☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Xiristiyanî û Ermenistan

—

Ji aliyê

xwende

di nav

, de

Xiristiyanî û Ermenistan: Analîzeke Akademîk a Pir-alî ya Dîrok, Siyaset, Çand û Civakê

1. Pêşgotin

Lêkolîna li ser têkiliya Xiristiyaniyê bi Ermenistanê re xwedî girîngiyeke taybet e, ji ber ku Ermenistan di dîroka cîhanê de wek yekem neteweya ku Xiristiyanî di sala 301ê piştî zayînê (PZ) de bi awayekî fermî wek ola dewletê pejirandiye, tê naskirin.1 Ev bûyera dîrokî ne tenê ji bo Ermenistanê, lê ji bo dîroka Xiristiyaniyê bi giştî jî xwedî wateyeke kûr û berfireh e. Xiristiyanî li Ermenistanê ji sîstemeke baweriyê wêdetir e; ew hêzeke bingehîn e ku di warên siyasî, çandî, wêjeyî, civakî û heta derûnî de jî bandoreke kûr û mayînde hiştiye. Armanca vê gotara akademîk ew e ku van aliyên cihêreng ên têkiliya Xiristiyanî û Ermenistanê bi awayekî pir-alî û rexneyî binirxîne û têgihiştineke holîstîk pêşkêş bike.

Lêkolîna Xiristiyaniyê li Ermenistanê ne tenê vekolîna dînekî ye, lê belê vekolîna bingeha hebûna neteweyekê ye. Pejirandina Xiristiyaniyê wek ola dewletê, bû sedema pêşketina nasnameyeke cuda ya Ermenî. Ev nasname di serdemên herî dijwar ên dîrokê de, bi saya rola navendî ya Dêra Apostolîk a Ermenî, karî xwe biparêze. Bandora vê mîrasa dîrokî û olî heta roja îro jî li ser Ermenistana hevdem bi awayekî berbiçav berdewam dike. Ji ber vê yekê, ev mijar ne tenê dîrokî ye, lê di heman demê de aktuel û zindî ye.

Ev gotar xwe dispêre analîzeke kûr a çavkaniyên akademîk ên seretayî û duyemîn, ku lêkolînên dîrokî, teolojîk, civaknasî, û çandî di nav xwe de dihewîne. Bi taybetî hatiye xwestin ku pişta gotarê bi çavkaniyên akademîk ên pispor were girêdan û ji çavkaniyên rojnamevanî an malperên amator dûr were sekinandin. Ev yek ji bo misogerkirina objektîvîte, kûrahî û pêbaweriya zanistî ya analîzê krîtîk e, nemaze ji ber ku mijar bi hestên neteweyî û olî yên kûr ve girêdayî ye. Bi vî awayî, tê payîn ku gotareke hevseng, rexneyî û bi agahiyên piştrastkirî were pêşkêşkirin.

2. Kevneşopiya Xiristiyaniyê li Ermenistanê: Kök û Pêşketina Dîrokî

Xiristiyanî li Ermenistanê xwedî dîrokeke kevnar û bi kok e ku bi awayekî bingehîn nasname û çanda gelê Ermenî şekil daye. Ji destpêka mizgîniyê heta avabûna Dêreke neteweyî ya xweser, ev pêvajo bi bûyerên girîng û kesayetiyên navdar xemilî ye.

Destpêka Xiristiyaniyê: Ji Serdema Şandiyan heta Ragihandina Wek Ola Fermî

Li gorî kevneşopiya Dêra Ermenî, Xiristiyanî yekem car bi destê du şandiyên Îsa Mesîh, Thaddeus (Tadê) û Bartholomew (Bartolomeus), gihîştiye Ermenistanê di sedsala yekemîn a piştî zayînê de.1 Tê gotin ku her du şandî li Ermenistanê mizgînî dane û li wir şehîd bûne.1 Her çend delîlên dîrokî yên rasterast ji bo piştrastkirina vê yekê kêm bin jî, ev kevneşopî ji bo Dêra Ermenî xwedî girîngiyeke bingehîn e û bingeha navlêkirina wê wek “Apostolîk” pêk tîne. Dîroknasê dêrê yê sedsala çaremîn, Eusebiusê Qeyserî, behsa hebûna civakeke Xiristiyan û ruhanî li Ermenistanê berî sedsala çaremîn dike û navê Meruzhanes, metranekî Ermenistanê di nîvê sedsala sêyemîn de, tomar kiriye.1 Ev yek nîşan dide ku tovên Xiristiyaniyê berî pejirandina fermî li axa Ermenistanê hatibûn çandin.

Bûyera herî girîng di dîroka Xiristiyaniya Ermenî de, pejirandina wê wek ola fermî ya dewletê di sala 301 PZ de ye.1 Ev yek bi xebat û hewldanên St. Grîgor Ronakbîr (Krikor Lusavoriç) û bi piştgiriya Qral Tîrîdates III pêk hat, ku Ermenistanê dike yekem neteweya cîhanê ku Xiristiyanî bi fermî pejirandiye.1 Li gorî dîroknasê sedsala pêncan Agathangelos, St. Grîgor, ku bi xwe ji nesla qraliyetê bû û li Qeyseriyê (Kapadokya) wek Xiristiyanekî hatibû mezinkirin, ji ber baweriya xwe ji aliyê Qral Tîrîdatesê pagan ve ji bo nêzîkî panzdeh salan li zindana Xor Vîrapê (Korta Kûr) li Artashatê hatibû girtin.1 Piştî ku Tîrîdates ji ber kuştina komeke rahîbeyên Xiristiyan ên bi pêşengiya St. Gayane û St. Hripsime ku ji Romayê reviyabûn, bi nexweşiyeke giran ket, xwişka wî St. Xosrovîdûxt eşkere kir ku tenê St. Grîgor dikare wî sax bike. St. Grîgor bi awayekî mûcîzeyî ji zindanê sax derket, qral sax kir û piştre qral û malbata wî Xiristiyanî pejirandin.1 Di sala 302 PZ de, St. Grîgor li Qeyseriyê ji aliyê Leontius, Serpîskoposê Qeyseriyê ve, wek metran hat tayînkirin. Piştî vegera xwe ya Ermenistanê, wî qral û malbata wî vaftîz kir, wek yekem Katolîkos (serpîskoposê sereke) yê Ermeniyan hat damezrandin û dest bi mizgînîdayîna gelê Ermenî kir.1 Ev veguherîna olî ne tenê ji bo jiyana giyanî, lê ji bo yekîtiya siyasî û çandî ya keyaniya Ermenî ya wê demê jî xwedî girîngiyeke mezin bû.

Avakirina Dêra Apostolîk a Ermenî: Taybetmendiyên Teolojîk û Rêveberî

Piştî pejirandina fermî ya Xiristiyaniyê, Dêra Ermenî dest bi pêşketin û avabûnê kir. Yek ji gavên herî girîng di vî warî de dahênana alfabeya Ermenî bû. Di sala 405 PZ de, St. Mesrop Mashtots, bi piştgiriya Katolîkos St. Sahak I, alfabeya Ermenî îcad kir.1 Ev bûyereke krîtîk bû ku rê li ber wergerandina Mizgîniyê û nivîsên din ên olî bo zimanê Ermenî vekir. Wergera Mizgîniyê, ku wek “Şahbanûya Wergeran” tê binavkirin, ne tenê ji bo jiyana olî, lê ji bo pêşketina ziman û wêjeya Ermenî jî bû bingehek. Bi vî awayî, gelê Ermenî karî Mizgîniyê bi zimanê xwe bixwîne û çandeke Xiristiyanî ya bi rastî Ermenî pêş bikeve.1 Sedsala pêncan, ji ber vê geşedana wêjeyî û çandî, wek “Serdema Zêrîn” a wêjeya Ermenî tê binavkirin.1 Dahênana alfabeyê di demekê de ku Ermenistan di bin gefa asîmîlasyonê de bû, Xiristiyanî û zimanê Ermenî bi hev ve girêda û bingehek ji bo berxwedana çandî ya demdirêj ava kir. Ev yek nîşan dide ku çawa înîsiyatîfeke çandî-olî dikare bibe stratejiyeke jiyanî ji bo parastina nasnameya gelekî.

Di warê teolojiyê de, Dêra Ermenî xwedî helwesteke taybet e. Di sedsala pêncan de, nîqaşên girîng li ser xwezaya Îsa Mesîh di cîhana Xiristiyanî de diqewimîn. Civata Chalcedonê di sala 451 PZ de ji bo çareserkirina van nîqaşan hat lidarxistin.1 Lêbelê, Dêra Ermenî, ku ji ber Şerê Avarayrê yê di heman salê de li dijî Împeratoriya Sasanî diqewimî, nekarî beşdarî vê civatê bibe.1 Paşê, di Civata Dvînê de di sala 506 an 507 PZ de, Dêra Ermenî bi fermî biryarên Civata Chalcedonê red kir.1 Ev redkirin ne wek Monofîzîtîzmê (ku hebûna tenê xwezayeke xwedayî di Mesîh de diparêze) tê fêm kirin, lê wek Mîafîzîtîzmê, ku li gorî formula St. Cyrilê Îskenderûnî, yekîtiya xwezayên xwedayî û mirovî di kesayeta Mesîh de di yek xwezayeke hevgirtî û bêtevlihev de diparêze.1 Ev helwesta teolojîk a cuda bû yek ji faktorên sereke yên ku Dêra Ermenî ji Dêrên Bîzansî (Ortodoksên Rojhilatî) û Latînî (Katolîk) cuda kir û xweseriya wê xurt kir. Redkirina Chalcedonê ne tenê biryareke teolojîk bû, lê di heman demê de îfadeyeke xurt a xweseriya Ermenî û berxwedana li hember bandora siyasî û çandî ya Bîzansê bû. Ev yek Dêra Ermenî wek “neteweyî” xurttir kir û nasnameya olî ya cuda bi nasnameya neteweyî ve girêda.

Di warê rêveberiyê de, Dêra Ermenî bi rêya katolîkosan û paşê patrîkan hatiye birêvebirin. Navenda katolîkosiyê di destpêkê de li Etchmiadzinê bû, piştre ji 485an heta 927an çû Dvînê, û di serdema Keyaniya Ermenî ya Kîlîkyayê de (sedsalên 11-14an) di sala 1293an de çû Sîsê (paytexta Kîlîkyayê).1 Piştî hilweşîna Kîlîkyayê û daxwaza vegera navenda dêrê bo Etchmiadzinê, di sala 1441ê de li Etchmiadzinê katolîkosek nû hat hilbijartin. Ev yek bû sedema hebûna du katolîkosatan: Katolîkosata Hemû Ermeniyan li Etchmiadzinê û Katolîkosata Mala Mezin a Kîlîkyayê (ku niha navenda wê li Antelias, Libnanê ye).1 Her wiha, Patrîkxaneyên Qudsê (di destpêka sedsala 14an de) û Stenbolê (di sala 1461ê de ji hêla Sultan Mehmed II ve) hatin avakirin, ku di birêvebirina karûbarên civakên Ermenî yên li herêmên xwe de rolên girîng lîstin.1

St. Grîgor kurê xwe, Arîstakes, wek cîgirê xwe destnîşan kir. Arîstakes nûnerê Dêra Ermenî di Civata Nîkayayê de (325 PZ) bû, ku yekem civata ekumenîk bû û tê de doktrîna ortodoks a Xiristiyanî ya Sêyemîniyê hat formulekirin.1 Di bin serokatiya Katolîkos Nersesê Mezin (Katolîkos ji 353 heta 373 PZ) de, keşîşxane û saziyên xêrxwaziyê yên cuda li seranserê Ermenistanê hatin damezrandin.1

Xiristiyanî di Serdemên Dijwar de: Parastina Nasnameyê

Dîroka Ermenistanê tijî serdemên dijwar û êrîşên biyanî ye. Di van serdeman de, Xiristiyanî û Dêra Ermenî di parastina nasnameya neteweyî de roleke jiyanî lîstine.

Yek ji bûyerên herî girîng di vî warî de Şerê Avarayrê ye ku di sala 451 PZ de qewimî.1 Di nîvê sedsala pêncan de, Şahê Faris, di bin bandora kahînên Zerdeştî de, hewl da ku ola Zerdeştîtiyê li ser Ermeniyan ferz bike.1 Ermeniyên ku bi baweriya xwe ya Xiristiyanî ve girêdayî bûn, li dijî vê zordariyê serî hildan. Bi pêşengiya General St. Vardan Mamîgonîan, wan li Deşta Avarayrê li dijî artêşa Faris şer kirin. Her çend Ermeniyan di vî şerî de têkçûneke leşkerî dît û Vardan tevî zêdetirî hezar leşkerên xwe şehîd bûn jî 1, ev şer di bîra neteweyî de wek sembola berxwedana ji bo parastina baweriya Xiristiyanî û nasnameya neteweyî tê dîtin.7 Şerê Avarayrê, tevî encama xwe ya leşkerî, di bîra kolektîf a Ermeniyan de veguherî mîtoseke damezrîner a “şehadeta ji bo bawerî û welat”. Berxwedan di bin serokatiya Vahan Mamîgonîan, biraziyê Vardan, de berdewam kir û di dawiyê de, di sala 484 PZ de, Şahê nû yê Faris, ku têgihiştibû hewldanên ji bo guhertina ola Ermeniyan bêfeyde ne, mafê Ermeniyan ê ji bo pêkanîna baweriya xwe ya Xiristiyanî bi azadî nas kir. Ev yek bi fermî di Peymana Nuvarsagê de hat ragihandin.1 Ev pabendbûna bêserûber a bi Xiristiyaniyê re di parastina nasname û yekîtiya Ermeniyan de roleke jiyanî lîst û Dêra Ermenî wek dêreke neteweyî zexmtir kir.

Di serdema Keyaniya Ermenî ya Kîlîkyayê de (sedsalên 11-14an), ku piştî êrîş û bêîstîqrariya siyasî li Ermenistana Mezin gelek Ermenî koçî Kîlîkyayê kiribûn, Dêra Ermenî geşbûneke çandî û olî ya nû jiyan kir.1 Di vê serdemê de têkiliyên bi Dêra Latînî re zêde bûn û kesayetiyên girîng ên wekî St. Nerses Şnorhalî (Nersesê Nimalker), ku wek teolog, helbestvan û ekumenîstekî navdar tê nasîn, derketin holê.1

Di bin serweriya Împeratoriya Osmanî û paşê di serdema Sovyetê de, gelê Ermenî û Dêra wê rastî zehmetî û zordariyên mezin hatin.1 Qirkirina Ermeniyan di sala 1915an de ji aliyê dewleta Osmanî ve û polîtîkayên ateîst ên tund ên Yekîtiya Sovyetê bandoreke wêranker li ser Dêrê û civaka Ermenî kir. Gelek dêr û keşîşxane hatin wêrankirin, ruhanî hatin kuştin an sirgûnkirin, û pratîkên olî bi tundî hatin sînordarkirin. Lêbelê, tevî van hemû dijwariyan, Dêra Ermenî karî bi saya Katolîkosata Kîlîkyayê li dîasporayê û bi xebatên kesayetiyên wekî Katolîkos Vazgen I li Ermenistana Sovyetê, hebûna xwe û mîrasa çandî û olî ya gelê Ermenî biparêze.1 Dêr di van serdemên tarî de bû stargeh û sembola hêviyê ji bo gelek Ermeniyan.

3. Xiristiyanî û Siyaseta Ermenî: Têkiliya Dêr û Dewletê

Têkiliya di navbera Xiristiyanî û siyaseta Ermenî de xwedî dîrokeke dirêj û aloz e. Dêra Apostolîk a Ermenî (DAE) ji destpêka damezrandina xwe ve ne tenê saziyeke olî bûye, lê di heman demê de di jiyana siyasî û avakirina nasnameya neteweyî ya Ermeniyan de jî roleke navendî lîstiye.

Rola Dêrê di avakirina netewe û parastina nasnameya Ermenî de

DAE ji mêj ve wekî stûneke bingehîn a nasnameya neteweyî ya Ermenî tê dîtin, nemaze di serdemên ku dewletbûna Ermenî lawaz bûye an jî bi tevahî tune bûye.3 Ji bo gelek Ermeniyan, “Ermenîbûn” bi awayekî dîrokî bi axaftina zimanê Ermenî û şopandina hînkirinên DAEyê re bi awayekî xurt hatiye girêdan.3 Ev yek bi taybetî di serdemên bindestiyê de, dema ku DAE wekî parêzvana ziman, çand û yekîtiya neteweyî kar dikir, berbiçav bû. Lêkolînên akademîk destnîşan dikin ku baweriya bilind a gelê Ermenî bi DAEyê re bi rola wê ya dîrokî di xurtkirina hevgirtina neteweyî û avakirina nasnameyê de di demên bêîstîqrarî û gefên derve de, bi awayekî xurt girêdayî ye.12 DAE ne tenê wekî saziyeke olî, lê wekî sembola domdarî û berxwedana neteweyî hatiye dîtin.

Têkiliyên Dêr û Dewletê di serdemên cuda de: Împeratorî, Sovyet û piştî-Sovyetê

Di bin serweriya împeratoriyên biyanî de, wek Împeratoriya Osmanî, DAE gelek caran wekî nûnera civaka Ermenî (“miletê Ermenî”) û parêzvana çand û zimanê wê kar kiriye.10 Patrîkxaneya Ermeniyan a Stenbolê, ku di sala 1461ê de ji hêla Sultan Mehmed II ve hatibû avakirin, heta dawiya Împeratoriya Osmanî di pratîkê de bû saziya herî bi hêz a Ermeniyan û di birêvebirina karûbarên civakî, perwerdehî û olî yên Ermeniyan de roleke girîng lîst.2

Di serdema Sovyetê de (1920-1991), DAE rastî zordariyeke mezin hat. Polîtîkayên ateîst ên dewleta Sovyetê armanc dikirin ku bandora olê ji holê rakin. Gelek dêr û keşîşxane hatin girtin an wêrankirin, ruhanî hatin çewisandin, û perwerdehiya olî hat qedexekirin. Lêbelê, tevî van hemû zextan, DAE karî bi awayekî sînordar hebûna xwe biparêze, nemaze bi saya Katolîkosata Kîlîkyayê ku li dîasporayê çalak bû û bi xebatên kesayetiyên wekî Katolîkos Vazgen I li Ermenistana Sovyetê, ku bi dîplomasiyeke baldar hewl dida mîrasa olî biparêze.1

Piştî serxwebûna Ermenistanê di sala 1991ê de, DAE ji nû ve roleke girîng û berbiçav di jiyana giştî ya welêt de wergirt. Destûra Bingehîn a Komara Ermenistanê ya sala 2005an, her çend prensîba veqetandina dêr û dewletê destnîşan dike jî, di heman demê de rola dîrokî ya taybet a DAEyê di jiyana giyanî, pêşxistina çanda neteweyî û parastina nasnameya neteweyî ya gelê Ermenî de nas dike.11 Di sala 2007an de, qanûneke taybet li ser têkiliyên di navbera Komara Ermenistanê û Dêra Apostolîk a Pîroz a Ermenî de hat pejirandin. Ev qanûn DAEyê wekî “dêra neteweyî” ya gelê Ermenî nas dike û hin îmtiyazan dide wê, wek mînak bêparbûna ji bacê û parastina fermî ji bo şaxên wê yên li derveyî welat.11 Ev rewş ji aliyê hin analîstan ve wekî “sekulerîzma biyanîker” (alienating secularism) tê binavkirin, ku tê de her çend wekheviya destûrî ji bo hemû komên olî hebe jî, dewlet polîtîkayên çalak ji bo xurtkirina têkiliyên nav-mezhebî pêş naxe û DAE xwedî pozîsyoneke îmtiyazî ye.13 Ev nêzîkbûna di navbera dewlet û DAEyê de, ku hin kes wek “sîmbîyozekê” jî bi nav dikin 11, di pêvajoya ji nû ve avakirina nasnameya neteweyî ya piştî serxwebûnê de pêk hat, lê di heman demê de dibe ku ji bo komên olî yên hindikahî û ji bo pêşketina civakeke sivîl a bi tevahî xweser bibe sedema hin kêşeyan.

Dêra Apostolîk a Ermenî û qanûn: Bandora li ser perwerdehiyê û jiyana giştî

Qanûna Perwerdehiyê ya Komara Ermenistanê amaje dike ku dibistana neteweyî divê kesayetiyekî ku di ruhê welatparêzî, dewletparêzî û humanîzmê de pêşketî û perwerdekirî ye ava bike, û Dêra Ermenî jî beşdarî vê yekê dibe.14 Ji sala 2002an vir ve, mijara “Dîroka Dêra Ermenî” di dibistanên giştî yên Ermenistanê de wekî derseke cuda û mecbûrî tê hînkirin, û DAE di amadekirina mufredat û pirtûkên dersê de û her weha di destnîşankirina mamosteyan de xwedî rolek e.11 Lêbelê, pêşniyarên nû yên ji bo guhertina statuya vê dersê û yekkirina wê bi mijarên din re bûne sedema nîqaşên tund di nav civakê de, ku hem DAE hem jî beşek ji akademîsyenan li dijî van guhertinan derketine.15 Ev yek nîşan dide ku DAE di warê perwerdehiyê de xwedî bandoreke rasterast û girîng e. Helwesta DAEyê û dewleta Ermenistanê li ser mijarên wekî perwerdehiya olî ne tenê li hundurê welêt, lê di nav dîasporaya Ermenî de jî xwedî bertek û bandor in 9, ku ev yek DAEyê wek pirekê di navbera Ermenistana “dayik” û civakên wê yên cîhanî de nîşan dide.

Azadiya olî û statuya komên olî yên hindikahî li Ermenistana îroyîn

Destûra Bingehîn a Komara Ermenistanê azadiya raman, wijdan û olê ji bo hemû welatiyan garantî dike.16 Lêbelê, wekî ku hate gotin, DAE wekî dêra neteweyî tê naskirin û xwedî statuyeke taybet e. Li gel DAEyê, komên olî yên din jî li Ermenistanê hene. Li gorî serjimêriya sala 2022an û çavkaniyên din ên akademîk, pêkhateya olî ya Ermenistanê bi piranî ji şopînerên Dêra Apostolîk a Ermenî pêk tê.

Tablo 1: Rêjeya Belavbûna Olî li Ermenistanê (Li gorî Çavkaniyên Cuda)

Ol / KomRêje (Serjimêriya 2022an)Rêje (World Religion Database 2020)
Dêra Apostolîk a Ermenî (Ortodoks)~97.5%83.59%
Katolîk (Roman û Ermenî Uniate)Beşek ji yên din8.44%
Xiristiyanên Evangelîk/ProtestanBeşek ji yên din2.36%
Şahidên YehowaBeşek ji yên din(Nayê diyarkirin)
Xiristiyanên Ortodoks ên Din (mînak, Rûs)Beşek ji yên din(Tevlî Ortodoksên Ermenî)
Êzidî>32,000 kes (hejmar)0.00% (wek etnîkî)
Misilman (Şîa û Sunnî)Beşek ji yên din0.22%
Cihû~800-1,000 kes (hejmar)0.02%
BahayîBeşek ji yên din0.04%
Olên NûBeşek ji yên din1.43%
Bê Ol / Ateîst / AgnostîkBeşek ji yên din3.57% (Agnostîk: 2.86%, Ateîst: 0.70%)
Yên din / Nediyar~2.5% (tevahiya yên din)(Nayê diyarkirin)

Nîşe: Daneyên Serjimêriya 2022an bi piranî tenê rêjeya DAEyê û hejmara giştî ya komên din dide. Daneyên WRD 2020 hûrguliyên zêdetir pêşkêş dikin lê dibe ku ji serjimêriyê cuda bin.

Rapora Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYAyê ya sala 2023an 16 behsa hin kêşeyan dike ku komên hindikahî yên olî carinan rûbirû dimînin, her çend qanûn proselytîzma bi zorê û axaftina nefretê ya li ser bingeha olî qedexe dike. Pirsgirêkên wekî tomarkirina komên olî û carinan helwesta neyînî ya civakê li hemberî hin komên “ne-kevneşopî” di raporan de hatine destnîşankirin. Baweriya bilind a gel bi DAEyê re 11 dibe ku ne tenê ji ber oldariyeke kûr be, lê ji ber ku DAE wek sembola nasnameya neteweyî û hevgirtinê tê dîtin, nemaze li hemberî dijminên derve û travmayên dîrokî. Ev yek dikare wateya “oldariyê” li Ermenistanê ji nû ve pênase bike û pirsê derxe holê ka gelo pîvanên rojavayî yên sekulerîzasyon û oldariyê ji bo çarçoveya Ermenistanê bi tevahî guncaw in an na.

4. Xiristiyanî di Wêje û Çanda Ermenî de

Xiristiyanî ji destpêka pejirandina xwe ve bi awayekî kûr û berfireh bandor li ser wêje û hemû şaxên çanda Ermenî kiriye. Ev bandor ne tenê di mijarên olî de, lê di şêwaz, sembolîzm û giyana giştî ya afirandinên Ermenî de jî xuya dibe.

Wêjeya Xiristiyanî ya Ermenî

Wêjeya Xiristiyanî ya Ermenî bi dahênana alfabeya Ermenî di destpêka sedsala pêncan de dest pê kir û bi lez geş bû.

  • Wergera Mizgîniyê û berhemên Bavên Dêrê: Piştî ku St. Mesrop Mashtots di sala 405 PZ de alfabeya Ermenî îcad kir, yekem karê mezin û bingehîn wergerandina Mizgîniyê bo zimanê Ermenî bû.1 Ev werger, ku ji ber zelalî û dewlemendiya zimanê xwe wek “Şahbanûya Wergeran” tê binavkirin, ne tenê ji bo jiyana olî lê ji bo pêşketina ziman û wêjeya Ermenî jî bû bingehek saxlem. Piştre, gelek berhemên girîng ên Bavên Dêrê yên Yewnanî û Suryanî, wekî yên Irenaeus, Grîgorê Nazianzus, Grîgorê Nyssa, û Yûhenna Xrizostom, hatin wergerandin bo Ermenîkî.1 Balkêş e ku hin ji van wergeran îro tenê bi rêya nusxeyên Ermenî gihîştine me, ji ber ku orîjînalên wan winda bûne.1 Ev serdema werger û afirandinê, ku wek “Serdema Zêrîn” a wêjeya Ermenî tê zanîn 1, bingeha teolojiya Ermenî û nasnameya wê ya çandî danî. Pirtûka R.W. Thomson, “Studies in Armenian Literature and Christianity,” bi hûrgilî li ser van destpêkan û bandora kevneşopiyên Suryanî û Yewnanî li ser wêjeya Ermenî ya destpêkê disekine.19 Ev pêvajoya wergerê ne tenê ji bo parastina baweriyê, lê ji bo şekildana têgihiştineke teolojîk a Ermenî ya xweser, nemaze helwesta Mîafîzîtî, jî krîtîk bû.
  • Nivîskarên destpêkê yên girîng: Yek ji yekem berhemên orîjînal ên ku bi zimanê Ermenî hatiye nivîsandin, ji hêla şagirtê St. Mesrop, Eznikê Kolbî (Koghbatsi) ve di sedsala pêncan de hatiye afirandin. Berhema wî ya bi navê “Redkirina Mezheban” ( Եղծ Աղանդոց ) parastineke fehmkirina Xiristiyanî ya ortodoks li hemberî hînkirinên pagan ên Ermenî, felsefeya Yewnanî, Zerdeştîtiya Farisî û heretîkên Marcionî bû.1 Dîroknasên girîng ên vê serdemê jî hene ku ji bo têgihiştina dîroka destpêkê ya Xiristiyaniya Ermenî çavkaniyên bingehîn pêşkêş dikin. Agathangelos çîroka pejirandina Xiristiyaniyê ji hêla St. Grîgor Ronakbîr û Qral Tîrîdates ve vedibêje. Faustusê Bîzansî (P’awstos Buzand) dîroka Ermenistana Xiristiyan a kevnar ji sala 344an heta 387an dinivîse, û Lazarusê Pharpi (Ghazar P’arpetsi) xebata Faustus didomîne û bûyerên ji 388an heta 458an tomar dike.4 Movses Khorenatsî, ku wek “bavê dîroknûsiya Ermenî” tê binavkirin, di sedsala pêncan de “Dîroka Ermenistanê” nivîsand. Ev berhem koka efsanewî ya gelê Ermenî, rabûna keyaniyên Ermenî û pejirandina Xiristiyaniyê di sedsala çaran de vedibêje û di damezrandina hestek nasnameya neteweyî di nav gelê Ermenî de roleke girîng lîst.3
  • Grîgor Narekatsî û “Pirtûka Sirgûniyê” (Matyan Voghbergutyan): Ev berhema nemir a St. Grîgor Narekatsî (sedsala 10an), ku ji hêla Papa Francis ve wek Doktorê Dêra Gerdûnî hatiye binavkirin, yek ji şaheserên herî mezin ên wêjeya Xiristiyanî ya cîhanî û bêguman lûtkeya wêjeya Ermenî ya serdema navîn e.20 “Pirtûka Sirgûniyê” ji 95 beşan pêk tê û diyalogeke kûr û kesane ya giyanî ye bi Xwedê re. Tê de Narekatsî li ser gunehkariya mirovahiyê, poşmaniya kûr, û rehm û evîna bêdawî ya Xwedê disekine. Pirtûk bi zimanekî helbestî yê pir dewlemend, bi hêz û bi sembolîzmeke teolojîk a kûr hatiye nivîsandin. Analîzên akademîk ên hemdem li ser aliyên wê yên teolojîk, felsefî, mîstîk û heta huqûqî jî disekinin.20 Xebatên lêkolînerên wekî Michael Papazian ronahiyê dixin ser teolojî û kevneşopiya mîstîk a Narekatsî û girîngiya wî ji bo cîhana Xiristiyanî ya îroyîn.23
  • Sayat-Nova: Ev aşûxê (stranbêj-helbestvanê gelêrî) Ermenî yê navdar ê sedsala 18an, Harutyun Sayatyan, ku wek Sayat-Nova tê nasîn, her çend berhemên wî bi piranî laîk bin û li ser mijarên evîn û jiyanê bin jî, di nav civakeke kûr a olî de jiyaye û di dawiya jiyana xwe de bûye keşîşekî Dêra Apostolîk a Ermenî.25 Helbestên wî, ku bi zimanên Ermenî, Gurcî û Azerî (Tirkî) hatine nivîsandin, carinan hêmanên giyanî û referansên çandî yên herêmê dihewînin. Mirina wî ya trajîk li Keşîşxaneya Haghpatê di dema êrîşa Axa Mihemed Xan Qacar de, dema ku wî red kir ku ji Xiristiyaniyê vegere Îslamê û baweriya xwe parast, wî dike semboleke girêdana bi baweriyê re heta mirinê.25
  • Motîfên Xiristiyanî di wêjeya Ermenî ya modern û piştî-Sovyetê de: Lêkolîna bi navê “Resistant Postmodernisms: Writing Postcommunism in Armenia and Russia” 29 destnîşan dike ku wêjeya Ermenî ya piştî-Sovyetê, tevî ku bi giranî li ser krîzên nasnameyê, şîrovekirina dîrokê û rexneya civakî disekine, carinan pirsên giyanî û exlaqî jî derdixe holê. Her çend ev yek her gav bi awayekî rasterast bi mîrasa Xiristiyanî ve neyê girêdan jî, lêgerîna li wateyê, valahiya giyanî ya piştî serdema Sovyetê, û rûbirûbûna bi pirsên hebûnî re dikare di vê çarçoveyê de were şîrovekirin. Mînak, di hin berheman de karakterên ku bi pirsên li ser edalet, rastî û têkiliya bi hêzeke bilind re mijûl dibin, têne dîtin.

Hunera Xiristiyanî ya Ermenî

Hunera Xiristiyanî ya Ermenî, bi taybetmendiyên xwe yên xweser, beşeke girîng a mîrasa çandî ya cîhanê pêk tîne.

  • Mîmariya dêran: Mîmariya dêrên Ermenî, ku bi giranî ji kevirê volkanîk ê herêmî (bi taybetî tûfa) hatine çêkirin, xwedî şêwazeke neteweyî ya taybet û naskirî ye.30 Ev şêwaz ji sedsala çaremîn heta sedsala hîjdehan pêşketiye.31 Serdemên sereke yên pêşketina mîmariya dêrên Ermenî ev in: Serdema Damezrîner (sedsalên 4-7an), ku tê de planên bingehîn û formên destpêkê derketine holê; Serdema Vegerandina Bagratûnî (sedsalên 9-11an), ku tê de teknîkên kevn ji nû ve hatin zindîkirin û nûjenî hatin kirin; Serdema Geşbûna Keşîşxaneyan (sedsalên 12-14an), ku tê de kompleksên mezin ên keşîşxaneyan hatin avakirin; û vejîna sedsala 17an, ku tê de hin avahiyên nû hatin çêkirin û yên kevn hatin restorekirin.31 Taybetmendiyên sereke yên mîmariya dêrên Ermenî qubeyên konîk ên bilind, planên navendî (bi gelemperî xaçerê), banên kevirî yên bi qubbe, karanîna berfireh a kevirê tûfayê yê bi rengên cuda, û giranîdana li ser vertîkalîteyê ne.31 Sembolîzma teolojîk di mîmariya dêran de roleke girîng dilîze. Yekbûna avahiyan bi xwezaya derdorê re, bikaranîna berfireh a motîfa xaçê di plan û xemlê de, avakirina mekanan bi awayekî ku hesta nêzîkbûna Xwedê xurt dike, û tekezkirina li ser yekîtiya warên demkî û herheyî, hemû aliyên mîstîk û teolojîk ên vê mîmariyê ne.32 Mînak, dêrên Ermenî gelek caran li cihên bilind û bi dîmenên xwezayî yên balkêş hatine avakirin, ku ev yek hesta pîroziyê û têkiliya bi afirandinê re xurt dike.
  • Hunera olî: Peyker (xaçkar), metalxebat, tekstîl, seramîk, neqşên daran: Xaçkar (kevirên xaçê yên xemilandî) formeke bêhempa û pir naskirî ya hunera peykersaziyê ya Ermenî ne.30 Ev kevirên ku bi awayekî hostayî hatine neqişandin, bi gelemperî xaçeke mezin di navenda xwe de dihewînin ku bi motîfên geometrîk, nebatî û carinan fîguratîf hatiye xemilandin. Xaçkar ne tenê sembola baweriya Xiristiyanî ne, lê di heman demê de îfadeya nasnameya Ermenî û girêdana bi axê re ne. Metalxebat di hunera Xiristiyanî ya Ermenî de ji bo çêkirina tiştên lîturjîk ên xemilandî, wek piyalên zêrîn (mînaka yekê ji sala 1687an heye), kazanên vaftîzmê yên bronz (mînaka yekê ji Haghardsinê, sala 1232an, bi fîgurên ajalan û nivîsan xemilandî ye), û xaçên destan hatiye bikaranîn.33 Tekstîlên wekî perdeyên altarê yên bi dîmenên olî neqişandî (mînaka yekê ji Madrasê, sala 1789an, ku “Veguherîna Ermenistanê” nîşan dide) û cil û bergên ruhanî yên bi sembolên Xiristiyanî xemilandî, beşeke din a dewlemendiya vê hunerê ne.33 Seramîkên ku di kolanên arkeolojîk de, nemaze li cihên wekî Anî û Dvînê hatine dîtin, cûrbecûriya teknîk û motîfan di serdema navîn de nîşan didin.33 Neqşên daran jî, her çend dibe ku ji ber xwezaya materyalê kêmtir gihîştibin roja me, beşek ji vê kevneşopiya hunerî bûn.
  • Ronakkirina destnivîsan: Ev yek ji formên herî nazik, bi hûrgilî û navdar ên hunera Xiristiyanî ya Ermenî ye.30 Bi hezaran destnivîsên Mizgîniyê, pirtûkên duayan û metnên din ên olî bi mînyaturên rengîn ên ku dîmenên ji Incîlê, portreyên Mizgînvanan, Bavên Dêrê û pîrozan, û her weha nexşên xemilandî yên wekî tabloyên kanonê (ku lihevhatina Mizgîniyan nîşan didin) nîşan didin, hatine xemilandin.30 Îkonografî û şêwaza van mînyaturan gelek caran bandora hunera Bîzansî nîşan dide, lê hunermendên Ermenî ev bandor li gorî kevneşopî, teolojî û hestiyariya xwe ya herêmî adapte kirine û ji nû ve şîrove kirine, û bi vî awayî şêwazeke xweser afirandine.33 Mînak, di “Mizgîniya Şahbanû Mlkē” (862) de, bikaranîna rengê mor ê tarî ji bo Mesîh, firîşteyên sereke û Meryemê statuya wan a şahane tekez dike, û pozîsyona Meryemê ya bi destên rakirî (orant) rola wê ya navbeynkariyê nîşan dide.35 Di “Mizgîniya Etchmiadzinê” (989) de, fîgura dirêj û zirav a Meryemê û şêwaza klasîk a kincan bandora Bîzansî nîşan dide, lê kompozîsyon bi awayekî ku fonksiyona wê ya wekî îkoneke ji bo perestinê tekez bike hatiye plankirin.35 Sembolîzma Çar Çemên Baxçeyê Edenê di hunera Ermenî de, nemaze di ronakkirina destnivîsan de, xwedî wateyên teolojîk ên taybet e, ku carinan ji şîroveyên Bîzansî û Rojava cuda dibe û dibe ku girêdana bi Mizgînvanan an jî bi Xaçê re nîşan bide.34 Ev hunera ronakkirinê ne tenê xemilandineke estetîk bû, lê di heman demê de şîroveyeke dîtbarî ya metna pîroz û îfadeyeke kûr a baweriyê bû. Domdariya sembolan, wekî xaçkar û girîngiya parastina destnivîsan di demên dijwar de 30, nîşan dide ku çawa huner û wêje dibin bargehên bîra kolektîf û domdariya nasnameyê, nemaze dema ku hebûna fîzîkî ya gel di bin tehdîtê de be.
  • Muzîka lîturjîk a Ermenî (Şarakan) û Komîtas Vardapet: Şarakan (sirûdên dêrê) beşeke bingehîn û pir kevnar a lîturjiya Dêra Ermenî ne û dîroka wan vedigere sedsala pêncan, heta St. Mesrop Mashtots û Katolîkos Sahak Partev.37 Pergala heşt-modî ya stranbêjiyê (oktoekos) û bikaranîna notasyona taybet a muzîkê ya bi navê “xaz” (neumên Ermenî) taybetmendiyên sereke yên muzîka lîturjîk a Ermenî ne.37 Di dirêjahiya sedsalan de, gelek Bavên Dêrê û ruhanî beşdarî dewlemendkirina vê kevneşopiyê bûne, di nav de St. Nerses Şnorhalî di sedsala 12an de ku gelek şarakanên nû nivîsandine û ji bo pîrozan jî sirûd çêkirine.37 Lêbelê, bi demê re, şiyana xwendina notên xazê winda bû û melodiyên orîjînal ên gelek şarakanan ketin ber jibîrkirinê. Komîtas Vardapet (Soghomon Soghomonian, 1869-1935), ku ruhanî, muzîkolog, bestekar û stranbêjekî navdar bû, di berhevkirin, analîzkirin, tomarkirin û parastina muzîka gelerî û dêrî ya Ermenî de roleke mezin û bêhempa lîstiye.37 Wî bi hezaran stranên gelerî û melodiyên dêrî berhev kirin, li ser bingeha wan lêkolînên zanistî kirin, û hewl da ku notasyona xazê deşîfre bike. Komîtas her weha sentezeke nûjen di navbera muzîka otantîk a Ermenî (hem gelerî hem jî dêrî) û teknîkên kompozîsyona klasîk a Rojava de afirand, û bi vî awayî bingeha muzîka klasîk a neteweyî ya Ermenî danî.39 Xebatên wî ne tenê ji bo parastina mîrasa muzîkê ya Ermenî, lê ji bo muzîkolojiya cîhanî jî xwedî girîngiyeke mezin in.

Hunera Xiristiyanî ya Ermenî, bi hemû şaxên xwe ve, ne tenê îfadeya baweriyê ye, lê di heman demê de diyalogeke domdar bi kevneşopiyên cîran re nîşan dide. Ew ne tenê wergirtineke pasîf a bandorên derve ye, lê adaptekirin û ji nû ve şîrovekirineke çalak e ku di encamê de şêwazeke hunerî ya sentezkirî lê di heman demê de xweser û neteweyî afirandiye.

5. Erdnîgariya Pîroz a Ermenistanê û Xiristiyanî

Erdnîgariya Ermenistanê, bi çiya, gelî û golên xwe, ne tenê perestgeheke fîzîkî ye, lê di heman demê de ji bo gelê Ermenî xwedî wateyên kûr ên giyanî û pîroz e. Xiristiyanî li ser vê axa pîroz şîn bûye û bi cihên taybet ên erdnîgarî re têkiliyeke xurt daniye.

Çiyayê Araratê û Sindoqa Nûh: Girîngiya di çand û nasnameya Ermenî de

Çiyayê Araratê, ku ji du lûtkeyên volkanîk ên razayî (Ararata Mezin û Piçûk) pêk tê, her çend îro di nav sînorên siyasî yên Tirkiyeyê de be jî, ji bo Ermeniyan xwedî girîngiyeke sembolîk a bêhempa û navendî ye.41 Ev girîngî bi awayekî bingehîn bi çîroka Tofana Mezin û Sindoqa Nûh a di Pirtûka Destpêkê ya Mizgîniyê de (Destpêk 8:4) ve girêdayî ye. Li gorî kevneşopiyê, piştî tofanê, Sindoqa Nûh li ser Çiyayên Araratê rawestiyaye.41 Ev yek di nasnameya Ermenî de cihekî taybet digire û Ermeniyan wek “gelê sindoqê” û neviyên Nûh bi rêya Hayk, bavkalê efsanewî yê Ermeniyan, pênase dike.3 Dîroknasê sedsala pêncan Movses Khorenatsî vê girêdanê di berhema xwe de tomar kiriye. Nexşeya navdar a keşîşê Îngilîz Matthew Paris a ji dora salên 1240-1253an, Çiyayê Araratê bi keştiyeke piçûk li ser lûtkeyên wê nîşan dide, ku ev yek girêdana kûr a vê çîrokê bi nasnameya Ermenî re di serdema navîn de jî piştrast dike.41 Ji ber vê yekê, Ararat ne tenê lengergeheke erdnîgarî ye, lê semboleke xurt a koka gelê Ermenî û destpêka nû ya mirovahiyê ye. Tevî ku îro ji hêla siyasî ve ji Ermenistanê veqetandî ye, Ararat ji Yêrêvanê, paytexta Ermenistanê, bi heybet xuya dike û di dil û hişê Ermeniyan de wek sembola welatê bav û kalan, wendabûnê û di heman demê de hêviyê dijî.

Navendên olî yên sereke (Etchmiadzin, Dvin, Sîs) û cihên kevnar ên pîroz (Portasar/Gobeklî Tepe, Karahûnc)

Navenda giyanî ya sereke ya Dêra Apostolîk a Ermenî û yek ji cihên herî pîroz ji bo Ermeniyan, Katedrala Dayik a Etchmiadzinê ye, ku li bajarê Vagharshapatê ye.1 Li gorî kevneşopiyê, St. Grîgor Ronakbîr piştî ku di xewna xwe de dît ku Îsa Mesîh bi çakûçekî zêrîn li erdê dixe, li heman cihî ev katedral ava kiriye. Navê Etchmiadzin tê wateya “Yê Tenê Zayî Daket”.1 Etchmiadzin wek “Dayika Dêrên Ermenî” tê qebûlkirin û yek ji kevntirîn katedralên cîhanê ye ku hîn jî li ser piyan e.3

Di dîroka Dêra Ermenî de, navendên katolîkosiyê carinan ji ber sedemên siyasî û ewlehiyê hatine guhertin. Dvîn û paşê Sîs (di serdema Keyaniya Kîlîkyayê de) di serdemên cuda yên dîrokî de wek navendên katolîkosiyê xizmet kirine, ku ev yek guherînên siyasî û erdnîgarî yên di dîroka Ermenistanê de nîşan dide.2

Lêkolînên akademîk ên nûjen 42 amaje dikin ku Çiyayên Ermenî (Armenian Highlands) di tomarên kevnar ên cîhanê û baweriyên giyanî yên pêş-Xiristiyanî de jî wek “axeke pîroz” hatine dîtin. Ev yek îhtimaleke xurt derdixe holê ku pîroziya Xiristiyanî ya van deveran li ser bingeheke pîroziya kevnar ava bûbe. Cihên wekî Portasar (ku bi Tirkî wek Gobeklî Tepe tê nasîn), ku wek “Navika Çiyê” tê wergerandin û wek perestgeheke megalîtîk a 12,000 salî tê dîtin, û Karahûnc (ku carinan wek “Stonehenge ya Ermenî” tê binavkirin) û wek çavdêriyeke astronomîk a kevnar tê hesibandin, vê pîroziya kevnar a herêmê destnîşan dikin.42 Tomarên Sumerî behsa welatekî bi navê Aratta dikin, ku li Çiyayên Ermenî bûye û wek “Axa Xwedayan” û navenda şehrezayî û hunerê hatiye binavkirin.42 Ev yek pirsê derdixe holê ka gelo pîroziya Xiristiyanî ya van deveran li ser bingeheke pîroziya pêş-Xiristiyanî ava bûye an na, û çawa Xiristiyanî pîroziya heyî guherandiye û wateyên nû lê bar kiriye.

Bandora erdnîgariyê li ser mîmariya dêran û pratîkên olî

Mîmariya dêrên Ermenî bi awayekî berbiçav bi erdnîgariya derdora xwe re di nav ahengê de ye. Dêr û keşîşxane bi gelemperî bi karanîna kevirên volkanîk ên herêmî (wek tûfa û bazalt) û bi awayekî ku dixuye qey ji axê bi xwe derketine, hatine çêkirin.32 Ev yekbûna bi xwezayê re ne tenê ji ber hebûna materyalên avahîsaziyê ye, lê di heman demê de wek aliyekî mîstîk û teolojîk ê mîmariya dêrê jî tê dîtin. Ew yekîtiya afirandinê û hebûna Xwedê ya li her derê tekez dike.32 Mînakên berbiçav ên vê yekê Keşîşxaneya Geghardê ye, ku beşek mezin jê di nav zinarên çiyayekî de hatiye kolandin, an Keşîşxaneya Tatevê ya ku li ser keviya geliyekî kûr û dramatîk hatiye avakirin, û Keşîşxaneya Xor Vîrapê ya ku Çiyayê Araratê wek paşxaneya xwe ya heybet digire.32 Ev yek nîşan dide ku çawa pratîkên çandî (wek mîmarî) dikarin bibin nosyonên teolojîk ên kûr û têkiliya di navbera Xwedê, mirov û afirandinê de îfade bikin.

6. Xiristiyanî di Sînemaya Ermenî de

Sînema, wekî yek ji hunerên herî bi bandor ên sedsala 20an û 21an, li Ermenistanê jî bûye platformek ji bo vegotina çîrokên neteweyî, lêkolîna nasnameyê û carinan jî îfadekirina mijarên olî û giyanî. Her çend dibe ku ne hemû fîlmên Ermenî rasterast bi mijarên Xiristiyanî re mijûl bibin jî, bandora kûr a Xiristiyaniyê li ser çand û dîroka Ermenî bi awayekî neçarî di hin berheman de xwe dide der.

Sembolîzma Xiristiyanî û alegoriyên olî di fîlmên Ermenî de

Sînema, wekî hunereke ku xwedî potansiyeleke mezin e ji bo bandorkirina li ser çandê, dikare teolojiyê û mijarên olî bi awayên cihêreng bikar bîne.43 Ji bo Xiristiyanan, nirxandina fîlman ji perspektîfeke teolojîk û felsefî dikare bibe rêyek ji bo têgihiştina kûrtir a peyamên veşartî an eşkere yên fîlman.43 Mînakeke vê yekê fîlma “Whatever Dreams They Had” e 44, ku çîroka keşeyekî Katolîk ê Ermenî vedibêje ku bi awayekî çalak alîkariya penaberên Sûrî û koçberên ji paşxaneyên cuda dike. Ev fîlm girîngiya xizmetkirina ji hemû mirovan re, bêyî cudahiya olî, tekez dike û nirxên Xiristiyanî yên bingehîn ên wekî rehm, evîn û hevgirtinê nîşan dide. Keşe di fîlmê de dibêje, “Îsa ji bo her kesî ye… Ew her tim bi nexweşan, bi kesên depresîf, bi birîndaran, bi jinebî û sêwiyan re bû… Divê ez bêsînor bim. Îsa bêsînor bû.”.44 Fîlmên Ermenî, nemaze yên ku bi mijarên nasnameya neteweyî, dîrok û travmayê re mijûl dibin, gelek caran sembol û referansên Xiristiyanî dihewînin, her çend carinan ev yek bi awayekî nepenî an alegorîk be jî.

Analîza fîlmên sereke

  • Sergei Parajanov, “Rengê Hinarê” (Sayat-Nova, 1969): Ev fîlma hunerî ya navdar, ku jiyana aşûxê Ermenî yê sedsala 18an Sayat-Nova bi awayekî helbestî û dîtbarî vedibêje, yek ji mînakên herî berbiçav ên bikaranîna sembolîzma olî û çandî ya Ermenî di sînemayê de ye.25 Her çend Sayat-Nova bi xwe di piraniya jiyana xwe de kesayetiyeke laîk bû û helbestên wî bi piranî li ser evînê bûn jî, ew di dawiya jiyana xwe de bû keşîşekî Dêra Ermenî. Fîlma Parajanov tijî dîmenên ku îkonografiya dêrê, rîtuelên olî, cil û bergên kevneşopî, û nemaze destnivîsên Ermenî yên ronakkirî tînin bîra mirov e.27 Parajanov bi xwe gotiye ku îlham û îlhama wî ya sereke ji bo vî fîlmî “mînyatura ronakkirî ya Ermenî” bûye û wî xwestiye ku “ew dînamîka navxweyî ya ku ji hundurê wêneyê, ji forman û dramaturjiya rengan tê” biafirîne.27 Fîlm wek rêzeke tabloyan (tableaux vivants) e ku her yek ji wan bi baldarî û bi estetîkeke ku hunera olî ya Ermenî tîne bîra mirov hatiye çêkirin.27 Balkêş e ku rayedarên Sovyetê yên wê demê ji ber zêdebûna wêneyên olî di fîlmê de nerazîbûn nîşan dan û hewl dan ku wan kêm bikin, lê dîsa jî gelek hêmanên olî di guhertoyên heyî yên fîlmê de mane.27 Di nebûna dewleteke serbixwe ya demdirêj de û di çarçoveya travmayên dîrokî de, sînemaya Ermenî ya wekî “Rengê Hinarê” dikare wekî amûreke ji bo parastin û ji nû ve xeyalkirina bîra çandî û olî ya neteweyî were dîtin.
  • Fîlmên ku bi nasnameya Ermenî û travmaya dîrokî (mînak, “Ararat” a Atom Egoyan, 2002) re mijûl dibin: Fîlma derhênerê Kanadayî yê bi koka xwe Ermenî, Atom Egoyan, a bi navê “Ararat” 45, rasterast bi mijara Qirkirina Ermeniyan a sala 1915an û bandora wê ya kûr û mayînde ya li ser nifşên paşê re mijûl dibe. Çiyayê Araratê bi xwe, wekî ku di beşa erdnîgariya pîroz de hate destnîşankirin, semboleke olî (girêdana bi Sindoqa Nûh re) û neteweyî ya pir girîng e ji bo Ermeniyan. Her çend çavkaniyên heyî rasterast behsa sembolîzma Xiristiyanî ya taybet di fîlma “Ararat”ê de nekin jî, mijara qirkirinê û lêgerîna li nasnameyê di çarçoveya çanda Ermenî de bi awayekî neçarî bi mîrasa Xiristiyanî ve girêdayî ye. Ji ber ku Xiristiyanî yek ji hêmanên bingehîn ên nasnameya Ermenî bû ku di dema qirkirinê de bi awayekî sîstematîk hedef hat girtin.10 Fîlmên ku bi Qirkirina Ermeniyan re mijûl dibin, her çend bi awayekî nepenî be jî, pirsa teodîseyê (“Xwedê li ku bû?”) derdixin holê, ku ev yek pirseke navendî ye di teolojiya piştî-travmayê de (wek ku di sernavê gotara Dr. Barış Kırlangıç de jî tê dîtin: “Oor Eir Asdvadz? – Xwedê, tu li ku bûyî?”).49 Sînema dikare bibe cîhek ji bo lêpirsîna van pirsên hebûnî û olî yên dijwar.
  • Berhemên Artavazd Peleşyan, Harutyun Xaçatryan û derhênerên din ên girîng: Artavazd Peleşyan, yek ji derhênerên herî navdar û xweser ê sînemaya Ermenî û cîhanî ye. Fîlmên wî yên wekî “Destpêk” (Սկիզբը), “Em” (Մենք), “Werzên Salê” (Տարվա եղանակները), “Axa Mirovan” (Մարդկանց երկիրը), “Dawî” (Վերջ), “Jiyan” (Կյանք) û “Xweza” (Բնություն) bi teknîka xwe ya montajê ya bêhempa ya bi navê “montaja dûrbîn” (distance montage) têne nasîn û mijarên neteweyî û gerdûnî dinirxînin.50 Her çend çavkaniyên heyî rasterast behsa mijarên olî yên eşkere di fîlmên wî de nekin jî, lêgerîna wî ya kûr a li ser têkiliya di navbera “mirov û xwezayê” de, “jiyan û mirinê”, û çerxa jiyanê dikare xwedî pîvanên giyanî û felsefî yên kûr be.51 Ji bo derhênerên din ên girîng ên Ermenî yên wekî Harutyun Xaçatryan û Don Askarian, çavkaniyên heyî agahiyên taybetî li ser mijarên olî yên di fîlmên wan de pêşkêş nakin, lê lêkolîneke kûrtir a li ser berhemên wan dikare van aliyan jî eşkere bike. Dibe ku di gelek fîlmên Ermenî de, nemaze yên ku di serdema Sovyetê de hatine çêkirin an jî yên ku bi mijarên travmayê re mijûl dibin, vebêjeriyeke olî ya “nepênî” an “kodkirî” hebe. Ji ber sansurê an jî ji ber xwezaya dijwar a mijarê, mijarên olî dibe ku rasterast neyên gotin, lê bi rêya sembol, alegorî an jî atmosfera giştî ya fîlmê bên îfadekirin.

7. Perspektîfên Civaknasî û Derûnnasî li ser Xiristiyaniya Ermenî

Ji bo têgihiştineke berfirehtir a rola Xiristiyaniyê li Ermenistanê, pêwîst e ku em ji perspektîfên civaknasî û derûnnasiyê jî li mijarê binêrin. Van dîsîplînan alîkariya me dikin ku em bandora olê li ser avaniya civakî, nasnameya kolektîf, nirxên malbatê, û tenduristiya derûnî ya kesan û civakê fêm bikin.

Civaknasî

  • Rola Dêrê di nasnameya neteweyî ya Ermenî û dîasporayê de: Wekî ku di beşên berê yên vê gotarê de bi berfirehî hate destnîşankirin, Dêra Apostolîk a Ermenî (DAE) ji bo nasnameya neteweyî ya Ermenî, hem li Komara Ermenistanê hem jî di nav civakên dîasporayê de, xwedî roleke navendî û dîrokî ye.3 Ji bo gelek Ermeniyên ku li derveyî welatê xwe yê dîrokî dijîn, dêr ne tenê cîhekî îbadetê ye, lê di heman demê de navendeke civakî û çandî ya girîng e ku tê de ziman, kevneşopî, dîrok û hesta civakê têne parastin û ji nifşên nû re têne veguhestin.6 Lêkolîna ku li ser Civata Dêra Apostolîk a Ermenî ya St. John li Detroitê hatiye kirin 53, vê yekê bi zelalî nîşan dide: dêr ji hêla civatê ve wekî navendeke olî/giyanî, etnîkî/çandî, û civakî/komunal tê dîtin û ev alî hemû bi hev ve girêdayî ne.
  • Civaknasiya olê li Ermenistanê:
  • Têkiliyên Dêr-civak: Li Komara Ermenistanê ya îroyîn, DAE xwedî bandoreke berbiçav e di jiyana giştî de. Lêbelê, di heman demê de nîqaş û gengeşe li ser rola wê di civakeke ku bi fermî sekuler û demokratîk e de jî hene.11 Baweriya bilind a gel bi DAEyê re, ku di anketan de bi rêkûpêk derdikeve holê 12, dikare wekî nîşana girîngiya wê ya civakî û sembolîk were şîrovekirin.
  • Pratîkên olî û nirx: Daneyên statîstîkî yên ku di tabloya jêrîn de têne pêşkêşkirin, nîşan didin ku rêjeyeke bilind a nifûsa Ermenistanê xwe wek kesên oldar pênase dike û bawerî bi Xwedê tîne. Lêbelê, rêjeya beşdarbûna birêkûpêk a merasîmên olî yên heftane an mehane kêmtir e. Ev yek dibe ku nîşan bide ku girêdana bi DAEyê re ji bo gelek kesan bêtir nasnameyî, çandî û sembolîk e, ne ku tenê pratîkeke olî ya hişk û birêkûpêk e. Lêkolîna ku ji hêla Berberyan et al. ve li ser ciwanên Ermenî hatiye kirin 54, destnîşan dike ku nasnameya olî di nav ciwanên Ermenî de bi nasnameyên etnîkî, sivîl û herêmî ve bi xurtî girêdayî ye, û nirxên ku ji hêla kesan ve têne pejirandin bandorê li ser asta nasnameya olî ya wan dikin.

Tablo 2: Statîstîkên li ser Tevlêbûna Olî û Baweriyan li Ermenistanê (Li gorî Anketa Nirxên Cîhanî – World Values Survey) 18

PîvanSala 1997Sala 2011
Rêjeya kesên ku aîdî mezhebeke olî ne (%)86.593.4
Rêjeya kesên ku xwe wek kesekî oldar pênase dikin (%)74.589.6
Rêjeya kesên ku herî kêm mehê carekê diçin merasîmên olî (%)29.533.7
Rêjeya kesên ku hefteyê zêdetirî carekê dua dikin (%)—61.5
Rêjeya kesên ku bawerî bi Xwedê tînin (%)85.696.9
Rêjeya kesên ku bawer dikin ku dêr bersiva pirsgirêkên exlaqî dide (%)—85.1
Rêjeya kesên ku bawer dikin ku dêr bersiva pirsgirêkên civakî dide (%)—82.5
Rêjeya kesên ku olê girîng dibînin (%)65.789.4
Rêjeya kesên ku bawerî bi rêxistinên olî tînin (%)68.081.3
  • Nirxên malbatê û hînkirinên civakî yên Dêra Apostolîk a Ermenî: Çavkaniyên cihêreng amaje dikin ku Ermenî bi nirxên malbatê yên xurt, rêzgirtina ji mezinan re, û helwesteke nerm û parêzvan a li hemberî zarokan têne nasîn.55 DAE, wekî parêzvana kevneşopî û exlaqê neteweyî, di xurtkirin û domandina van nirxan de roleke girîng dilîze. Kesayetiyên dîrokî yên wekî Katolîkos Mkrtich Khrimian (Hayrik) wek kesên ku ji bo vejîna exlaqî û giyanî ya gelê Ermenî xebitîne û nirxên Xiristiyanî yên ku li dijî zilmê û ji bo edalet û azadiyê ne, tekez kiriye, têne bibîranîn.55 Belgeya hevbeş a Vatîkanê û Dêrên Ortodoks ên Rojhilatî ya li ser sakramentan 57 jî behsa girîngiya zewacê wek sakramentekê di DAEyê de dike, ku ev yek girîngiya malbatê di teolojiya dêrê de nîşan dide. Lêbelê, ji bo dîtin û analîzkirina “doktrîna civakî” ya fermî ya DAEyê an jî daxuyaniyên wê yên berfireh li ser mijarên hemdem ên wekî biyoetîkê, pêdivî bi lêkolîneke kûrtir a li ser weşanên fermî yên Navenda Dayik a Etchmiadzinê heye.53

Derûnnasî

  • Têkiliya di navbera nasnameya etnîkî, baweriya olî û tenduristiya derûnî de: Lêkolînên akademîk ên di warê derûnnasiyê de destnîşan dikin ku ji bo Ermeniyan, nasnameya olî û nasnameya etnîkî bi awayekî pir kûr û hema hema ji hev nayên veqetandin, bi hev ve girêdayî ne. Ev yek hem dikare bibe çavkaniyeke hêz û aramiyê, hem jî dikare di rewşên taybet de bibe sedema zext û aloziyan. Lêkolîna Dr. Linda Barış Kırlangıç 49 û lêkolîna ku ji hêla Asya Berberyan û hevkarên wê ve hatiye kirin 34, ronahiyê dixin ser van têkiliyan. Dr. Kırlangıç tekez dike ku ji ber ku Ermenistan yekem neteweya ku Xiristiyanî bi komî pejirandiye, nasnameya olî û etnîkî ya Ermeniyan bi awayekî bêhempa bi hev ve girêdayî bûye, û ev yek bûye sedem ku bawerî di serdemên tundûtûjiya dîrokî de bibe hedef.49 Lêkolîna Berberyan et al. jî nîşan dide ku têkiliyek di navbera nasnameya olî û başbûna psîkolojîk a ciwanên Ermenî de heye, û nirxên ku ji hêla kesan ve têne pejirandin di vê têkiliyê de roleke moderator dilîzin.54 Ev tê wê wateyê ku baweriya olî û girêdana bi dêrê re dikare bandoreke erênî li ser tenduristiya derûnî bike, lê ev bandor dikare li gorî nirxên kesane biguhere.
  • Bandora travmayên dîrokî (wek Qirkirina Ermeniyan) li ser bawerî, giyanî û mekanîzmayên têkoşînê: Qirkirina Ermeniyan a sala 1915an ne tenê travmayeke fîzîkî, civakî û neteweyî bû, lê di heman demê de ji bo gelek kesan bû sedema krîzeke kûr a giyanî û baweriyê.8 Dr. Kırlangıç di xebatên xwe de behsa “travmayên bijartî”, cudakariya sîstematîk, stresa kronîk a jiyana wekî hindikahî, û “erozyona giyanî” dike ku nasnameya etnîkî ya Ermenî şekil dane û bûne sedema pirsgirêkên tenduristiya derûnî yên wekî stres, fikar, depresyon, nexweşiya stresa piştî-travmayê (PTSD) û heta bêhêvîbûna hebûnî.49 Gotara akademîk a Kay 63 kêmbûna lêkolînên psîkolojîk ên sîstematîk li ser bandora Qirkirinê li ser saxmayîyan û nifşên wan tekez dike. Ew behsa mekanîzmayên têkoşînê yên wekî bêdengî, hesta şermê (nemaze di derbarê awayê xilasbûnê de), û heta guhertina olê (wek pejirandina Îslamiyetê ji bo xilasbûna ji mirinê) dike. Tevî ku travmayên dîrokî dikarin bibin sedema krîza baweriyê, ol û Dêr ji bo gelek Ermeniyan bûne çavkaniyeke girîng a berxwedan, hevgirtin û başbûna psîkolojîk. Sembolên Xiristiyanî, wek mînak xaçê, di pevçûnên nûjen de jî (wek Şerê Duyemîn ê Qerebaxê di sala 2020an de) wek amûreke berxwedanê, parastina nasnameyê û îfadeya têkoşîna li dijî “xirabiyê” hatine bikaranîn, ku ev yek girêdana bi bîra dîrokî û travmaya Qirkirinê re nîşan dide.8
  • Travmaya nav نسلî û nasnameya olî: Bandora Qirkirinê û travmayên din ên dîrokî ne tenê li ser nifşê ku rasterast ew jiyane, lê li ser nifşên paşê jî bi awayên cihêreng berdewam kiriye.49 Ev wekî “travmaya nav نسلî” tê binavkirin. Awayê ku travma di nav malbatan de tê vegotin (an jî bi awayekî berfireh nayê vegotin û dibe “bêdengiya malbatê”), û rola baweriyê di vê pêvajoya veguhestinê de, dikare bandoreke kûr li ser tenduristiya derûnî û nasnameya olî ya nifşên ciwan bike. Bêdengî dikare bibe barekî giran, lê di heman demê de, vegotinên ku bi hêmanên baweriyê û berxwedanê hatine xemilandin dikarin bibin çavkaniyeke hêz û îlhamê. Ji bo Ermeniyên dîasporayê, girêdana bi DAEyê re dibe ku ji oldariyeke kesane wêdetir, îfadeyeke girêdana bi “Ermenîbûnê” û mîrasa bav û kalan re be. Ev yek dikare bibe sedema tengezariyên di navbera nifşan de an jî di navbera kesên ku xwedî astên cuda yên oldariyê ne, lê di heman demê de dikare bibe çavkaniyeke hevgirtinê jî.

8. Encûman

Ev gotara akademîk hewl da ku têkiliya pir-alî ya Xiristiyaniyê bi Ermenistanê re, ji destpêka dîrokê heta roja îro, ji perspektîfên cihêreng vekolîne. Hat dîtin ku Xiristiyanî ji bo gelê Ermenî ne tenê sîstemeke baweriyê ye, lê di heman demê de hêzeke bingehîn a çêker e ku nasnameya neteweyî, çand, wêje, siyaset, avaniya civakî û heta psîkolojiya kolektîf a Ermeniyan bi kûrahî şekil daye.

Ji pejirandina Xiristiyaniyê wek ola fermî ya dewletê di sala 301ê PZ de, bi destê St. Grîgor Ronakbîr, heta avabûna Dêra Apostolîk a Ermenî ya xweser bi taybetmendiyên xwe yên teolojîk (Mîafîzîtîzm) û rêxistinî, Xiristiyanî bûye beşek ji hebûna Ermenî. Dahênana alfabeya Ermenî ji hêla St. Mesrop Mashtots ve û wergera Mizgîniyê, bingeha wêjeyeke dewlemend a Xiristiyanî û parastina zimanê Ermenî danî. Di serdemên herî dijwar ên dîrokê de, wek Şerê Avarayrê, serdema Kîlîkyayê, û di bin zordariya împeratorî û rejîmên totalîter de (wek serdema Osmanî û Sovyetê, û nemaze Qirkirina Ermeniyan), Dêra Ermenî wek stargeh, parêzvana nasnameyê û sembola berxwedanê kar kiriye.

Di warê siyasî de, têkiliya Dêr û dewletê li Ermenistanê di serdemên cuda de guheriye. Piştî serxwebûna Ermenistanê, DAE ji nû ve roleke girîng di jiyana giştî de wergirtiye û wek “dêra neteweyî” tê naskirin, her çend prensîba sekulerîzmê di destûra bingehîn de hatibe destnîşankirin jî. Ev yek hin nîqaşan li ser azadiya olî ya komên hindikahî û rola Dêrê di civakeke demokratîk de derdixe holê.

Bandora Xiristiyaniyê li ser çanda Ermenî bêhempa ye. Mîmariya dêrên Ermenî, bi şêwaza xwe ya neteweyî û yekbûna bi xwezayê re, hunera xaçkaran, ronakkirina destnivîsên hêja, û muzîka lîturjîk a xweser (şarakan), hemû şahidên vê mîrasa dewlemend in. Kesayetiyên wek Grîgor Narekatsî di wêjeyê de û Komîtas Vardapet di muzîkê de, berhemên nemir afirandine ku îro jî bandora xwe didomînin. Erdnîgariya Ermenistanê bi xwe jî bi wateyên pîroz ên Xiristiyanî barkirî ye, ku Çiyayê Araratê û Navenda Dayik a Etchmiadzinê di serî de ne. Sînemaya Ermenî jî, carinan bi awayekî eşkere û carinan jî bi awayekî nepenî, van mijarên olî û nasnameyî di berhemên xwe de bikar aniye.

Ji perspektîfa civaknasî û derûnnasiyê ve, DAE di jiyana civakî û parastina nirxên malbatê de roleke girîng dilîze. Nasnameya olî û etnîkî ya Ermeniyan bi xurtî bi hev ve girêdayî ye. Travmayên dîrokî, nemaze Qirkirina Ermeniyan, bandoreke kûr li ser bawerî, giyanî û tenduristiya derûnî ya nifşan hiştiye, û Dêr di pêvajoya têkoşîn û başbûnê de hem bûye çavkaniya hêzê hem jî carinan bûye mijara pirsên dijwar.

Bi giştî, dikare were gotin ku Xiristiyanî û Dêra Apostolîk a Ermenî di şekildana Ermenistanê ya dîrokî û hemdem de roleke bingehîn û pir-alî lîstiye û hîn jî dilîze. Ew ne tenê parêzvana baweriyê bûye, lê di heman demê de parêzvana ziman, çand, yekîtiya neteweyî û bîra kolektîf a gelê Ermenî bûye. Têkiliya Dêr û dewletê û rola Dêrê di civaka Ermenî ya îroyîn de mijarên ku hîn jî di nav nîqaş û lêkolînê de ne û dê di pêşerojê de jî girîngiya xwe biparêzin.

Ji bo lêkolînên paşerojê, çend mijarên girîng hene ku dikarin kûrtir werin vekolîn:

  • Bandora pêvajoyên sekulerîzasyonê yên hemdem li ser pratîk û baweriyên olî yên li Komara Ermenistanê û di nav dîasporaya Ermenî de.
  • Rola Dêra Apostolîk a Ermenî di diyaloga nav-Xiristiyanî û nav-olî de li ser asta herêmî û navneteweyî.
  • Analîzeke berfirehtir û sîstematîk a li ser hînkirinên civakî yên fermî yên Dêra Apostolîk a Ermenî û helwesta wê ya li ser mijarên hemdem ên wekî biyoetîk, mafên mirovan û edaleta civakî.
  • Lêkolînên psîkolojîk ên dirêj-demî û berawirdî li ser bandora travmaya nav نسلî ya Qirkirinê li ser nasnameya olî û mekanîzmayên başbûnê di nav komên cuda yên Ermeniyan de.
  • Analîza kûrtir a motîfên Xiristiyanî û lêgerînên giyanî di wêje û sînemaya Ermenî ya piştî-Sovyetê de.

Ev lêkolîn û yên mîna wê dê têgihiştina me ya li ser têkiliya kompleks û dînamîk a di navbera Xiristiyanî û Ermenistanê de dewlemendtir bikin.

9. Lîsteya Çavkaniyan (Bibliyografya)

  • Agadjanian, A. (2015). Armenian Christianity Today: Identity, Politics and Popular Practice. Routledge. 6
  • Agathangelos. (Dîroka sedsala 5an). History of the Armenians. (Werger û şîrove ji hêla R.W. Thomson).
  • Aghajanian, A. (2025). Political Regimes and Religious Co-existence: When is the Covenant Possible? The Case of Armenia. Politics and Religion Journal. 13
  • Armenian Apostolic Church. (n.d.). Church & Society (CS) Course Offerings. St. Nersess Armenian Seminary. 52
  • Armenian Film Foundation. (n.d.). 30
  • Armenian Genocide Museum-Institute. (n.d.). Christian Armenia. 30
  • Armenian Prelacy. (n.d.-a). History of the Armenian Church. 1
  • Armenian Prelacy. (n.d.-b). Primate Voices Support for Retaining Church History in Armenia’s Public Education. 15
  • Armenian Prelacy. (2025, May 1). KHOREN MEKANEJIAN (1937-2025). 40
  • Armenian Weekly. (2024, September 24). “Whatever Dreams They Had” tells the tale of extraordinary Armenian Catholic priest. 44
  • Asbarez. (2025, April 24). Mkrtich Khrimian—Khrimian Hayrig (1820 – 1907). 55
  • Avakian, A. (1994). Armenian Folklore Bibliography. University of California Press. 65
  • Barış Kırlangıç, L. (2025, May 27). Oor Eir Asdvadz? (Where Were You, God?): Faith, Trauma, and Mental Health Among Armenians. UCLA Center for Near Eastern Studies. 49
  • Berberyan, A. S., Berberyan, H. S., & Tuhina, O. R. (2024). The Specifics of Religious Identity of Armenian Youth in Russia and Armenia: The Role of Values in the Relationship with Psychological Well-Being. Social Psychology and Society, 15(4). 54
  • Booth, P. (2023, April 11). From Alexandria to Dvin: The Last Great War of Antiquity and the Competition of Miaphysite Sees in the Seventh Century. In Armenia through the Lens of Time. Brill. 66
  • Boyce, M. (1968-1975). Selected Writings. Bulletin of the School of Oriental and African Studies; Journal of the American Oriental Society. 67
  • Britannica. (n.d.-a). Armenian Apostolic Church. 2
  • Britannica. (n.d.-b). Miaphysitism. 5
  • Burke, J. (Ed.). (n.d.). Byzantine Narrative Papers In Honour Of Roger Scott. 36
  • Caucasus Analytical Digest. (2015, April 29). No. 72: Religion and Politics in the South Caucasus. 11
  • Chaillot, C. (2009). The Life and Situation of the Coptic Orthodox Church Today. Studies in World Christianity. 68
  • Conocer.CIDE.edu. (n.d.). St Gregory Of Narek Of Lamentations. 23
  • Dowsett, C. (1997). Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour: a biographical and literary study. Peeters Publishers. 25
  • Egoyan, A. (Director). (2002). Ararat [Film]. Serendipity Point Films. 45
  • Eskidjian, G. L. (2015). In defence of the nation: Why do churches receive public trust as high as their secular counterparts? Nations and Nationalism, 21(4), 731-751. 12 (Ev xuya ye ku navê nivîskarê yekem ê vê gotarê Ilgar ABBASOV e, ne G.L. Eskidjian. Divê were rastkirin.)
  • eScholarship.org. (2013). Resistant Postmodernisms: Writing Postcommunism in Armenia and Russia. University of California. 29
  • Findikyan, D. (2025, May 9). The Mystical Dimension in Armenian Church Architecture. Public Orthodoxy. 32
  • Folkways Today. (2023, March 20). Armenian Identity: The National Narrative, Heroes, and Pivotal Events. 3
  • Fresno State Armenian Studies Program. (2022, February 9). Arts of Armenia – Architecture. California State University, Fresno. 31
  • Grass, T. (2017). The Catholic Apostolic Church in Scotland. Scottish Church History. 68
  • Grzymala-Busse, A. (2016)..12
  • Hambardzumyan, A., & Tsatryan, A. (2024, June). Armenia: A Sacred Land in Ancient World Records and Spiritual Beliefs. ResearchGate. 42
  • Hill Museum & Manuscript Library. (2024, February 15). Music Awakens One’s Soul. 37
  • Hovannisian, R. G. (Ed.). (1997). The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillan. 7
  • Institut Kurde de Paris. (n.d.). Re-imagining Armenian, Kurdish, and Palestinian national identity in film. 46
  • Ivanovic, F. (2008). Ancient Glory and New Mission: the Serbian Orthodox Church. Studies in World Christianity. 68
  • Joint International Commission for Theological Dialogue between the Catholic Church and the Oriental Orthodox Churches. (2022, June 23). The Sacraments in the Life of the Church. Vatican.va. 57
  • Journal of Levantine Studies. (2015). The Representation of the Psychological Ramifications of the Armenian Genocide: A Voice Crying Out in the Desert? (Kay, A.). 63
  • Justice, The. (2025, January 28). ‘The Color of Pomegranates’: The beauty of weirdness in crafting impactful narratives. Brandeis University. 28
  • Kuruvilla, S. J. (2011). Church–State Relations in Palestine: Empires, Arab Nationalism and the Indigenous Greek Orthodox, 1880–1940. Holy Land Studies. 68
  • LA County Library. (n.d.). Can you tell me a little about Armenia and Armenian History Month? 56
  • Liberty University. (n.d.). CINE 340: Theology and Cinema. 43
  • Loosley, E. (2009). After the Ottomans: The Renewal of the Syrian Orthodox Church in the Twentieth and Twenty-First Centuries. Studies in World Christianity. 68
  • Maranci, C. (2018). The Art of Armenia: An Introduction. Oxford University Press. 35
  • Metropolitan Museum of Art. (2018, October 15). Armenia! In the Shadows of Mount Ararat. 41
  • Minasyan, S. (2024, August 9). Sayat Nova: The Armenian Poet and Musician Who Shaped Caucasian Culture. Armenian-History.com. 26
  • Mofarrij, R. (2009). Renewal in the Antiochian Orthodox Church in Lebanon. Studies in World Christianity. 68
  • Nersessian, V. (2001). Treasures from the Ark: 1700 Years of Armenian Christian Art. The British Library. 33
  • Nersessian, V. (2015). [Article on Armenian Orthodox Church’s ecumenical legacy]. One In Christ, 49(1). 22
  • Oxford Academic. (n.d.). The Glorious Dead [Chapter]. 7
  • Parajanov, S. (Director). (1969). The Color of Pomegranates (Sayat-Nova) [Film]. Armenfilm. 27
  • Pearse, R. (2002, September 16). Armenian Literature. Tertullian.org. 4
  • Petrosyan, L. (n.d.). THE ARMENIAN APOSTOLIC CHURCH IN CONTEMPORARY TIMES (1991-2011)… PART II: CATHOLICOS GAREGIN II (1999) AND THE REINSTITUTIONALIZATION OF THE CHURCH. ResearchGate. 58
  • Republic of Armenia. (2015, May 29). Law of the Republic of Armenia on Education (2019 consolidated version). 14
  • ResearchGate. (n.d.). Studia Teatralne Europy Srodkowo-Wschodniej Magazine. 50
  • Roberson, R. (2011, October).. University of Fribourg. 59
  • Routledge. (1994). Studies in Armenian Literature and Christianity (Thomson, R.W.). 19
  • Saad, S. M. (2010). The Contemporary Life of the Coptic Orthodox Church in the United States. Studies in World Christianity. 68
  • Smith, J. (1872)..
  • Southwestern Law School. (2017). THE ARMENIAN GENOCIDE AND THE RUSE OF PROTECTIVE DISPOSSESSION. 48
  • St. Nersess Armenian Seminary. (n.d.-a). About Us – Our History. 71
  • St. Nersess Armenian Seminary. (n.d.-b). St. Nersess Theological Review, Volume 2, Number 2. 72
  • Stone, N. (2019, July 10). The Six Monks in Search of Paradise. Armenian Patriarchate of Jerusalem, MS. 285. In Studies in Armenian Art. Brill. 34
  • Tchilingirian, H. (2014

Xebatên wergirtî

  1. History of the Armenian Church – Armenian Prelacy, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://armenianprelacy.org/education/church-history/
  2. Armenian Apostolic Church | History, Beliefs & Practices | Britannica, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.britannica.com/topic/Armenian-Apostolic-Church
  3. Armenian Identity: Understanding the Armenian National Narrative, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://folkways.today/armenian-identity/
  4. Oriental Fathers: Armenian Literature, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.tertullian.org/rpearse/oriental/armenian.htm
  5. Miaphysitism | Christianity | Britannica, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.britannica.com/topic/miaphysitism
  6. Armenian Christianity Today: Identity, Politics and Popular Practice, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1474225X.2015.1020210
  7. The Glorious Dead – Oxford Academic – Oxford University Press, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://academic.oup.com/book/47361/chapter/422351981/chapter-pdf/52474502/isbn-9780192100177-book-part-10.pdf
  8. (PDF) Armenians in the 2020 Second Nagorno Karabakh War …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/377204433_Armenians_in_the_2020_Second_Nagorno_Karabakh_War_Resistance_against_’evil’_symbols_narratives_and_practices
  9. Exile and Hospitality: The Armenian Apostolic Church and the Wisdom of Marginality, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://geii.org/et-article/exile-and-hospitality-the-armenian-apostolic-church-and-the-wisdom-of-marginality/
  10. Armenia | Holocaust and Genocide Studies | College of Liberal Arts, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/armenia
  11. laender-analysen.de, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://laender-analysen.de/cad/pdf/CaucasusAnalyticalDigest72.pdf
  12. (PDF) In defence of the nation: Why do churches receive public trust …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/370873596_In_defence_of_the_nation_Why_do_churches_receive_public_trust_as_high_as_their_secular_counterparts
  13. Political Regimes and Religious Co-existence: When is the …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15570274.2025.2454807
  14. 29 MAY 2015 L A W OF THE REPUBLIC OF ARMENIA Adopted by the National Assembly on 14 April 1999 ON EDUCATION CHAPTER 1 GENERAL PR, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, http://hesc.am/files/law-on-education-2019.pdf
  15. Primate Voices Support for Retaining Church History in Armenia’s Public Education, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://armenianchurch.us/primate-voices-support-for-retaining-church-history-in-armenias-public-education/
  16. 2023 Report on International Religious Freedom: Armenia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/armenia/
  17. 2024 TIP Report Country Narrative – ARMENIA – U.S. Embassy in …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://am.usembassy.gov/armenia-2023-international-religious-freedom-report/
  18. National Profiles | World Religion, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=12c
  19. Studies in Armenian Literature and Christianity – 1st Edition – R.W. T, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.routledge.com/Studies-in-Armenian-Literature-and-Christianity/Thomson/p/book/9780860784111
  20. View of “Book of Lamentations” in the Context of Legal … – WISDOM, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://wisdomperiodical.com/index.php/wisdom/article/view/207/183
  21. Gregory of Narek Narek Book of Prayers of St Gregory of Narek – AbeBooks, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.abebooks.com/book-search/kw/gregory-of-narek-narek-book-of-prayers-of-st-gregory-of-narek/
  22. CONTENTS VOLUME 49 (2015) Ignatian Spirituality and Anglican Ethos: a ‘family resemblance’. Paolo Gamberini SJ 2 M – One In Christ, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.oneinchrist.org.uk/wp-content/uploads/2016/01/Inset-OiC-49.1-July-15.pdf
  23. St Gregory Of Narek Of Lamentations – Conocer (Moodle CIDE), erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://staging.conocer.cide.edu/form-library/Resources/_pdfs/St%20Gregory%20Of%20Narek%20Of%20Lamentations.pdf
  24. The Festal Works of St. Gregory of Narek: Annotated Translation of the Odes, Litanies, and Encomia – Amazon.com, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.amazon.com/Festal-Works-St-Gregory-Narek/dp/0814663184
  25. Sayat-Nova – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Sayat-Nova
  26. Sayat Nova: The Armenian Poet and Musician Who Shaped Caucasian Culture, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://armenian-history.com/sayat-nova-armenian-poet-musician/
  27. The Color of Pomegranates – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Color_of_Pomegranates
  28. ‘The Color of Pomegranates’: The beauty of weirdness in crafting impactful narratives, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.thejustice.org/article/2025/01/the-color-of-pomegranates-the-beauty-of-weirdness-in-crafting-impactful-narrativies
  29. escholarship.org, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://escholarship.org/content/qt32m003t0/qt32m003t0_noSplash_e38bb0d99dbcc46885bd934a48311041.pdf
  30. Christian Armenia – AGMA, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, http://www.armeniangenocidemuseum.org/index.cfm/galleries/part-i/armenian-civilization/christian-armenia/
  31. Armenian Architecture – Armenian Studies Program, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://cah.fresnostate.edu/armenianstudies/resources/artsofarmenia/architecture.html
  32. The Mystical Dimension in Armenian Church Architecture – Public …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://publicorthodoxy.org/good-reads/the-mystical-dimension-in-armenian-church-architecture/
  33. Full text of “Treasures from the Ark: 1700 Years of Armenian …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://archive.org/stream/nersessian-2001-treasures-armenian-art/Nersessian_2001_Treasures_Armenian_Art_djvu.txt
  34. The Four Rivers that Flowed from Eden in: Studies in Armenian Art, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://brill.com/display/book/edcoll/9789004400504/BP000023.xml
  35. The Art of Armenia: An Introduction 0190269006, 9780190269005 …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://dokumen.pub/the-art-of-armenia-an-introduction-0190269006-9780190269005-c-4549815.html
  36. Full text of “John Burke, Ed Byzantine Narrative Papers In Honour Of Roger Scott”, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://archive.org/stream/john-burke-ed-byzantine-narrative-papers-in-honour-of-roger-scott/John%20Burke%2C%20ed%20-%20Byzantine%20Narrative%20Papers%20in%20Honour%20of%20Roger%20Scott_compressed_djvu.txt
  37. Music Awakens One’s Soul… – Hill Museum & Manuscript Library, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://hmml.org/stories/series-music-music-awakens-ones-soul/
  38. Armenian chant – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_chant
  39. media.unesco.org, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mow001/02_128%252B.pdf
  40. KHOREN MEKANEJIAN (1937-2025) – Armenian Prelacy, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://armenianprelacy.org/2025/05/01/khoren-mekanejian-1937-2025/
  41. Armenia! In the Shadows of Mount Ararat – The Metropolitan …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.metmuseum.org/perspectives/armenia-mt-ararat
  42. (PDF) Armenia: A Sacred Land in Ancient World Records and …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/381663851_Armenia_A_Sacred_Land_in_Ancient_World_Records_and_Spiritual_Beliefs
  43. Theology and Cinema – CINE 340 – Liberty University Online, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.liberty.edu/online/courses/cine340/
  44. “Whatever Dreams They Had” tells the tale of extraordinary Armenian Catholic priest, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://armenianweekly.com/2024/09/24/whatever-dreams-they-had-tells-the-tale-of-extraordinary-armenian-catholic-priest/
  45. Past Not-So-Perfect: Ararat and Its Reception in Turkey – WestminsterResearch, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://westminsterresearch.westminster.ac.uk/item/q2845/past-not-so-perfect-ararat-and-its-reception-in-turkey
  46. bnk.institutkurde.org, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/2F8YKTBMAJ.pdf
  47. European Visions: Small Cinemas in Transition [1. Aufl.] 9783839418185 – DOKUMEN.PUB, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://dokumen.pub/european-visions-small-cinemas-in-transition-1-aufl-9783839418185.html
  48. THE ARMENIAN GENOCIDE AND THE RUSE OF PROTECTIVE DISPOSSESSION – Southwestern Law School, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.swlaw.edu/sites/default/files/2017-04/SWT113.pdf
  49. UCLA Center for Near Eastern Studies, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.russianflagship.ucla.edu/cnes/event/17235
  50. STUDIA TEATRALNE – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/profile/Andriej-Moskwin-2/publication/347692586_Studia_Teatralne_Europy_Srodkowo-Wschodniej_Magazine/links/62193c342542ea3cacb03c1e/Studia-Teatralne-Europy-Srodkowo-Wschodniej-Magazine.pdf
  51. FESTIVAL INTERNATIONAL DE CINÉMA NYON DOC OUTLOOK INTERNATIONAL MARKET DU 17 AU 25 AVRIL 2015 VISIONSDUREEL.CH – Visions du Réel, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.visionsdureel.ch/fileadmin/user_upload/Documents/VisionsDuReel/WWW/Archives/catalogues/VDR_2015_CATALOGUE.pdf
  52. Church & Society (CS) – St Nersess Armenian Seminary, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://stnersess.edu/academics/programs-of-study/course-offerings/church-society-cs/
  53. umdearborn.edu, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://umdearborn.edu/sites/default/files/unmanaged/pdf/casl/st-john-armenian-apostolic-church-community-study-report.pdf
  54. The Specifics of Religious Identity of Armenian Youth in Russia and …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://psyjournals.ru/en/journals/sps/archive/2024_n4/Berberyan_et_al
  55. Mkrtich Khrimian—Khrimian Hayrig (1820 – 1907) – Asbarez.com, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.asbarez.com/mkrtich-khrimian-1820-1907/
  56. Can you tell me a little about Armenia and Armenian History Month? – LA County Library, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://lacountylibrary.org/armenian-history-month/
  57. The Sacraments in the Life of the Church, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.christianunity.va/content/unitacristiani/en/dialoghi/sezione-orientale/chiese-ortodosse-orientali/commissione-mista-internazionale-per-il-dialogo-teologico-tra-la/documenti-di-dialogo/en.html
  58. (PDF) «Armenian Apostolic Church in Contemporary Times (1991 …, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/314548838_Armenian_Apostolic_Church_in_Contemporary_Times_1991-2011_political_changes_and_social_challenges_of_the_three_catholicoi_of_Etchmiadzin_Part_II_Garegin_II_1999
  59. SEIA NEWSLETTER, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.unifr.ch/orthodoxia/de/assets/public/files/Dokumentation/Roberson_Oct2011.pdf
  60. Religion: a source for human rights and development cooperation, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, http://www.bibalex.org/search4dev/files/377803/216607.pdf
  61. Bishops Asked to Assess Marriage, Family Life Ahead of 2014 Synod – Dirxion, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://now.dirxion.com/Rockford_Observer/library/Rockford_Observer_11_08_2013.pdf
  62. Oor Eir Asdvadz? (Where Were You, God?): Armenian Identity Formation, Religious Belief, and Mental Health Amongst Ethnic Armenians in Turkey -.::. UCLA International Institute, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.international.ucla.edu/cnes/event/17235
  63. icmglt.org, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://icmglt.org/wp-content/uploads/2020/02/Kay-A.-2015.-The-Representation-of-the-Psychological-Ramifications-of-the-Armenian-Genocide-A-Voice-Crying-Out-in-the-Desert.-Journal-of-Levantine-Studies-52-113-141..pdf
  64. Exploring the Lived Experiences of Intergenerational Trauma with Black British Females of Caribbean Heritage Who Are Third Generation Descendant – UEL Research Repository – University of East London, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://repository.uel.ac.uk/download/c1b363f7d0d2aad5e04604ce8131d71cb9c994ed29903ff19b0d449361909ea6/3314069/2024_DCounPsy_Corrodus.pdf
  65. Full text of “Armenian Folklore Bibliography” – Internet Archive, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://archive.org/stream/Avakian1994ArmenianFolkloreBib/Avakian_1994_Armenian_Folklore_Bib_djvu.txt
  66. 4 From Alexandria to Dvin in: Armenia through the Lens of Time – Brill, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://brill.com/edcollchap-oa/book/9789004527607/BP000006.xml
  67. Full text of “Selected Writings of Mary Boyce” – Internet Archive, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://archive.org/stream/boyce19552005selectedwritings/Boyce_1955-2005_Selected_Writings_djvu.txt
  68. The Armenian Apostolic Church in Armenia. The Question of Renewal | Studies in World Christianity – Edinburgh University Press, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/E1354990109000616
  69. Richard G. Hovannisian – The Armenian People From Ancient to Modern Times_ Volume I_ the Dynastic Periods_ From Antiquity to the Fourteenth Century-Palgrave Macmillan (1997) | PDF – Scribd, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.scribd.com/document/801296789/Richard-G-Hovannisian-The-Armenian-People-From-Ancient-to-Modern-Times-Volume-I-the-Dynastic-Periods-From-Antiquity-to-the-Fourteenth-Century-Pa
  70. erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www.google.com/search?q=Richard+Hovannisian+%22The+Armenian+People+From+Ancient+to+Modern+Times+Volume+I%22+Avarayr+Elishe+Ghazar+Parpetsi+review
  71. Our History – St Nersess Armenian Seminary, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://stnersess.edu/about/our-history/
  72. Volume 2, Number 2 – St Nersess Armenian Seminary, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://stnersess.edu/wp-content/uploads/2022/05/SNTR-II-2-.pdf
, , ,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne