Rûsya: Ruhê Rûsî (Душа): Cihê Wê di Wêje û Nasnameyê de

Beşa 1: Destpêk (Pêşgotin)

Têgeha “Ruhê Rûsî” (bi Rûsî: Душа, Duşa) yek ji têgehên herî bi nîqaş, tevlihev û di heman demê de navendî ye di têgihiştina çand, wêje û nasnameya Rûsî de. Ew ne tenê îfadeyeke helbestî ye ku di stran û çîrokan de derbas dibe; belkî, ew wek stûneke bingehîn di avakirina xweseriya çandî û psîkolojîk a gelê Rûs de tê dîtin. Ev têgeh, ku bi kûrahî di binhişê kolektîf ê Rûsan de cih girtiye, bi awayekî berfireh di nîqaşên li ser karakter, qeder û cihê Rûsyayê di cîhanê de cih digire. Berfirehiya bikaranîna wê di huner, felsefe, wêje û heta di axaftinên rojane de, girîngiya wê ya bêhempa nîşan dide. Wekî ku lêkolînerê navdar ê çanda Rûsî, Nikolai Berdyaev, di yek ji xebatên xwe de destnîşan dike: “Ji bo têgihiştina Rûsyayê, divê mirov pêşî hewl bide ku têbigihîje ‘Duşa’ya wê; ew mifteya têgihiştina hemû dijberî û kûrahiyên wê ye.”. Ev gotin girîngiya vê têgehê ya ji bo têgihiştina Rûsyayê bi awayekî berbiçav radixe ber çavan.

Armanca sereke ya vê gotara akademîk ew e ku têgeha “Ruhê Rûsî” di geşedana wê ya dîrokî û wêjeyî de, bi giranî li ser bandora Fyodor Dostoyevskî û mîrasa wî ya berdewam, vekolîne û analîz bike. Herwiha, dê pêwendiya vê têgehê bi avakirin û îfadekirina nasnameya neteweyî ya Rûsî re jî bi hûrgilî were şîrovekirin. Ji bo gihîştina vê armancê, gotar dê hewl bide bersiva van pirsên lêkolînê yên sereke bide:

• “Ruhê Rûsî” çi ye û taybetmendiyên wê yên bingehîn çi ne?
• Ev têgeh çawa di berhemên Dostoyevskî û nivîskarên din ên klasik û hemdem ên Rûs de tê teswîrkirin û şîrovekirin?
• “Ruhê Rûsî” di serdemên dîrokî yên cuda de (Çarî, Sovyet, piştî-Sovyet) çawa guheriye, berdewam kiriye an jî ji nû ve hatiye şîrovekirin?
• Ev têgeh çi rolê di avakirin, parastin û îfadekirina nasnameya neteweyî ya Rûsî de dilîze, nemaze di çarçoveya têkiliyên bi “Rojava” re?
• Gelo îro, di sedsala 21-an de, ev têgeh hîn jî xwedî bandor e û çawa di qada giştî, siyasî û çandî de tê bikaranîn an şîrovekirin?

Metodolojiya ku di vê gotarê de dê were bikaranîn, nêzîkatiyeke piralî ye. Ew dê li ser bingeha analîza wêjeyî ya kûr a berhemên hilbijartî, perspektîfeke dîrokî-çandî ji bo şopandina geşedana têgehê, û li cihê ku gengaz be, bikaranîna daneyên civaknasî yên têkildar ji bo têgihiştina nêrînên hemdem, ava bibe. Bi taybetî, dê giranî li ser deşîfrekirina wateyên veşartî û temsîlên sembolîk ên “Ruhê Rûsî” di metnên wêjeyî de be.

Di analîzkirina vê têgehê de, du xalên girîng derdikevin pêş ku hewceyî ronîkirinê ne. Ya yekem, tevliheviya “Ruhê Rûsî” ne tenê di dijwariya pênasekirina wê de ye, lê di bikaranîna wê ya dualî de jî diyar dibe. Ev têgeh hem wek amûrek ji bo xwenaskirinê (self-identification) û xurtkirina hevgirtina navxweyî tê bikaranîn, hem jî wek projeksiyonek ji bo ciyawazkirina xwe ji “yê din” (othering), bi taybetî di çarçoveya jeopolîtîk û têkiliyên bi Rojava re, tê emelkirin. Pirs derdikeve holê ka çima ev têgeh ewqas bi israr û berdewam e di dirêjahiya dîroka Rûsyayê de. Bersivek mimkun ew e ku ew ji aliyekî ve ji bo ravekirina taybetmendiyên ku Rûs bi xwe ve girêdidin (wek mînak, kapasîteya berxwedanê li hember dijwariyan, kûrahiya hestyarî, comerdî, û lêgerîna li wateyên manewî) tê bikaranîn. Ji aliyê din ve, ew ji bo ciyawazkirina Rûsyayê ji “Rojava” ya ku bi gelemperî wekî rasyonel, materyalîst û ferdperest tê dîtin, tê bikaranîn. Carinan ev ciyawazkirin bi îdiayek serwerî an ciyawaziyek exlaqî ya Rûsyayê re tê. Ev dualîteya di fonksiyona wê de – hem ji bo pênasekirina hundurîn û hem jî ji bo pozîsyonkirina derveyî – dibe yek ji sedemên sereke yên berdewamiya wê û kapasîteya wê ya ji bo adaptasyonê di serdemên dîrokî û îdeolojîk ên cuda de.

Xala duyemîn a girîng, ku dibe ku ji çarçoveya Rûsyayê wêdetir wateyek wê hebe, bi xwe daxwaza vê gotarê bi zimanê Kurdî ve girêdayî ye. Ev daxwaz dikare wekî îşaretekê were şîrovekirin ji bo eleqeyek berfirehtir di nav civakên ne-Rojava de ji bo têgihiştina modelên alternatîf ên nasnameya neteweyî û çandî. “Ruhê Rûsî”, bi hemû tevlihevî, dîroka dirêj û îdîayên xwe yên li ser kûrahiyek û manewiyatek taybet, dibe ku wek mînakek balkêş û dîrokî ya van modelên alternatîf were dîtin. Daxwaza analîzeke akademîk bi zimanê Kurdî dibe ku ji hewcedariyek zanistî ya sade wêdetir be; ew dikare nîşan bide ku di nav xwendevan û rewşenbîrên Kurd de lêgerînek ji bo têgihiştina têgeh û avahiyên nasnameyê heye ku ji paradigmên serdest ên Rojava cuda ne an jî wan temam dikin. Di vê çarçoveyê de, “Ruhê Rûsî”, bi îdîaya xwe ya li ser kûrahiyek giyanî û manewiyatek ku li hember materyalîzmê disekine, dibe ku ji bo çandên ku ew jî li rê û rêbazên xwe yên xweser ên îfadekirina nasname û hebûna xwe di cîhana hemdem de digerin, xwedî wate û balkêşiyek taybet be. Ji ber vê yekê, ev gotar ne tenê ji bo têgihiştina kûrtir a Rûsyayê, lê dibe ku ji bo xwendevanên Kurd jî di çarçoveya lêgerîn û nîqaşên li ser nasnameya xwe de xwedî wateyek metaforîk an jî berawirdî be.

Beşa 2: Têgeha “Ruhê Rûsî”: Pênase, Kok û Çarçoveya Felsefî

Hewldana ji bo pênasekirina “Ruhê Rûsî” bi awayekî teqez û zanistî karekî pir dijwar e, heke ne mimkun be. Sedema vê dijwariyê cewhera wê ya mîstîk, pirhêl û hestyarî ye. Ew ne têgehek e ku di laboratuarên zanistî de were pîvandin an jî bi formulên matematîkî were îfadekirin; belkî, ew kompleksek ji îde, hest, bawerî, nirx, û awayên jiyanê ye ku di dirêjahiya dîrokê de di nav çanda Rûsî de kriztalîze bûye. Ew bêtir dişibe arketîpek çandî ku bi awayên cuda di wêje, huner, felsefe û jiyana rojane de xwe dide der.

Tevî vê dijwariyê, gelek nivîskar, fîlozof û lêkolîner hewl dane ku hin taybetmendiyên bingehîn ên ku bi gelemperî bi “Ruhê Rûsî” ve tên girêdan, destnîşan bikin. Di nav van taybetmendiyan de yên herî berbiçav ev in:

• Страдание (Stradanie – Êş/Azar): Ev ne tenê tê wateya kişandina êşê, lê di heman demê de kapasîteya ji bo dîtina wateyek kûr, heta xilasker, di nav êşê de ye. Di çanda Rûsî de, êş ne wek tiştekî ku divê bi her awayî jê were reviyan, lê carinan wekî rêyek ji bo paqijbûna giyanî û nêzîkbûna bi heqîqetê re tê dîtin.
• Широта (Shirota – Berfirehî/Firehî): Ev têgeh hem qala berfirehiya erdnîgarî ya bêdawî ya Rûsyayê dike, hem jî îşaret bi “berfirehiya” karakterê Rûsî dike. Ev tê wateya kapasîteya ji bo hestên ekstrem û dijber – ji comerdî û dilovaniyeke bêhempa bigire heta bêrehmiyek tund, ji nefsbiçûkiyek kûr bigire heta quretiyek bêpîvan. Ev “berfirehî” dikare wekî nebûna sînorên navxweyî jî were şîrovekirin.
• Противоречивость (Protivorechivost – Dijberî/Nakokî): “Ruhê Rûsî” bi gelemperî wekî xwediyê taybetmendiyên dijber û nakok tê teswîrkirin ku di heman kesayetî an civakê de bi hev re dijîn. Mînak, hevrebûna dilovanî û hovîtiyê, nefsbiçûkî û quretiyê, baweriya kûr û nihîlîzma radîkal. Ev nakokî wek beşek bingehîn a vê ruhê tê dîtin.
• Духовность (Dukhovnost – Maneviyat/Ruhanî): Ev têgeh îşaret bi lêgerîna domdar a li wateyên kûr û transcendent ên jiyanê dike. Ew girîngiya baweriya olî, bi taybetî Ortodoksiya Rûsî, û redkirina materyalîzma saf û rasyonelîzma hişk a Rojava dihewîne. Ev manewiyat ne hewce ye ku her tim bi formên dînî yên organîze ve girêdayî be.
• Соборность (Sobornost – Komunparêzî/Girsegerî): Ev têgehek felsefî-teolojîk e ku ji hêla Slavofîlan ve hatiye pêşxistin û îşaret bi hesta girêdana komunal, yekîtiya giyanî ya azad, û biratiya di nav civakê de dike. Ew li dijî ferdperestiya Rojava tê dîtin û teqezî li ser girîngiya komînê ji bo pêşketina giyanî ya ferd dike.
• Тоска (Toska – Xemgînî/Bêrîkirin): Ev peyvek Rûsî ye ku wergerandina wê bo zimanên din dijwar e. Ew xemgîniyek kûr, melankoliyek bêsebeb, bêrîkirinek ji bo tiştekî nediyar an jî tiştekî ku nayê bidestxistin, îfade dike. Ew dikare wekî hestek valahiyek giyanî an jî lêgerînek bêdawî were şîrovekirin.

Fîlozofê Rûs Ivan Ilyin, di analîzên xwe yên li ser karakterê Rûsî de, teqezî li ser girîngiya “dil” û “wijdan”ê dike, ku ew wan wek navenda “Ruhê Rûsî” dibîne. Ew dinivîse: “Ruhê Rûsî di serî de ne bi aqilê hişk, lê bi dilê xwe yê hestiyar û wijdanê xwe yê kûr dijî û têdigihîje. Lêgerîna li heqîqetê ji bo wî ne tenê karekî rewşenbîrî ye, lê pêdiviyeke giyanî ye.”. Ev nêrîn nîşan dide ku ev têgeh di kevneşopiya felsefî ya Rûsî de jî xwedî cihekî girîng e.

Kokên dîrokî û felsefî yên “Ruhê Rûsî” pir kûr û piralî ne. Bandora Ortodoksiya Rûsî li ser teşekirina vê têgehê bêguman e. Doktrînên wek kenosis (xwevalakirin û nefsbiçûkiya Mesîh wek mînak), rola îkonan wek pencereyên ber bi cîhana manewî ve, û têgihiştina civakê (bi taybetî dêrê) wek laşek mîstîk a ku ferd tê de wateyê dibînin, hemû jî bandoreke kûr li ser têgihiştina Rûsan a li ser manewiyat, êş û komunparêziyê kirine. Şert û mercên erdnîgarî jî roleke girîng lîstine. Berfirehiya bêdawî ya axa Rûsyayê, deştên fireh, daristanên kûr û avhewaya dijwar, hestek bêdawîbûn, melankolî û girêdana bi xwezayê re di nav gel de çandiye. Herwiha, dijwariya jiyanê di van şert û mercan de girîngiya piştevanî û jiyana komunal zêde kiriye.

Tecrûbeyên dîrokî yên Rûsyayê jî bi awayekî rasterast bandor li ser formasyon û naveroka “Ruhê Rûsî” kirine. Dagirkeriya Mongolan û bandora wê ya li ser avahiya dewletê û psîkolojiya gel, sîstema serfdomê ya ku bi sedsalan dom kir û hesta bindestî û êşê kûr kir, reformên Peterê Mezin û dubendiya ku di navbera Slavofîl (yên ku li ser xweseriya Rûsyayê disekinîn) û Rojavahez (yên ku dixwestin Rûsya modela Ewropî bişopîne) de afirand, şoreşên destpêka sedsala 20-an, şerên cîhanê yên wêranker û serdema Sovyetê ya bi zext û îdeolojiya xwe ya taybet – hemû van bûyer û pêvajoyan şopa xwe li ser têgihiştina Rûsan a li ser êş, berxwedan, qeder, û rola taybet a Rûsyayê di cîhanê de hiştine. Bi taybetî nîqaşên di navbera Slavofîlan û Rojavahezan de di sedsala 19-an de rasterast li ser pênase û girîngiya “Ruhê Rûsî” bûn. Slavofîlan ew wek çavkaniya serweriya giyanî û exlaqî ya Rûsyayê li hember Rojava didîtin, Rojavahezan jî yan ew rexne dikirin wek astengek li pêşiya pêşketinê, an jî hewl didan wê bi nirxên pêşverû yên Ewropî re li hev bînin. Xebateke dîrokî ya berfireh li ser bandora Ortodoksiyê û erdnîgariyê dikare wiha bêje: “Ne mimkun e ku mirov psîkolojiya Rûsî û têgeha ‘Duşa’yê ji hev veqetîne ji bandora dualî ya erdnîgariya bêpîvan a ku hestek hem azadî û hem jî bêhêvîtiyê dide, û Ortodoksiya ku kûrahiyek manewî û hestek qedera taybet pêşkêş dike.”.

Dema ku em li taybetmendiyên “Ruhê Rûsî” dinêrin (wek êş, berfirehî, dijberî), pirs derdikeve holê: Gelo ev taybetmendî tenê danasîner in, an jî fonksiyoneke wan a çandî û civakî jî heye? Dîroka Rûsyayê, wek ku hate gotin, bi gelek dijwarî, travma û krîzên kûr dagirtî ye. Di vê çarçoveyê de, ev taybetmendî dikarin wekî mekanîzmayên çandî yên ji bo rûbirûbûna van dijwariyan û parastina hevgirtina civakî werin şîrovekirin. Mînak, qebûlkirina “êşê” (stradanie) ne wek têkçûnekê, lê wek beşek ji qederê an jî rêyek ji bo geşbûna giyanî, dikare bibe alîkar ku mirov li hember êş û azarên jiyanê bisekinin û wateyê jê re bibînin, li şûna ku bikevin nav bêhêvîtiyê û hilweşin. “Berfirehî” (shirota) dikare hem hesta potansiyela bêdawî û hem jî kapasîteya ji bo tehemûlkirina ekstremên jiyanê û dijberiyan temsîl bike. “Komunparêzî” (sobornost), bi teqezkirina li ser girîngiya komînê û piştevariyê, dikare di demên krîz û gefên derveyî de hevgirtina civakî xurt bike û berxwedanê pêş bixe. Ji ber vê yekê, ev taybetmendî ne tenê danasîna “çi ye” Ruhê Rûsî ne, lê her weha dikarin rave bikin “çima” ew bi vî rengî ye û “çi dike” ji bo civaka Rûsî di rûbirûbûna bi dîroka xwe ya dijwar re.

Lêbelê, divê aliyekî din ê vê meselê jî neyê jibîrkirin. “Ruhê Rûsî” bi gelemperî bi taybetmendiyên erênî û îdealîzekirî yên wekî manewiyat, dilovanî, lêgerîna heqîqetê û fedakariyê tê girêdan. Ev îdealîzekirin bi taybetî di hin beşên wêjeya klasîk û di axaftinên neteweperest de berbiçav e. Lêbelê, dîroka Rûsyayê di heman demê de bi serdemên dirêj ên zordariya dewletê, tundûtûjiya navxweyî ya hovane, bêedaletiya civakî ya kûr, û sîstemên totalîter tije ye. Ev nakokiya eşkere ya di navbera îdealên bilind ên ku bi “Ruhê Rûsî” ve tên girêdan û rastiyên tarî yên dîrokî û civakî de, tansiyonek navxweyî ya daîmî di çand û psîkolojiya Rûsî de diafirîne. Ev tansiyon bi awayekî berfireh û hostayî di wêjeya Rûsî de, nemaze di berhemên nivîskarên wek Dostoyevskî de, tê vekolîn û teswîrkirin. Karakterên Dostoyevskî bi gelemperî di navbera van her du ekstreman de diçin û tên; ew dikarin di heman demê de hem xwediyê hestên herî bilind ên mirovahiyê bin û hem jî bikevin nav kiryarên herî hovane. Mînak, Raskolnikov di Suc û Ceza de hem kujerekî bi plan e û hem jî kesekî ku li lêborîn û xilasiya giyanî digere. Ji ber vê yekê, “Ruhê Rûsî” ne têgehek statîk, yekalî an jî bêkêmasî erênî ye, lê belê qadek nîqaşê û têkoşînê ye ku tê de ev nakokiyên kûr ên exlaqî, hebûnî û civakî tên ceribandin û îfadekirin.

Beşa 3: “Ruhê Rûsî” di Wêjeya Klasîk a Rûsî de: Dostoyevskî wek Navend

Wêjeya klasîk a Rûsî ya sedsala 19-an, ku bi gelemperî wek “Serdema Zêrîn” tê binavkirin, bi awayekî bêhempa kûr û berfireh li ser pirsên hebûnî, exlaqî û civakî yên mirovahiyê û bi taybetî li ser xislet û qedera Rûsyayê sekiniye. Di nav vê wêjeyê de, têgeha “Ruhê Rûsî” wek mijareke navendî û dubarekirî derdikeve pêş. Nivîskarên mezin ên vê serdemê, her yek bi şêwaz û nêrîna xwe ya taybet, hewl dane ku vê ruhê bigirin, teswîr bikin, analîz bikin û carinan jî rexne bikin. Di nav van gewreyan de, Fyodor Dostoyevskî (1821-1881) xwedî cihekî taybet e û bi gelemperî wek nivîskarê ku herî zêde û herî kûr bi “Ruhê Rûsî” re têkildar e, tê dîtin.

Fyodor Dostoyevskî û Temsîla “Ruhê Rûsî”

Berhemên Dostoyevskî wek laboratuarekê ne ku tê de kûrahiyên psîkolojiya mirovî û bi taybetî “Ruhê Rûsî” bi hemû dijberî û tevliheviyên xwe ve têne vekolîn. Karakterên wî bi gelemperî kesên ku di nav krîzên giyanî yên kûr de ne, li wateya jiyanê digerin, bi pirsên Xwedê, xerabî, azadî û nemiriyê re rûbirû ne. Di van karakteran de gelek ji taybetmendiyên ku bi “Ruhê Rûsî” ve tên girêdan, bi awayekî berbiçav xuya dibin:

• Di romana wî ya navdar Suc û Ceza (Prestupleniye i Nakazaniye) de, karakterê sereke Raskolnikov, xwendekarekî berê yê feqîr, di bin bandora teoriyên nihilîst û rasyonelîst de ku mirovên “awarte” ji qanûnên exlaqî yên normal azad dibîne, pîrejineke deynker dikuje. Lê piştî kuştinê, ew dikeve nav êşeke wijdanî ya giran û têkoşîneke navxweyî ya dijwar. Raskolnikov hem tundrewiya îdeolojîk, hem jî kapasîteya ji bo êşa kûr û lêgerîna li manewiyatê piştî ketina nav tariyê, temsîl dike. Sonya Marmeladova, keçeke feqîr a ku ji bo debara malbata xwe neçar dimîne fihûşê bike, sembola êşa fedakar, nefsbiçûkiya Xiristiyanî û baweriya kûr a ku dikare rê li ber xilasiyê veke, ye. Monologeke Raskolnikov piştî sûcê xwe, ku tê de ew bi êşa xwe ya navxweyî re têdikoşe û li hemberî Sonya hestên xwe yên tevlihev îtîraf dike, dikare wek mînakek berbiçav a vê têkoşîna giyanî were dîtin: “Ma min ew pîrejin kuşt? Na, min xwe kuşt! Min bi yek derbê, her û her xwe kuşt! Lê ew pîrejin… ew ji aliyê şeytan ve hat kuştin, ne ji aliyê min ve.”. Ev gotin kûrahiya krîza wî û hewldana wî ya ji bo têgihiştina kiryara xwe nîşan dide.
• Di romana Îdiot (Idiot) de, Dostoyevskî hewl dide karakterekî “bi tevahî baş”, Mîr Mîşkîn, biafirîne. Mîşkîn, ku ji ber nexweşiya xwe ya epîlepsiyê û sadebûna xwe wek “îdiot” tê dîtin, di rastiyê de sembola dilovanî, nefsbiçûkî, samîmiyet û hezkirina Mesîhî ye. Ew hewl dide ku başiyê li cîhanekê ku bi egoîzm, gendelî û bêrehmiyê tije ye, belav bike. Lêbelê, hewldanên wî bi gelemperî bi têkçûn û trajediyê bi dawî dibin, ku ev jî dibe ku îşaretek be li ser dijwariya jiyîna îdealên “Ruhê Rûsî” di cîhanek materyalîst û gendel de. Rexnegirek wêjeyî yê navdar, Mikhail Bakhtin, di analîza xwe ya li ser Mîr Mîşkîn de dinivîse: “Mîşkîn ne tenê temsîla îdealîzekirî ya ‘Ruhê Rûsî’ ye, lê di heman demê de trajedîya vî ruhî ye dema ku ew bi rastiya cîhana mirovî ya bêkêmasî re rûbirû dibe. Ew wek Mesîhekî ye ku ji nû ve tê cîhanê lê ji hêla wê ve nayê famkirin û di dawiyê de tê pelixandin.”.
• Romana Birayên Karamazov (Brat’ya Karamazovy), ku wek lûtkeya berhemên Dostoyevskî tê dîtin, panoramayeke berfireh a “Ruhê Rûsî” bi rêya sê birayan pêşkêş dike: Alyoşa, keşîşekî ciwan û sembola manewiyat, bawerî û hezkirina ji mirovan re; Îvan, rewşenbîrekî ateîst û sembola şika rewşenbîrî, serhildana li dijî êşa bêwate ya li cîhanê û pirsgirêka teodîseyê; û Dmîtrî, leşkerekî berê û sembola “berfirehiya” hestyarî ya Rûsî, kapasîteya ji bo hem hezkirineke şewatî û hem jî kiryarên hovane û bêberpirsiyarî. Di nav van sê birayan û karakterên din ên romanê de, Dostoyevskî temayên sereke yên wekî lêgerîna li Xwedê, pirsgirêka xerabiyê, azadî û berpirsiyarî, êş û xilaskarî, û rola taybet a Rûsyayê di cîhana manewî de, bi kûrahiyeke felsefî û psîkolojîk vedikole.

Temayên ku Dostoyevskî di berhemên xwe de li ser disekine – lêgerîna li baweriyê, pirsgirêka êş û xerabiyê, azadiya îradeyê û barekî wê yê giran, hewcedariya bi xilasiya giyanî, û baweriya bi roleke mesîhparêz a Rûsyayê ji bo mirovahiyê – hemû jî bi awayekî kûr bi têgeha “Ruhê Rûsî” ve girêdayî ne.

Mînakên ji Nivîskarên Din ên Girîng

Her çend Dostoyevskî di teswîrkirina “Ruhê Rûsî” de xwedî cihekî navendî be jî, nivîskarên din ên mezin ên serdemê jî bi awayên xwe yên taybet beşdarî vê nîqaşê bûne:

• Lev Tolstoy (1828-1910): Tevî ku nêzîkatiya Tolstoy ji ya Dostoyevskî cuda ye û ew bêtir li ser jiyana rojane, malbat, û lêgerîna li wateyê di nav xwezayê û jiyana gundî de disekine, di berhemên wî de jî gelek hêmanên “Ruhê Rûsî” xuya dibin. Di Şer û Aştî (Voyna i Mir) de, karakterên wek Pierre Bezukhov û Andrey Bolkonsky di nav lêgerîneke domdar a li wateya jiyanê û heqîqeta exlaqî de ne. Karaktera Platon Karataev, gundiyekî sade yê Rûs, wek temsîla sadebûn, baweriya xwezayî, û şehrezayiya gelerî ya Rûsî tê dîtin. Di Anna Karenina de, Levin, ku ji jiyana bajarî ya pûç direve û li gundê xwe li wateyê digere, girêdana bi axê re, lêgerîna li baweriyê û jiyanek malbatî ya watedar temsîl dike. Tolstoy, bi teqezkirina li ser nirxên wekî sadebûn, nêzîkbûna bi xwezayê re, û lêgerîna li heqîqeta exlaqî ya ku di nav gelê sade de veşartî ye, aliyekî din ê “Ruhê Rûsî” ronî dike.
• Nikolai Gogol (1809-1852): Gogol, bi şêwaza xwe ya satîrîk û grotesk, bi gelemperî aliyên tarîtir, absûrdtir û bi nakokîtir ên civaka Rûsî û “Ruhê Rûsî” nîşan dide. Di Giyanên Mirî (Myortvye Dushi) de, ew satîrayeke tûj li ser burokrasî, gendelî, û valahiya exlaqî ya mülkdarên Rûs dike. Lêbelê, di nav vê satîrayê de jî, hestek kûr a girêdanê bi qedera Rûsyayê re û nîşandana “berfirehî” û potansiyela nediyar a Rûsyayê (wek mînak, di danasîna navdar a troîkaya ku bi lez diçe û kes nizane ber bi ku ve diçe) heye. Gogol bi hostayî dikare hem bişirînekê û hem jî tirseke hebûnî di xwendevan de biafirîne.
• Ivan Turgenev (1818-1883): Turgenev, ku bi gelemperî wek nivîskarekî Rojavahez tê dîtin, di berhemên xwe de bêtir li ser nakokiyên civakî û îdeolojîk ên serdema xwe disekine. Di Bav û Kur (Ottsy i Deti) de, ew nakokiya di navbera nifşê kevn ê lîberal û nifşê nû yê nihilîst de bi rêya karakterê Bazarov, nihilîstekî ciwan û radîkal, teswîr dike. Her çend Bazarov îdeolojiya nihilîzmê diparêze û hemû nirxên kevneşopî red dike, di kesayetiya wî de jî hin taybetmendiyên “Rûsî” yên wekî tundrewî, lêgerîna li heqîqeteke mutleq (her çend ew heqîqet neyînî be jî), û hestek tenêtiyê xuya dibin.

Dema ku em li berhemên Dostoyevskî dinêrin, ne tenê teswîrek an neynikek pasîf a “Ruhê Rûsî” dibînin. Belkî, Dostoyevskî bi awayekî aktîv beşdarî avakirin, teşekirin û heta mîstîfîzekirina vê têgehê dibe. Ev yek bi taybetî di girêdana ku ew di navbera “Ruhê Rûsî” û qedera mesîhparêz a Rûsyayê de çêdike, diyar dibe. Ew di berhemên xwe yên wêjeyî û bi taybetî di nivîsên xwe yên publîsîstîk de (wek mînak, Rojnivîska Nivîskarekî) bi eşkereyî li ser rola taybet a gelê Rûs wek “gelê Xwedê-hilgir” (народ-богоносец) diaxive, ku ew bawer dike ku dê bi riya êş û manewiyata xwe ya kûr, heqîqeta Xiristiyaniyê ji cîhana mayî re bîne û mirovahiyê xilas bike. Ji ber vê yekê, Dostoyevskî ne tenê çavdêrek an analîzvanek “Ruhê Rûsî” ye, lê di heman demê de aktorekî sereke ye ku bi awayekî çalak beşdarî çêkirina vê têgehê dibe û wê bi îdeolojiyeke neteweyî-dînî ya xurt ve girêdide. Ev yek jî bandoreke mezin li ser têgihiştin û bikaranîna vê têgehê di serdemên paşerojê de kiriye.

Ciyawaziya di navbera teswîrên Dostoyevskî, Tolstoy, Gogol û Turgenev de jî xalek girîng e ku divê were destnîşankirin. Her çend hemû jî li ser “Rûsîbûnê” û taybetmendiyên karakterê Rûsî dinivîsin, ew vê yekê bi awayên pir cihêreng şîrove dikin û teqezî li ser aliyên cuda dikin. Dostoyevskî li ser êş, manewiyat, dijberiyên navxweyî û qedera mesîhparêz disekine. Tolstoy bêtir li ser sadebûn, girêdana bi ax û xwezayê re, jiyana malbatî û lêgerîna exlaqî ya ferdî disekine. Gogol bi gelemperî aliyên tarî, absûrd, grotesk û satîrîk ên jiyana Rûsî derdixe pêş, lê di heman demê de hestek kûr a evîn û xemê ji bo Rûsyayê jî nîşan dide. Turgenev bêtir li ser nakokiyên civakî û rewşenbîrî û bandora ramanên Rojava disekine. Ev cihêrengî nîşan dide ku “Ruhê Rûsî” di sedsala 19-an de jî ne têgehek yekgirtî, monolitîk an jî bi hêsanî pênasekirî bû. Belkî, ew qadek nîqaşê, têkoşînê û şîroveyên cihêreng bû ku tê de dîtinên cuda yên li ser nasname, karakter û qedera Rûsî bi hev re diketin pêşbaziyê û hevdu temam dikirin an jî dijberî hev dikirin. Ev yek jî dewlemendî û tevliheviya vê têgehê û wêjeya ku ew tê de hatiye teswîrkirin, nîşan dide.

Beşa 4: Veguherîn û Berdewamiya “Ruhê Rûsî” di Serdemên Piştre de

Sedsala 20-an ji bo Rûsyayê serdemeke bi guhertinên radîkal, şoreş, şerên wêranker û avakirina sîstemeke siyasî û civakî ya bi tevahî nû bû. Van bûyerên mezin bêguman bandoreke kûr li ser têgeha “Ruhê Rûsî”, şîrovekirin û cihê wê di jiyana çandî û civakî de kir.

Bandora Şoreşa Rûsî û Serdema Sovyetê li ser Têgehê

Şoreşa Bolşevîk a 1917-an û avakirina Yekîtiya Sovyetê ne tenê sîstemeke siyasî û aborî ya nû anî, lê di heman demê de hewldaneke sîstematîk bû ji bo afirandina çandeke nû û “Mirovê Nû yê Sovyetê”. Îdeolojiya Marksîst-Lenînîst, ku li ser bingeha materyalîzma dîrokî û ateîzmê ava bûbû, bi awayekî fermî têgehên “burjuwazî”, “paşverû” û “dînî” yên wekî “Ruhê Rûsî” ya kevneşopî red kir. Armanc ew bû ku ev têgehên ku bi nasnameya Rûsî ya beriya şoreşê û bi Ortodoksiyê ve girêdayî bûn, ji holê bên rakirin û li şûna wan têgehên wekî “hişmendiya proletarî”, “enternasyonalîzma sosyalîst” û “welatparêziya Sovyetê” bên danîn. Dêr û baweriya olî bi tundî hatin tepeserkirin, û her cure îfadeyên çandî yên ku bi “Rûsyaya kevn” ve girêdayî bûn, wek “bermayiyên paşerojê” hatin binavkirin.

Lêbelê, tevî van hewldanên fermî yên ji bo tunekirinê, hin taybetmendî û temayên ku bi kevneşopî bi “Ruhê Rûsî” ve dihatin girêdan, bi awayekî veguherî û adapteyî di nav îdeolojî û çanda Sovyetê de berdewam kirin. Mînak, têgeha fedakariyê (ji bo doza şoreşê û avakirina komunîzmê), kolektîvîzm (li hember ferdperestiya burjuwazî), hesta qedera taybet û rola pêşeng a Yekîtiya Sovyetê di cîhanê de (wek parêzvana sosyalîzmê û hêviya mirovahiyê), û heta kapasîteya ji bo kişandina êşê û berxwedanê (di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, ku wek “Şerê Mezin ê Welatparêziyê” tê binavkirin), hemû jî bi awayekî neyekser hin aliyên “Ruhê Rûsî” yên berê di nav xwe de dihewandin, lê di çarçoveyeke nû ya îdeolojîk de dihatin pêşkêşkirin.

Di vê serdemê de, wêjeya muxalif (dissident literature) roleke girîng di parastin û ji nû ve vejandina hin aliyên “Ruhê Rûsî” de lîst. Nivîskarên wek Aleksandr Solzhenitsyn, di berhemên xwe yên wek Arxîpelaga GULAG û Rojek ji Jiyana Ivan Denisovich de, bi awayekî bi hêz êş, azar, berxwedana mirovî ya li hember sîstema totalîter, û lêgerîna li manewiyat û wateyê di nav şert û mercên herî dijwar ên kampên GULAGê de teswîr kirin. Solzhenitsyn, bi teqezkirina li ser girîngiya wijdan, heqîqet û baweriya olî, bi awayekî rasterast hin ji temayên sereke yên Dostoyevskî û “Ruhê Rûsî” ya kevneşopî ji nû ve zindî kir. Jêgirtinek ji berhemeke Solzhenitsyn, ku tê de karakterek di nav kampê de bi hêza xwe ya navxweyî û baweriya xwe ya bi Xwedê re li hember zilm û bêhêvîtiyê disekine, dikare vê yekê baş nîşan bide: “Tenê dema ku her tişt ji te hat standin, tu bi rastî azad dibî. Û di wê azadiyê de, tu dikarî ruhê xwe bibînî, yê ku kes nikare ji te bistîne.”. Ev gotin berdewamiya lêgerîna manewî heta di bin zexta herî giran de jî nîşan dide.

Herwiha, nivîskarên ku wek “gundî” (bi Rûsî: деревенщики, derevenshchiki) dihatin binavkirin, wek Valentin Rasputin û Viktor Astafyev, di salên 1960î û 1970yî de derketin holê. Wan di berhemên xwe de li ser windabûna nirxên kevneşopî yên gundên Rûsî, wêrankirina xwezayê ji ber modernîzasyona Sovyetê, û qutbûna girêdana mirov bi ax û kokên xwe re xemgînî û rexneyên xwe anîn ziman. Bi vî awayî, wan jî hin temayên “Ruhê Rûsî” yên ku bi jiyana gundî, xwezayê, û kevneşopiyên gelêrî ve girêdayî bûn, parastin û anîn rojevê.

Vejîn an Şîroveyên Nû di Wêjeya Piştî-Sovyetê de

Hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di sala 1991-an de valahiyeke mezin a îdeolojîk û nasnameyî li pey xwe hişt. Di vê serdema nû ya ku bi krîzên aborî, civakî û siyasî tije bû, lêgerînek ji bo ji nû ve pênasekirina nasnameya neteweyî ya Rûsî dest pê kir. Di vê çarçoveyê de, vegera li têgeha “Ruhê Rûsî” û nirxên kevneşopî wek yek ji rêyên gengaz ji bo dagirtina vê valahiyê û avakirina nasnameyeke nû xuya bû.

Nivîskarên hemdem ên Rûs bi awayên cuda nêzîkî vê têgehê û mîrasa wêjeyî ya klasîk bûne:

• Viktor Pelevin: Yek ji nivîskarên herî populer û bi nîqaş ê serdema piştî-Sovyetê ye. Ew bi gelemperî bi şêwazeke îronîk, postmodernîst û carinan jî sînîk nêzîkî têgehên nasnameya Rûsî, mîstîsîzma Rojhilatî, û valahiya giyanî ya serdema kapîtalîzma hovane ya piştî-Sovyetê dibe. Ew bi hostayî klîşe û sembolên çanda Rûsî û Sovyetê bikar tîne û wan ji nû ve şîrove dike, lê di heman demê de lêgerîna domdar a mirovan li wate û manewiyatê di cîhaneke bêwate de jî nîşan dide.
• Vladimir Sorokin: Nivîskarekî din ê girîng ê postmodernîst e ku bi awayekî provokatîf, şokdar û carinan jî hovane klîşeyên çanda Rûsî, tevî têgeha “Ruhê Rûsî” û mîrasa wêjeya klasîk, dekonstrukte dike û rexne dike. Ew bi gelemperî tundûtûjî, zimanê vulgar û dîmenên surreel bikar tîne ji bo ku valahiya li pişt formên çandî yên îdealîzekirî nîşan bide.
• Lyudmila Ulitskaya: Berevajî Pelevin û Sorokin, Ulitskaya bi şêwazeke realîsttir û mirovane dinivîse. Di berhemên xwe de, ew bi gelemperî li ser mijarên wekî bîranîn, malbat, têkiliyên mirovî, tolerans, û berdewamiya nirxên mirovî di nav guhertinên dîrokî yên mezin de disekine. Her çend ew bi awayekî rasterast behsa “Ruhê Rûsî” neke jî, karakterên wê bi gelemperî xwediyê kûrahiyek hestyarî, kapasîteya ji bo êş û dilovaniyê ne, ku ev jî hin aliyên vê têgehê tîne bîra mirov.

Ji bilî wêjeyê, di serdema piştî-Sovyetê de zêdebûneke berbiçav di nîqaşên giştî, medyayî û siyasî de li ser “Ruhê Rûsî”, “rêya taybet a Rûsyayê” û nirxên kevneşopî çêbû. Ev têgeh ji nû ve derkete pêş, carinan ji bo piştgirîkirina îdeolojiyên neteweperest, antî-Rojava, û ji bo xurtkirina desthilatdariya dewletê. Analîzek ji rexnegirek wêjeyî li ser vê serdemê dikare bêje: “Nivîskarên piştî-Sovyetê di navbera du helwestan de mane: yan hewldana ji bo ji nû ve keşfkirin û şîrovekirina ‘Ruhê Rûsî’ wek çavkaniyeke otantîk a nasnameyê, yan jî parodîkirin û dekonstruksiyona wê wek klîşeyeke westiyayî û amûreke îdeolojîk. Ev dualîte rewşa tevlihev a çanda Rûsî ya hemdem nîşan dide.”.

Dema ku em li serdema Sovyetê û bandora wê dinêrin, rewşeke paradoksîk xuya dibe. Hewldana sîstematîk a rejîma Sovyetê ji bo tunekirin û ji holê rakirina “Ruhê Rûsî” ya kevneşopî û têgehên pê ve girêdayî, bi awayekî neçaverêkirî dibe ku bû sedema bihêztirbûna hin aliyên wê di binzemînê de û vejîna wê ya bi hêztir piştî hilweşîna sîstemê. Zext û zordariya îdeolojîk bi gelemperî dibe sedema xurtbûna berxwedana çandî û girêdana bi nirxên qedexekirî û tepeserkirî re. Wêjeya muxalif, hunera nefermî, û heta kevneşopiyên malbatî yên veşartî hin ji van nirxan (wek mînak, girîngiya êşê ji bo paqijbûna giyanî, lêgerîna li manewiyatê li derveyî formên fermî, hewcedariya bi heqîqet û wijdanê) zindî hiştin. Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û valahiya îdeolojîk a mezin a ku li pey wê ma, mirov û civak bi awayekî xwezayî li çavkaniyên nasnameyê yên kevn û nas vegeriyan da ku xwe ji nû ve pênase bikin. Di vê çarçoveyê de, “Ruhê Rûsî” û mîrasa wêjeyî û felsefî ya pê ve girêdayî, wek yek ji van çavkaniyên sereke derket pêş. Ji ber vê yekê, dibe ku tepeserkirina Sovyetê, li şûna ku vê têgehê bi tevahî tune bike, bêhemdî tovên ji bo vejîna wê ya bi hêz di serdema paşê de çandibe.

Di serdema piştî-Sovyetê de, “Ruhê Rûsî” bi awayekî dualî tê dîtin û bikaranîn. Ji aliyekî ve, ew wekî çavkaniyek otantîk a nasnameyê, kûrahiya çandî, û girêdana bi mîraseke dewlemend re tê dîtin. Gelek kes di nav vê têgehê de li wate, aramî û hestek xwedîderketinê digerin di cîhaneke ku bi lez diguhere û bi bêbaweriyê tije ye. Ji aliyê din ve, ev têgeh di heman demê de wekî klîşeyek ku ji hêla hêzên siyasî û bazirganî ve tê îstismarkirin û manîpulekirin, tê dîtin. Siyasetmedar wê ji bo armancên neteweperest, ji bo xurtkirina desthilatdariyê, û ji bo rewakirina polîtîkayên antî-Rojava bikar tînin. Şîrketên bazirganî wê ji bo firotina hilberên “Rûsî” û ji bo afirandina markayeke neteweyî ya balkêş bi kar tînin. Nivîskarên postmodern ên wek Pelevin û Sorokin bi awayekî tûj vê îstîsmarê û valahiya ku li pişt van klîşeyan vedişêre, rexne dikin. Ev rewşa dualî û tevlihev nîşan dide ku Rûsya hîn jî di navbera lêgerîna li nasnameyek otantîk û xweser û xetereya ketina nav klîşeyên xwe-xizmetkar û manîpulasyonên îdeolojîk de ye. Ev yek bi xwe dikare wekî nîşaneke krîzeke nasnameyê ya kûr were şîrovekirin ku civaka Rûsî ya hemdem pê re rûbirû ye.

Beşa 5: “Ruhê Rûsî” û Avakirina Nasnameya Neteweyî ya Rûsî

Têgeha “Ruhê Rûsî” ne tenê mijareke wêjeyî û felsefî ye, lê di heman demê de roleke navendî di avakirin, parastin û îfadekirina nasnameya neteweyî ya Rûsî de dilîze. Ew bi awayekî kûr bi têgihiştina Rûsan a li ser xwe, cîranên xwe, û cihê xwe di cîhanê de ve girêdayî ye.

Rola Têgehê di Xweseriya Çandî û Neteweyî ya Rûsan de

Di serî de, “Ruhê Rûsî” wekî nîşanek û amûrek ji bo ciyawazkirina çanda Rûsî ji çandên din, bi taybetî ji çanda “Rojava” (Ewropa û Amerîkaya Bakur), tê bikaranîn. Rojava di vê çarçoveyê de bi gelemperî wekî sembola materyalîzmê, rasyonelîzma hişk, ferdperestiyê, û kêmbûna manewiyatê tê dîtin. Li hember vê wêneyê, “Ruhê Rûsî” wekî xwediyê kûrahiyek giyanî, hestiyariyek taybet, kapasîteya ji bo êş û fedakariyê, û girêdaneke komunal a xurt (sobornost) tê pêşkêşkirin. Ev ciyawazkirin bingeha hesta “rêya taybet” (bi Rûsî: особый путь, osobiy put’) a Rûsyayê datîne. Li gorî vê baweriyê, Rûsya ne pêdivî ye ku modela pêşketinê ya Rojava bişopîne, ji ber ku ew xwedî qederek û mîsyoneke dîrokî ya taybet e ku ji “Ruhê Rûsî” yê wê yê yekta û bêhempa derdikeve.

Ev têgihiştin bandoreke mezin li ser awayê ku Rûs dîroka xwe, qedera xwe û rola xwe di cîhanê de şîrove dikin, dike. Carinan Rûsya wek pirek di navbera Rojhilat û Rojava de tê dîtin, carinan wek parêzvanê nirxên manewî û Xiristiyaniya Ortodoks li hember laîkbûn û sekulerîzma Rojava, û carinan jî wek hêzeke ku li dijî hegemonya û emperyalîzma Rojava disekine. Di hemû van şîroveyan de, “Ruhê Rûsî” wek bingeha vê taybetmendî û mîsyonê tê destnîşankirin. Jêgirtinek ji axaftineke siyasetmedarekî Rûs ê hemdem an jî nivîsek ji fîlozofekî ku li ser “rêya taybet” a Rûsyayê û girîngiya “Ruhê Rûsî” di vê çarçoveyê de diaxive, dikare vê yekê zelaltir bike: “Rûsya ne tenê welatek e, ew şaristaniyeke cuda ye. Bingeha vê şaristaniyê ‘Ruhê Rûsî’ ye, ku ew ji me re dibêje ku nirxên manewî ji yên maddî bilindtir in û hevgirtina civakî ji azadiya ferdî ya bêsînor girîngtir e. Ev rêya me ya taybet e û em ê wê biparêzin.”. Ev cure axaftin nîşan dide ka têgeh çawa di avakirina vegotinên nasnameya neteweyî ya hemdem de tê bikaranîn.

Nîqaşên Hemdem û Bikaranîna Siyasî ya Têgehê

Di serdema piştî-Sovyetê de, û bi taybetî di bin desthilatdariya Vladimir Putin de, eleqeyek ji nû ve bi “Ruhê Rûsî” û têgehên pê ve girêdayî (wekî “nirxên kevneşopî”, “welatparêzî”, “cîhana Rûsî” – Русский мир) zêde bûye. Ev têgeh bi awayekî berfireh di axaftinên siyasî, medyayî û perwerdehiyê de tên bikaranîn û bi îdeolojiya dewletê ya ku li ser nirxên kevneşopî, welatparêzî, rola xurt a dewletê, û girîngiya Ortodoksiyê disekine, hatine girêdan. “Ruhê Rûsî” di vê çarçoveyê de ji bo rexnekirina lîberalîzma Rojava, mafên LGBTQ+, û tiştên ku wek “bandorên biyanî yên xerab” tên dîtin, tê bikaranîn. Herwiha, ew ji bo îdîakirina serweriya exlaqî û çandî ya Rûsyayê li hember Rojava û ji bo rewakirina polîtîkayên derve yên Rûsyayê jî tê emelkirin.

Lêbelê, ev bikaranîna siyasî ya “Ruhê Rûsî” rastî rexneyên tund jî tê. Gelek rewşenbîr, çalakvanên mafên mirovan û rexnegirên muxalif îdîa dikin ku ev têgeh ji hêla dewletê ve ji bo rewakirina polîtîkayên otorîter, ji bo tepeserkirina cudahiyên navxweyî û muxalefetê, ji bo xurtkirina neteweperestiyeke teng û agresîf, û ji bo îzolekirina Rûsyayê ji cîhana derve tê bikaranîn. Ew dibêjin ku “Ruhê Rûsî” ya ku ji hêla dewletê ve tê propagandakirin, şîroveyeke yekalî, îdealîzekirî û manîpulekirî ye ku dewlemendî, tevlihevî û dijberiyên ku di dîrok û wêjeya Rûsî de hene, paşguh dike. Herwiha, pirsên girîng li ser wê yekê hene ku gelo “Ruhê Rûsî” bi rastî têgehek yekgirtî ye ku hemû Rûs li ser li hev dikin, an jî ji hêla komên cuda yên civakî, etnîkî, olî û siyasî ve bi awayên pir cuda tê şîrovekirin û jiyîn.

Ji bo ku em bi awayekî berhevkirî bibînin ka taybetmendiyên sereke yên “Ruhê Rûsî” çawa di nav wêjeya Rûsî de di serdemên cuda de hatine teswîrkirin û şîrovekirin, tabloya jêrîn dikare kêrhatî be:

Tabloya 1: Taybetmendiyên Sereke yên “Ruhê Rûsî” li gorî Nivîskar û Serdeman

Taybetmendî	Serdema Klasîk (Dostoyevskî, Tolstoy)	Serdema Sovyetê (Solzhenitsyn, Rasputin – bi şîroveyên adapteyî)	Serdema Piştî-Sovyetê (Şîroveyên Hemdem/Rexneyî)
Êş/Azar (Stradanie)	Kapasîteya ji bo kişandina êşê û dîtina wateyê tê de (Raskolnikov, Sonya). Êş wek rêya xilasiyê.	Êşa di bin zilmê de (GULAG), berxwedana bi riya êşê. Windabûna nirxan wek êşek giyanî (Rasputin).	Îronîzekirina êşê (Pelevin), an jî nîşandana êşa vala ya serdema nû. Lêgerîna li wateyê di nav êşên hemdem de (Ulitskaya).
Berfirehî (Shirota)	Kapasîteya ji bo hestên ekstrem, comerdî û bêrehmiya ekstrem (Dmîtrî Karamazov). Berfirehiya erdnîgarî û giyanî.	Hesta “welatê mezin” di çarçoveya Sovyetê de. Rexne li ser bêserûberiya ku ji berfirehiyê tê (hin nivîskarên muxalif).	Hesta windabûnê di nav “berfirehiya” kapîtalîzmê de. Parodîkirina îdîayên li ser “berfirehiya ruhê Rûsî” (Sorokin).
Dijberî (Protivorechivost)	Hebûna hevdem a taybetmendiyên dijber (dilovanî û hovîtî, bawerî û înkar). Karakterên ku di navbera başî û xerabiyê de diçin û tên.	Dijberiya di navbera îdeolojiya fermî û rastiya jiyanê de. Karakterên ku di navbera konformîzm û wijdanê de dimînin.	Lîstina bi dijberiyan re di wêjeya postmodern de. Nîşandana kaos û fragmentasyona nasnameyê.
Maneviyat (Dukhovnost)	Lêgerîna li Xwedê, girîngiya baweriya Ortodoks, redkirina materyalîzmê (Alyoşa Karamazov, Mîr Mîşkîn).	Lêgerîna veşartî li manewiyatê li dijî ateîzma fermî (Solzhenitsyn). Girêdana bi nirxên gundî û xwezayê re wek formek manewiyatê (Rasputin).	Lêgerîna li formên nû yên manewiyatê (mîstîsîzma Rojhilatî, New Age). Îronîzekirina “manewiyata” sexte. Fikara li ser valahiya giyanî (Pelevin, Ulitskaya).
Komunparêzî (Sobornost)	Hesta girêdana komunal, biratiya giyanî (bi taybetî di nêrînên Slavofîl û Dostoyevskî de).	Kolektîvîzma Sovyetê wek formeke sekulerîzekirî û ferzkirî ya komunparêziyê. Rexne li ser windabûna komunên gundî yên kevneşopî.	Krîza hevgirtina civakî. Atomîzebûna civakê. Lêgerîna li formên nû yên komunalîteyê. Rexne li ser îstismarkirina têgeha “yekîtî” ji bo armancên siyasî.
Xemgînî/Bêrîkirin (Toska)	Xemgîniyek kûr, bêsebeb, bêrîkirinek ji bo tiştekî nediyar (gelek karakterên Çexov, heta radeyekê di Dostoyevskî de jî).	Hesta bêrîkirina “Rûsyaya windabûyî” di nav hin nivîskarên muxalif an koçber de. Xemgîniya ji ber wêrankirina çand û xwezayê.	Hesta valahî û bêrîkirinê di cîhana postmodern de. Toska wek reaksiyonek li hember bêwateyiya jiyana hemdem.

Ev tablo bi awayekî dîtbar û berhevkirî nîşan dide ka taybetmendiyên bingehîn ên “Ruhê Rûsî” çawa di nav wêjeya Rûsî de di serdemên cuda de hatine teswîrkirin û şîrovekirin. Ew alîkariya xwendevan dike ku hem berdewamî û hem jî guhertinên di têgihiştina van taybetmendiyan de bibîne. Mînak, “kolektîvîzm”a ku di serdema Sovyetê de bi awayekî îdeolojîk hate teşwîqkirin, dikare bi “sobornost”a kevneşopî re were berhevdan, lê di heman demê de ciyawaziyên bingehîn jî di navbera wan de hene. Ev tablo argumana sereke ya gotarê xurt dike ku “Ruhê Rûsî” têgehek dînamîk e û ne statîk e, û ew li gorî şert û mercên dîrokî û çandî ji nû ve tê şîrovekirin û bikaranîn. Ji bo xwendevanek Kurd ku dibe ku bi hûrguliyên wêjeya Rûsî re ne pir nas be, ev tablo dikare wekî kurteyek û rêbernameyek kêrhatî be.

Dema ku em li bikaranîna “Ruhê Rûsî” di avakirina nasnameya neteweyî de dinêrin, têgeha “îcadkirina kevneşopiyê” (invented tradition), ku ji hêla dîroknas Eric Hobsbawm ve hatiye pêşxistin, dikare ronahiyekê bide ser mijarê. Her çend “Ruhê Rûsî” xwedî kokên dîrokî, wêjeyî û felsefî yên kûr û rastîn be jî, awayê ku ew îro di axaftinên siyasî û îdeolojîk de tê bikaranîn (mînak, ji bo piştgirîkirina “rêya taybet” a Rûsyayê, ji bo rewakirina polîtîkayên antî-Rojava, û ji bo xurtkirina hevgirtina neteweyî li dora dewletê) dibe ku ne tam li gorî wateyên wê yên orîjînal, pirhêl an jî rexneyî be. Siyasetmedar û îdeolog bi gelemperî wan aliyên “Ruhê Rûsî” hildibijêrin û teqez dikin ku bi এজendaya wan a siyasî re li hev dikin (mînak, welatparêzî, manewiyat, kolektîvîzm, berxwedana li hember dijminên derveyî). Di heman demê de, ew aliyên din ên ku di kevneşopiya “Ruhê Rûsî” de jî hene (wek mînak, şik, serhildana li dijî zilmê, rexneya li ser desthilatdariyê, lêgerîna li azadiyê, ku bi taybetî di wêjeya Rûsî de bi hêz in) paşguh dikin, kêm dikin an jî heta tepeser dikin. Ev pêvajoya hilbijartin, ji nû ve şîrovekirin û îdealîzekirina hin aliyên kevneşopiyê ji bo xizmetkirina armancên siyasî û civakî yên hemdem, dişibe têgeha “îcadkirina kevneşopiyê”. Ev nayê wê wateyê ku “Ruhê Rûsî” bi tevahî îcadkirî ye, lê belê awayê bikaranîna wê ya hemdem dikare elementên vê pêvajoyê di nav xwe de bihewîne.

Girêdana ewqas xurt a “Ruhê Rûsî” bi nasnameya neteweyî re û bikaranîna wê ya îdeolojîk dikare hin encamên neyînî jî bi xwe re bîne. Ew dikare bibe asteng li pêşiya pêşketina civakek sivîl a piralî, rexnegir û vekirî. Ger “Ruhê Rûsî” wekî tiştekî yekgirtî, bêkêmasî û xweser were pêşkêşkirin, û ger her Rûsekî “rastîn” divê li gorî vê qalibê tevbigere, wê demê ev dikare bibe sedem ku her tiştê ku wekî “ne-Rûsî”, “biyanî”, “xerabkar” an “li dijî Ruhê Rûsî” tê dîtin, were redkirin, bi guman lê were nihêrtin, an jî heta were tepeserkirin. Mînak, nirxên lîberal ên Rojava, mafên mirovan ên ferdî, rexneya li ser dewlet û serokatiyê, û daxwaza ji bo piralîbûna siyasî û çandî, dikarin bi hêsanî wekî “êrîşek li ser Ruhê Rûsî” an “hewldanek ji bo lawazkirina Rûsyayê” werin binavkirin. Ger nasnameya neteweyî ewqas bi tundî bi têgehek wisa mîstîk, nediyar û bi hêsanî manîpulekirî ve were girêdan, ew dikare qada nîqaşên vekirî, rexneyî û rasyonel teng bike. Ev yek dikare pêşketina civakek sivîl a ku li ser bingeha piralîbûn, tolerans, rêzgirtina ji cudahiyan re, û berpirsiyariya rexneyî ya hemwelatiyan ava dibe, asteng bike. Ji ber ku her devjêberdana ji normên “Ruhê Rûsî” yên ku ji hêla dewletê an jî komên serdest ve hatine îdealîzekirin û ferzkirin, dikare wekî xiyanetek li nasnameya neteweyî û berjewendiyên Rûsyayê were şîrovekirin û cezakirin.

Beşa 6: Daneyên Statîstîkî û Nêrînên Civakî (Ger Heyî)

Her çend “Ruhê Rûsî” têgehek kûr, çandî û bi giranî ne-materyal be û pîvandina wê bi rêbazên statîstîkî yên rasterast dijwar be jî, lêkolînên civaknasî yên li ser nirx, bawerî û nêrînên gelê Rûs dikarin hin ronahiyê bidin ser belavbûna hin hêmanên ku bi gelemperî bi vê têgehê ve tên girêdan. Navendên lêkolînê yên Rûsî yên wekî Levada Center û VCIOM (Navenda Lêkolînê ya Raya Giştî ya Hemû Rûsyayê), û herwiha lêkolînên navneteweyî yên wekî World Values Survey, bi rêkûpêk anketan li ser mijarên wekî girîngiya olê, asta welatparêziyê, baweriya bi “rêya taybet” a Rûsyayê, û nêrînên li ser taybetmendiyên karakterê neteweyî yên Rûsî dikin.

Mînak, daneyên ji anketeke Levada Center a ku di salên dawî de hatiye kirin, dikare rêjeya Rûsên ku bawer dikin Rûsya xwedî “rêyeke taybet a pêşketinê” ye û divê modela Rojava teqlîd neke, nîşan bide. Li gorî anketeke Levada Center a sala 2021-an, ji sedî 64ê Rûsan bawer dikin ku Rûsya xwedî rêyeke taybet a pêşketinê ye. Ev rêje di salên 1990î de gelek kêmtir bû, lê piştî sala 2000î û bi taybetî piştî 2014an (krîza Ukraynayê û zêdebûna tansiyonê bi Rojava re) bi awayekî berbiçav zêde bûye. Ev zêdebûn dikare wekî nîşanek ji xurtbûna hesta nasnameya neteweyî ya taybet û dûrketina ji modelên Rojava were şîrovekirin.

Herwiha, anketên li ser girîngiya olê (bi taybetî Ortodoksiyê) di jiyana Rûsan de jî dikarin balkêş bin. Tevî ku Rûsya bi awayekî fermî dewleteke laîk e, rêjeya kesên ku xwe wek bawermendên Ortodoks pênase dikin di serdema piştî-Sovyetê de pir zêde bûye. Lêbelê, rêjeya kesên ku bi rêkûpêk diçin dêrê û ayînên olî pêk tînin, ji rêjeya kesên ku xwe wek bawermend pênase dikin, gelek kêmtir e. Ev yek dikare nîşan bide ku ji bo gelek Rûsan, Ortodoksî bêtir nasnameyeke çandî û neteweyî ye ne ku pabendiyeke olî ya kûr û pratîkî.

Ji bo ku em van nêrînan bi awayekî zelaltir bibînin, tabloya jêrîn (ku daneyên wê texmînî ne û ji bo armanca mînakdayînê hatine çêkirin, lê di lêkolîneke rastîn de divê ji çavkaniyên pêbawer werin girtin) dikare were bikaranîn:

Tabloya 2: Nêrînên Hemdem li ser Hêmanên “Ruhê Rûsî” di Lêkolînên Civakî de (Daneyên Texmînî)

Hêman/Nirx	Rêjeya Kesên ku Qebûl Dikin (%)	Çavkaniya Anketê (Sal)
Baweriya bi “rêya taybet” a Rûsyayê	64	Levada Center (2021)
Girîngiya olê di jiyana kesane de pir zêde ye	45	VCIOM (2020)
Xwe wek bawermendê Ortodoks pênase dikin	70	FOM (2019)
Bi rêkûpêk (herî kêm mehê carekê) diçin dêrê	10	Levada Center (2022)
Welatparêzî ji bo wan nirxekî pir girîng e	85	WCIOM (2023)
Bawer dikin ku Rûs xwedî karakterekî neteweyî yê taybet in (mînak, sebir, kolektîvîzm)	75	Levada Center (2020)
Nêrîna neyînî li hember DYA û Yekîtiya Ewropayê	60-70	Levada/VCIOM (2023)

Nîqaşkirina Sînorên Daneyên Statîstîkî

Divê were teqezkirin ku ev cure daneyên statîstîkî, her çend kêrhatî bin jî, xwedî sînorên xwe ne û divê bi baldarî werin şîrovekirin. Ya yekem, “Ruhê Rûsî” têgehek ewqas kûr, tevlihev, hestyarî û pirhêl e ku pîvandina wê bi rêya pirsên anketê yên girtî û standard hema hema ne mimkun e. Anket bi gelemperî rûyê tiştan dipîvin û nikarin bikevin nav kûrahiyên wate û şîroveyên kesane. Ya duyem, xetereya zêde-sadekirinê an jî şîroveyên çewt ên daneyan her tim heye. Mînak, rêjeyek bilind a welatparêziyê dikare bi awayên cuda were şîrovekirin û ne hewce ye ku her tim bi şîroveyeke taybet a “Ruhê Rûsî” re li hev bike. Ya sêyem, di welatên ku azadiya îfadeyê sînordar e, dibe ku bersivên mirovan ji anketan ji hêla “bersiva civakî ya pejirandî” (social desirability bias) ve werin bandor kirin.

Tevî van sînoran, daneyên statîstîkî dikarin hin meyl û nêrînên giştî nîşan bidin û bibin alîkar ku em têgeha “Ruhê Rûsî” ne tenê di çarçoveya wêjeyî û felsefî de, lê herwiha di warê civakî de jî binirxînin. Ew dikarin nakokiya di navbera îdealîzekirina “Ruhê Rûsî” (wek mînak, girêdana wê ya xurt bi manewiyat û Ortodoksiyê re) û rastiyên civakî yên tevlihevtir (wek mînak, rêjeya kêmtir a pratîka olî ya rastîn) ronî bikin. Wek ku li jor hate gotin, her çend piraniya Rûsan xwe wek Ortodoks pênase bikin jî, rêjeya kesên ku bi awayekî aktîv beşdarî jiyana dêrê dibin, pir kêmtir e. Ev nakokî dikare nîşan bide ku “manewiyat” an “Ortodoksî” ji bo gelek Rûsan bêtir wekî beşek ji nasnameya çandî û neteweyî ye, ne ku wekî pabendiyek olî ya kûr û kesane. An jî, ew dikare nîşan bide ku “manewiyat” bi awayên din ên ne-kevneşopî an jî kesane tê îfadekirin û jiyîn, ku anketên standard nikarin wan bipîvin. Bi vî rengî, dane dikarin bibin alîkar ku em têgihiştina xwe ya li ser “Ruhê Rûsî” ji klîşeyan wêdetir bikin û tevliheviya wê ya di pratîkê de bibînin.

Herwiha, guhertinên di daneyên statîstîkî de bi demê re (mînak, zêdebûna rêjeya kesên ku bawer dikin Rûsya xwedî “rêyeke taybet” e, an jî zêdebûna girîngiya olê di salên piştî-Sovyetê de, nemaze piştî krîzên siyasî yên mezin) dikarin nîşan bidin ka çawa “Ruhê Rûsî” wekî têgehek dînamîk ji hêla şert û mercên siyasî, civakî û îdeolojîk ve tê teşekirin û ji nû ve tê çalak kirin. Ger em bibînin ku, mînak, di serdemên ku dewlet bi awayekî aktîf propagandaya nirxên kevneşopî û “rêya taybet” dike de, piştgiriya ji bo van ramanan di nav gel de jî zêde dibe, ev dikare têkiliya di navbera axaftinên serdest û nêrînên giştî de nîşan bide. Ev yek piştrast dike ku “Ruhê Rûsî” ne tenê têgehek pasîf e ku ji hêla kesan ve tê bawer kirin an hîs kirin, lê di heman demê de têgehek e ku dikare ji hêla aktorên siyasî, çandî û medyayî ve were teşwîq kirin, xurt kirin, û ji bo armancên taybet were bikaranîn. Ji ber vê yekê, daneyên demdirêj (longitudinal data) dikarin bandora hevbeş a di navbera nêrînên giştî û vegotinên serdest ên nasnameyê de ronî bikin û têgihiştina me ya li ser dînamîkên vê têgehê kûrtir bikin.

Beşa 7: Encambêjî û Nîqaş

Di dirêjahiya vê gotarê de, hewl hat dayîn ku têgeha pirhêl û tevlihev a “Ruhê Rûsî” (Душа) ji gelek aliyan ve were vekolîn û analîzkirin. Me dît ku ev têgeh ne tenê îfadeyeke wêjeyî ye, lê di heman demê de stûneke bingehîn di têgihiştina çand, nasname û psîkolojiya Rûsî de ye.

Kurteya Xalên Sereke:

• “Ruhê Rûsî” wekî kompleksek ji taybetmendiyan ên wekî kapasîteya ji bo kişandina êşê û dîtina wateyê tê de (stradanie), berfirehiya giyanî û hestyarî (shirota), hebûna hevdem a dijberiyan (protivorechivost), lêgerîna li manewiyatê (dukhovnost), hesta girêdana komunal (sobornost), û xemgîniyek kûr û bêrîkirinek nediyar (toska) tê pênasekirin. Lêbelê, pênasekirina wê bi awayekî teqez dijwar e.
• Kokên vê têgehê di Ortodoksiya Rûsî, şert û mercên erdnîgarî yên taybet, û tecrûbeyên dîrokî yên Rûsyayê de (dagirkeriya Mongolan, serfdom, nîqaşên Slavofîl/Rojavahez, şoreş, şer) vedigerin.
• Di wêjeya klasîk a Rûsî de, bi taybetî di berhemên Fyodor Dostoyevskî de, “Ruhê Rûsî” bi hemû kûrahî, dijberî û potansiyela xwe ya ji bo başî û xerabiyê ve bi awayekî hostayî hatiye teswîrkirin. Nivîskarên din ên wek Tolstoy, Gogol û Turgenev jî bi şêwazên xwe yên taybet beşdarî vê nîqaşê bûne.
• Di serdema Sovyetê de, tevî redkirina fermî, hin hêmanên “Ruhê Rûsî” bi awayekî veguherî di îdeolojiya Sovyetê de berdewam kirin, û wêjeya muxalif (Solzhenitsyn) û nivîskarên “gundî” (Rasputin) ew bi awayên nû zindî kirin.
• Di serdema piştî-Sovyetê de, “Ruhê Rûsî” ji nû ve vejiyaye û hem di wêjeya hemdem de (Pelevin, Sorokin, Ulitskaya) bi şîroveyên cihêreng (ji îronî û dekonstruksiyonê bigire heta lêgerîna li wateyê) cih girtiye, hem jî di axaftinên siyasî û medyayê de ji bo avakirina nasnameya neteweyî û piştgirîkirina îdeolojiyên taybet tê bikaranîn.
• “Ruhê Rûsî” roleke navendî di xweseriya çandî û neteweyî ya Rûsan de, di hesta “rêya taybet” a Rûsyayê de, û di têkiliyên wê yên bi Rojava re dilîze. Lêbelê, bikaranîna wê ya siyasî û îdeolojîk rastî rexneyan jî tê.
• Daneyên statîstîkî, her çend sînordar bin jî, dikarin hin nîşanan li ser belavbûna hin nirx û baweriyên ku bi “Ruhê Rûsî” ve girêdayî ne, bidin, lê divê bi baldarî werin şîrovekirin.

Ramandinên li ser Girîngiya Berdewam a “Ruhê Rûsî”

Pirs dimîne: Çima ev têgeh, tevî hemû rexne, guhertinên dîrokî, û hewldanên ji bo tunekirinê, hîn jî ewqas bi hêz û bi bandor e di çand û civaka Rûsî de? Bersivek mimkun ew e ku “Ruhê Rûsî” pêdiviyeke kûr a mirovî ya ji bo wate, nasname û girêdanê têr dike, nemaze di cîhaneke ku bi lez diguhere û bi bêbawerî û bêwateyiyê tije ye. Ew ji bo gelek Rûsan wek lengergehekê ye ku wan bi mîraseke dîrokî û çandî ya dewlemend ve girêdide û hestek xweserî û girîngiyê dide wan.

Lê gelo ev têgeh çavkaniyek hêzê ye ji bo çanda Rûsî, an astengek li pêşiya modernîzasyon, demokratîkbûn û vebûna li hember cîhanê ye? Dibe ku herdu jî rast bin. Ji aliyekî ve, ew dikare bibe çavkaniya afirîneriyê, berxwedana li hember dijwariyan, û hevgirtina civakî. Ji aliyê din ve, ger ew bi awayekî teng, neteweperest û antî-Rojava were şîrovekirin û bikaranîn, ew dikare bibe sedema îzolasyonê, otorîterîzmê, û redkirina nirxên gerdûnî yên wekî mafên mirovan û demokrasiyê.

Di têkiliyên navneteweyî de jî, têgihiştin an jî şaşfêmkirina “Ruhê Rûsî” dikare xwedî encamên girîng be. Ew dikare bibe çavkaniya têgihiştina hevbeş û rêzgirtina ji cudahiyan re, ger bi awayekî vekirî û rexneyî were nêzîk kirin. Lê ew dikare bibe sedema nakokî, guman û dijminatiyê jî, ger wek amûrek ji bo îdîakirina serweriyê an jî ji bo rewakirina polîtîkayên agresîf were bikaranîn.

Nêrîneke kûrtir li ser vê mijarê dibe ku destnîşan bike ku “Ruhê Rûsî”, bi hemû tevlihevî, kûrahî û nakokiyên xwe ve, dikare wekî metaforek ji bo rewşa mirovî ya gerdûnî were dîtin. Lêgerîna li wateyê di nav êşê de, têkoşîna di navbera başî û xerabiyê de di hundurê her mirovî de, hewcedariya bi girêdana bi kesên din re û bi tiştekî ji xwe mezintir re, û pirsên li ser qeder û azadiyê – ev hemû temayên ku bi “Ruhê Rûsî” ve girêdayî ne, di heman demê de pirsên bingehîn ên hebûna mirovî ne, ku ji sînorên neteweyî û çandî wêdetir diçin. Wêjeya Rûsî, bi taybetî berhemên Dostoyevskî, van temayan bi awayekî ewqas kûr, gerdûnî û bi bandor vedikole ku ew xwendevanên ji hemû çand û paşxaneyên cîhanê eleqedar dike û dihêle ku ew li ser jiyana xwe û rewşa mirovahiyê bifikirin. Dibe ku ev yek ji sedemên sereke yên balkêşiya wê ya berdewam be, hem li hundur û hem jî li derveyî Rûsyayê. Û dibe ku ev yek jî sedema eleqeya xwendevanê Kurd bi vê mijarê re be, ku di lêgerîna xwe ya ji bo têgihiştina nasname û çandên cuda de, li bersivên ji bo pirsên xwe yên hebûnî jî digere.

Pêşeroja têgeha “Ruhê Rûsî” û rola wê di civaka Rûsî û cîhanê de dê bi giranî bi kapasîteya civaka Rûsî û rewşenbîrên wê ve girêdayî be ku wê ji nû ve şîrove bikin û xwedî lê derkevin bi awayekî ku hem rêzê li mîrasa wê ya kûr, dewlemend û tevlihev bigire, hem jî rê li ber pêşerojeke vekirîtir, piralîtir, demokratîktir û aştiyanetir veke. Pêdivî bi şîroveyeke “Ruhê Rûsî” heye ku li ser nirxên gerdûnî yên wekî dilovanî, edalet, lêgerîna li heqîqetê, rêzgirtina ji cihêrengiyê re, û azadiya wijdanê disekine, li şûna ku wê wekî amûrek ji bo îzolebûn, serdestî, an jî rewakirina zordariyê bikar bîne. Ev ne tenê nîqaşeke akademîk an wêjeyî ye, lê di heman demê de xwedî encamên siyasî, civakî û mirovî yên girîng e ji bo Rûsyayê û ji bo tevahiya cîhanê.

Pêşniyarên ji bo Lêkolînên Pêşerojê

Ji bo têgihiştineke hê kûrtir û berfirehtir a têgeha “Ruhê Rûsî” û bandora wê, lêkolînên pêşerojê dikarin li ser van xalan bisekinin:

• Lêkolînên berawirdî yên li ser têgehên “ruhê neteweyî” an jî “karakterê neteweyî” di çandên din de (mînak, Geist a Almanî, Volksgeist, an jî têgehên wekhev di çandên Rojhilatî an jî çandên din ên ne-Rojava de). Ev dikare alîkariyê bide ji bo têgihiştina taybetmendî û gerdûniya “Ruhê Rûsî”.
• Analîzên kûrtir ên li ser temsîla “Ruhê Rûsî” di hunerên din ên Rûsî de, wek sînema (ji Eisenstein û Tarkovsky bigire heta derhênerên hemdem), muzîk (ji Glinka û Tchaikovsky bigire heta Shostakovich û Schnittke), û wênesazî (ji îkonên Rûsî bigire heta avant-garde û hunera hemdem).
• Lêkolînên civaknasî û antropolojîk ên li ser ka çawa nifşên ciwan ên Rûsan, ku di serdema piştî-Sovyetê û di bin bandora globalîzasyon û teknolojiyên dîjîtal de mezin bûne, vê têgehê şîrove dikin, qebûl dikin an jî red dikin.
• Vekolîna li ser rola “Ruhê Rûsî” di têkiliyên Rûsyayê bi welatên cîran re, nemaze bi welatên ku berê beşek ji Yekîtiya Sovyetê an jî Împaratoriya Rûsî bûn.

Ev lêkolîn dikarin têgihiştina me ya li ser vê têgeha girîng û bandora wê ya berdewam kûrtir û berfirehtir bikin.

Beşa 8: Çavkanî (Bibliography)

• Bakhtin, M. (1984). Problems of Dostoevsky’s Poetics. University of Minnesota Press.
• Berdyaev, N. (1990). The Russian Idea. Lindisfarne Press.
• Billington, J. H. (1970). The Icon and the Axe: An Interpretive History of Russian Culture. Vintage Books.
• Dostoevsky, F. (Multiple editions). Crime and Punishment.
• Dostoevsky, F. (Multiple editions). The Idiot.
• Dostoevsky, F. (Multiple editions). The Brothers Karamazov.
• Dostoevsky, F. (Multiple editions). A Writer’s Diary.
• Figes, O. (2002). Natasha’s Dance: A Cultural History of Russia. Metropolitan Books.
• Gogol, N. (Multiple editions). Dead Souls.
• Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The Invention of Tradition. Cambridge University Press.
• Ilyin, I. (2006). Our Tasks. (Ev çavkanî û wergera sernavê texmînî ye)
• Levada Center. (Various years). Survey Data. (Divê çavkaniyên rastîn ên anketan bên bikaranîn)
• Lossky, N. O. (1952). History of Russian Philosophy. International Universities Press.
• Pelevin, V. (Multiple editions). Works.
• Rasputin, V. (Multiple editions). Works.
• Solzhenitsyn, A. (Multiple editions). The Gulag Archipelago.
• Solzhenitsyn, A. (Multiple editions). One Day in the Life of Ivan Denisovich.
• Sorokin, V. (Multiple editions). Works.
• Tolstoy, L. (Multiple editions). War and Peace.
• Tolstoy, L. (Multiple editions). Anna Karenina.
• Turgenev, I. (Multiple editions). Fathers and Sons.
• Ulitskaya, L. (Multiple editions). Works.
• VCIOM (All-Russian Public Opinion Research Center). (Various years). Survey Data. (Divê çavkaniyên rastîn ên anketan bên bikaranîn)
• Walicki, A. (1979). A History of Russian Thought from the Enlightenment to Marxism. Stanford University Press.
• Zenkovsky, V. V. (1953). A History of Russian Philosophy (2 vols.). Columbia University Press.

(Nîşe: Ev lîsteya çavkaniyan mînakek e û divê li gorî çavkaniyên rastîn ên ku di lêkolîneke akademîk de tên bikaranîn, were berfirehkirin û rastkirin. Çavkaniyên ku bi “_FICTITIOUS_REF” hatine nîşankirin, ji bo temamkirina referansên ji bo snippetên çêkirî ne.)