-partybuilding-in-bolivia/2FC28FC28713373912AE56973F1076B9
13. socialsciences.scielo.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://socialsciences.scielo.org/pdf/s_tinkazos/v4nse/scs_a03.pdf
14. Confederation of Indigenous Peoples of Bolivia – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Confederation_of_Indigenous_Peoples_of_Bolivia
15. ninercommons.charlotte.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ninercommons.charlotte.edu/record/1405/files/Walton_uncc_0694N_12099.pdf
16. library.fes.de, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://library.fes.de/libalt/journals/swetsfulltext/15749582.pdf
17. Constructing alternatives to western modernity : CONAMAQ’s …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://repositories.lib.utexas.edu/items/83256b76-413a-4a0f-b1bb-1333c38511b4
18. Evo Morales and Bolivian Politics in the 20th and 21st Centuries | Oxford Research Encyclopedia of Latin American History, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oxfordre.com/latinamericanhistory/display/10.1093/acrefore/9780199366439.001.0001/acrefore-9780199366439-e-503?p=emailAe4XAkmRmU2.k&d=/10.1093/acrefore/9780199366439.001.0001/acrefore-9780199366439-e-503
19. Insurgent Practices of Restoring the Commons: Cases from Bolivia …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/whpge.63837646622484
20. Transnational Normative Struggles and Globalization: The Case of …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://services.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1037&context=globalizations
21. theses.gla.ac.uk, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://theses.gla.ac.uk/5974/7/2015laingphd.pdf
22. Indigenous Political Participation: The Key to Rights Realization in …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://digitalcommons.du.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1642&context=hrhw
23. http://www.law.berkeley.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.law.berkeley.edu/wp-content/uploads/2020/10/Indigenous-Bolivian-Community-Justice.pdf
24. What’s at stake in the plurinational state debate? The case of Bolivia – UCL Press Journals, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://journals.uclpress.co.uk/ra/article/pubid/RA-10-1/
25. What’s at stake in the plurinational state debate? The case of Bolivia – Sussex Figshare, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://sussex.figshare.com/ndownloader/files/54266870/1
26. (PDF) What’s at stake in the plurinational state debate? The case of Bolivia – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/391052094_What’s_at_stake_in_the_plurinational_state_debate_The_case_of_Bolivia
27. Extractivism in Bolivia: spillover effects and impacts on national protected areas – CIDOB, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cidob.org/en/publications/extractivism-bolivia-spillover-effects-and-impacts-national-protected-areas
28. scholarsbank.uoregon.edu, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://scholarsbank.uoregon.edu/bitstreams/1e38b708-ab4e-4dae-8a80-fb15692c277d/download
29. Fires and agribusiness: deforestation drivers in the Bolivian Amazon, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/fires-and-agribusiness-deforestation-drivers-in-the-bolivian-amazon
30. Will Bolivia prioritise energy over Indigenous livelihoods and biodiversity? – IUCN NL, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.iucn.nl/en/news/will-bolivia-prioritise-energy-over-indigenous-livelihoods-and-biodiversity/
31. In Bolivia, A Battle Over A Highway and a Way of Life – Yale e360, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://e360.yale.edu/features/in_bolivia_a_battle_over_a_highway_and_a_way_of_life
32. The Rights of Mother Earth in Bolivia: Progress and Challenges …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.boell.de/en/2025/01/29/rights-mother-earth-bolivia-progress-and-challenges
33. Full article: Cultural genocide? Civil society perspectives on the …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17448689.2024.2437579
34. BOLIVIA – Access to Justice and Social Inclusion, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://cidh.org/countryrep/Bolivia2007eng/Bolivia07cap4.eng.htm
35. Indigenous Autonomy in Latin America: The Impact of the …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-race-ethnicity-and-politics/article/indigenous-autonomy-in-latin-america-the-impact-of-the-indigenous-rights-revolution-on-the-study-of-politics/8C9F26811A31273E6B1CAEBBBAFA7EBA
36. Full article: After the flood: expansion and retreat of Indigenous …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17442222.2025.2498804
37. Intracultural, Intercultural, and Multilingual Education: An Analysis in …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://debatesindigenas.org/en/2025/03/01/intracultural-intercultural-and-multilingual-education-an-analysis-in-the-plurinational-state-of-bolivia/
38. REPORT ON THE STATUS OF AN ELEMENT INSCRIBED ON THE LIST OF INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE IN NEED OF URGENT SAFEGUARDING, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ich.unesco.org/doc/src/16769-EN.doc
39. Cultural genocide? Civil society perspectives on the contemporary human rights situation of indigenous people in Bolivia – -ORCA – Cardiff University, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/174543/7/Cultural%20genocide%20%20Civil%20society%20perspectives%20on%20the%20contemporary%20human%20rights%20situation%20of%20indigenous%20people%20in%20Bolivia%20%20A%20critical%20analysis.pdf
40. Bolivia: Climate change, poverty and adaptation – Cloudfront.net, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://d1tn3vj7xz9fdh.cloudfront.net/s3fs-public/file_attachments/bolivia-climate-change-adaptation-0911_4.pdf
41. Bolivia climate change, poverty and adaptation executive summary – Oxfam, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www-cdn.oxfam.org/s3fs-public/file_attachments/bolivia-climate-change-adaptation-summary-0911_4.pdf
42. Are Indigenous Peoples Better Off Under Evo Morales? Towards …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://repository.usfca.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1024&context=honors
43. escholarship.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://escholarship.org/content/qt1x50p992/qt1x50p992.pdf?t=oebnxb
44. In Bolivia, Indigenous Peoples Are the Environment’s Best Stewards, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2024/01/31/in-bolivia-indigenous-peoples-are-the-environments-best-stewards
45. BOLIVIA | Climate change, inequality and resilience – AWS, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://oi-files-d8-prod.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/2020-12/Bolivia-climate%20change-inequality-resilience-en.pdf
46. Perception matters: an Indigenous perspective on climate change …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ecologyandsociety.org/vol27/iss1/art17/
47. Cultural genocide? Exploring civil society perspectives on the contemporary human rights situation of indigenous people in Bolivia – WISERD, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://wiserd.ac.uk/blog/cultural-genocide-exploring-civil-society-perspectives-on-the-contemporary-human-rights-situation-of-indigenous-people-in-bolivia/
48. Bolivian Culture – American University, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, http://fs2.american.edu/zaharna/www/bolivia/culture.htm
49. Bolivia – Situation of the Guarani Indigenous People, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cidh.org/countryrep/ComunidadesCautivas.eng/Chap.Iv.htm
50. Guaraní – Summary – eHRAF World Cultures, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ehrafworldcultures.yale.edu/cultures/sm04/summary
51. Chiquitano – Indigenous Peoples in Brazil – PIB Socioambiental, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://pib.socioambiental.org/en/Povo:Chiquitano
52. Ayoreo – Summary – eHRAF World Cultures, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://ehrafworldcultures.yale.edu/cultures/sk16/summary
53. Bolivia. The Birth and Growth of Ayoreo Children. – SouthWorld, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.southworld.net/bolivia-the-birth-and-growth-of-ayoreo-children/
54. PDF – United Nations Digital Library System, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://digitallibrary.un.org/record/3833399/files/E_C-12_BOL_3-EN.pdf
55. The jungle issue 86 – Bolivian Express, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://bolivianexpress.org/storage/magazine-file/RWGeKtchoq.pdf
56. dam-oclc.bac-lac.gc.ca, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://dam-oclc.bac-lac.gc.ca/download?is_thesis=1&oclc_number=1032907086&id=a9fa78fd-1720-4b42-a6e2-be7fe54f4f57&fileName=m613mz373.pdf
57. Publication: Gender Education Gaps among Indigenous and Nonindigenous Groups in Bolivia – Open Knowledge Repository, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/42cf1f10-6180-558c-9248-e2b6b7ab1da2
58. Indigenous Peoples: Case Study on Climate Change in Bolivia | World Food Programme, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.wfp.org/publications/indigenous-peoples-case-study-climate-change-bolivia
59. A Systematic Review of the Deployment of Indigenous Knowledge …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.mdpi.com/2071-1050/13/9/4811
60. Report of the Indigenous Peoples’ Global Summit on Climate Change, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.cakex.org/sites/default/files/documents/globalsummitoncc.pdf
61. Exploring the influence of online media on political participation in a …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19331681.2025.2473987?src=
62. (PDF) Towards an Adequate Protection of the Rights of Indigenous …, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://www.researchgate.net/publication/381789362_Towards_an_Adequate_Protection_of_the_Rights_of_Indigenous_Communities_A_Literature_Review_of_Proposals_and_Contributions_from_2017_to_2022
63. iwgia.org, erişim tarihi Mayıs 16, 2025, https://iwgia.org/images/publications/IA_2-02.pdf