Beşa 1: Destpêk

Makaû, herêmeke îdarî ya taybet a Çînê, ji bo demeke dirêj wekî mînakeke berbiçav a hevdîtin û tevliheviya çandên Rojhilat û Rojava radiweste. Ev tevlihevî, ku koka xwe ji zêdetirî çar sedsalan digire, ne tenê di dîroka herêmî de, lê di çarçoveya berfireh a globalîzasyon û danûstandinên çandî yên destpêkê de jî xwedî girîngiyeke mezin e.¹ Bi rastî, Makaû wekî “mala yekem ‘xwarina fusion’” hatiye binavkirin ⁶, û ev yek bi awayekî sembolîk giştîbûna tevliheviya çandî ya ku li vê derê pêk hatiye, nîşan dide. Ev gotar dê bi hûrgilî lêkolînê li ser awayên ku çandên Çînî û Portekîzî li Makaûyê bi hev re têkilî danîne, li hev adapte bûne û di encamê de nasnameyeke çandî ya hîbrîd û dînamîk afirandine, bike. Ev tevlihevî ne tenê lihevrasthatineke pasîf e, lê belê pêvajoyeke dîrokî ya dirêj û çalak a danûstandin, adaptasyon û afirandina formên çandî yên nû ye. Ev pêvajo ji serdemên destpêkê yên “periyoda sîstema dadweriya tevlihev” ⁷ heta statuya wê ya îroyîn wekî “Herêma Îdarî ya Taybet” a Çînê ⁷ bi awayekî berdewam geş bûye û guheriye. Makaû di destpêkê de wekî “dergehek” ji bo bazirganiya Ewropî bi Çînê re xizmet kir ², ku ev yek bû sedema danûstandinên çandî yên kûr û berfireh.⁴ Di encamê de, çanda Makaûyî ne tenê parastina du çandên cihê ye, lê afirandina nasnameyeke nû û xweser a “Makaûyî” ye.²

Statuya bêhempa ya Makaûyê wekî pireke çandî û aborî di navbera Çîn û cîhana Lusofon (welatên Portekîzî-axêv) de ⁸ ne tenê mîrateke dîrokî ye, lê di heman demê de di têkiliyên navneteweyî yên hemdem de wekî amûreke stratejîk a “hêza fonksiyonel” tê bikaranîn. Ev rol bandora Çînê li van welatan zêde dike û di heman demê de pozîsyona Portekîzê di nav Yekîtiya Ewropî de xurt dike.⁸ Hevkariya stratejîk a berfireh di navbera Çîn û Portekîzê de, ku di sala 2005an de bi awayekî fermî hate damezrandin ⁸, û înîsiyatîfên nû yên wekî Herêma Hevkariyê ya Hengqin ⁸ vê rola pireyê ya Makaûyê hê bêtir xurt dikin. Ji ber vê yekê, tevliheviya çandî ya Makaûyê ne tenê mijareke dîrokî ya balkêş e; ew di heman demê de sermayeyek jeopolîtîk û aborî ya çalak e. Lêbelê, ev yek dikare zextê li ser taybetmendiyên çandî yên herêmî bike ji ber ku Makaû bêtir di nav stratejiyên aborî yên mezin de entegre dibe. Kêşeya sereke ew e ku meriv çawa vê rola pireyê bikar bîne bêyî ku nasnameya çandî ya bêhempa ya Makaûyê qels bibe.

Ev gotar dê bi vî awayî bê strukturekirin: Pêşî, dê paşxaneya dîrokî ya damezrandina Makaûya Portekîzî û pêşketina têkiliyên Çînî-Portekîzî bê vekolîn. Paşê, dê xuyangkirinên konkret ên vê tevliheviya çandî di warên ziman, ol, mîmarî, pêjgeh, festîval û hunerê de bên analîzkirin. Beşeke taybet dê ji bo nasnameya Makaûyî û pêvajoya kreolîzasyonê bê veqetandin. Di dawiyê de, dê hewldanên ji bo parastina mîrata çandî, kêşeyên heyî, û statîstîkên têkildar bên pêşkêşkirin, û encamên giştî bên derxistin.

Beşa 2: Paşxaneya Dîrokî: Damezrandina Makaûya Portekîzî û Pêşketina Têkiliyên Çînî-Portekîzî

Destpêka têkiliyên di navbera Portekîz û Çînê de bi giranî piştî ku Portekîziyan di sala 1511an de Malaka xistin bin kontrola xwe, dest pê kir.⁹ Hewldanên bazirganî yên destpêkê yên Portekîziyan bi dijminatiyeke ji aliyê Împaratoriya Ming ve hatin pêşwazîkirin, ku ev dijminatî ji sala 1522an heta 1554an dewam kir.⁹ Tevî vê yekê, bazirganiya nefermî û “binzemînî” bi erêkirina rayedarên herêmî yên Çînî berdewam dikir, ji ber ku gelek ji van rayedaran ji vê bazirganiyê sûd werdigirtin.⁹

Di sala 1557an de, li gorî guhertoya fermî ya Portekîzî, împaratorê Çînê wekî xelatek ji bo alîkariya Portekîziyan di têkbirina korsanên ku bazirganiya li peravên başûrê Çînê têk didan de, destûr da ku ew li Makaûyê bicîh bibin.⁷ Lêbelê, ravekirineke din jî heye ku dibêje destûrdayîna bicîhbûnê li Makaûyê çareseriyek pragmatîk bû ji bo birêkûpêkkirina bazirganiya ku berê bi awayekî neqanûnî diherikî û ji bo ku rayedarên Çînî bikaribin wê baştir kontrol bikin.⁹ Bi vî awayî, Makaû bû “herêmeke bêalî” ku tê de Çîn dikaribû ji bazirganiya biyanî sûd werbigire bêyî ku prensîbên xwe yên çandî, olî û exlaqî bixe xeterê.⁹ Ev stratejiya “destûrdayîna bi kontrol” a Çînê nîşan dide ku damezrandina Makaûyê ne tenê serkeftineke Portekîzî bû, lê di heman demê de tevgereke hesabkirî ji aliyê Çînê ve bû. Ji bo demeke dirêj, Portekîziyan li Makaûyê berjewendiyên xwe bi awayekî xweser birêve dibirin, lê serweriya rastîn a Portekîzê tune bû. Rayedarên Çînî heta sala 1849an bacên erd û gumrikê berhev dikirin û Portekîziyan kirê didan Çînê.⁷ Ev “sîstema dadweriya tevlihev” heta dawiya sedsala 18an dewam kir.⁷

Guhertineke girîng di statuya Makaûyê de bi Protokola Lîzbonê ya 26ê Adara 1887an pêk hat, ku tê de hikûmeta Çînê mafê Portekîzê yê “dagirkeriya herheyî” ya Makaûyê nas kir, bi şertê ku Portekîz tu carî Makaûyê bêyî destûra Çînê nede aliyekî sêyemîn.⁷ Ev rewş heta nîveka duyemîn a sedsala 20an dewam kir. Şoreşa Portekîzî ya 25ê Nîsana 1974an û redkirina polîtîkaya kolonyal a Portekîzê rê li ber guhertinên nû vekir.⁷ Di sala 1979an de, Portekîz û Çînê têkiliyên dîplomatîk danîn û her du welatan eleqeya xwe ji bo dîtina çareseriyeke lihevkirî ji bo statuya Makaûyê nîşan dan.⁷ Danûstandin di sala 1985an de dest pê kirin û di 13ê Nîsana 1987an de Danezanîna Hevbeş a Çînî-Portekîzî hate îmzekirin. Li gorî vê danezanê, Makaû dê bibe “herêmeke Çînî di bin rêveberiya (derbasbûyî) ya Portekîzî de” û di 20ê Kanûna Pêşîn a 1999an de serweriya tam dê ji Komara Gel a Çînê re were vegerandin.⁴ Berevajî hin veguhestinên din ên kolonyal ên ku bi aloziyan re rû bi rû man, veguhestina Makaûyê bi rêya diyalog û lihevkirinê pêk hat, ku ev yek girîngiya guherîna şert û mercên navneteweyî û polîtîkayên navxweyî yên Portekîzê nîşan dide. Ev modela “çareseriya aştiyane” ji bo pirsgirêkên serweriyê yên din jî dikare wekî mînakek were dîtin.

Nifûsa destpêkê ya ku li Makaûyê bi cih bû, pir cihêreng bû û ji Portekîziyên ji welatê dayikê, yên li Hindistanê ji dayik bûne (wekî Mestizos dihatin nasîn), Çîniyên Xiristiyan ên bi xwîna Portekîzî, Çîniyên pagan, koleyên reş, Tîmorî, Taylandî, Japonî û Malezyayî pêk dihat.⁹ Ev cihêrengiya destpêkê bingeha tevliheviya çandî ya ku dê di sedsalên paşerojê de li Makaûyê geş bibe, danî.

Beşa 3: Xuyangkirinên Konkret ên Tevliheviya Çandî li Makaûyê

Tevliheviya çandî ya Çînî û Portekîzî li Makaûyê di gelek aliyên jiyana rojane û mîrata çandî de bi awayekî berbiçav xuya dike. Ji ziman û ol bigire heta mîmarî, pêjgeh, festîval û hunerê, bandora dualî ya van her du çandên mezin li her quncikekî bajêr tê dîtin.

3.1. Ziman: Pirrengiya Zimanî û Zaravaya Patuá ya Makaûyî

Rewşa zimanî ya Makaûyê neynika dîroka wê ya tevlihev e. Li gorî qanûnê, Çînî (bi taybetî zaravaya Kantonî) û Portekîzî zimanên fermî ne.² Kantonî ji hêla piraniya mezin a nifûsê ve, ku dora %95-96 e, tê axaftin ², lê Portekîzî ji hêla kêmaniyeke piçûk ve, ku texmînî %3-4 e, tê bikaranîn.² Zimanê Îngilîzî jî, nemaze di sektorên bazirganî û tûrîzmê de, xwedî cihekî girîng e.²

Lêbelê, yek ji diyardeyên herî balkêş ên mîrata zimanî ya Makaûyê zaravaya Patuá (bi koda ISO 639-3: mzs) ye. Patuá zimanekî kreolî ye ku li ser bingeha Portekîzî ava bûye û substratên (peyv û rêzimanên ji zimanên din) ji Kantonî, Malayî, Sinhalî û zimanên din ên Asyayî û Ewropî wergirtine.⁷ Ev ziman di dîrokê de ji hêla civaka Makaûyî (kesên bi eslê xwe tevlihev ên Çînî-Portekîzî) ve wekî zimanê ragihandina rojane dihat bikaranîn. Pêkhatina ferhengî ya Patuá rasterast rêwîtiyên deryayî yên Portekîzî û tora bazirganiyê ya ku Makaû tê de navend bû nîşan dide; peyvên ji Malayî (mînak, sapeca “pere”, copo-copo “perperok”), Sinhalî (mînak, fula “kulîlk”, lacassá “vermicelli”), Holendî (mînak, cacús “destav”), Japonî (mînak, sutate “sosa soyê”), Kantonî (mînak, amui “keçika Çînî”, laissi “zerfa sor a pereyan”), Îngilîzî (mînak, adap “bêpere”) û Portekîziya devokî (mînak, chomâ “gazî kirin”) vê yekê piştrast dikin.¹² Patuá di destpêkê de di nav neviyên niştecîhên Portekîzî de pêş ket, ku bi gelemperî bi jinên ji Malaka û Srî Lankayê re dizewicîn, ne ji Çîna cîran.¹³ Paşê, di sedsala 17an de, ji ber hatina koçberên ji koloniyên din ên Portekîzî yên li Asyayê (wek Malaka, Endonezya, Srî Lanka) ku ji ber berfirehbûna Holendiyan ji cih û warên xwe bûbûn, û herwiha ji ber hatina penaberên Xiristiyan ên Japonî, Patuá hê bêtir dewlemend bû.¹³ Forma “modern” a Patuá di dawiya sedsala 19an de, dema ku mêrên Makaûyî dest bi zewaca bi jinên Çînî yên ji Makaû û derdora wê kirin, derket holê.¹³

Mixabin, Patuá niha ji hêla UNESCO ve wekî zimanekî “krîtîk di xetereyê de” tê dabeşkirin, û di sala 2007an de tenê nêzîkî 50 kes li Makaûyê bi awayekî çalak pê diaxivîn.¹² Kêmbûna Patuá bi çend faktoran ve girêdayî ye. Ziman tu carî statuyeke fermî bi dest nexist û bi awayekî fermî di dibistanan de nehat hînkirin. Ji dawiya sedsala 19an û pê de, bi hewldanên hikûmeta navendî ya Portekîzê ji bo damezrandina Portekîziya standard li hemû herêmên xwe, rola Patuá di jiyana koloniyê de pir kêm bû.¹³ Di nav civaka bilind a Makaûyî de, bikaranîna Patuá hêdî hêdî kêm bû ji ber ku ew wekî “Portekîziya prîmîtîv” û “kêm-pol” dihat dîtin.¹³ Hilbijartina zimanên fermî (pêşî Portekîzî û paşê Kantonî piştî vegerandinê) û paşguhkirina Patuá bandoreke rasterast li ser jiyana ziman kiriye, û nîşan dide ku çawa polîtîkayên zimanî û têgihiştinên civakî yên li ser “statûya” zimanekî dikarin bibin sedema marjînalîzekirin an windabûna zimanên kêmaniyan, tevî ku ew beşek girîng a mîrata çandî bin. Kêmbûna Patuá ne tenê windabûna zimanekî ye, lê di heman demê de windabûna beşek girîng a nasnameya Makaûyî ya hîbrîd e.

Lêbelê, di van salên dawî de hewldanên ji bo vejandina Patuá zêde bûne. Kesayetên wekî Miguel de Senna Fernandes, ku bi xwe parêzer û piştgirê Patuá ye, bi damezrandina koma şanoyê ya bi navê “Dóci Papiáçam di Macau” (Axaftina Şîrîn a Makaûyê) ji sala 1993an vir ve, roleke girîng di vejandin û danasîna vî zimanî de lîstiye.⁶ Şanoya Patuá niha wekî beşek ji mîrata çandî ya nemaddî ya Makaûyê tê nasîn.¹⁵ Van hewldanên vejandinê têkoşîneke li dijî meyla windabûnê û hewldaneke ji bo vegerandina prestîj û nirxa çandî ya civaka Makaûyî ne.

3.2. Ol: Hevjiyana Baweriyên Çînî û Katolîkîzmê

Li Makaûyê azadiya olî heye û hikûmet oleke taybetî belav nake.¹ Bandora giran a çanda Çînî di warê olî de jî diyar e. Bûdîzm, tevî olên gelêrî yên Çînî, li Makaûyê pir berbelav e.¹ Li gorî texmînên cihêreng, Bûdîzm bi tena serê xwe dora %45 ¹⁰ an jî tevî olên gelêrî yên Çînî %80 ¹⁷ ji nifûsê pêk tîne. Olên din ên kevneşopî yên Çînî yên wekî Daoîzm û Konfuçiyanîzm jî di nav civakê de cih digirin.¹¹

Li kêleka van baweriyên Rojhilatî, mîrata Portekîzî jî di warê olî de şopeke kûr hiştiye. Katolîkîzma Romanî xwedî hebûneke berbiçav e ¹, û texmînî %7 heta %9 ji nifûsê pê bawer in.¹⁰ Herwiha, li Makaûyê civakên piçûk ên Misilman û Protestanan jî hene.¹ Balkêş e ku nêzîkî yek ji şeşan ê nifûsê xwe bi tu olekê ve girê nadin.¹¹

Hebûna perestgehên Çînî yên kevnar li kêleka dêrên Katolîk ên bi şêwaza Barok ne tenê cihêrengiya olî, lê di heman demê de qebûlkirin û entegrasyona van baweriyan di nav tevna bajarî û çandî ya Makaûyê de nîşan dide. Perestgeha A-Ma (bi Çînî: 媽閣廟, Māgé Miào) yek ji sê perestgehên herî kevnar ên Makaûyê ye û di nîveka Xanedaniya Ming de (1368-1644) hatiye avakirin.¹⁹ Ew ji xwedawenda deryavanan û masîgiran, Mazu (ku bi navê A-Ma jî tê nasîn) re hatiye terxankirin. Tê bawer kirin ku navê Ewropî yê bajêr, “Macau”, ji gotina “A-Ma-Gao” (Bendera A-Ma) hatiye wergirtin, ku ji hêla deryavanên Portekîzî ve dema ku yekem car li nêzî perestgehê daketin, hatiye bihîstin.² Perestgeha A-Ma sembola çalakiyên olî yên gelê Çînî ye ku ji demên kevnar ve bi bazirganiya deryayî ya li ser Rêya Îpekê ya Deryayî ve girêdayî bûne.¹⁹ Festîvala A-Ma (ku wekî Festîvala Tin Hau jî tê zanîn) her sal di roja 23an a meha sêyemîn a salnameya heyvî de bi merasîmên mezin tê pîrozkirin.²⁰

Ji aliyê din ve, mîrata Katolîk a Makaûyê bi avahiyên wekî Bermahiyên Dêra St. Paul (bi Portekîzî: Ruínas de São Paulo) tê temsîlkirin. Ev dêr, ku bi eslê xwe navê wê Dêra Mater Dei bû, di navbera salên 1602 û 1640an de ji hêla Jezûîtan ve hate avakirin û di sala 1835an de ji ber şewatekê wêran bû, tenê fasada wê ya bi heybet ma.²² Fasada St. Paul, ku ji granîtê hatiye çêkirin, tevliheviyeke balkêş a wêneyên încîlî, temsîlên mîtolojîk, karakterên Çînî, krîzantem (sembola Japonî), keştiyeke Portekîzî, şêrên Çînî (sembolên parastinê yên Bûdîst), û peykerên bronz ên pîrozên Jezûît dihewîne.²² Ev fasad bi xwe şahidek e ji hevdîtin û têkiliya çandên Rojhilat û Rojava. Dêrên din ên girîng ên Katolîk li Navenda Dîrokî ya Makaûyê Dêra St. Lawrence, Dêra St. Augustine, û Katedrala Jidayikbûna Xanima me ne.²⁴

Ji bilî hevjiyana van her du baweriyên mezin, li Makaûyê diyardeyên sînkretîzma olî jî têne dîtin. Mînakeke balkêş wêneyê Guanyin (xwedawenda dilovaniyê ya Bûdîst) e ku dişibe teswîra Madonna û Zarok a Xiristiyanî. Ev berhem, ku tevliheviya hêmanên Katolîk û Bûdîst nîşan dide, li dijî paşxaneya dînamîkên çandî yên Çînî-Rojava derketiye holê û adaptasyona Katolîkîzmê di nav civaka Çînî de û entegrasyona Meryema Pîroz di nav kevneşopiyên çandî û hunerî yên herêmî de nîşan dide.²⁵ Herwiha, tê dîtin ku hin Makaûyiyên ku xwe wekî Katolîk didin nasîn, di jiyana xwe ya rojane de hîn jî bawerî bi prensîbên Feng Shui û adetên kevneşopî yên Çînî tînin.¹⁵ Di heman demê de, festîvalên olî yên cuda yên wekî Cejna Ejdehaya Serxweş (baweriya gelêrî ya Çînî), Cejna Tam Kung (xwedawendekî Daoîst) û Cejna Bûda (roja jidayikbûna Bûda) bi hevdemî û li nêzî hev têne pîrozkirin ²⁶, ku ev yek nîşan dide ku sînorkirinên di navbera olan de di asta gelêrî de dibe ku ne ewqas hişk bin û mirov dikarin hêmanên ji kevneşopiyên cuda bigirin û tevlihev bikin. Ev “sînkretiya zindî” ji doktrînên olî yên fermî cuda ye û taybetmendiyeke girîng a çanda Makaûyê ye.

3.3. Mîmarî: Nimûneyên Avahîsaziya Rojhilat-Rojava

Mîmariya Makaûyê bi awayekî fîzîkî çîroka hevdîtin û tevliheviya çandên Çînî û Portekîzî vedibêje. Navenda Dîrokî ya Makaûyê, ku di sala 2005an de wekî Mîrateke Cîhanî ya UNESCOyê hate tomarkirin, zêdetirî bîst cihên dîrokî dihewîne ku şahidiya asîmîlasyon û hevjiyana bêhempa ya van her du çandan dikin.²⁴ UNESCO vê navendê weha wesif dike: “bi kolanên xwe yên dîrokî, avahiyên niştecihbûnê, olî û giştî yên Portekîzî û Çînî, navenda dîrokî ya Makaûyê şahidiyeke bêhempa ji bo hevdîtina bandorên estetîk, çandî, mîmarî û teknolojîk ên ji Rojhilat û Rojava pêşkêş dike”.²⁴

Mînakên sereke yên vê tevliheviya mîmarî ev in:

• Perestgeha A-Ma: Wekî ku li jor hate behs kirin, ev perestgeha kevneşopî ya Çînî, ku berî hatina Portekîziyan hebû an jî di destpêka bicîhbûna wan de roleke navendî lîst, bi awayekî xwezayî bi perestgeha Girê Barra re li hev dike û mînakeke klasîk a mîmariya olî ya Çînî ye.¹⁹
• Bermahiyên Dêra St. Paul: Fasada wê ya ji granîtê, bi şêwaza xwe ya Barok/Manerîst, li Çînê bêhempa ye.²² Ew ne tenê hêmanên sêwirana Rojava, lê di heman demê de motîfên Rojhilatî yên wekî karakterên Çînî, şêrên Çînî (ku di Bûdîzmê de sembolên parastinê ne) û krîzantem (semboleke girîng di çanda Japonî de, ku dibe ku ji ber hebûna Xiristiyanên Japonî li Makaûyê be) jî dihewîne.⁵ Ev fasad bi xwe bûye sembola tevliheviya çandî û berxwedana Makaûyê.²³
• Qada Senado (Largo do Senado): Ev qada giştî, ku di sala 1918an de bi awayê xwe yê niha hate çêkirin, ji mêj ve navenda bajarî ya Makaûyê bûye.²⁹ Ew bi avahiyên neoklasîk ên baş-parastî dorpêçkirî ye ku asîmîlasyona çanda Makaûyî nîşan didin.³⁰ Taybetmendiya herî berbiçav a qadê kevirên mozaîk ên bi qalibê pêlê ne ku di destpêka salên 1990î de ji hêla pisporên Portekîzî ve hatine danîn û dîmenek Ewropî didin qadê.³⁰
• Xaniyê Mandarin: Ev avahî, ku mala bazirganekî Çînî yê navdar bû, bi şêwaza kevneşopî ya Xiguan a xaniyên Çînî yên li Guangzhou hatiye çêkirin, lê di heman demê de hêmanên Rojava yên wekî tavanên darîn ên qulkirî û balustradên neoklasîk jî dihewîne, ku mînakeke baş a hevgirtina şêwazên mîmarî yên Çînî û Rojava ye.³¹
• Avahiyên din ên bi şêwaza tevlihev: Gelek avahiyên din ên li Navenda Dîrokî, wek Qesra Leal Senado ³⁰ û Xaniyê Lou Kau ³¹, vê diyaloga mîmarî nîşan didin. Mînak, Xaniyê Lou Kau bi kerpîçên gewr ên kevneşopî hatiye avakirin û li ser modela avahiyên niştecihbûnê yên Çînî yên Xiguan hatiye sêwirandin, lê xemilandinên wê tavanên darîn ên bi şêwaza Rojava û balustradên Neoklasîk dihewîne.³¹ Herwiha, mîmar Carlos Marreiros destnîşan dike ku gelek xaniyên bi şêwaza derve ya Ewropî, di hundurê xwe de li gorî şêwaza Çînî hatine rêzkirin (mînak, cîhê girîng ji bav û kurê mezin re tê dayîn) û hûrgiliyên xemilandinê yên wekî gravur, karê camê û neqşên daran bi şêwaza Xanedaniya Qing hatine çêkirin.³² Ev nîşan dide ku tevlihevî ne tenê lihevrasthatin e, lê adaptasyon û entegrasyoneke çalak a hêmanên cuda ye, ku di encamê de şêwazeke mîmarî ya Makaûyî ya xweser derketiye holê. Avahiyên Portekîzî yên li Makaûyê çandên Hindistan û Çînê kişandine û van taybetmendiyan li avahiyên xwe zêde kirine; heta nîgarên dîwarî yên li Keleka Guia bi şêwaza Çînî hatine boyaxkirin.³⁰

Lêbelê, ev mîrata mîmarî ya bêhempa îro bi kêşeyên cidî re rû bi rû ye. Pêşketina aborî ya bilez, zêdebûna nifûsê (ku Makaûyê dike yek ji cihên herî qelebalix ên cîhanê ¹¹), û pîşesaziya qumarê ya mezin bûne sedema avakirina gelek avahiyên bilind.²⁷ Van avahiyên nû, mixabin, di hin rewşan de “dîmenên girtî” afirandine û dîmenên cihên mîratî yên wekî Fenera Guia asteng kirine, ku gefê li yekitiya wan a dîrokî û estetîk dixwe.²⁷ UNESCOyê gelek caran hikûmeta Makaûyê li ser vê pirsgirêkê hişyar kiriye.²⁷ Ev yek kêşeyeke hevpar e ji bo gelek bajarên dîrokî yên ku bi globalîzasyonê re rû bi rû ne, lê li Makaûyê ji ber qada wê ya piçûk û girêdayîbûna bi tûrîzmê re girîngtir e. Ji bo Makaûyê, ku nasname û cazibeya wê ya tûrîstîk bi giranî bi mîrata wê ya mîmarî ve girêdayî ye, ev kêşeyeke krîtîk e.

3.4. Pêjgeh: Xwarinên Makaûyî wekî Mîrateke Tevlihev

Pêjgeha Makaûyî yek ji diyardeyên herî berbiçav û xweş ên tevliheviya çandî ya li bajêr e. Ew bi gelemperî wekî “yekem xwarina fusion” a cîhanê tê binavkirin, ku koka wê vedigere sedsala 16an.⁶ Ev pêjgeh bi giranî di bin bandora pêjgehên Çînî (nemaze Kantonî) û Ewropî (bi taybetî Portekîzî) de maye, lê di heman demê de hêmanên ji Asyaya Başûr-rojhilat (wek Malezya û Endonezya) û cîhana Lusofon (wek Brezîlya, Mozambîk, Goa, û Tîmora Rojhilat) jî di nav xwe de dihewîne.²

Çêbûna vê pêjgeha bêhempa encama pêvajoyeke dîrokî ye. Dema ku keştiyanên Portekîzî li Makaûyê bi cih bûn, jinên wan (an jî aşpêjên wan) hewl dan ku xwarinên Ewropî yên ku pê nas bûn, bi bikaranîna malzemeyên herêmî yên Çînî û biharatên ku ji koloniyên din ên Portekîzî an jî ji benderên bazirganiyê yên li ser rêyên deryayî dihatin, ji nû ve biafirînin.⁶ Malzeme û teknîkên ku di pêjgeha Makaûyî de têne bikar anîn rêyên bazirganiyê yên Portekîzî û danûstandinên çandî yên ku Makaû tê de beşdar bûye nîşan didin. Her xwarinek çîrokek li ser vê dîrokê vedibêje. Mînak, Portekîzî ji Ewropayê derketin, li dora Afrîkayê geriyan, û bi rêya Hindistan û Malakayê gihîştin Makaûyê.³⁴ Di vê rêwîtiyê de, wan malzeme û teknîkên ji çandên cihêreng ên Afrîkî, Hindî, û Asyaya Başûr-rojhilat hildan.³⁴ Li Makaûyê, ev hêman bi pêjgeha herêmî ya Çînî re tevlihev bûn.³³

Teknîkên çêkirinê yên hevpar di pêjgeha Makaûyî de pijandin, biraştin, û grîlkirin in.² Bikaranîna biharatên cihêreng ên wekî zerdeçal (turmeric), şîrê gûzê नारियल, darçîn, û herwiha masîyê şor ê Portekîzî yê navdar, bacalhau, bîhn û çêjên taybet dide xwarinan.² Hin xwarinên Makaûyî yên herî navdar ev in:

• Minchi: Xwarineke komfortê ya îkonîk ku ji goştê hûrkirî (bi gelemperî goştê beraz an dewar) û kartolên hûrkirî yên sorkirî pêk tê, û bi gelemperî bi hêkek sorkirî li ser tê pêşkêşkirin.⁶
• Galinha à Portuguesa (Mirîşka bi Şêwaza Portekîzî): Mirîşkeke ku di sosa zerdeçal û şîrê gûzê de tê pijandin, bi gelemperî bi kartol, gêzer û zeytûnan re.³
• Galinha à Africana (Mirîşka Afrîkî): Mirîşkeke biraştî an grîlkirî ku bi sosa biharatî ya ji fistiq, gûzê नारियल, îsota sor û biharatên din tê pêçandin. Navê wê bandorên Afrîkî nîşan dide, lê biharatên Asyayî û teknîkên Portekîzî jî dihewîne.²
• Bacalhau: Gelek awayên çêkirina bakalhau hene, wek Bacalhau com Natas (bakalhau bi kremê) an jî topên bakalhau.
• Pato de Cabidela: Werdek ku di xwîna xwe de bi sîrke û biharatan tê pijandin, xwarineke kevneşopî ya Portekîzî ye ku li Makaûyê jî populer e.³³
• Pastéis de Nata (Tartên Hêkê yên Portekîzî): Şîraniyeke navdar a Portekîzî ku li Makaûyê pir tê hezkirin û bi berfirehî tê dîtin.³

Ji bilî van xwarinan, kevneşopiyeke civakî ya girîng a bi navê Cha Gordo (“Çaya Qelew”) jî heye. Ev dişibe çaya piştî nîvro ya Îngilîzî, lê pir berfirehtir e û ji bo pîrozkirina cejnên Katolîk, vaftîzm, rojbûn, an jî tenê ji bo hevdîtinên malbatî tê lidarxistin. Di Cha Gordo de cûrbecûr xwarinên şor û şîrîn ên Makaûyî têne pêşkêşkirin.³³

Pêjgeha Makaûyî di sala 2012an de wekî Mîrateke Çandî ya Nemaddî ya Makaûyê hate nasîn ³⁵ û ji hêla Buroya Karûbarên Çandî ve wekî beşek ji mîrata çandî ya bajêr tê parastin.¹⁵ Di sala 2017an de, Makaû wekî “Bajarê Afirîner ê Gastronomiyê” yê UNESCOyê hate binavkirin ³⁵, ku ev yek girîngiya parastina vê mîratê hê bêtir derdixe pêş. Tevî vê naskirinê, pêjgeha Makaûyî bi kêşeyên wekî modernîzasyon, guherîna adetên xwarinê, û kêmbûna kesên ku xwarinên kevneşopî çêdikin re rû bi rû ye.⁶ Xwarina Makaûyî bi giranî xwarineke malbatî bûye, ku reçeteyên wê ji nifşekî derbasî nifşekî din bûne.⁶ Bi guherîna şêwazên jiyanê û teqawidbûna xwediyên xwaringehên kevn, tirsa windabûna van kevneşopiyan heye.⁶ Ji ber vê yekê, hewldanên ji bo parastin û danasîna wê, wek yên ku ji hêla xwaringehên wekî Restaurante Litoral ⁶ û bi hevkariya di navbera saziyên perwerdehiyê yên wekî Enstîtuya Lêkolînên Tûrîzmê (IFTM) û komeleyên civakî yên wekî Associação dos Macaenses (ADM) ³⁶ têne kirin, ji bo domandina vê beşa girîng a nasnameya Makaûyê krîtîk in. Parastina pêjgeha Makaûyî ne tenê mijareke çandî ye, lê di heman demê de ji bo tûrîzm û nasnameya bajêr jî girîng e.

3.5. Festîval û Kevneşopiyên Civakî: Tevliheviya Di Pîrozbahî û Adetan De

Salnameya festîvalan a Makaûyê û adetên civakî yên rojane bi awayekî zelal dualîbûn û tevliheviya mîrata wê ya Çînî û Portekîzî nîşan didin. Li bajêr hem festîvalên kevneşopî yên Çînî û hem jî yên Portekîzî bi coşeke mezin tên pîrozkirin. Di nav festîvalên Çînî de yên herî girîng Sersala Çînî ya Heyvî (bi xemilandina kolanan bi xemlên bi xêr, fener û kulîlkan), Festîvala Keştiyên Ejdeha, û Festîvala A-Ma (ji bo xwedawenda deryavanan) ne.² Herwiha, festîvalên gelêrî yên din ên wekî Cejna Xwedayê Erdê Tou Tei, Meşa Êşa Xudanê Me, Cejna Bûda, û Cejna Kuan Tai (xwedayê şer û dewlemendiyê) jî beşek ji jiyana çandî ya Makaûyê ne.²

Ji aliyê Portekîzî ve, Festîvala Lusofonia yek ji bûyerên herî girîng e. Ev festîval, ku ji sala 1998an vir ve tê lidarxistin, çand, muzîk, û xwarina civakên Portekîzî-axêv ên li Makaûyê (ji Angola, Brezîlya, Cape Verde, Gîne-Bissau, Goa, Daman û Diu, Mozambîk, Portekîz, São Tomé û Príncipe, Tîmora Rojhilat, û civaka Makaûyî) pîroz dike.² Festîvala Lusofonia ne tenê pîrozkirina çanda Portekîzî ye, lê di heman demê de platformek e ji bo van civakan ku çandên xwe nîşan bidin û bi çanda Çînî re têkiliyê deynin, û girîngiya Makaûyê wekî platformeke danûstandina çandî di navbera Çîn û welatên Portekîzî-axêv de nîşan dide.³⁸ Her sal, balê dikişîne ser çanda taybet a yek ji civakên beşdar; mînak, di sala 2023an de bal li ser çanda Makaûyî bû ³⁸, û di sala 2024an de li ser çanda Goa, Damão û Diu.³⁹ Festîvaleke din a Portekîzî Cejna São João (St. John) e.²

Hin festîval û merasîm jî hêmanên tevlihev ên her du çandan nîşan didin. Mînak, Cejna Ejdehaya Serxweş, ku tê de ejdehayek ji kayê tê çêkirin û di kolanan de tê gerandin û şahîvan şerabê vedixwin, hêmanên çanda Çînî û Portekîzî li hev tîne.⁵ Meşa Xanima me ya Fatima (Procession of Our Lady of Fatima) jî bûyereke Katolîk a girîng e ku li Makaûyê bi awayekî taybet tê pîrozkirin û beşek ji mîrata nemaddî ya bajêr e.³

Di jiyana rojane de jî, adetên civakî yên Makaûyê vê tevliheviyê nîşan didin. Çanda Makaûyê bi giranî di bin bandora nirxên Çînî yên wekî yekitiya malbatê, rêzgirtina ji mezinan re, û helwesta bi heybet û bi edeb li hemberî kesên bihêz li qada giştî de maye.² Lêbelê, adetên silavdanê dikarin tevliheviyekê nîşan bidin; destgirtinên nerm hevpar in, û carinan maçkirina rûyan jî tê dîtin, her çend silavdana pir fermî bi maçkirina rûyan re baş nayê dîtin.² Wekî nîşana edebê, niştecihên herêmî bi gelemperî dema silavdanê çavên xwe hinekî dadixînin û ji têkiliya çavê ya dirêj dûr dikevin.² Navnîşana mirovan bi sernavên wan ên bi rûmet û paşnavên wan adet e.² Ev nîşan dide ku Makaûyiyan kodeke civakî ya hîbrîd pêş xistiye ku hêmanên ji her du çandan digire da ku têkiliyên civakî bi awayekî aram birêve bibin.

Di warê cil û bergan de, tevî ku cilên Rojava, nemaze di nav elîtan de, hevpar in, kincên kevneşopî yên Portekîzî an Çînî (wek Tangzhuang ji bo mêran û Qipao ji bo jinan) hîn jî di hin rewşan de, li gorî bawerî û şêwazên jiyanê, têne lixwekirin.¹ Ev jî cihêrengiya mîrata çandî nîşan dide.

Di dawiyê de, divê bê gotin ku qumar, tevî ku dibe ku ecêb xuya bike, bûye beşek yekbûyî ya çanda Makaûyê. Bi navûdengê xwe yê wekî “Las Vegasa Asyayê”, pîşesaziya qumarê ya geş bûye çavkaniyeke sereke ya aborî û kar ji bo niştecihên herêmî, û bi vî awayî bandor li ser şêwaza jiyan û çanda bajêr kiriye.¹

3.6. Hunerên Dîtbarî û Performansê: Bandora Hevbeş di Hunerê De

Hunerên performans û dîtbarî yên Makaûyê qadên girîng in ku tê de tevliheviya çandî ya Çînî û Portekîzî bi awayên cihêreng tê îfadekirin, muzakerekirin û pîrozkirin.

Di warê muzîkê de, li Makaûyê celebek muzîka hîbrîd di destpêka sedsala 20an de geş bû. Komên ku vê muzîkê pêk dianîn wekî “Tunas” dihatin nasîn. Li Portekîzê, komên “tuna” bi gelemperî ji xwendekarên zanîngehê pêk dihatin, lê li Makaûyê, van koman rêgezeke cuda girt û muzîka xwe bi şahiyên Karnavalê û festîvalên kolanan re tevlihev kirin. Repertuwara wan marşên karnavalê, balad, wals, baladên bi bandora Kantonî, fado (muzîka kevneşopî ya Portekîzî), polka, û hwd. dihewand.⁴⁰ Yek ji stranên herî naskirî yên vê serdemê guhertoya Patuá ya marşa karnavalê ya Brezîlyayî “Mamãe eu Quero” bû, ku navê “Mama Sa Filo” lê hatibû kirin.⁴⁰ Koma Makaûyî ya navdar Tuna Macaense, ku di sala 1935an de derket holê, hîn jî çalak e, her çend bi hin guhertinan di rêza xwe de be.⁴⁰ Ji bilî vê, muzîka ayînî ya Taoîst jî wekî beşek ji mîrata nemaddî ya Makaûyê tê parastin.³

Di warê reqsê de, li Makaûyê reqseke gelêrî ya yekane ku bi tevahî xweser be tune ye. Lêbelê, hem “Reqsa Şêr” a kevneşopî ya Çînî û hem jî “Reqsa Gelêrî ya Portekîzî” bi gelemperî di festîval û bûyerên çandî de têne pêşandan.² Reqsa Gelêrî ya Portekîzî ya ku li Makaûyê tê dîtin, bi demê re pêş ketiye û hêmanên çandî yên herêmî, bi beşdariya civakên Portekîzî, Makaûyî û Çînî, li xwe zêde kiriye. Muzîka ku bi vê reqsê re tê, carinan gotinên bi zaravaya Patuá an jî bi Mandarin dihewîne.⁴² Ev yek nîşan dide ku çawa formên hunerî yên îthalkirî bi ziman û mijarên herêmî re hatine adaptekirin.

Şano jî qadeke girîng a îfadeya çandî ye. Şanoya Patuá, ku zimanê kreolî yê di xetereyê de Patuá bikar tîne, wekî mîrateke çandî ya nemaddî ya girîng a Makaûyê tê nasîn.³ Ev şano bi gelemperî komediyên ku mijarên civakî û siyasî yên heyî bi awayekî satirîk û rexneyî digirin dest, pêşkêş dike.¹⁶ Koma şanoyê ya navdar Dóci Papiáçam di Macau, ku ji hêla Miguel de Senna Fernandes ve hatiye damezrandin, roleke sereke di vejandin û danasîna şanoya Patuá de dilîze.¹⁴ Bikaranîna zimanên herêmî (tevî zimanên kreolî) di hunerên performansê de ne tenê hunerê dewlemend dike, lê di heman demê de ji bo parastin û danasîna van zimanan jî dibe alîkar.

Di qada hunerên dîtbarî de, bandora hevbeş a çandên Çînî û Portekîzî bi zelalî xuya dike. Pêşangehên hunerî yên wekî “Oriental Portuguese Elegance – China Fashion Aesthetics” berhemên ku vê tevliheviyê di moda, zêr, karê metal, seramîk û lakê de nîşan didin, pêşkêş dikin.⁴³ Muzeya Hunerê ya Makaûyê (MAM), ku di sala 1999an de hatiye damezrandin, berhevokeke girîng a berhemên hunerî yên bi temaya Makaûyê dihewîne ku pêşketina hunerên bedew li bajêr û bandora hevbeş a çandên Çînî û Rojava nîşan didin.⁴⁴ Hunermendên Makaûyî yên hemdem ên wekî mîmar û wênesaz Carlos Marreiros, ku bi xwe jî Makaûyiyekî bi eslê xwe tevlihev e, û Filipe Dores, di berhemên xwe de bi awayên cihêreng vê tevliheviya çandî û nasnameya Makaûyî vedikolin û îfade dikin.³²

Herwiha, Lîsteya Mîrata Çandî ya Nemaddî ya Makaûyê gelek hêmanên din ên hunerî û performansê yên ku vê tevliheviyê an jî cihêrengiya çandî nîşan didin, dihewîne. Di nav van de Opera Kantonî, Amadekirina Çaya Giyayî ya kevneşopî, Nîgarên Darîn – bi taybetî Peykerên Xwedawendan, Muzîka Ayînî ya Taoîst, Festîvala Ejdehaya Serxweş, Bawerî û Adetên Mazu, Teknîkên Pêjgeha Makaûyî, û Cejna Xanima me ya Fatima hene.³

Înîsiyatîfên wekî Festîvala Hunerê ya Makaûyê û bi taybetî “Hevdîtin li Makaûyê – Festîvala Huner û Çandê ya di navbera Çîn û Welatên Portekîzî-axêv de” ³⁹, ne tenê ji bo pêşandana hunerê ne, lê di heman demê de ji bo xurtkirina nasnameya çandî ya Makaûyê û rola wê ya wekî pireke di navbera Çîn û cîhana Lusofon de jî girîng in. Van festîvalan, ku hunermendên herêmî, ji Çîna parzemînî, û ji welatên Portekîzî-axêv tînin cem hev ³⁹, nîşan didin ku çawa huner bi awayekî çalak ji bo pêşxistina armancên dîplomasiya çandî û ji bo xurtkirina pozîsyona Makaûyê wekî navendeke çandî ya navneteweyî tê bikaranîn.

Beşa 4: Nasnameya Makaûyî: Pêvajoya Kreolîzasyonê û Civaka Hemdem

Nasnameya Makaûyî, ango “Makaûbûn” (Macanese identity), encama pêvajoyeke dîrokî ya dirêj û kompleks a tevliheviya çandî û etnîkî ye. Civaka Makaûyî, ku bi Portekîzî wekî Macaense tê nasîn, bi giranî ji neviyên zewacên di navbera mêrên Portekîzî yên ku di sedsalên 16an û pê de hatine herêmê û jinên ji gelên cihêreng ên Asyayî (bi taybetî Çînî, lê herwiha Malayî, Hindî, Japonî, û yên din) û carinan jî Afrîkî pêk tê.² Ev pêkhatina destpêkê ya cihêreng bingeha ji bo pêvajoya kreolîzasyonê danî.

Kreolîzasyon têgeheke ku ji bo ravekirina pêvajoyên tevliheviya çandî yên ku di encama têkiliya demdirêj a di navbera komên çandî yên cihêreng de çand û nasnameyên nû diafirînin, tê bikaranîn.⁵³ Li Makaûyê, ev pêvajo bi awayekî zelal di ziman (derketina zaravaya Patuá), pêjgeh (afirandina xwarinên Makaûyî yên fusion), adetên civakî, û di serî de, di nasnameya Makaûyî ya hîbrîd de xwe nîşan dide.³⁵ Nasnameya Makaûyî ne tenê encama tevliheviya biyolojîk e, lê di heman demê de encama pêvajoyeke çandî ya kreolîzasyonê ye ku tê de hêmanên ji çandên cuda bi awayekî afirîner hatine adaptekirin û ji nû ve şîrovekirin. Ev pêvajo bi “ambivalansê” dagirtî ye, ji ber ku Makaûyî di navbera nasnameyên Portekîzî û Çînî de cih digirin û carinan neçar dimînin ku pozîsyonên xwe yên ambivalent birêve bibin.⁵⁴ Ew “fêr bûne ku çawa pozîsyonên ambivalent wekî beşek cewherî ya manîpulasyona nasnameya xwe û stratejiyên taybetî yên ji bo entegrasyon û cihêbûnê pêk bînin” ⁵⁴, ku ev yek nîşan dide ku nasnameya Makaûyî ne tiştekî sabit e, lê stratejiyeke zindîbûn û adaptasyonê ye di nav şert û mercên dîrokî û civakî yên guherbar de.

Di dîrokê de, civaka Makaûyî roleke girîng wekî navbeynkar di navbera hikûmeta kolonyal a Portekîzî, ku hindik agahdarî li ser Çîniyan hebû, û piraniya nifûsa Çînî, ku ew jî hindik agahdarî li ser Portekîziyan hebûn, lîstiye.⁶ Gelek Makaûyî di rêveberiya kolonyal de kar dikirin û di dibistanên Portekîzî de perwerde dibûn.⁵⁰ Faktorên sereke yên ku ji bo xwe-naskirina wekî Makaûyî dihatin bikaranîn bi gelemperî ziman (girêdana bi zimanê Portekîzî re, tevî ku gelek kes Kantonî jî dizanîn), ol (bi piranî nasnameya bi Katolîkîzmê re), û têgihiştina eslê xwe yê tevlihev (xwîna Ewropî û Asyayî) bûn.⁵¹ Lêbelê, pênaseya “Makaûyî” her dem mijara nîqaşê bûye û li ser wê lihevhatineke zelal û yekgirtî tune.¹⁵ Heta roja îro jî, kesekî Çînî yê ku li Makaûyê ji dayik bûye, bi gelemperî xwe wekî Makaûyî (Macaense) pênase nake, ji ber ku ev têgeh bi dîrokî bi koma Ewrasyayî ya bi mîrata Portekîzî ve girêdayî ye.⁵²

Serdema modern, nemaze piştî vegerandina Makaûyê ji Çînê re di sala 1999an de, kêşe û geşedanên nû ji bo nasnameya Makaûyî bi xwe re aniye.⁵⁵ Zêdebûna bandora Çîna parzemînî û pêvajoya ku carinan wekî “Sînîzekirin” tê binavkirin, zextek li ser parastina taybetmendiyên çandî yên Makaûyî yên bêhempa çêkiriye. Berî vegerandinê jî, Makaûyî ji bo parastina îmtiyazên xwe yên di bin rêveberiya Portekîzî de, carinan neçar mabûn ku hin aliyên çanda xwe ya kreolî kêm bikin û bêtir hêmanên çanda Portekîzî bihewînin.⁵¹ Niha, hin Makaûyî ji bo ku baştir bi piraniya Çînî re li hev bikin, dibe ku xwe ji hin aliyên “Portekîziyetê” dûr bixin, lê yên din bi tundî bi nasnameya xwe ya Makaûyî û mîrata xwe ya tevlihev serbilind in.⁵⁵ Ev yek tansiyoneke di navbera asîmîlasyon û parastina cihêrengiyê de nîşan dide.

Kêmbûna bikaranîna zimanê Patuá yek ji nîşanên vê kêşeyê ye.¹³ Lêbelê, nifşên nû yên Makaûyî li rê û rêbazên nû digerin ji bo adaptekirina bi şert û mercên nû re û di heman demê de ji bo parastina civak û çanda xwe.⁵⁵ Wêje û sînema wekî navgînên girîng ji bo lêkolîn, îfadekirin, û (ji nû ve) avakirina nasnameya Makaûyî derketine holê. Nivîskarên wekî Henrique de Senna Fernandes, ku di berhemên xwe de jiyan û adetên Makaûyî yên serdemên borî teswîr dikin ⁵⁶, û fîlmên ku li ser mîrata çandî ya nemaddî û bîra kolektîf hûr dibin ⁵⁸, ji bo têgihiştin û danasîna “Makaûbûnê” girîng in. Herwiha, bandora globalîzasyonê û serdestiya pîşesaziya qumarê li ser aboriya Makaûyê jî pirsên nû li ser pêşeroja nasnameya herêmî û taybetmendiyên çandî yên bajêr derdixe holê.⁶⁰

Bi giştî, nasnameya Makaûyî wekî “bîranîna hevdîtina ambivalent a di navbera du aliyên Ewrasyayê de (Çîn û Portekîz)” ⁵⁴ dikare were dîtin. Ew nasnameyeke di bin guherînê de ye, ku pêşeroja wê bi kapasîteya civakê ve girêdayî ye ku di navbera parastina mîrata xwe ya bêhempa û adaptasyona bi realîteyên nû yên siyasî, aborî û civakî re hevsengiyekê bibîne.

Beşa 5: Parastina Mîrata Çandî û Statîstîkên Têkildar

Parastina mîrata çandî ya dewlemend û cihêreng a Makaûyê, ku encama tevliheviya sedsalan a bandorên Çînî û Portekîzî ye, ji bo domandina nasnameya bêhempa ya bajêr û ji bo pêşeroja wê wekî navendeke tûrîzmê ya girîng, xwedî roleke krîtîk e. Hewldanên ji bo parastinê hem mîrata maddî (avahî, cihên dîrokî) û hem jî mîrata nemaddî (ziman, kevneşopî, hunerên performansê, pêjgeh) dihewînin.

Yek ji gavên herî girîng di naskirin û parastina mîrata maddî ya Makaûyê de, tomarkirina Navenda Dîrokî ya Makaûyê wekî Mîrateke Cîhanî ya UNESCOyê di sala 2005an de bû.²⁴ Ev navend zêdetirî bîst avahî û qadên giştî yên ku şahidiya hevdîtin û hevjiyana çandên Çînî û Portekîzî dikin, di nav xwe de dihewîne.

Buroya Karûbarên Çandî (ICM), ku di sala 1982an de hatiye damezrandin, saziya sereke ya hikûmetê ye ku berpirsiyarê pêşxistina danûstandina çandî ya Çînî-Portekîzî û parastina mîrata çandî ya Makaûyê ye.⁶¹ ICM berpirsiyar e ji restorekirin, parastin û vejandina mîrata çandî ya nelivî (maddî).⁶¹ Bi derxistina Qanûna Parastina Mîrata Çandî (Qanûna Hejmar 11/2013), parastina mîrata çandî ya nemaddî jî bi awayekî fermî kete bin sîwana qanûnî.⁴⁷ Li gorî daneyên Hezîrana 2020an, 70 hêman li ser Envantera Mîrata Çandî ya Nemaddî ya Makaûyê hatine tomarkirin, û 12 ji van hêmanan li ser Lîsteya Mîrata Çandî ya Nemaddî ya Makaûyê hatine nivîsandin. Herwiha, 11 hêmanên mîrata nemaddî ya Makaûyê li ser Lîsteya Nûneratiyê ya Neteweyî ya Mîrata Çandî ya Nemaddî ya Çînê ne.⁴⁷ Înîsiyatîfên nû yên parastinê yên wekî Plana Parastin û Rêvebirinê ya Navenda Dîrokî ya Makaûyê (Rêziknameya Îdarî ya Hejmar 4/2024) û damezrandina Navenda Çavdêriya Mîrata Cîhanî ya Makaûyê ⁶³ nîşan didin ku hikûmet hewl dide ku sîstemeke rêveberiya mîratê ya bibandor û domdar ava bike. ICM herwiha bi rêya çalakiyên giştî, pêşangehan, û bernameyên perwerdehiyê hewl dide ku hişmendiya gel li ser girîngiya parastina mîratê zêde bike.⁶⁴

Ji bilî hewldanên hikûmetê, kom û komeleyên civaka sivîl jî roleke girîng di parastina mîrata çandî ya Makaûyê de dilîzin. Komeleyên Makaûyî yên wekî Associação dos Jovens Macaenses (AJM) û Associação dos Macaenses (ADM), û herwiha Casas de Macau (Malên Makaûyê) yên ku li çaraliyê cîhanê ji hêla dîasporaya Makaûyî ve hatine damezrandin, bi awayekî çalak ji bo parastin û danasîna çand, ziman (Patuá), pêjgeh û nasnameya Makaûyî dixebitin.¹⁴ Mînak, ADM bi Enstîtuya Lêkolînên Tûrîzmê (IFTM) re ji bo danasîna pêjgeha Makaûyî çalakiyên hevbeş li dar dixe.³⁶ Confraria da Gastronomia Macaense (Biratiya Pêjgeha Makaûyî) jî saziyeke din e ku ji bo parastin û danasîna xwarinên kevneşopî yên Makaûyî çalak e.⁶⁷ Ev yek girîngiya înîsiyatîfên ji binî ve (bottom-up) li kêleka polîtîkayên ji jor ve (top-down) nîşan dide.

Lêbelê, parastina mîrata çandî ya Makaûyê bi kêşeyên mezin re rû bi rû ye. Yek ji kêşeyên sereke tûrîzma zêde ye. Hejmara tûrîstên ku serdana Makaûyê dikin, bi awayekî berbiçav zêde bûye; ji nêzîkî 7 mîlyon tûrîst di sala 1999an de, ev hejmar di sala 2018an de gihîştiye zêdetirî 28.2 mîlyonî.²⁷ Ev herikîna mezin a tûrîstan dibe sedema qelebalixiyeke zêde li cihên mîratî û dikare bandoreke neyînî li ser ezmûna dîtbarî û parastina fîzîkî ya van cihan bike.²⁷

Kêşeyeke din a girîng pêşketina bajarvaniyê ya bilez û pirsgirêka “dîmenên girtî” ye. Ji ber qada erdî ya bisînor a Makaûyê û zêdebûna nifûsê (li gorî daneyên DSEC, nifûsa Makaûyê di çaryeka yekem a 2024an de 686,400 kes bû ²⁷, di dawiya 2024an de gihîşt 688,300 kesî ⁶⁹, û di dawiya çaryeka yekem a 2025an de 687,900 kes bû ⁷⁰), zexteke mezin li ser çavkaniyên erd û xaniyan heye. Ev yek bûye sedema avakirina gelek avahiyên bilind, ku di hin rewşan de dîmenên cihên mîratî yên girîng, wek Fenera Guia, asteng kirine û yekitiya wan a dîrokî û estetîk xistine xeterê.²⁷ UNESCOyê gelek caran hikûmeta Makaûyê li ser vê pirsgirêkê hişyar kiriye.²⁷

Ji bilî mîrata maddî, domandina mîrata çandî ya nemaddî jî bi kêşeyan re rû bi rû ye. Kêmbûna eleqeya nifşên ciwan ji bo hînbûn û domandina kevneşopiyên wekî zimanê Patuá, hunerên destan, an jî hin teknîkên pêjgehê, gefek li ser berdewamiya van hêmanên çandî çêdike.⁷² Dema ku hin hêmanên wekî pêjgeha Makaûyî û şanoya Patuá wekî “mîrata fermî” hatine nasîn û hin hewldan ji bo parastina wan hene ¹⁶, dibe ku gelek hêmanên din ên çanda gelêrî an jî “mîrata nediyar” ²⁸ di bin zexta modernîzasyonê de bin û bi heman rengî neyên parastin. Ev yek dikare bibe sedema windabûna beşek ji cihêrengiya çandî ya Makaûyê.

Ji bo ku em çarçoveyeke baştir ji bo têgihiştina van kêşeyan û girîngiya mîrata çandî ya Makaûyê pêşkêş bikin, li jêr çend tablo hene ku daneyên demografîk, etnîkî, zimanî, olî û tûrîzmê yên têkildar nîşan didin:

Tablo 1: Daneyên Demografîk ên Giştî yên Makaûyê

Nîşanker	Dane	Çavkanî
Hejmara Giştî ya Nifûsê (Q1 2025)	687,900 kes	70
Tîrêjiya Nifûsê (2024 texmîn)	20,300 kes/km²	17
Temenê Navîn (Sensus 2021)	38.4 sal	73
Rêjeya Nifûsa Kal (65+ salî) (Sensus 2021)	%12.1	74
Rêjeya Zayînê (2024)	5.3‰ (5.3 ji hezarî)	69
Hejmara Malbatan (Dawiya 2024)	205,000	69

Ev tablo çarçoveyeke demografîk a bingehîn ji bo têgihiştina Makaûyê pêşkêş dike. Daneyên wekî tîrêjiya bilind a nifûsê û zêdebûna rêjeya pîrbûnê zextên li ser çavkaniyan û mîrata çandî ronî dikin.

Tablo 2: Pêkhateya Etnîkî û Zimanî ya Makaûyê (Daneyên Texmînî)

Kom	Rêje (%)	Zimanên Sereke yên Têne Axaftin (li gorî komê an giştî)	Çavkanî (ji bo rêje û zimanan)
Çînî	~88-95	Kantonî (piranî), Mandarin	10 (daneyên 2006)
Portekîzî	~1.7-3	Portekîzî	10
Makaûyî (Eslê Tevlihev)	~1-2	Portekîzî, Kantonî, Patuá (kêm)	11
Fîlîpînî	~4.6 (daneyên 2016)	Tagalog, Îngilîzî	17
Vîetnamî	~2.4 (daneyên 2016)	Vîetnamî	17
Yên Din	~2.8 (daneyên 2016)	Îngilîzî, zimanên din	17
Zimanên Fermî		Kantonî, Portekîzî	2
Zimanê Patuá	~50 axêver (2007)	Patuá	12

Ev tablo cihêrengiya etnîkî û zimanî ya ku bingeha tevliheviya çandî ya Makaûyê ye, nîşan dide. Rêjeyên etnîkî serdestiya koma Çînî nîşan didin, lê hebûna komên Portekîzî û Makaûyî girîngiya mîrata tevlihev piştrast dike. Daneyên zimanî ne tenê statuya zimanên fermî, lê di heman demê de rewşa zimanên kêmaniyan ên wekî Patuá jî ronî dike.

Tablo 3: Belavbûna Olî li Makaûyê (Daneyên Texmînî)

Ol/Bawerî	Rêje (%)	Çavkanî
Bûdîzm (tevî olên gelêrî yên Çînî)	%58.7 – %80	17 (daneyên 2021 an giştî)
Katolîkîzma Romanî	%4.9 – %9	10
Bê Ol	%15.8	76 (daneyên 2021)
Protestanîzm	%1.6	76 (daneyên 2021)
Yên Din (Îslam, Daoîzm, hwd.)	~%2 – %13.7	1

Ev tablo dîmenek kwantîtatîf a hevjiyana olî li Makaûyê pêşkêş dike. Ew serdestiya baweriyên Çînî nîşan dide lê di heman demê de hebûna girîng a Katolîkîzmê, ku mîrateke Portekîzî ye, piştrast dike. Ev dane argumana li ser sînkretîzm û toleransa olî xurtir dike.

Tablo 4: Statîstîkên Tûrîzmê û Bandora wê ya Potansiyel li ser Mîrata Çandî ya Makaûyê

Nîşanker	Dane	Çavkanî
Hejmara Geştyarên Salane (1999)	~7 mîlyon	27
Hejmara Geştyarên Salane (2018)	28.213 mîlyon	27
Hejmara Hatina Geştyaran (Adar 2025)	3,068,920 kes	71
Dahata Giştî ji Lîstikên Şansê (Nîsan 2025)	18,858 mîlyon MOP	71

Ev tablo mezinahiya pîşesaziya tûrîzmê ya Makaûyê û girêdayîbûna aboriya wê bi vê sektorê re nîşan dide. Zêdebûna hejmara tûrîstan rasterast bi kêşeyên parastina mîratê yên wekî qelebalixî û zexta li ser binesaziyê ve tê girêdan. Ev dane alîkariyê dide têgihiştina hevsengiya dijwar a di navbera berjewendiyên aborî û parastina çandî de.

Parastina mîrata çandî li Makaûyê ne tenê erkekî teknîkî ye, lê di heman demê de pêvajoyeke siyasî û civakî ya kompleks e ku pêdivî bi hevkariya hemû aliyên têkildar heye.

Beşa 6: Encambêjî û Pêşniyarên Giştî

Lêkolîna li ser tevliheviya çandî ya Çînî û Portekîzî li Makaûyê dîmenekî pir-qatî û dînamîk a mîraseke bêhempa derdixe holê. Makaû ne tenê cîhek e ku du çandên mezin li hev rasthatin e, lê di heman demê de qadeke afirîner e ku tê de çandeke sêyemîn, ya Makaûyî, bi nasname, ziman (Patuá), pêjgeh, mîmarî û kevneşopiyên xwe yên xweser geş bûye. Ev tevliheviya çandî ne pêvajoyeke statîk e, lê bi guherînên siyasî, aborî û civakî yên ku di dirêjahiya sedsalan de pêk hatine, bi awayekî domdar hatiye şekildanîn û ji nû ve hatiye pênasekirin. Ji statuya wê ya destpêkê wekî bendereke bazirganiyê ya di bin “dadweriya tevlihev” de heta veguherîna wê bo Herêmeke Îdarî ya Taybet a Çînê, Makaû karîbû ku vê mîrata dualî biparêze û di heman demê de wê veguherîne nasnameyeke nû.

Diyar e ku “Makaûbûn” (Macaoness) ne tenê têgeheke akademîk e, lê hêzeke zindî û sermayeyeke çandî ya girîng e. Cihêrengî û tevliheviya çandî ya Makaûyê ne tenê mîrateke dîrokî ye, lê di heman demê de sermayeyeke ku dikare ji bo pêşxistina tûrîzma çandî ya domdar, xurtkirina têkiliyên navneteweyî (nemaze wekî pirek di navbera Çîn û cîhana Lusofon de), û dewlemendkirina jiyana civakî ya herêmî were bikaranîn.⁸ Lêbelê, ev sermaye pêdivî bi veberhênan û rêveberiyeke baldar û stratejîk heye da ku li hemberî zextên globalîzasyonê, modernîzasyonê û entegrasyona aborî ya bilez were parastin.

Pêşeroja nasnameya çandî ya Makaûyê û mîrata wê ya bêhempa bi kapasîteya wê ve girêdayî ye ku di navbera parastina van taybetmendiyên xweser û adaptasyona bi realîteyên sedsala 21an re hevsengiyekê bibîne. Kêşeyên wekî tûrîzma zêde, pêşketina bajarvaniyê ya ku gefê li yekitiya dîtbarî ya cihên dîrokî dixwe, û kêmbûna eleqeya nifşên ciwan ji hin hêmanên mîrata nemaddî re, pirsgirêkên cidî ne ku divê bi awayekî berfireh bên çareserkirin.

Ji bo vê yekê, pêwîstî bi nêzîkatiyeke holîstîk ji bo parastina çandî heye. Ev nêzîkatî divê ne tenê li ser parastina avahiyan an tomarkirina zimanan bisekine, lê divê perwerdehiyê, beşdariya çalak a civakê, polîtîkayên bajarvaniyê yên hesas ên ku hevsengiya di navbera pêşketin û parastinê de digirin ber çavan, û piştgirîkirina aboriyên herêmî yên ku bi çandê ve girêdayî ne (wek xwaringehên Makaûyî yên kevneşopî an jî hunerên destan) jî dihewîne. Mînak, parastina zimanê Patuá bi piştgirîkirina şanoya Patuá û înîsiyatîfên perwerdehiyê yên din ve girêdayî ye; parastina pêjgeha Makaûyî bi piştgirîkirina xwaringehên malbatî, perwerdekirina aşpêjên nû, û veguhestina zanînê ji nifşên nû re pêkan e. Hewldanên serkeftî yên parastinê, wek hevkariya di navbera saziyên hikûmetê, saziyên perwerdehiyê, û komên civaka sivîl de (mînak, hevkariya IFTM û ADM ji bo pêjgehê ³⁶), divê bên teşwîqkirin û berfirehkirin.

Di warê lêkolînên paşerojê de, çend qad hene ku pêdivî bi kûrbûneke zêdetir heye:

1. Dînamîkên Nasnameya Makaûyî ya Hemdem: Bi taybetî di nav nifşên ciwan ên ku piştî vegerandina Makaûyê ji Çînê re mezin bûne, têgihiştin û îfadeyên nasnameya Makaûyî çawa diguherin? Bandora perwerdehiyê, medyaya civakî, û têkiliyên bi Çîna parzemînî û cîhana derve re li ser vê nasnameyê çi ne?
2. “Mîrata Nediyar” û Çanda Gelêrî: Ji bilî hêmanên mîratê yên ku bi awayekî fermî hatine nasîn, kîjan aliyên din ên çanda gelêrî ya Makaûyê (wek çîrokên devkî, stranên gelêrî yên kêm-naskirî, adetên malbatî yên taybet) di xetereya windabûnê de ne û çawa dikarin bên belgekirin û parastin?
3. Bandora Aboriya Qumarê li ser Çandê: Ji bilî bandorên aborî, pîşesaziya qumarê ya serdest çawa bandorê li ser nirxên çandî, têkiliyên civakî, û îfadeyên hunerî yên li Makaûyê dike?
4. Rola Zimanê Portekîzî di Pêşerojê de: Bi kêmbûna hejmara axêverên zikmakî û zêdebûna girîngiya Mandarin, rola zimanê Portekîzî di parastina cihêrengiya çandî ya Makaûyê û di xurtkirina rola wê ya wekî pireke bi cîhana Lusofon re dê çawa be?

Di encamê de, Makaû mînakeke zindî û balkêş a adaptasyon û afirîneriya mirovahiyê ye di rûbirûbûna çandan de. Parastina mîrata wê ya bêhempa ne tenê ji bo Makaûyê bi xwe, lê ji bo têgihiştina giştî ya li ser pêvajoyên tevliheviya çandî û hevjiyana aştiyane di cîhaneke globalîzekirî de jî girîng e. Pêdivî ye ku polîtîkayên parastina çandî berfirehtir û tevlîkartir bin, û piştgirî ji înîsiyatîfên civaka sivîl re were dayîn da ku ev mîrata dewlemend ji bo nifşên paşerojê jî were parastin.

Xebatên wergirtî

1. Macau Culture and Traditions: What to know – Goway Travel, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.goway.com/destinations/asia/macau/culture-and-traditions
2. Culture of Macau – Regional Traditions, Language, History & More – Holidify, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.holidify.com/pages/culture-of-macau-4190.html
3. Macau, 400+ Years of Sino-Portuguese Cultural Fusion 2025 – The China Journey, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.thechinajourney.com/macau/
4. Macau – (World History – 1400 to Present) – Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://library.fiveable.me/key-terms/world-history-since-1400/macau
5. Exploring The Citys Cultural Fusion – FasterCapital, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://fastercapital.com/topics/exploring-the-citys-cultural-fusion.html
6. Preserving Macao’s fusion cuisine with recipes passed down generations – AP News, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://apnews.com/article/macao-food-history-handover-portugal-china-01daddb91239b9f8ace21fb7d667b51f
7. Macau: The internationalization of an historical autonomy, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-86332008000200003
8. Bridging Cultures and Economies: The Transformative Power of Sino-Portuguese Cooperation 連接文化與經濟促進中葡友好合作 – Institute of Global and Public Affairs, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://igpa.fss.um.edu.mo/bridging-cultures-and-economies-the-transformative-power-of-sino-portuguese-cooperation/
9. Sino-Portuguese Relations via Macau in the 16th and 17th Centuries, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, http://www.icm.gov.mo/rc/viewer/20007/860
10. Macau (01/02) – State.gov, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/macau/26742.htm
11. Macau | History, Geography, & Map | Britannica, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.britannica.com/place/Macau-administrative-region-China
12. Macanese Patois – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Macanese_Patois
13. Macanese language, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.macaneselibrary.org/pub/uiExtFiles/Articles/Misc/RemediosGeorgePatua.htm
14. Macanese willing to be bridge for China-PSCs exchanges: Miguel de Senna Fernandes – The Macau Post Daily, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.macaupostdaily.com/news/23555
15. The mysteries of the Macanese culture | – wgm8.com, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://wgm8.com/the-mysteries-of-the-macanese-culture/
16. Patuá Theatre – Intangible Cultural Heritage, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.culturalheritage.mo/en/detail/100031
17. Macau – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Macau
18. Macau | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/geography-and-cartography/macau
19. A-Ma Temple, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.culturalheritage.mo/en/plans/21001/32008
20. Belief and Customs of A-Ma-Intangible Cultural Heritage-Cultural Heritage, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.culturalheritage.mo/en/detail/100034
21. Events and festivals in Macau – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Events_and_festivals_in_Macau
22. Ruins of St. Paul’s College (Former Mater Dei Church, forecourt and staircase) – 澳門世界遺產, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.wh.mo/en/site/detail/18
23. Ruins Of St. Paul’s: Travel Tips & FAQs 2025, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://travelchinawith.me/attractions/macau/ruins-of-st-pauls/
24. Historic Centre of Macau – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Historic_Centre_of_Macau
25. Faith’s Frontiers: An Exploration of Religious Syncretism and Cultural Adaptation in the “Guanyin/Madonna and Child” Painting – MDPI, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.mdpi.com/2077-1444/16/1/36
26. Chinese Religious Syncretism in Macau | Orientis Aura, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://journals.usj.edu.mo/index.php/orientisaura/article/view/20
27. World Heritage in Macau and its Blocked view problems – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/388105103_World_Heritage_in_Macau_and_its_Blocked_view_problems
28. World Heritage in Macau and its Blocked view problems, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://fhssjournal.org/index.php/ojs/article/download/35/34/39
29. http://www.topchinatravel.com, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.topchinatravel.com/china-attractions/senado-square.htm#:~:text=Senado%20square%20in%20Macau%20was,their%20strength%20and%20military%20power.
30. Historic Centre of Macau | PDF – Scribd, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.scribd.com/document/44300613/Senado-Square
31. Study of Heritage Conservation in Macau, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.amo.gov.hk/filemanager/amo/common/download-area/liberal-studies-teaching-kit/teaching_kit_10-e.pdf
32. My Heart is in Macau: “Local Portuguese” Carlos Marreiros – Taiwan Panorama, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.taiwan-panorama.com/en/Articles/Details?Guid=19310238-3d8a-4ad3-89f3-a5c376c70d58&CatId=7&postname=My%20Heart%20is%20in%20Macau%3A%0A%22Local%20Portuguese%22%20Carlos%20Marreiros
33. Macanese cuisine – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Macanese_cuisine
34. Macanese Gastronomy – Intangible Cultural Heritage, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.culturalheritage.mo/en/detail/100032
35. i Classifications and Representations of Macanese Cuisine: from Domestic Kitchen to Casino Hotel Annabel Jackson, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://research.gold.ac.uk/id/eprint/34016/1/ICCE_thesis_JacksonA_2023.pdf
36. IFTM in collaboration with ADM to present Macanese Food Promotion, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.gov.mo/en/news/260431/
37. IFTM promotes Macanese food, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.tdm.com.mo/en/news-detail/659387?lang=en&isvideo=false
38. 4th Encounter in Macao – Arts and Cultural Festival between China and Portuguese-speaking Countries and 25th Lusofonia Festival inaugurated – NEWS GOV-MO, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.gcs.gov.mo/detail/en/N22Jbim1aq;jsessionid=AC848C15C44F02946FE82E0CD65DEBAA.app09?category=Tourism_and_Culture
39. Arts and Cultural Festival between China and the Portuguese-speaking Countries” concluded successfully highlighting Macao’s appeal with harmonious fusion of East and West, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.macauculture.gov.mo/en/news/detail/23109
40. Music of Macau – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Music_of_Macau
41. The Inspiration of the Fusion of Chinese and Western Cultures for the Development of Macau City – Clausius Scientific Press, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.clausiuspress.com/assets/default/article/2024/01/13/article_1705162289.pdf
42. Portuguese Folk Dance-Intangible Cultural Heritage-Cultural Heritage, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.culturalheritage.mo/en/detail/102244
43. MUST launches Sino-Portuguese fashion exhibition – Macao News, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://macaonews.org/life/arts-culture/macau-must-sino-portuguese-fashion-exhibition/
44. Wandering across the Landscape – Macao Museum of Art (MAM), erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.mam.gov.mo/en/exhibition/46
45. Carlos Marreiros – Artfem, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://artfem.org/carlos-marreiros/
46. Artists from Portuguese-speaking Countries and Macao display their works during the 9th Cultural Week of China and Portuguese-speaking Countries, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.forumchinaplp.org.mo/en/news/view/693
47. Intangible Cultural Heritage/Overview, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.culturalheritage.mo/en/detail/101789
48. Intangible Cultural Heritage/Overview, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.culturalheritage.mo/en/detail/101789?AspxAutoDetectCookieSupport=1
49. Arts and Cultural Festival between China and Portuguese-speaking Countries, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.icm.gov.mo/fcp/2023/en/intro
50. Macanese people – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Macanese_people
51. Colonial representations of Macao and the Macanese: Circulation, knowledge, identities and challenges for the future – Repositório da Universidade de Lisboa, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://repositorio.ulisboa.pt/jspui/bitstream/10451/47150/1/ICS_PFMatos_Colonial.pdf
52. Personal identity and ethnic ambiguity: naming practices among the Eurasians of Macao’:, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://repositorio-cientifico.uatlantica.pt/bitstream/10884/419/1/1994_Macau.pdf
53. Creolization : History, Ethnography, Theory 9781598747607, 9781598742787, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://dokumen.pub/creolization-history-ethnography-theory-9781598747607-9781598742787.html
54. Identity Ambivalences of the Eurasian Macanese: Historical Dynamics, Political Regimes and Food Practices – Repositório da Universidade de Lisboa, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://repositorio.ulisboa.pt/bitstream/10400.5/21495/1/MacaneseAmbivalence_Lusotopie2021.pdf
55. ePrints Soton – University of Southampton, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://eprints.soton.ac.uk/418014/1/Margarida_Cheung_Vieira_final_copy.pdf
56. FERNANDES, HENRIQUE RODRIGUES DE SENNA (1923-2010) – Memórias de Macau, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.macaumemory.mo/entries_2b8bd92ce1f9489ebe9e8f9ef523e6f4?token=4QWdVgFriF/PJaRAG4V4rQ==&lgType=pt
57. Novels and Short Stories from Macau: Two Different Perspectives – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/341731458_Novels_and_Short_Stories_from_Macau_Two_Different_Perspectives
58. Literary Translation and Cultural Identity in Contemporary Macao (1980-2018) – White Rose eTheses Online, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://etheses.whiterose.ac.uk/id/eprint/25737/1/WAN_T_Languages%20Cultures%20and%20Societies_PhD_2019.pdf
59. Full article: Back to Common Roots: Exotic Imagination and Cultural Identity in Cinematic Macao – Taylor & Francis Online, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02560046.2025.2471917?af=R
60. Full article: Back to Common Roots: Exotic Imagination and Cultural Identity in Cinematic Macao – Taylor & Francis Online, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02560046.2025.2471917?src=
61. Cultural Affairs Bureau, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.macauculture.gov.mo/en/introduction
62. Cultural Affairs Bureau Macao – Culture360.org, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://culture360.asef.org/resources/cultural-affairs-bureau-macao/
63. World Cultural Heritage HISTORIC CENTRE OF MACAO State of Conservation Report 2024 (C 1110), erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://whc.unesco.org/document/209716
64. Promotion and Education – Historic Centre of Macau, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, http://cah3548macau.weebly.com/promotion-and-education.html
65. Associação Dos Jovens Macaenses |, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://ajmacaenses.com/
66. Casa De Macau USA: Home, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.casademacauusa.net/
67. Macanese Cuisine Articles｜Macao University of Tourism Library, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://lib.utm.edu.mo/en/macanese_cuisine/category/9?&p=2
68. Culinary demonstrations of 23 Creative Cities of Gastronomy start in Macau, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.plataformamedia.com/en/2023/07/03/culinary-demonstrations-of-23-creative-cities-of-gastronomy-start-in-macau/
69. Demographic statistics for the whole year and the fourth quarter of 2024, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.gov.mo/en/news/353271/
70. Demographic statistics for the first quarter of 2025 – Macao SAR Government Portal, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.gov.mo/en/news/358198/
71. Home Page — Statistics and Census Service – 澳門統計局, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.dsec.gov.mo/en-US/
72. Spatial Distribution Characteristics and Sustainable Inheritance Strategies of National Traditional Fine Arts Intangible Cultural Heritage in China – MDPI, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.mdpi.com/2071-1050/16/11/4488
73. Censos 2021, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.dsec.gov.mo/Censos2021/en-US/
74. Detailed Results of 2021 Population Census – Macao SAR Government Portal, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.gov.mo/en/news/270164/
75. The state of Multilingualism in Macau SAR: An Update Paper submitted to: Chinese Cross Currents David C.S. Li Last updated – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://www.researchgate.net/profile/Wai-Mun-Leung-2/publication/343403599_lichuchenglianghuimin_2011_aomenyuyanxianzhuangzaitan_’The_state_of_Multilingualism_in_Macau_SAR_An_Update’shenzhoujiaoliuChinese_Cross_Currents_81_82-96/links/5f287431299bf134049ebc84/lichuchenglianghuimin-2011-aomenyuyanxianzhuangzaitan-The-state-of-Multilingualism-in-Macau-SAR-An-UpdateshenzhoujiaoliuChinese-Cross-Currents-81-82-96.pdf
76. Religion in Macau – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Macau