☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Şîlî: Bandora Diyarker a Erdnîgariyê û Mîrata Nakokbar a Allende û Pinochet

—

Ji aliyê

xwende

di nav

, de

1. Pêşgotin

Şîlî, welatekî ku li kêleka rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe, xwedî erdnîgariyeke yekta û dîrokeke siyasî ya bi nakokî û guhertinên mezin e. Ev gotara akademîk armanc dike ku bi kûrahî li ser bandora dualî ya faktorên erdnîgarî – bi taybetî Çiyayên Andê yên bi heybet û peravên berfireh ên Okyanûsa Pasîfîk – û mîrata du serdemên siyasî yên krîtîk, ango serokatiya Salvador Allende (1970-1973) û dîktatoriya Augusto Pinochet (1973-1990), li ser pêşketina civakî, aborî û siyasî ya Şîlî raweste. Têgihiştina van hêzên şekildêr ji bo têgihiştina Şîliya hemdem, kêşeyên wê yên îroyîn û dînamîkên wê yên navxweyî û navneteweyî bingehîn e.

Armanca sereke ya vê lêkolînê ew e ku bi awayekî analîtîk û bi piştgiriya daneyên berdest, têkiliyên sedem-encam di navbera erdnîgarî, mîrata siyasî û rewşa heyî ya Şîlî de ronî bike. Gotar dê bi taybetî li ser polîtîkayên ku di serdemên Allende û Pinochet de hatine meşandin, encamên wan ên demkurt û demdirêj, û mîrata wan a ku heta roja îro jî di nava civaka Şîlî de tê nîqaşkirin, hûr bibe. Wekî din, dê bê vekolandin ka çawa erdnîgariya taybet a Şîlî hem derfet hem jî kêşe ji bo pêşketina welêt derxistine holê.

Struktura vê gotarê dê bi vekolîna taybetmendiyên erdnîgarî yên Şîlî û bandorên wan ên cihêreng dest pê bike. Ev beş dê li ser Çiyayên Andê û peravên Pasîfîkê, û herweha li ser avhewa, çavkaniyên xwezayî û pirrengiya jîngehê ya welêt hûr bibe. Piştre, dê serdema Salvador Allende û hikûmeta Yekîtiya Gelêrî (Unidad Popular) bi hûrgilî were analîzkirin, ku tê de polîtîkayên civakî û aborî, kêşeyên pêkanînê, polarîzasyona siyasî û destwerdana derve dê bên nirxandin. Li dû wê, dê serdema dîktatoriya Augusto Pinochet were vekolandin, ku tê de avakirina rejîma otorîter, binpêkirinên mafên mirovan, polîtîkayên aborî yên neolîberal û pêvajoya vegera demokrasiyê dê werin gengeşekirin. Di beşa dawî de, dê mîrata mayînde ya van serdeman û bandora wan li ser Şîliya hemdem, di nav de polarîzasyona siyasî, bîra civakî, edaleta derbasbûnê û nîqaşên li ser destûra bingehîn û modela aborî, bêne nirxandin. Di seranserê gotarê de, dê mînak, tablo û îstatîstîk ji bo piştgirîkirina analîzan û pêşkêşkirina wêneyekî berfirehtir werin bikaranîn.

2. Erdnîgariya Şîlî: Landşafteke Taybet û Bandorên Wê yên Pirralî

Erdnîgariya Şîlî bi awayekî berbiçav pêşketin û karakterê welêt şekil daye. Dirêjbûna wê ya ji bakur ber bi başûr û hebûna Çiyayên Andê û Okyanûsa Pasîfîkê faktorên sereke ne ku bandor li avhewa, çavkaniyên xwezayî, belavbûna nifûsê û tewra pêşketina wê ya dîrokî û siyasî jî kirine.

Nêrîna Giştî

Şîlî, bi dirêjahiya xwe ya nêzîkî 4,270 km ji bakur ber bi başûr û firehiya xwe ya navînî ya tenê 177 km ji rojhilat ber bi rojava, xwedî şeklekî erdnîgarî yê yekta ye.1 Ev taybetmendî dibe sedema cihêrengiyeke mezin a avhewayan, ji Çola Atacama ya herî hişk a cîhanê li bakur bigire heta bi daristanên baranê yên nerm û herêmên cemedî li başûr.1 Nêzîkî 80% ji axa Şîlî ji çiyayan pêk tê, ku Çiyayên Andê li rojhilat û rêzeçiyayên peravê li rojava serdest in.1

Ev dirêjbûn û tengbûna erdnîgarî rasterast bandorê li ser belavbûna çavkaniyên xwezayî, şêwazên niştecihbûnê û tewra siyaseta navxweyî û herêmî dike. Wekî ku hatiye destnîşankirin, “îzolasyona erdnîgarî” ya Şîlî – ji bakur bi çolê, ji rojhilat bi Çiyayên Andê, ji rojava bi okyanûsê, û ji başûr bi herêmên dijwar ve dorpêçkirî – di dîrokê de bûye sedema pêşketineke navendîparêz û nisbeten homojen li gorî gelek welatên din ên Amerîkaya Latîn.2 Ev îzolasyon, tevî ku dikare wekî astengiyekê were dîtin, di heman demê de parastineke xwezayî jî peyda kiriye û hiştiye ku Şîlî xwedî nasnameyeke çandî ya cihê be.

Dirêjbûna welêt bi xwe re hin kêşeyan di warê yekitî û rêveberiya neteweyî de tîne, lê di heman demê de fersendên ji bo cihêrengiya aborî jî pêşkêş dike: madenên dewlemend li bakur, çandiniya berhemdar li geliyên navendî, û çavkaniyên daristanî û masîgiriyê li başûr. Ev cihêrengiya erdnîgarî û çavkaniyan, Şîlî dike mînakeke balkêş ji bo lêkolîna adaptasyona mirov û civakan li hemberî şert û mercên jîngehê yên cihêreng û rêveberiya çavkaniyên xwezayî di çarçoveyeke welatparêziyê de.

Çiyayên Andê: Stûna Pişta Şîlî

Çiyayên Andê, ku li seranserê sînorê rojhilatê Şîlî wekî dîwarekî xwezayî yê bi heybet dirêj dibin, ne tenê landşafta fîzîkî ya welêt, lê di heman demê de avhewa, çavkaniyên xwezayî û şêwazên jiyana mirovan jî bi kûrahî şekil dane.

Avahiya jeolojîk, dirêjahî û firehiya di nav Şîlî de: Rêzeçiyayên Andê ji ber tevgerên lewheyên tektonîk ên Nazca û Amerîkaya Başûr ava bûne, pêvajoyeke ku wekî subduksiyon tê zanîn.7 Ev pêvajoya jeolojîk a domdar dibe sedema çalakiya volkanîk û erdhejên pir caran li herêmê.7 Li Şîlî, Andê bi hezaran kîlometreyan ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibin û li hin deveran firehiya wan digihîje sedan kîlometreyan, ku beşeke mezin a axa welêt pêk tînin. Xala herî bilind a Şîlî, çiyayê volkanîk Ojos del Salado ku 6,893 metre bilind e, di nav van rêzeçiyayan de cih digire.1

Bandora li ser avhewa û herêmên cuda yên Şîlî: Çiyayên Andê bandoreke diyarker li ser şêwazên avhewayê li seranserê Şîlî dikin.4 Ew wekî astengeke orografîk tevdigerin, nahêlin ku nemiya ji Okyanûsa Atlantîkê û hewza Amazonê bigihîje peravên Pasîfîkê yên Şîlî. Ev yek bi taybetî li bakurê welêt berbiçav e, ku Andê beşdarî avabûna Çola Atacama, yek ji deverên herî hişk ên cîhanê, dibin. Li herêmên navendî û başûr, Andê bandorê li ser mîqdar û belavbûna baranê dikin, û dibin sedema avhewayên cihêreng li aliyên xwe yên rojhilat (Arjantîn) û rojava (Şîlî). Bilindahiya çiyayan jî dibe sedema daketina germahiyê û avakirina qadên cemedî û berfê yên daîmî, ku çavkaniyên avê yên girîng ji bo çem û geliyan peyda dikin.

Çavkaniyên xwezayî yên sereke (sifir, lîtyûm, zêr, hwd.) û girîngiya wan a aborî: Andên Şîlî ji hêla çavkaniyên madenî ve pir dewlemend in, û ev dewlemendî bingeha aboriya welêt pêk tîne. Şîlî mezintirîn hilberînerê sifirê yê cîhanê ye, û piraniya rezerv û kanên wê yên sifirê di rêzeçiyayên Andê de, bi taybetî li bakur û navenda welêt, cih digirin.10 Hinardekirina sifirê beşeke mezin a dahata neteweyî ya Şîlî pêk tîne û di pêşketina aborî ya welêt de roleke navendî lîstiye.2 Di salên dawî de, lîtyûm, ku bi giranî ji zeviyên xwê (salar) ên li bilindahiyên Andê yên wekî Salar de Atacama tê derxistin, ji ber girîngiya wê di pîşesaziya bataryayên ji bo wesayîtên elektrîkî û elektronîk de, bûye çavkaniyeke din a stratejîk ji bo Şîlî.6 Şîlî xwedî rezervên lîtyûmê yên herî mezin ên cîhanê ye û yek ji hilberînerên sereke ye. Wekî din, madenên wekî zêr, zîv, molîbden û hesin jî li herêmên Andê têne dîtin û beşdarî aboriya madenê ya cihêreng a welêt dibin.6 Pêvajoyên jeolojîk ên magmatîk-hîdrotermal ên ku bi avabûna Andê re têkildar in, di çêbûna van depoyên madenî yên dewlemend de roleke bingehîn lîstine.7

Tabloya 1: Hilberîna Sifir û Lîtyûmê ya Şîlî û Para Wan a Cîhanî

MadenHilberîna Salane ya Şîlî (Texmînî)Para Şîlî ji Hilberîna Cîhanî (Texmînî)Rezervên Şîlî (Texmînî)Çavkanî
Sifir4.94 milyon ton (2005)~37% (2005)~490 milyon ton (tevî hilberînê)10
Lîtyûm39,000 ton (2025)Duyemîn li cîhanê (piştî Awistralya)9.3 milyon ton (rezervên aborî yên herî mezin ên cîhanê)13

Nîşe: Daneyên hilberîn û rezervan dikarin li gorî sal û çavkaniyê biguherin. Ev tablo ji bo nîşandana mezinahî û girîngiyê ye.

Ev tablo bi awayekî berbiçav girîngiya Şîlî wekî hêzeke cîhanî di hilberîna van madenên stratejîk de nîşan dide. Ew rasterast girêdana di navbera erdnîgariya Andê (çavkaniya madenan) û aboriya neteweyî de piştrast dike. Hebûna van çavkaniyan, nemaze sifir, ji bo demeke dirêj stûna sereke ya aboriya Şîlî bûye. Lêbelê, ev girêdayîbûna bi hinardekirina çavkaniyên xwezayî re di heman demê de welêt li hemberî guherînên di bihayên cîhanî de û daxwaziya bazarê de hestiyar dike. Zêdebûna girîngiya lîtyûmê di aboriya kesk a cîhanî de derfetên nû ji bo Şîlî vedike, lê di heman demê de kêşeyên nû yên jîngehî û civakî jî bi xwe re tîne, nemaze di warê bikaranîna avê de li herêmên hişk ên ku lîtyûm lê tê derxistin.

Bandora li ser şêwazên niştecihbûna mirovan û bajarên madenê: Tevî şert û mercên dijwar ên jiyanê li bilindahiyên mezin, hebûna çavkaniyên madenî yên dewlemend bûye sedema avabûna niştecihgeh û bajaran li herêmên Andê, nemaze li bakurê Şîlî.16 Bajarên madenê yên wekî Chuquicamata (li nêzî kana sifirê ya herî mezin a vekirî ya cîhanê) û bajarokên din ên li dora kanên sifir û lîtyûmê ji ber çalakiya aborî ya van herêman pêş ketine. Jiyana li van bilindahiyan (carinan ji 3,000 metreyî bilindtir) ji ber kêmbûna oksîjenê, germahiyên ekstrem û kêmbûna avê dijwar e, û nifûsa herêmî bi hezar salan e ku bi van şert û mercan re adapte bûne.6 Çandinî li herêmên bilind ên Andê bi piranî ji bo xerckirina herêmî ye û bi teknîkên kevneşopî yên wekî teraskirinê tê kirin da ku axa berhemdar were zêdekirin.6 Lêbelê, li hin geliyên Andê yên ku ava wan têr heye, çandiniya bazirganî, nemaze ji bo fêkî û şerabê, jî pêş ketiye. Bi giştî, piraniya nifûsa Şîlî li geliyên navendî û herêmên peravî kom bûye, lê Andê her gav wekî paşxaneyek û çavkaniyek girîng ji bo jiyana li Şîlî mane.1

Dewlemendiya madenî ya Andê ne tenê aboriya Şîlî şekil daye, lê di heman demê de bûye sedema pêşketina teknolojiyên derxistina madenan û binesaziya veguhastinê ya taybet ji bo gihandina madenan ji çiyayên bilind heta benderên li peravê. Lêbelê, ev pîşesaziya mezin a madenê bi xwe re kêşeyên jîngehî yên girîng jî tîne, di nav de qirêjiya av û axê, û bikaranîna zêde ya çavkaniyên avê yên kêm li herêmên hişk.19 Wekî din, nakokî di navbera şîrketên madenê û civakên xwecihî yên ku li van herêman dijîn de li ser mafên ax û avê pir caran derdikevin holê.14 Ev rewş nîşan dide ku çawa jeolojiya Andê, ku çavkaniya dewlemendiyê ye, di heman demê de dibe sedema têkiliyên tevlihev ên civakî, aborî û jîngehî. Girêdayîbûna aborî ya bi hinardekirina madenan re jî Şîlî dixe bin bandora guherînên di bazarên cîhanî de û dikare bibe sedema nîqaşên li ser “nifira çavkaniyan”, ku tê de dewlemendiya çavkaniyên xwezayî dibe ku rê li ber pêşketina sektorên din ên aborî bigire û newekheviyê kûrtir bike. Di serdema nûjen de, bi zêdebûna daxwaza ji bo lîtyûmê ji bo teknolojiya enerjiya kesk, pozîsyona jeopolîtîk a Şîlî û girîngiya çavkaniyên wê yên Andê ji nû ve têne pênase kirin.

Peravên Pasîfîkê: Dergehê Şîlî yê Ber bi Cîhanê ve

Peravên dirêj ên Şîlî yên li ser Okyanûsa Pasîfîkê, bi qasî Çiyayên Andê, di şekildana nasname û pêşketina welêt de xwedî roleke diyarker in. Ji xeynî ku sînorekî xwezayî ye, ev perav wekî dergehekî sereke yê bazirganî, çavkaniyeke girîng a aborî û faktoreke sereke di diyarkirina avhewa û şêwazên niştecihbûnê de kar dike.

Dirêjahiya peravê û taybetmendiyên herêmên peravî (bakur, navend, başûr): Şîlî xwedî yek ji peravên herî dirêj ên cîhanê ye, ku bi qasî 6,435 kîlometre li kêleka Okyanûsa Pasîfîkê dirêj dibe.3 Ev perava dirêj ji hêla taybetmendiyên xwe yên erdnîgarî û avhewayê ve pir cihêreng e. Li bakur, perav bi Çola Atacama re hemsînor e û xwedî landşafteke hişk û çolistanî ye, ku baran pir kêm dibare.1 Her ku mirov ber bi navendê ve diçe, avhewa nermtir dibe û dikeve bin bandora avhewaya Deryaya Navîn, ku zivistanên wê bi baran û havînên wê hişk in.5 Ev herêma navendî ya peravê mazûvaniya bajarên mezin û çalakiyên aborî yên girîng dike. Li başûrê welêt, perav xwedî avhewayeke okyanûsî ya sartir û bi barantir e, ku bi daristanên baranê yên nerm û fjordên kûr û bi heybet xemilandî ye.5

Bandora Herika Humboldt li ser avhewa, masîgirî û ekosîstemên peravî: Yek ji faktorên herî girîng ên ku bandorê li peravên Şîlî dike Herika Humboldt e. Ev herika ava sar, ku ji herêmên Antarktîk ber bi bakur ve li peravên rojavayê Amerîkaya Başûr diherike, bandoreke kûr li ser avhewa, ekosîstemên deryayî û aboriya Şîlî dike.4 Ava sar a Herika Humboldt dibe sedema kêmbûna germahiya hewayê li herêmên peravî û bi taybetî beşdarî hişkbûna ekstrem a Çola Atacama li bakur dibe, ji ber ku ew rê li ber evaporasyon û avabûna ewran digire.20 Pêvajoya herî girîng a ku bi Herika Humboldt re têkildar e “upwelling” e. Di vê pêvajoyê de, bayên serdest ava germ a rûyê okyanûsê ji peravê dûr dixin, û ava sar, dewlemend bi xurekên ji kûrahiya okyanûsê, hildikişe ser rûyê erdê.20 Ev ava dewlemend bi nîtrat û fosfatan dibe sedema geşbûna fîtoplanktonan, ku bingeha zincîra xwarinê ya deryayî pêk tînin. Wekî encamek, ekosîstemên peravî yên Şîlî pir berhemdar in û piştgiriyê didin pirrengiyeke mezin a jiyana deryayî, di nav de cureyên masî, çûkên deryayî û memikên deryayî.20 Ev berhemdariya bilind, Şîlî kiriye yek ji welatên sereke yên masîgiriyê li cîhanê.

Tabloya 2: Bandora Herika Humboldt li ser Masîgiriya Şîlî – Cureyên Sereke û Hejmar (Texmînî)

Cureyê Masî/Berhema DeryayîQebareya Girtina Salane ya Têkildarî Humboldt (Ton)Nirxa Aborî ya Salane ya Masîgiriya Şîlî ya Têkildarî Humboldt (Milyar USD)Çavkanî
Anchoveta (Engraulis ringens)Pir girîng (bingeha ardê masî)Beşek ji nirxa giştî26
Sardîn (Sardinops sagax)GirîngBeşek ji nirxa giştî26
Makerelê Hespî (Trachurus murphyi)GirîngBeşek ji nirxa giştî26
Hake (Merluccius gayi)BerbiçavBeşek ji nirxa giştî26
Squid (Kelûmêr)Zêde dibeBeşek ji nirxa giştî26
Giştî (HCLME – Şîlî)>10% ji girtina cîhanî (tevahiya HCLME)~11.28 (ji bo Şîlî di 2015 de)25

Nîşe: Hejmarên teqez ên girtinê ji bo her cureyî diguherin û bi faktorên hawîrdorê ve girêdayî ne. Nirxa aborî ji bo tevahiya Ekosîstema Mezin a Deryayî ya Herika Humboldt (HCLME) ye ku para Şîlî jê hatiye hesabkirin.

Ev tablo bi awayekî zelal girîngiya ekolojîk û aborî ya Herika Humboldt ji bo pîşesaziya masîgiriyê ya Şîlî radixe ber çavan. Ew nîşan dide ka çawa fenomeneke xwezayî ya mezin rasterast bandorê li sektoreke aborî ya sereke dike û hem ji bo ewlehiya xwarinê ya navxweyî hem jî ji bo dahata hinardekirinê roleke krîtîk dilîze. Lêbelê, ev girêdayîbûn di heman demê de hestiyariyê li hemberî guherînên avhewayê û fenomenên okyanûsî yên wekî El Niño jî bi xwe re tîne, ku dikarin bandoreke neyînî li ser berhemdariya herikê û bi vî awayî li ser pîşesaziya masîgiriyê bikin.26 Rêveberiya domdar a van çavkaniyên deryayî û adaptasyona li hemberî guherînên hawîrdorê ji bo paşeroja vê sektorê girîngiyeke jiyanî heye.

Girîngiya aborî: masîgirî, benderên sereke (San Antonio, Valparaíso, hwd.) û qebare/cureyên bazirganiya wan, tûrîzma peravî: Wekî ku hate behs kirin, masîgirî yek ji stûnên aboriya peravî ya Şîlî ye, ku ji %20 ji tevahiya girtina masî ya cîhanê ji Herêma Deryayî ya Mezin a Herika Humboldt tê.25 Ji bilî masîgiriyê, benderên Şîlî yên li ser Pasîfîkê ji bo bazirganiya navneteweyî ya welêt krîtîk in. Benderên sereke yên wekî San Antonio, ku ji hêla qebareya kargoyê ve bendera herî mezin e, û Valparaíso, ku xwedî girîngiyeke dîrokî ye û navendeke sereke ya konteyner û rêwiyan e, wekî dergehên sereke ji bo hinardekirin û hinartina kelûpelan xizmet dikin.28 Benderên din ên girîng Iquique û Antofagasta li bakur in, ku bi taybetî ji bo hinardekirina madenan (nemaze sifir) girîng in, û Coronel û Arica jî di bazirganiya herêmî û navneteweyî de rolên girîng dilîzin.28 Van benderan Şîlî bi bazarên cîhanî ve girêdidin û herikîna kelûpelên pîşesazî, çandinî, daristanî û madenî hêsan dikin. Tûrîzma peravî jî, her çend di çavkaniyan de bi hûrgilî nehatiye vekolandin, potansiyeleke mezin nîşan dide, nemaze li herêmên bi peravên xweşik, bajarên dîrokî yên wekî Valparaíso, û derfetên ji bo werzîşên avê û çavdêriya jiyana deryayî.30

Tabloya 3: Benderên Sereke yên Şîlî û Daneyên Bazirganiya Wan (Agahiyên Giştî)

Navê BenderêHerêma Cihbûnê (Nêzîkî)Qebareya Kargoyê ya Giştî (Texmînî)Cureyên Sereke yên KargoyêGirîngiya Stratejîk/Aborî ya SerekeÇavkanî
San AntonioNavend (Valparaíso)Bendera herî mezin ji hêla qebareyê veKonteyner, barê giran, kelûpelên giştîDergehê sereke yê hinartin/hinardekirinê, piştgirî dide çandinî û pîşesaziyê28
ValparaísoNavend (Valparaíso)>10 milyon ton/sal (kelûpelên giştî)Konteyner, rêwî, kelûpelên giştîNavenda dîrokî, girêdana baş bi torên bejayî re, %30 ji bazirganiya derve ya Şîlî28
IquiqueBakur (Tarapacá)Nehatiye diyarkirinMaden, hilberên otomotîvê, kelûpelên giştîDergehê ber bi Çola Atacama û welatên cîran (Bolîvya, Peru)28
AntofagastaBakur (Antofagasta)Nehatiye diyarkirinMaden (bi taybetî sifir), barê giranNavenda hinardekirina madenan, girêdayî pîşesaziya madenê ya Şîlî28
CoronelBaşûr (Biobío)Nirxa veguheztinê ya bilindKonteyner, kelûpelên giştî, barê giranBendera sereke ya hinardekirinê ji Herêma Biobío29
AricaBakurê Dûr (Arica y Parinacota)Nehatiye diyarkirinKonteyner, barê giran, kelûpelên transît ji bo BolîvyayêXala transît a sereke ji bo Bolîvya û herêmên din ên bê derya, girîng ji bo entegrasyona aborî ya herêmî28

Nîşe: Qebareyên kargoyê yên teqez dikarin salane biguherin. Ev tablo ji bo nîşandana girîngî û taybetmendiyên giştî yên benderan e.

Ev tablo rola bêhempa ya benderên Şîlî di hêsankirina bazirganiya navneteweyî û girêdana aboriya welêt bi cîhanê re nîşan dide. Cihêbûna stratejîk a van benderan li seranserê perava dirêj a Şîlî û pisporbûna wan di birêvebirina cureyên cuda yên kargoyê de, wan dike beşek bingehîn ji binesaziya aborî ya welêt. Pêşxistina van benderan û modernîzekirina wan ji bo parastina reqabetê di bazirganiya deryayî ya cîhanî de pir girîng e.

Bandora li ser belavbûna nifûsê: Hebûna derfetên aborî yên girêdayî masîgirî, bazirganî û pîşesaziyên benderî, herêmên peravî, nemaze li navend û beşên bakur ên welêt, kirine navendên girîng ên niştecihbûnê. Bajarên mezin ên wekî Valparaíso, Viña del Mar û Concepción li ser peravê ne û xwedî nifûseke berbiçav in.1 Nêzîkî nîvê nifûsa Şîlî li herêma navendî dijî, ku Santiago û Valparaíso jî di nav de ne.31 Lêbelê, li bakurê dûr, ji ber hişkbûna Çola Atacama, û li başûrê dûr, ji ber şert û mercên avhewayê yên dijwar û eraziyê çiyayî, tîrbûna nifûsê pir kêmtir e.6 Ev belavbûna newekhev a nifûsê kêşeyên taybet ji bo plansaziya herêmî û pêşxistina binesaziyê derdixe holê.

Herika Humboldt ne tenê bandorê li masîgiriyê dike, lê di heman demê de şert û mercên guncaw ji bo hin cureyên çandiniyê li herêmên peravî jî diafirîne. Mînak, li hin geliyên peravî, bandora sar a herikê û mijê ku ew çêdike, ji bo çandina rezên bi kalîte û hilberîna şerabên navdar ên Şîlî dibe alîkar.24 Ev yek girêdaneke tevlihev di navbera okyanûs, avhewa û çalakiyên aborî yên li ser bejê de nîşan dide, û girîngiya têgihiştina van têkiliyan ji bo plansaziya pêşkeftina domdar a herêmên peravî zêde dike. Lêbelê, girêdayîbûna bi Herika Humboldt re Şîlî li hemberî guherînên avhewayê û fenomenên wekî El Niño, ku dikarin bandoreke wêranker li ser ekosîstemên deryayî û bi vî rengî li ser aboriya masîgiriyê bikin, pir hestiyar dike.26 Pêşxistina benderan û zêdebûna bazirganiya deryayî jî girîngiya jeostratejîk a Şîlî li Okyanûsa Pasîfîkê û di têkiliyên navneteweyî de zêdetir dike.

Avhewa, Çavkaniyên Xwezayî û Pirrengiya Jîngehê

Cihêrengiya erdnîgarî ya Şîlî, ji çolên hişk ên bakur bigire heta bi daristanên baranê û cemedên başûr, dibe sedema pirrengiyeke berbiçav a avhewa, çavkaniyên xwezayî û ekosîsteman. Ev pirrengî hem derfetên bêhempa hem jî kêşeyên taybet ji bo welêt pêşkêş dike.

Herêmên avhewayê yên cihêreng û faktorên bandorker: Ji ber dirêjahiya xwe ya mezin a bakur-başûr û bandora Çiyayên Andê û Herika Humboldt, Şîlî xwedî mozaîkeke avhewayan e. Li gorî sîstema Köppen, bi kêmî ve heft jêrcureyên avhewayê yên sereke li welêt têne dîtin.1 Li bakurê dûr (Norte Grande), avhewaya çolê ya hişk (BWh, BWk) serdest e, ku Çola Atacama yek ji deverên herî kêmbaran ên cîhanê ye.5 Li bakurê nêzîk (Norte Chico), avhewaya nîv-hişk (BSh, BSk) û Deryaya Navîn (Csa, Csb) tê dîtin. Herêma Navendî (Zona Central), ku piraniya nifûsê lê dijî, xwedî avhewayeke Deryaya Navîn a nerm (Csb) e, bi havînên germ û hişk û zivistanên nerm û bi baran. Her ku mirov ber bi başûr (Zona Sur) ve diçe, avhewaya okyanûsî ya nerm (Cfb) serdest dibe, ku bi baranên zêde û daristanên baranê yên Valdivian tê nasîn. Li başûrê dûr (Zona Austral), avhewaya okyanûsî ya subpolar (Cfc), tundra (ET) û heta avhewaya cemedî (EF) li herêmên çiyayî û Patagonyayê tê dîtin.5 Faktorên sereke yên ku van avhewayan şekil didin ev in: Antîsîklona Pasîfîkê, herêma zexta nizm a başûrê sîrkumpolar, Herika Humboldt a sar, Rêzeçiyayên Peravê yên Şîlî û Çiyayên Andê.5

Nexşeya 1: Herêmên Avhewayê yên Şîlî (Köppen)

5

Ev nexşe dê ji bo têgihiştina dabeşkirina erdnîgarî ya avhewayên cihêreng ên Şîlî amûreke dîtbarî ya girîng be. Ew ê alîkariyê bide xwendevan ku têkiliya di navbera erdnîgarî (dirêjahî, bilindahî) û şêwazên avhewayê de bibîne, ku ev yek bingehek e ji bo têgihiştina belavbûna çavkaniyên xwezayî û şêwazên jiyana mirovan.

Daristanên Şîlî: Cure û girîngiya ekolojîk û aborî: Şîlî xwedî çavkaniyên daristanî yên girîng e, ku nêzîkî 21.7% ji rûbera welêt bi daristanan dagirtî ye (nêzîkî 16.2 milyon hektar li gorî daneyên FAO yên 2010an).33 Ji vî rûberî, 27.3% wekî daristanên seretayî têne tesnîf kirin, ku ji hêla pirrengiya jîngehê û depokirina karbonê ve pir dewlemend in. Daristanên Şîlî pir cihêreng in; li navenda welêt daristanên hişk ên sklerofîl hene ku bi şert û mercên Deryaya Navîn re adapte bûne.35 Van daristanan, ku cureyên wekî quillay, peumo, û boldo dihewînin, ji bo parastina axê û çavkaniyên avê girîng in. Li başûr, daristanên baranê yên nerm ên Valdivian belav dibin, ku yek ji ekosîstemên herî yekta û dewlemend ên cîhanê ne.5 Van daristanan, ku bi cureyên daran ên wekî alerce (Fitzroya cupressoides) û Nothofagus navdar in, xwedî asteke bilind a endemîzmê ne û ji bo parastina pirrengiya jîngehê ya cîhanî girîngiyeke mezin digirin. Pîşesaziya daristanê ji bo aboriya Şîlî jî çavkaniyeke girîng e, ku ji bo hilberîna kaxez, seluloz û keresteyê tê bikaranîn.1

Tabloya 4: Statîstîkên Pîşesaziya Daristanî ya Şîlî (Daneyên Nêzîkî 2005-2010)

NîşaneHejmar/RêjeÇavkanî
Rûbera Giştî ya Daristanan (2010)~16.23 milyon hektar33
Daristanên Seretayî (2010)~4.44 milyon hektar (%27.3 ji giştî)33
Daristanên Xwezayî yên Nûjenkirî (2010)~9.41 milyon hektar (%58 ji giştî)33
Daristanên Çandinî (2010)~2.38 milyon hektar (%15 ji giştî)33
Karbona Tomarkirî di Biyomasa Daristanê de (2010)1,349 milyon ton metrik33
Hilberîna Darê Pîşesazî (2002)25.49 milyon m334
Hilberîna Darê Şewatê (2002)12.33 milyon m334

Nîşe: Daneyên herî dawî yên berfireh ên di çavkaniyan de ji bo van salan in.

Ev tablo rewşa çavkaniyên daristanî yên Şîlî û girîngiya wan a aborî û ekolojîk nîşan dide. Rêveberiya domdar a van daristanan, parastina daristanên seretayî û yên xwedî nirxek bilind a ekolojîk, û hevsengkirina berjewendiyên aborî bi parastina jîngehê re ji bo paşeroja Şîlî pir girîng e. Kêşeyên wekî bêdaristanî li hin herêman û bandora guherîna avhewayê li ser tenduristiya daristanan jî divê bêne berçavgirtin.

Çavkaniyên avê yên sereke/çem û bikaranîna wan (avdanî, hîdroelektrîk, vexwarin) û kêşeyên li her herêmê: Şîlî xwedî gelek çeman e ku piraniya wan ji Andê dizên û diherikin Okyanûsa Pasîfîkê. Çemên sereke Çemê Loa ne, ku çemê herî dirêj ê Şîlî ye û di Çola Atacama ya hişk re derbas dibe; Çemê Baker li Patagonyayê, ku ji hêla herikîna avê ve çemê herî mezin ê welêt e; Çemê Maipo, ku çavkaniya sereke ya ava vexwarinê ji bo paytext Santiago ye; û Çemê Biobío, ku duyemîn çemê herî dirêj e.1 Av bi awayekî berfireh ji bo çandiniyê tê bikaranîn, ku nêzîkî 82% ji axa çandî ya welêt tê avdan.19 Her weha, hîdroelektrîk çavkaniyeke girîng a enerjiyê ye, ku nêzîkî 40% ji hilberîna elektrîkê ya Şîlî pêk tîne.19 Tevî vê yekê, Şîlî bi kêşeyeke mezin a avê re rû bi rû ye. Welat wekî yek ji welatên ku herî zêde di bin “stresa avê ya bilind” de ye tê binavkirin, ku tê wateya ku daxwaza ji bo avê ji hebûna wê pirtir e.42 Ev kêşe ji ber “megaziwabûnê” ya ku zêdeyî deh salan e didome, girantir bûye.42 Pirsgirêkên sereke yên di rêveberiya avê de, qirêjiya ji ber çalakiyên madenî û çandiniyê (bi taybetî li bakur û navendê), û kêmbûna giştî ya çavkaniyên avê ji ber guherîna avhewayê ne.19 Li bakur, Çemê Loa ji ber derxistina sifirê bi qirêjiyê re rû bi rû maye.19 Li navendê, zexta li ser çavkaniyên avê ji ber nifûsa zêde û çandiniya zexm pir e.

Navendên pirrengiya jîngehê û cureyên endemîk: Şîlî, ji ber îzolasyona xwe ya erdnîgarî û cihêrengiya avhewayê, wekî yek ji 36 navendên germ ên pirrengiya jîngehê (biodiversity hotspots) yên cîhanê tê nasîn.1 Ev tê wateya ku ew xwedî hejmareke mezin a cureyên nebatan û ajalan ên endemîk e (ango, cureyên ku tenê li Şîlî têne dîtin) ku di bin xetereya tunebûnê de ne. Nêzîkî 25% ji nêzîkî 30,000 cureyên ku li Şîlî dijîn endemîk in.44 Daristanên baranê yên nerm ên Valdivian li başûrê Şîlî yek ji ekosîstemên herî girîng ên ji bo pirrengiya jîngehê ne, ku xwedî asteke bilind a endemîzma nebatan û ajalan in.39 Çola Atacama, tevî hişkbûna xwe, xwedî florayeke adapteyî ya yekta ye, di nav de gelek cureyên kaktusan.44 Herêmên alpî yên Andê jî mazûvaniya cureyên endemîk ên ku bi şert û mercên dijwar re adapte bûne dikin. Hin cureyên endemîk ên navdar ên Şîlî ev in: huemul (kerê Andê yê Başûr, ku li ser armaya neteweyî ye), kondorê Andê (çûkê neteweyî), kulîlka zengilê ya Şîlî (Lapageria rosea, kulîlka neteweyî), pudú (kerê herî biçûk ê cîhanê), û gelek cureyên nebatan, wekî darên alerce û araucaria.33 Giravên Juan Fernández, ku ji peravên Şîlî dûr in, jî xwedî asteke pir bilind a endemîzmê ne, nemaze di warê nebatan de.47 Parastina van navendên germ û cureyên endemîk ji bo Şîlî û ji bo mîrata xwezayî ya cîhanî pir girîng e.

Pirrengiya avhewayê ya Şîlî rasterast bandorê li ser cure û belavbûna çavkaniyên xwezayî û ekosîsteman dike. Mînak, avhewaya Deryaya Navîn a li navenda Şîlî ji bo çandiniya rez û fêkiyan pir guncaw e, ku ev yek bûye sedema pêşketina pîşesaziyeke şerabê ya navdar a cîhanî. Li aliyê din, hişkbûna ekstrem a li bakur, tevî ku ji bo çandiniyê ne guncaw e, şert û mercên îdeal ji bo derxistina madenên wekî sifir û lîtyûmê (ji zeviyên xwê) diafirîne, ji ber ku kêmbûna nebat û baranê pêvajoyên jeolojîk ên ku van madenan kom dikin hêsantir dike û lêçûnên derxistinê kêm dike. Ev têkilî di navbera erdnîgarî, avhewa û çavkaniyên xwezayî de stratejiyên pêşketina aborî yên Şîlî bi awayekî bingehîn şekil daye. Lêbelê, ev cihêrengî di heman demê de kêşeyên parastinê yên mezin jî bi xwe re tîne. Hestiyariya ekosîstemên cihêreng ên Şîlî li hemberî guherîna avhewayê (mînak, helîna cemedan, ziwabûn, zêdebûna şewatên daristanan) û zextên mirovî (wekî bêdaristanî, zêdeçêrandin, qirêjî ji pîşesaziyê û bajarvaniyê) gefeke cidî li ser pirrengiya jîngehê ya yekta ya welêt û ewlehiya çavkaniyên xwezayî yên demdirêj dixwe. Ji ber vê yekê, pêdivî bi polîtîkayên parastinê yên bihêz, plansaziyeke berfireh a bikaranîna axê, û stratejiyên adaptasyonê yên li hemberî guherîna avhewayê heye da ku ev mîrata xwezayî ya dewlemend ji bo nifşên pêşerojê were parastin.

Îstatîstîkên Erdnîgarî û Demografîk

Ji bo têgihiştineke baştir a çarçoveya fîzîkî û mirovî ya Şîlî, pêşkêşkirina hin îstatîstîkên bingehîn ên erdnîgarî û demografîk girîng e.

Rûber, dirêjahî, firehî, xala herî bilind: Rûbera giştî ya parzemînî ya Şîlî nêzîkî 756,102 kîlometre çargoşe ye.1 Welat ji bakur ber bi başûr ve bi qasî 4,270 kîlometre dirêj dibe, lê firehiya wê ya navînî tenê dora 177 heta 180 kîlometre ye. Firehiya herî zêde digihîje 445 km û ya herî kêm jî 90 km ye.1 Xala herî bilind a Şîlî û di heman demê de volkana herî bilind a çalak a cîhanê, Ojos del Salado ye, ku bi bilindahiya 6,893 metre di rêzeçiyayên Andê de, li herêma Atacama, cih digire.1 Dirêjahiya perava Şîlî ya li ser Okyanûsa Pasîfîkê jî 6,435 kîlometre ye.3

Tabloya 5: Daneyên Erdnîgarî yên Giştî yên Şîlî

TaybetmendîHejmar/PîvanÇavkanî
Rûbera Giştî (Parzemînî)~756,102 km²1
Dirêjahiya Bakur-Başûr~4,270 km1
Firehiya Navînî~177 – 180 km1
Firehiya Herî Zêde445 km3
Firehiya Herî Kêm90 km3
Xala Herî Bilind (Ojos del Salado)6,893 m1
Dirêjahiya Peravê6,435 km3

Ev tablo pîvanên bingehîn ên erdnîgariya fîzîkî ya Şîlî bi kurtasî pêşkêş dike. Ev dane ji bo têgihiştina çarçoveya giştî ya welêt, ku bandorê li gelek aliyên din ên wekî avhewa, belavbûna nifûsê, gihîştina çavkaniyan û stratejiyên pêşketinê dike, girîng e. Şiklê dirêj û teng ê Şîlî, wek nimûne, kêşeyên lojîstîkî û yekitîya neteweyî bi xwe re tîne, lê di heman demê de cihêrengiyeke mezin a ekosîstem û derfetên aborî jî pêşkêş dike.

Belavbûna nifûsê û tîrbûna wê li gorî herêman: Li gorî serjimêriya sala 2017an, nifûsa Şîlî 17,574,003 kes bû.2 Belavbûna nifûsê li seranserê welêt pir newekhev e. Piraniya nifûsê, nêzîkî 90%, li herêma navendî, bi taybetî li dora paytext Santiago, kom bûye.1 Herêma Metropolîtan a Santiago xwedî tîrbûna nifûsê ya herî bilind e, ku di sala 2017an de 461.77 kes/km² bû. Li dû wê Herêma Valparaíso bi 110.75 kes/km² tê.49 Berevajî vê, herêmên li başûrê dûr ên wekî Aysén (0.95 kes/km²) û Magallanes (1.26 kes/km²) xwedî tîrbûneke pir kêm in, ku ev yek şert û mercên erdnîgarî û avhewayê yên dijwar ên van herêman nîşan dide.49 Bi giştî, nifûs bi giranî li Geliyê Navendî yê berhemdar û li herêmên peravî yên navendî kom bûye, ku derfetên aborî û şert û mercên jiyanê guncawtir in.22

Tabloya 6: Belavbûna Nifûsê û Tîrbûn li Herêmên Şîlî (Li gorî serjimêriya 2017an – Mînak)

Navê HerêmêPaytexta HerêmêRûber (km²)Nifûs (2017)Tîrbûna Nifûsê (kes/km²)Çavkanî
Arica y ParinacotaArica16,873.3226,06813.449
TarapacáIquique42,225.8330,5587.8349
AntofagastaAntofagasta126,049.1607,5344.8249
AtacamaCopiapó75,176.2286,1683.8149
CoquimboLa Serena40,579.9757,58618.6749
ValparaísoValparaíso16,396.11,815,902110.7549
Metropolitana de SantiagoSantiago15,403.27,112,808461.7749
Libertador General Bernardo O’HigginsRancagua16,387.0914,55555.8149
MauleTalca30,296.11,044,95034.4949
ÑubleChillán13,178.5480,60936.4749
BiobíoConcepción23,890.21,556,80565.1749
AraucaníaTemuco31,842.3957,22430.0649
Los RíosValdivia18,429.5384,83720.8849
Los LagosPuerto Montt48,583.6828,70817.0649
Aysén del General Carlos Ibáñez del CampoCoyhaique108,494.4103,1580.9549
Magallanes y de la Antártica ChilenaPunta Arenas132,291.1166,5331.2649

Ev tablo bi awayekî zelal newekheviya mezin a belavbûna nifûsê li seranserê Şîlî nîşan dide. Ew destnîşan dike ka çawa faktorên erdnîgarî yên wekî hebûna axa berhemdar, avhewaya guncaw, û gihîştina çavkaniyan, ligel faktorên dîrokî yên wekî şêwazên kolonîzasyonê û pêşketina aborî, bandor li cihê ku mirov lê dijîn kirine. Herêmên navendî, nemaze Herêma Metropolîtan, ji ber avantajên xwe yên erdnîgarî û aborî, bûne navendên sereke yên nifûsê. Berevajî vê, herêmên bakurê dûr û başûrê dûr, ji ber şert û mercên xwe yên dijwar, xwedî nifûseke pir kêm in. Ev agahî ji bo plansaziya bajarî, pêşxistina binesaziyê, û polîtîkayên pêşketina herêmî yên hevseng pir girîng e. Newekheviya belavbûna nifûsê dikare bibe sedema newekheviyên di gihîştina xizmetên giştî, derfetên aborî, û temsîliyeta siyasî de di navbera herêmên cuda de. Ji ber vê yekê, polîtîkayên ku armanc dikin ku pêşketineke hevsengtir li seranserê welêt pêk bînin û piştgiriyê bidin herêmên kêmtir nifûskirî, ji bo paşeroja Şîlî girîng in.

3. Mîrata Salvador Allende û Hikûmeta Yekîtiya Gelêrî (Unidad Popular) (1970-1973)

Serdema serokatiya Salvador Allende û hikûmeta Yekîtiya Gelêrî (Unidad Popular – UP) di dîroka Şîlî de qonaxeke diyarker û bi nakokî ye. Hewldana ji bo avakirina sosyalîzmê bi rêyên demokratîk, polîtîkayên wê yên civakî û aborî yên radîkal, û dawiya wê ya trajîk bi derbeya leşkerî ya 1973an, mîrateke kûr û mayînde li ser civak û siyaseta Şîlî hiştiye.

Paşxaneya Siyasî û Avabûna Yekîtiya Gelêrî

Berî hilbijartinên serokatiyê yên sala 1970î, Şîlî di nav qeyraneke civakî û aborî ya kûr de bû. Newekheviyên civakî yên mezin, hejarî û bêewlehiya madî ji bo piraniya nifûsê rastiyên rojane bûn.51 Aboriya welêt bi awayekî xeternak girêdayî hinardekirina sifirê bû, ku piraniya kontrola wê di destê şîrketên mezin ên Amerîkî de bû. Ev yek ne tenê dibû sedema derketina qezencên mezin ji welêt, lê di heman demê de girêdayîbûneke strukturel a aborî û siyasî bi hêzên derve re jî çêdikir.51 Tevî ku Şîlî xwedî kevneşopiyeke demokratîk a nisbeten xurt bû li gorî welatên din ên Amerîkaya Latîn, sedsala 20an şahidiya gelek serhildanên gelêrî û tepeserkirinên leşkerî kiribû.51 Di dawiya salên 1960î de, bernameya reformxwaz a “Şoreşa di Azadiyê de” ya hikûmeta Demokrat Xiristiyan a Eduardo Frei Montalva, ku ji hêla DYAyê ve dihat piştgirî kirin, di çareserkirina pirsgirêkên bingehîn ên welêt de têk çûbû û daxwaza ji bo guhertinên radîkaltir di nav gel de zêde bûbû.51

Di vê atmosfera guhertinê de, Yekîtiya Gelêrî (UP) wekî koalîsyoneke partiyên çepgir û navend-çep ava bû. Di nav vê koalîsyonê de Partiya Sosyalîst a Allende, Partiya Komunîst, Partiya Radîkal, Tevgera Çalakiya Gelêrî ya Yekbûyî (MAPU) û komên din ên piçûktir hebûn.52 Namzedê wan ji bo serokatiyê Salvador Allende bû, siyasetmedarekî bi ezmûn û bijîjkek ku bi îdeolojiya xwe ya Marksîst û pabendbûna xwe ya bi rêyên demokratîk dihat nasîn.55 Bernameya bingehîn a UPê, ku wekî “Rêya Şîlî ya ber bi Sosyalîzmê” dihat binavkirin, armanc dikir ku bi rêya mekanîzmayên destûrî û demokratîk derbasî civakeke sosyalîst bibe.52 Armancên sereke yên vê bernameyê ev bûn: neteweyîkirina çavkaniyên bingehîn ên welêt, bi taybetî pîşesaziya sifirê; neteweyîkirina bankayan û şîrketên mezin ên stratejîk; pêkanîna reformeke çandiniyê ya kûr ji bo bidawîkirina sîstema latîfundiyoyê; û pêkanîna bernameyên civakî yên berfireh ji bo baştirkirina şert û mercên jiyanê yên çînên karker û hejar di warên tenduristî, perwerdehî û xanîkirinê de.54

Salvador Allende bi xwe di axaftina xwe ya serkeftinê de piştî hilbijartinên 1970î, pabendbûna xwe ya bi vê bernameyê re wiha anî ziman: “Armanca me ne, û nikare bibe, tolhildaneke biçûk. Ne jî em dikarin, ji ber çi sedemê dibe bila bibe, dev ji bernameya ku ji hêla Yekîtiya Gelêrî ve hatî pêşkêş kirin berdin an biguherînin, ku ala yekemîn hikûmeta bi rastî demokratîk, gelêrî, neteweyî û şoreşger di dîroka Şîlî de hilgirtiye.”.61 Ev gotin nîşan dide ku Allende û UP bi biryardarî dixwestin guhertinên bingehîn di struktura civakî û aborî ya Şîlî de pêk bînin.

Rewşa civakî-aborî ya newekhev û têkçûna reformên berê yên nermtir, zemîneke guncaw ji bo hilbijartina bernameyeke radîkaltir a wekî ya UPê amade kiribû. Hêviyên mezin ên ji bo guhertinê di nav beşên berfireh ên civakê de hebûn. Lêbelê, ev bernameya ambisyoz di heman demê de dijberiyeke xurt ji hêla elîtên aborî yên kevneşopî, xwedanên erdên mezin, û hêzên siyasî yên rastgir û navend-rastgir, û herweha ji hêla hêzên derve yên wekî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve jî bi xwe re anî. Hilbijartina Allende ne tenê ji bo Şîlî, lê ji bo tevahiya Amerîkaya Latîn û cîhanê di çarçoveya Şerê Sar de bûyereke girîng bû. Ew ceribandineke yekta bû ji bo avakirina sosyalîzmê bi rêyên demokratîk, ku hem bû çavkaniya hêviyê ji bo gelek tevgerên çepgir li seranserê cîhanê, hem jî bû sedema fikaran û dijberiyê ji aliyê hêzên antî-komunîst û berjewendiyên sermayedar ên navneteweyî ve.

Polîtîkayên Civakî û Aborî yên Serdema Allende

Hikûmeta Yekîtiya Gelêrî, piştî ku di Mijdara 1970î de dest bi kar kir, bi lez û bez dest bi pêkanîna bernameya xwe ya ambisyoz kir. Polîtîkayên wê yên civakî û aborî armanc dikirin ku struktura bingehîn a civaka Şîlî biguherînin û ber bi sosyalîzmê ve bibin.

Neteweyîkirina sifirê û pîşesaziyên din: Yek ji stûnên sereke yên bernameya aborî ya Allende neteweyîkirina pîşesaziya sifirê bû. Sifir, ku wekî “meaşê Şîlî” dihat binavkirin, çavkaniya sereke ya hinardekirin û dahata biyanî ya welêt bû, lê piraniya wê di bin kontrola şîrketên mezin ên Amerîkî yên wekî Kennecott û Anaconda de bû.62 Di Tîrmeha 1971ê de, Kongreya Şîlî bi yekdengî (di nav de dengên opozîsyonê jî) qanûna neteweyîkirina sifirê pejirand.52 Ev pêngav ji hêla gel ve bi coşeke mezin hate pêşwazîkirin û wekî “Roja Rûmeta Neteweyî” hate pîrozkirin.62 Hikûmetê diyar kir ku ew ê ji bo şîrketên biyanî tezmînatê bide, lê dê “qezencên zêde” yên ku wan di salên borî de bi dest xistibûn, jê bikişîne, ku ev yek di pratîkê de tê wateya tezmînateke pir kêm an jî tune.53 Ji bilî sifirê, hikûmeta Allende dest bi neteweyîkirina bankayan, şîrketên bîmeyê, û gelek pîşesaziyên mezin ên din kir da ku sektorek aborî ya civakî (Área de Propiedad Social – APS) ava bike.53 Armanc ew bû ku dewlet kontrola xwe li ser navgînên hilberînê yên stratejîk zêde bike û qezencên ku ji wan dihatin bidestxistin ji bo fînansekirina bernameyên civakî û pêşxistina welêt bikar bîne. Heta sala 1973an, dewletê kontrola %80ê hilberîna pîşesazî ya welêt û nêzîkî %60ê GNPê bi dest xistibû.65

Reforma çandiniyê: armanc, pêkanîn û encam: Hikûmeta Allende bernameya reforma çandiniyê, ku di serdema serokê berê Eduardo Frei de bi awayekî nerm dest pê kiribû, bi awayekî radîkal lezand û berfireh kir.54 Armanca sereke ya reformê ew bû ku sîstema “latifundio” (xwedîderketina li ser erdên çandiniyê yên pir mezin ji hêla çend malbatên dewlemend ve) bi dawî bike û erd li cotkarên bê erd, karkerên çandiniyê û kooperatîfên gundiyan were belavkirin. Di serdema sê salan a hikûmeta Allende de, nêzîkî 4,490 zevî, ku bi tevahî 6.6 milyon hektar erd pêk dianîn, hatin desteserkirin û ji nû ve hatin belavkirin.66 Ev yek tê wateya ku heta Îlona 1973an, piraniya latîfundiyoyên mezin ên li Şîlî ji holê rabibûn.68 Yekîneyên nû yên hilberînê yên wekî Navendên Reforma Çandiniyê (Centros de Reforma Agraria – CERA), zeviyên dewletê û komîteyên gundiyan hatin avakirin.66 Tevî ku reforma çandiniyê standarda jiyanê ya gelek gundiyan bilind kir û beşdariya wan a siyasî zêde kir, ew bi hin kêşeyan re jî rû bi rû ma. Di nav van kêşeyan de kêmbûna hilberîna çandiniyê li hin deveran, pirsgirêkên di rêveberiya kooperatîfan de, berxwedana ji hêla xwedanên erdên berê ve, û carinan nerazîbûna ji aliyê hin cotkarên piçûk û xwedanên erdên navîn ve hebûn ku ji ber desteserkirinên “ne rewa” an jî ji ber nezelaliya di polîtîkayan de ditirsiyan.54 Wekî din, lezkirina pêvajoya reformê carinan bû sedema desteserkirinên erdên neqanûnî ji hêla komên gundiyan ên radîkal ve, ku ev yek aloziyên li herêmên gundewarî zêde dikir.

Tabloya 7: Statîstîkên Reforma Çandiniyê di Serdema Allende de (1970-1973)

NîşaneHejmar/AgahîÇavkanî
Hejmara Zeviyên Desteserkirî~4,207 – 4,49066
Rûbera Giştî ya Desteserkirî (Hektar)~5.48 – 6.6 milyon66
Rêjeya Axa Çandiniyê ya Ji Nû Ve Belavkirî~59%66
Hejmara Navendên Reforma Çandiniyê (CERA) (Nîvê 1972)15066
Hejmara Zeviyên Dewletê (Nîvê 1972)27 (ji bilî Patagonyayê)66
Hejmara Komîteyên Gundiyan (Nîvê 1972)92166

Ev tablo pîvana berfireh a reforma çandiniyê ya ku di serdema kurt a hikûmeta Allende de pêk hat, nîşan dide. Ev guhertina radîkal di struktura xwedîderketina li axê de ne tenê bandoreke aborî, lê di heman demê de bandoreke kûr a civakî û siyasî jî li ser gundewarên Şîlî kir. Ew bû sedema hêzdarbûna gundiyan û karkerên çandiniyê, lê di heman demê de dijberiyeke tund ji hêla xwedanên erdên mezin û beşên kevneperest ên civakê ve jî anî. Kêşeyên di pêkanîn û rêveberiya erdên reformkirî de jî beşdarî pirsgirêkên aborî yên giştî yên serdemê bûn.

Bernameyên civakî: tenduristî, perwerdehî, xanîkirin (pêkanîn, encam û kêşe): Hikûmeta Allende giranî da ser berfirehkirin û baştirkirina xizmetên civakî ji bo beşên herî hejar ên civakê. Di warê tenduristiyê de, yek ji bernameyên herî navdar û sembolîk “nîv lître şîr ji bo her zarokekî Şîlî yê di bin 15 saliyê de her roj” bû, ku armanc jê têkoşîna li dijî kêmxwarinê bû û di sala 1970an de gihîşt 3,470,000 zarokan.53 Her weha, hewl hat dayîn ku gihîştina xizmetên tenduristiyê yên giştî were berfirehkirin û Sîstema Tenduristiyê ya Neteweyî (SNS) were xurtkirin.69 Allende, ku bi xwe bijîjk bû, ji mêj ve girîngiya têkiliya di navbera şert û mercên civakî-aborî û tenduristiyê de destnîşan kiribû.69 Di warê perwerdehiyê de, polîtîkayên serdema Frei yên ji bo zêdekirina hejmara xwendekaran û berfirehkirina gihîştina perwerdehiyê hatin domandin û xurtkirin.53 Di navbera salên 1970 û 1973an de, hejmara xwendekarên zanîngehê %89 zêde bû û gihîştina perwerdehiya seretayî ji bo hemûyan hema hema misoger bû.76 Hikûmetê her weha planeke ambisyoz a bi navê “Dibistana Neteweyî ya Yekbûyî” (Escuela Nacional Unificada – ENU) pêşniyar kir, ku armanc jê yekkirin û demokratîzekirina sîstema perwerdehiyê bû, lê ev plan ji ber dijberiya xurt û derbeya leşkerî bi tevahî nehat pêkanîn.53 Di warê xanîkirinê de, hikûmeta Allende veberhênanên di avakirina xaniyên civakî de zêde kir. Di sala 1971ê de, di sektora avahîsaziyê de %12 zêdebûneke berbiçav hate tomar kirin, ku ev yek nîşana giringiya ku hikûmetê dida çareserkirina pirsgirêka xanîkirinê bû.53 Hikûmetê her weha dagirkirina erdên neqanûnî ji hêla malbatên bê xanî ve li hin deveran tehemûl dikir an jî teşwîq dikir, bi armanca avakirina “xelekên karkeran” li dora bajaran.79 Lêbelê, kêşeyên aborî yên giran, kêmbûna materyalên avahîsaziyê û zextên siyasî rê li ber pêkanîna tam a van bernameyên civakî yên ambisyoz girtin.

Tabloya 8: Veberhênanên Hikûmeta Allende di Bernameyên Civakî de (Milyon USD, 1970-1973)

Bernameya Civakî1970197119721973Çavkanî
Tenduristî154.2211.6247.8237.265
Perwerdehî362.0473.2524.2354.965
Xanîkirin108.6229.0228.3229.965
Giştî (tevî yên din)635.2924.21,012.6828.565
Para ji Lêçûnên Giştî (%)28.9%33.5%34.3%21.6%65

Nîşe: Hejmar ji bo lêçûnên hikûmetê ne û dibe ku hemû aliyên bernameyan nîşan nedin. Kêmbûna di sala 1973an de dibe ku ji ber krîza aborî ya kûr be.

Ev tablo bi awayekî eşkere pabendbûna hikûmeta Allende bi zêdekirina lêçûnên ji bo refaha civakî re nîşan dide, nemaze di du salên pêşîn ên desthilatdariya wê de. Zêdebûna di para lêçûnên civakî ji budceya giştî de jî vê yekê piştrast dike. Van veberhênanan, bi taybetî di warên tenduristî û perwerdehiyê de, armanc dikirin ku newekheviyên kûr ên di civaka Şîlî de kêm bikin û derfetên wekhevtir ji bo hemû welatiyan peyda bikin. Bernameya şîrê belaş, wek nimûne, bandoreke erênî ya rasterast li ser tenduristiya bi mîlyonan zarokên Şîlî kir. Lêbelê, kêşeyên fînansekirina van bernameyên berfireh di çarçoveya krîzeke aborî ya ku her ku diçû girantir dibû, û herweha dijberiya siyasî ya xurt, di dawiyê de domdariya van hewldanan xiste bin xeterê.

Bandora li ser çînên civakî yên cuda: Polîtîkayên aborî û civakî yên hikûmeta Allende di destpêkê de bandoreke erênî li ser çîna karker û beşên herî hejar ên civakê kir. Zêdekirina mûçeyan, kontrolkirina bihayan û berfirehkirina xizmetên civakî standarda jiyanê ya van koman bi awayekî berbiçav bilind kir û hêza wan a kirînê zêde kir.52 Di sala 1971ê de, dahata rastîn bi giştî %30 zêde bû.52 Lêbelê, her ku krîza aborî kûrtir bû, kêmbûna kelûpelan, bazarên reş û hîperenflasyonê dest pê kir ku bandoreke neyînî li hemû çînên civakî bike. Bi taybetî çîna navîn, ku di nav wan de xwedanên dikanên biçûk, pîşekar û karmend hebûn, ji ber kêmbûna kelûpelan û neîstîqrara aborî bi awayekî tund nerazî bûn.52 Grev û xwepêşandanên van koman, ku carinan ji hêla opozîsyonê ve dihatin organîzekirin, beşdarî zêdebûna polarîzasyona siyasî bûn. Reforma çandiniyê, tevî ku ji bo gundiyên bê erd û karkerên çandiniyê sûdmend bû, dibe ku hin xwedanên erdên piçûk û navîn ên ku ji desteserkirinê an jî ji polîtîkayên hikûmetê yên di derbarê bihayên hilberên çandiniyê de ne razî bûn, ji hikûmetê dûr xistibin.54 Bi vî awayî, polîtîkayên Allende, tevî armancên xwe yên ji bo wekheviyê, di encamê de bûn sedema dabeşbûnên civakî yên kûrtir.

Têkiliya di navbera polîtîkayên cuda yên hikûmeta Allende de tevlihev bû. Mînak, neteweyîkirina sifirê, ku armanc jê peydakirina dahatê ji bo fînansekirina bernameyên civakî bû, di heman demê de bû sedema xirabûna têkiliyên bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re. Ev yek jî bû sedema kêmbûna krediyên navneteweyî û zextên aborî yên derve, ku di encamê de krîza aborî ya navxweyî girantir kir û pêkanîna bernameyên civakî dijwartir kir. Ev mînakek e ji çawaniya ku polîtîkayên bi niyeteke baş dikarin bibin xwedî encamên nediyar û carinan nakok, nemaze dema ku di çarçoveyeke siyasî û aborî ya dijwar de têne meşandin. Tecrûbeya serdema Allende nîşan dide ka çiqas dijwar e ku meriv guhertinên strukturel ên radîkal di nav sîstemeke demokratîk de û di bin zextên navxweyî û derveyî yên xurt de pêk bîne. Mîrata van polîtîkayan, hem aliyên wan ên erênî yên wekî zêdekirina hişmendiya li ser mafên civakî û hewldana ji bo wekheviyê, hem jî aliyên wan ên neyînî yên wekî trawmayên polarîzasyon û têkçûna aborî, heta roja îro jî di nava civaka Şîlî de bi awayekî kûr tê hîskirin û nîqaşkirin.

Kêşeyên Aborî û Polarîzasyona Siyasî

Serdema hikûmeta Yekîtiya Gelêrî, tevî destpêkeke hêvîdar, bi lez û bez ket nav kêşeyên aborî yên giran û polarîzasyoneke siyasî ya kûr ku di dawiyê de rê li ber derbeya leşkerî vekir.

Krîza aborî: enflasyon, kêmbûna kelûpelan (JAP – Lijneyên Pêdivî û Bihayan): Piştî ku di sala 1971ê de aboriya Şîlî geşbûneke berbiçav nîşan da, bi rêjeya mezinbûna GDP ya %8.5, kêmbûna rêjeya bêkariyê û zêdebûna mûçeyên rastîn 78, rewş bi awayekî dramatîk ber bi xirabiyê ve çû. Enflasyon, ku di sala 1971ê de hinekî ketibû (%22.1), di salên paşerojê de bi awayekî bê kontrol zêde bû. Di sala 1972an de rêjeya enflasyonê gihişt %225 (an jî %260.5 li gorî hin çavkaniyan) û di sala 1973an de ev rêje ji %600î jî derbas bû (li gorî hin texmînan heta %605.1).53 Ev hîperenflasyon bû sedema kêmbûna hêza kirînê ya gel û neîstîqrareke aborî ya mezin. Yek ji encamên sereke yên vê krîzê kêmbûna berbiçav a kelûpelên bingehîn bû. Xwarin, derman, parçeyên yedek ji bo makîneyan û kelûpelên din ên rojane li sûkê kêm bûn an jî bi tevahî winda bûn.52 Ev kêmbûn bû sedema derketina bazarên reş û rêzên dirêj li ber dikanan. Hikûmetê ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê û ji bo têkoşîna li dijî spekulasyon û depokirinê, Lijneyên Pêdivî û Kontrolkirina Bihayan (Juntas de Abastecimiento y Precios – JAP) ava kir.53 JAP komîteyên herêmî bûn ku ji hêla alîgirên hikûmetê ve dihatin birêvebirin û armanca wan belavkirina adilane ya kelûpelên kêm û kontrolkirina bihayan bû. Lêbelê, bandora JAPan sînordar bû û ew bi xwe jî bûn mijara nîqaşan, ku ji hêla opozîsyonê ve wekî amûrên kontrola siyasî û partîzanî dihatin dîtin. Sedemên krîza aborî pirreng bûn: polîtîkayên hikûmetê yên ji bo zêdekirina daxwazê (wekî zêdekirina mûçeyan) bêyî ku hilberîn bi heman rêjeyê zêde bibe; kêmbûna veberhênana taybet ji ber neteweyîkirin û neîstîqrara siyasî; kêmbûna bihayê sifirê li bazarên cîhanî (ku çavkaniya sereke ya dahata biyanî ya Şîlî bû); û zext û ambargoyên aborî yên ji hêla Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve. Dahata bacê ya hikûmetê di sala 1972an de %50 kêm bû û kêmasiya budceyê di sala 1973an de gihişt asteke alarmdar a %30ê GDPyê.86 Rezervên biyanî yên welêt jî bi lez û bez kêm bûn.78

Tabloya 9: Rêjeyên Enflasyonê û Nîşaneyên Din ên Aborî di Serdema Allende de (1970-1973)

Nîşane1970197119721973 (Heta Îlonê)Çavkanî
Mezinbûna GDP Rastîn (%)3.68.0-8.5-0.1 heta kêm-4.3 heta -5.078
Enflasyona Salane (%)36.122.1225 – 260.5433 – 605.185
Rêjeya Bêkariyê (%) (Santiago)4.078
Guherîna Mûçeyên Rastîn (%)8.522.3-23.0-11.3 heta -25.0-38.6 (Îlon)85
Kêmasiya Budceya Giştî (% ji GDP)23 – 3085
Rezervên Biyanî (Milyon USD, Dawiya Salê)~378 (Destpêk)~40KêmtirPir kêm78

Nîşe: Hejmar li gorî çavkaniyên cihê hinekî diguherin. Daneyên ji bo 1973an bi piranî heta dema derbeyê (Îlon) ne.

Ev tablo bi awayekî hejmarî giraniya krîza aborî ya ku di serdema Allende de qewimî, nîşan dide. Hîperenflasyon, kêmbûna tund a mûçeyên rastîn di salên dawî de, û kêmasiya mezin a budceyê rewşeke aborî ya pir dijwar nîşan didin. Ev rewşa aborî rasterast bandor li jiyana rojane ya welatiyan kir û bû yek ji sedemên sereke yên nerazîbûna civakî û bêîstîqrara siyasî.

Polarîzasyona civakî û siyasî: rola opozîsyona parlemanî û medyayê (mînaka El Mercurio): Di gel krîza aborî, polarîzasyona siyasî û civakî li Şîlî gihişt asteke pir bilind.53 Civak di navbera alîgirên hikûmeta UPê û dijberên wê de bi awayekî kûr dabeş bûbû. Opozîsyona parlemanî, ku bi giranî ji Partiya Demokrat Xiristiyan (PDC) û Partiya Neteweyî (PN) ya rastgir pêk dihat, piraniya kursiyên Kongreyê di destê xwe de digirt.52 Wan gelek caran pêşnûmayên qanûnî yên hikûmetê asteng dikirin û polîtîkayên Allende bi tundî rexne dikirin. Di Tebaxa 1973an de, Odeya Parlamenteran daxuyaniyek da û hikûmeta Allende bi binpêkirina destûrê tawanbar kir, ku ev yek ji hêla leşkeran ve wekî yek ji hincetên derbeyê hate bikaranîn.64 Medya jî di vê polarîzasyonê de roleke girîng lîst. Rojname û radyoyên alîgir û dijberê hikûmetê bi awayekî tund propagandaya xwe dikirin. Rojnameya El Mercurio, ku yek ji rojnameyên herî mezin û kevneşopî yên Şîlî bû û xwedî helwesteke rastgir bû, bi piştgiriya fînansî ya CIAyê kampanyayeke xurt li dijî Allende meşand.53 Xwepêşandanên girseyî û grevên ku ji hêla komên cuda yên civakî ve dihatin organîzekirin – wek greva dirêj a kamyonvanan di Cotmeha 1972an de, ku bandoreke mezin li ser aboriyê kir – nîşana vê polarîzasyona kûr bûn.52

Nakokiyên navxweyî di nav Yekîtiya Gelêrî de: Ji bilî zextên derve û opozîsyona navxweyî, hikûmeta Yekîtiya Gelêrî bi xwe jî ji ber nakokî û dabeşbûnên navxweyî lawaz bû.52 Koalîsyona UP ji partiyên cuda yên çepgir pêk dihat ku xwedî nêrîn û stratejiyên cihêreng bûn. Partiya Komunîst û Partiya Radîkal bi gelemperî alîgirê polîtîkayên nermtir û gav bi gav bûn, û hewl didan ku bi Demokratên Xiristiyan re li hev bikin. Berevajî vê, baskekî girîng ê Partiya Sosyalîst a Allende, ligel komên din ên wekî MAPU û Çepên Xiristiyan, daxwaza guhertinên radîkaltir û lezgîntir dikirin, û carinan piştgirî didan çalakiyên rasterast ên wekî dagirkirina kargehan û zeviyan ji hêla karker û gundiyan ve. Van nakokiyên navxweyî yekitî û kapasîteya hikûmetê ji bo biryardan û bersivdana bi bandor li hemberî krîza ku her ku diçû girantir dibû, lawaz dikir.

Krîza aborî û polarîzasyona siyasî hevdu xurt dikirin û çerxeke xeternak a bêîstîqrariyê diafirandin. Kêmbûna kelûpelan û enflasyonê nerazîbûna beşên civakê, nemaze çîna navîn, zêde dikir. Opozîsyon û medyaya dijber vê nerazîbûnê ji bo lawazkirina hikûmetê û rewakirina destwerdaneke leşkerî bikar dianîn. Di heman demê de, polarîzasyona siyasî û astengkirina ji hêla Kongreyê ve çareserkirina pirsgirêkên aborî dijwartir dikir. Hikûmeta Allende, ku di navbera daxwazên radîkal ên bingeha xwe ya civakî û zextên opozîsyon û hêzên derve de mabû, û ji ber nakokiyên navxweyî jî lawaz bûbû, her ku diçû îzole dibû. Ev rewş zemîneke guncaw ji bo derbeya leşkerî ya Îlona 1973an amade kir. Tecrûbeya Şîlî di serdema Allende de nîşan dide ka çawa faktorên aborî, civakî û siyasî yên navxweyî û derveyî dikarin bi hev re tevbigerin û bibin sedema têkçûna projeyeke siyasî ya ambisyoz û tewra hilweşandina sîstemeke demokratîk. Rola medyayê di kûrkirina polarîzasyonê û şekildana raya giştî de jî wekî derseke girîng ji vê serdemê derdikeve pêş.

Destwerdana Derve û Derbeya 1973an

Hilbijartina Salvador Allende wekî serokkomarê Şîlî di çarçoveya Şerê Sar de bûyereke girîng bû û yekser bala hêzên mezin, nemaze Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), kişand. Tirsa ji “belavbûna komunîzmê” li nîvkada rojava û parastina berjewendiyên aborî yên Amerîkî li Şîlî, bû sedema destwerdaneke berfireh a DYAyê ji bo bêîstîqrarkirina hikûmeta Allende.

Rola DYAyê û CIAyê di bêîstîqrarkirina hikûmeta Allende de: Ji roja ku Allende hate hilbijartin, hikûmeta DYAyê, di bin serokatiya Richard Nixon û bi rêberiya Şêwirmendê Ewlekariya Neteweyî Henry Kissinger de, polîtîkayeke dijminane li hemberî Şîlî meşand.58 Ev polîtîka du rêgezên sereke hebûn: “Track I”, ku armanc jê astengkirina erêkirina Allende ji hêla Kongreya Şîlî ve bû bi rêyên siyasî, û “Track II”, ku operasyoneke veşartî ya CIAyê bû ji bo pêşxistina derbeyeke leşkerî.58 Tevî ku “Track I” bi ser neket û Allende hate erêkirin, CIAyê çalakiyên xwe yên veşartî ji bo lawazkirina hikûmeta wî domand. Bi mîlyonan dolar ji bo fînansekirina partiyên opozîsyonê, sendîkayên dijber (wek sendîkaya kamyonvanan), û bi taybetî medyaya dijberê hikûmetê, nemaze rojnameya El Mercurio, hate xerckirin.101 Armanc ew bû ku di nav gel de nerazîbûnê çêbike, hikûmetê bêrûmet bike û “atmosfereke derbeyê” biafirîne. Ji bilî destwerdana siyasî, DYAyê zextên aborî yên giran jî li ser Şîlî kir. Krediyên ji bankeyên navneteweyî û saziyên fînansî yên di bin bandora DYAyê de (wek Banka Cîhanî û Fona Pereyan a Navneteweyî) hatin birrîn an jî bi awayekî tund hatin kêmkirin.92 Ev polîtîkaya ku wekî “make the economy scream” (bila aborî biqîre) dihat binavkirin, armanc dikir ku krîza aborî ya li Şîlî kûrtir bike û hikûmeta Allende têk bibe. Belgeyên nepenî yên CIAyê ku piştî salan hatin eşkerekirin, bi hûrgilî operasyonên taybet ên wekî “Project FUBELT” (navê kod ji bo operasyonên li dijî Allende) û hewldanên ji bo piştgirîkirina komên leşkerî yên ku amadekariya derbeyê dikirin, piştrast dikin.109

Pêvajoya biryardanê ya artêşê û kronolojiya derbeyê: Di nav artêşa Şîlî de, ku kevneşopiyeke dirêj a ne-destwerdana di siyasetê de hebû, hêdî hêdî nerazîbûn li hemberî hikûmeta Allende zêde dibû. Krîza aborî, polarîzasyona siyasî ya tund, û tirsên ji “totalîterîzma Marksîst” (wekî ku ji hêla opozîsyonê ve dihat îddîakirin) bandor li ser beşek ji efserên leşkerî kir.93 Greva kamyonvanan a Cotmeha 1972an, ku ji hêla CIAyê ve dihat fînansekirin û piştgirîkirin, û bêîstîqrara giştî, zexta li ser artêşê ji bo destwerdanê zêde kir. General Carlos Prats, fermandarê giştî yê artêşê û alîgirê rêgezên destûrî, di Tebaxa 1973an de ji ber zextên ji nav artêşê û opozîsyonê îstifa kir. Li şûna wî, General Augusto Pinochet, ku heta wê demê wekî kesekî pabendî destûrê dihat dîtin, bû fermandarê giştî.112 Ev guhertin ji bo plansazên derbeyê gaveke krîtîk bû. Di 22ê Tebaxa 1973an de, Odeya Parlamenteran a Şîlî (ku opozîsyon tê de piranî bû) daxuyaniyek da û hikûmeta Allende bi binpêkirina destûrê û qanûnan tawanbar kir, û bi awayekî neyekser bang li hêzên çekdar kir ku “rê li ber binpêkirinan bigirin”.64 Ev daxuyanî ji hêla leşkeran ve wekî rewakirina destwerdanê hate şîrovekirin. Di sibeha 11ê Îlona 1973an de, hêzên çekdar ên Şîlî – artêş, hêzên deryayî, hêzên hewayî û karabîner (polîs) – di bin fermandariya General Augusto Pinochet de dest bi derbeya leşkerî kirin.53 Hêzên deryayî li bendera Valparaíso dest bi operasyonê kirin. Li Santiagoyê, Qesra Serokatiyê (La Moneda), ku Allende û hejmareke hindik a alîgirên wî lê bûn, hate dorpêçkirin û ji hêla balafirên şer ve hate bombebaran kirin. Allende pêşniyarên ji bo teslîmbûn û sirgûnê red kir û di axaftina xwe ya dawî ya li radyoyê de pabendbûna xwe ya bi gel û demokrasiyê re anî ziman. Di dema êrîşa li ser La Monedayê de, Salvador Allende jiyana xwe ji dest da; li gorî piraniya çavkaniyan, wî xwe kuştiye da ku nekeve destê derbekaran.53

Sedemên navxweyî û derveyî yên derbeyê: Nîqaşeke akademîk a berfireh û domdar li ser giraniya faktorên navxweyî (wekî krîza aborî, polarîzasyona siyasî, xeletiyên stratejîk ên UPê) li hemberî faktorên derveyî (bi taybetî destwerdana DYAyê) di pêkhatina derbeya 1973an de heye.59 Piraniya lêkolîner û dîroknasan îro qebûl dikin ku têkçûna hikûmeta Allende û derbeya leşkerî encama têkiliya tevlihev a van her du celeb faktoran bû. Destwerdana DYAyê, bi piştgiriya fînansî û siyasî ji opozîsyonê re û bi zextên aborî, bê guman şert û mercên ji bo derbeyê guncawtir kir û pêvajoya bêîstîqrarkirinê lezand. Lêbelê, kêşeyên navxweyî yên wekî perçebûna siyasî, dijberiya xurt a ji hêla beşên civakê ve li hemberî polîtîkayên UPê, û pirsgirêkên di rêveberiya aborî de jî zemîneke ji bo bêîstîqrariyê û destwerdana leşkerî amade kiribûn. Ne mimkûn e ku meriv yek faktorek wekî sedema yekane ya derbeyê destnîşan bike; belkî, ew encama kombînasyoneke trajîk a van hêmanan bû.

Destwerdana DYAyê li Şîlî ne tenê bi fînansekirina opozîsyonê û propagandaya reşkirinê sînordar bû, lê di heman demê de bi rêya zextên aborî yên sîstematîk ên ku armanc jê têkbirina aboriya Şîlî û bi vî awayî têkbirina hikûmeta Allende bû, pêk dihat. Ev stratejiya dualî, ku hem li ser qada siyasî hem jî li ser qada aborî dihat meşandin, nîşan dide ka çawa hêzên derve dikarin bi awayekî berfireh destwerdanê di karûbarên navxweyî yên welatekî serwer de bikin. Polîtîkayên sosyalîst ên Allende, ku ji bo DYAyê wekî gefek li ser berjewendiyên wê yên aborî (nemaze di sektora sifirê de) û jeopolîtîk (tirsa ji “Kubayeke din”) dihatin dîtin, bû sedema bertekeke tund ji Washingtonê. Vê destwerdanê ne tenê krîza navxweyî ya li Şîlî kûrtir kir, lê di heman demê de rê li ber derbeya leşkerî jî xweş kir. Derbeya 1973an li Şîlî bû mînakeke berbiçav û trajîk a destwerdana Şerê Sar li Amerîkaya Latîn û nîşan da ka heta çi radeyê DYAyê amade bû ku ji bo pêşîgirtina li hikûmetên ku ew wekî dijmin an gef didît, destwerdanê bike, tewra bi piştgirîkirina hilweşandina hikûmetên bi awayekî demokratîk hatine hilbijartin. Encama vê destwerdanê ne tenê bidawîhatina ceribandina “Rêya Şîlî ya ber bi Sosyalîzmê” bû, lê di heman demê de destpêka dîktatoriyeke hovane bû ku bi salan li Şîlî hikûm kir û mîrateyeke kûr a trawma û dabeşbûnê li pey xwe hişt.

4. Mîrata Augusto Pinochet û Dîktatoriya Leşkerî (1973-1990)

Derbeya leşkerî ya 11ê Îlona 1973an ne tenê dawî li serokatiya Salvador Allende anî, lê di heman demê de Şîlî xiste nav serdemeke dîktatoriya leşkerî ya 17-salî di bin

(…)

Xebatên wergirtî

  1. Geography of Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Chile
  2. Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Chile
  3. Our Country – Gob.cl, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.gob.cl/en/our-country/
  4. Chile – Climatology – World Bank Climate Change Knowledge Portal, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/chile/climate-data-historical
  5. Climate of Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Climate_of_Chile
  6. Andes Mountains – Indigenous People, Geology, Climate | Britannica, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.britannica.com/place/Andes-Mountains/The-people
  7. Geology of Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Geology_of_Chile
  8. The Most Extreme Points Of Chile – WorldAtlas, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.worldatlas.com/articles/the-most-extreme-points-of-chile.html
  9. Andes Mountains – (Intro to World Geography) – Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://library.fiveable.me/key-terms/introduction-world-geography/andes-mountains
  10. portergeo.com.au, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://portergeo.com.au/full_text/Camus_Andean_Porphyry-PGC_Publishing.pdf
  11. Porphyry copper deposits and prospects in the Andes Mountains of South America | USGS Science Data Catalog, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://data.usgs.gov/datacatalog/data/USGS:625dae34d34e85fa62b7a712
  12. What Are The Major Natural Resources Of Chile? – WorldAtlas, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.worldatlas.com/articles/what-are-the-major-natural-resources-of-chile.html
  13. Chile’s Lithium Resources: Global Leadership & Challenges – Discovery Alert, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://discoveryalert.com.au/news/chile-lithium-resources-2025-overview-strategy/
  14. As Chile revs up lithium plans, Indigenous people demand more control – Mining.com, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.mining.com/web/as-chile-revs-up-lithium-plans-indigenous-people-demand-more-control/
  15. pubs.geoscienceworld.org, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://pubs.geoscienceworld.org/gsl/books/edited-volume/1529/chapter/107217027/Introduction-and-overview#:~:text=The%20long%2Dlived%20reworking%20of,wealth%20of%20the%20Chilean%20Andes.
  16. Chile – Urbanization, Migration, Regions | Britannica, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.britannica.com/place/Chile/Settlement-patterns
  17. Atacama Desert | Location, Weather, & Facts | Britannica, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.britannica.com/place/Atacama-Desert
  18. The Andean World The domesticated landscapes of the Andes – Penn Anthropology, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://anthropology.sas.upenn.edu/sites/default/files/page/EricksonDomesticatedLandscapesOfTheAndes2019b.pdf
  19. Country: Chile – Water Action Hub, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://wateractionhub.org/geos/country/44/d/chile/
  20. Humboldt Current – Oceanic Currents – Geography Notes – Prepp, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://prepp.in/news/e-492-humboldt-current-oceanic-currents-geography-notes
  21. The Humboldt Current: Lifeline in the Eastern South Pacific | LAC Geo, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://lacgeo.com/humboldt-peru-current-south-america
  22. Central Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Chile
  23. Natural regions of Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_regions_of_Chile
  24. The Humboldt Effect: How a Cold Ocean Current Shapes Notable Wines from Chile, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.grape-experiences.com/2025/02/humboldt-effect-cold-ocean-current-shapes-notable-wines/
  25. Humboldt Current – CAF, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.caf.com/en/currently/news/humboldt-current/
  26. Current state of goods, services and governance of the Humboldt …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.researchgate.net/publication/315440325_Current_state_of_goods_services_and_governance_of_the_Humboldt_Current_Large_Marine_Ecosystem_in_the_context_of_climate_change
  27. openknowledge.fao.org, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/b8383be1-fc8d-4f05-8b7b-9b1bca0f123e/content/i1140e07.pdf
  28. Top 5 Major Ports in Chile: What You Need to Know – Pangea Network, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://pangea-network.com/top-5-major-ports-in-chile-what-you-need-to-know/
  29. Chile’s Strategic Ports: Key Hubs for Maritime Trade in Latin America – chile travel guide, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.nuestro.cl/chiles-strategic-ports-key-hubs-for-maritime-trade-in-latin-america/
  30. Why Doesn’t Chile Have Large Coastal Cities – YouTube, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=T0SqeUlzuJg
  31. Şili – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eili
  32. Chile | History, Map, Flag, Population, & Facts | Britannica, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.britannica.com/place/Chile
  33. Chile Forest Information and Data – world rainforest, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://worldrainforests.com/deforestation/2000/Chile.htm
  34. Forest data: Chile Deforestation Rates and Related Forestry Figures – world rainforest, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://worldrainforests.com/deforestation/forest-information-archive/Chile.htm
  35. Resilience: The Sclerophyllous Forest of Central Chile – Ecordua, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://ecordua.com/en/blog-en/sclerophyllous-forest-of-central-chile/
  36. Leaf traits in Chilean matorral: sclerophylly within, among, and beyond matorral, and its environmental determinants – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4739351/
  37. Chilean Matorral – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Chilean_Matorral
  38. http://www.researchgate.net, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.researchgate.net/figure/Chile-and-the-Valdivian-Rainforest-Ecoregion-35-48-S-in-southern-South-America_fig1_226500774#:~:text=These%20forests%20support%20fundamental%20ecological,human%20consumption%2C%20and%20timber%20products.
  39. Valdivian Temperate Forests: A Unique South American Ecoregion | LAC Geo, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://lacgeo.com/valdivian-temperate-forests
  40. Valdivian temperate forests – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Valdivian_temperate_rainforest
  41. Chile turns to desalination plants amid water crisis | Dialogue Earth, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://dialogue.earth/en/water/chile-turns-to-desalination-plants-amid-water-crisis/
  42. Chile’s water dilemma, Latin America’s most water-stressed country – Smart Water Magazine, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://smartwatermagazine.com/news/smart-water-magazine/chiles-water-dilemma-latin-americas-most-water-stressed-country
  43. Distribution of Natural Resources and Goods in Chile – ArcGIS StoryMaps, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://storymaps.arcgis.com/stories/2c16b4943e474cc19928e2e6f20d791a
  44. Chile Biodiversity and Nature Conservation | BioDB, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://biodb.com/region/chile/
  45. Wildlife of Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Wildlife_of_Chile
  46. Flora and Fauna: Chile’s wildlife Guide, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.gochile.cl/en/flora-fauna/
  47. Action Plan for the integrated conservation of Chile’s Threatened Endemic Trees, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.bgci.org/wp/wp-content/uploads/2024/09/Executive-summary_Action-Plan-for-the-integrated-conservation-of-Chiles-threatened-endemic-trees.pdf
  48. Population and Housing Censuses – INE, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.ine.gob.cl/statistics/social/population-and-housing-censuses
  49. Regions of Chile – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Regions_of_Chile
  50. Map Chile – Popultion density by administrative division – Geo-ref.net, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.geo-ref.net/ph/chl.htm
  51. A Revolutionary Experience. Chile 1970-1973 – International …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://internationalviewpoint.org/spip.php?article8239
  52. Allende Wins a Close Election in Chile | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/history/allende-wins-close-election-chile
  53. Presidency of Salvador Allende – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Presidency_of_Salvador_Allende
  54. Popular Unity (Chile) – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Popular_Unity_(Chile)
  55. en.wikipedia.org, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Salvador_Allende#:~:text=As%20a%20socialist%20committed%20to,liberal%20democracy%20in%20Latin%20America.&text=Allende’s%20involvement%20in%20Chilean%20politics,%2C%20deputy%2C%20and%20cabinet%20minister.
  56. “¡Viva Chile! ¡Viva el pueblo! ¡Vivan los trabajadores!”: The Promise of Salvador Allende – Aquí, pero allá (Here, But There): A Guide on Chile from 1964-1990 and Chilean Exiles Living in the United States – Library of Congress Research Guides, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://guides.loc.gov/chilean-diaspora-us/chile-allende
  57. Salvador Allende – Public Health in Latin America – Google Sites, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://sites.google.com/macalester.edu/phla/biographies/salvador-allende
  58. Allende and Popular Unity | World History – Lumen Learning, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://courses.lumenlearning.com/suny-worldhistory/chapter/36-3-3-allende-and-popular-unity/
  59. September 11, 1973: Breakdown of Democracy in Chile – Oxford Academic, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://academic.oup.com/book/56192/chapter/443482519
  60. Remembering Allende’s Unidad Popular and the New Song Movement as catalysts of change – Bella Caledonia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://bellacaledonia.org.uk/2019/09/12/remembering-allendes-unidad-popular-and-the-new-song-movement-as-catalysts-of-change/
  61. Salvador Allende, “Victory Speech,” September 5, 1970, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://usandchile5870.voices.wooster.edu/documents/document-8/
  62. Nationalization of copper celebrates 53 years: This is how this historic measure for Chile came about – News – Gob.cl, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.gob.cl/en/news/nationalization-of-copper-celebrates-53-years-this-is-how-this-historic-measure-for-chile-came-about/
  63. Copper Nationalization in Chile – Case – Faculty & Research – Harvard Business School, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=61941
  64. The Allende Years and the Pinochet Coup, 1969–1973, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://history.state.gov/milestones/1969-1976/allende
  65. The Chilean road to socialism, 1970–1973 (Chapter 12) – A History …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/history-of-chile-18082018/chilean-road-to-socialism-19701973/43BEEE85CC334155C7973F591E3948D0
  66. cgspace.cgiar.org, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://cgspace.cgiar.org/bitstreams/3cc32c7b-ad61-4ab7-abf5-8994d4c76cbd/download
  67. Chilean land reform – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Chilean_land_reform
  68. Economía y correlación de fuerzas en el gobierno de Allende 1970-1973. Por Orlando Caputo y Graciela Galarce – Le Monde Diplomatique, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.lemondediplomatique.cl/economia-y-correlacion-de-fuerzas-en-el-gobierno-de-allende-1970-1973-por.html
  69. Commentary: Salvador Allende and the birth of Latin American …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://academic.oup.com/ije/article/34/4/739/692842
  70. From instinct to evidence: the role of data in country decision-making in Chile – PMC, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5124120/
  71. Salvador Allende: His Political Life… and Afterlife – Socialism & Democracy, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://sdonline.org/issue/39/salvador-allende-his-political-life%E2%80%A6-and-afterlife
  72. Salvador Allende: Physician, Socialist, Populist, and President – PMC, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1448142/
  73. Social Medicine Then and Now: Lessons From Latin America – American Journal of Public Health, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://ajph.aphapublications.org/doi/pdf/10.2105/AJPH.91.10.1592
  74. Salvador Allende | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/history/salvador-allende
  75. Chile’s School Voucher System: Enabling Choice or Perpetuating Social Inequality?, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.newamerica.org/education-policy/edcentral/chiles-school-voucher-system-enabling-choice-or-perpetuating-social-inequality/
  76. Subtle Tortures of the Neo-liberal Age: Teachers, Students, and the Political Economy of Schooling in Chile – JCEPS, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, http://www.jceps.com/wp-content/uploads/PDFs/05-2-08.pdf
  77. Allende Gossens, Salvador, 1908-1973 – Memoria Chilena …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-propertyvalue-166146.html
  78. CHILE ALLENDE’S ECONOMIC RECORD – CIA, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP85T00875R001700030070-0.pdf
  79. (PDF) Social housing under changing framework conditions in Santiago de Chile, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.researchgate.net/publication/258343685_Social_housing_under_changing_framework_conditions_in_Santiago_de_Chile
  80. Office of the Historian – Historical Documents, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76ve16/d116
  81. Insurrection of the Middle Class: Social Mobilization and Counterrevolution during the Popular Unity Government, Chile, 1970–1973 – Oxford Academic, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://academic.oup.com/jsh/article-abstract/54/3/944/5640461
  82. Remembering Salvador Allende and the Chilean Counterrevolution – FPIF, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://fpif.org/the-middle-class-and-the-overthrow-of-allende/
  83. The Chilean counter-revolution: Roots, dynamics and legacies of mass mobilisation against the Unidad Popular – UCL Press Journals, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://journals.uclpress.co.uk/ra/article/pubid/RA-6-13/
  84. The Chilean Middle Class Played a Central Role in the Coup …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://jacobin.com/2023/12/chile-salvador-allende-coup-middle-class-right-wing-politics-history
  85. Macroeconomic Stability and Income Inequality in Chile – Patrick Conway, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://pconway.web.unc.edu/wp-content/uploads/sites/11310/2016/01/Chilemac.pdf
  86. How did the Chilean economy perform under Allende’s rule? : r/AskEconomics – Reddit, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.reddit.com/r/AskEconomics/comments/1i1akg1/how_did_the_chilean_economy_perform_under/
  87. Ideological Self-Identification Before Democratic Collapse: The Case of Chile Before 1973, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://ropercenter.cornell.edu/ideological-self-identification-democratic-collapse-case-chile-1973
  88. Monetary and Fiscal History of Chile: 1960-2017=1The views expressed here are those of the authors and do not necessarily reflec, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://mafhola.uchicago.edu/wp-content/uploads/Chile-Slides.pdf
  89. reaching one-digit inflation: the chilean experience – UCEMA, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://ucema.edu.ar/publicaciones/download/volume1/corbo.pdf
  90. THE POLLS—TRENDS ECONOMIC EVALUATIONS AND POLITICAL CHANGE IN CHILE, 1966 TO 2018 – Oxford Academic, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://academic.oup.com/poq/article-pdf/83/3/627/61389647/poq_83_3_627.pdf
  91. | A ‘popular option’ for development? Reconsidering the rise and fall …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://journals.uclpress.co.uk/ra/article/pubid/RA-6-9/print/
  92. Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume E–16 …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76ve16/d50
  93. 1973 Chilean coup d’état – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/1973_Chilean_coup_d%27%C3%A9tat
  94. Juntas de Abastecimiento y Control de Precios – Wikipedia, la …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://es.wikipedia.org/wiki/Juntas_de_Abastecimiento_y_Control_de_Precios
  95. Monitor, Produce, Distribute: Chile’s Battle Against Inflation and Scarcity, 1932-1973*, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.redalyc.org/journal/811/81174289003/html/
  96. The presence of left-wing militant women within projects of poder popular during the Popular Unity years in Concepción and Santiago de Chile – UCL Discovery, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://discovery.ucl.ac.uk/10132718/1/RA-6-16.pdf
  97. The Overthrow of Democracy in Chile — A Timeline – Zinn Education …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.zinnedproject.org/materials/chile-coup-timeline/
  98. What Pinochet Did for Chile – Hoover Institution, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.hoover.org/research/what-pinochet-did-chile
  99. EJ891477 – The Mass Media and Political Socialization: Chile, 1970-2000, Frontiers: The Interdisciplinary Journal of Study Abroad, 2005-Nov – ERIC, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://eric.ed.gov/?id=EJ891477
  100. Fear, Ideology, and Propaganda: A Study of the Chilean Media during the Summer of 1973 – Scholars’ Bank, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://scholarsbank.uoregon.edu/bitstreams/a3b92783-219f-497e-8727-1984b4a9fdf0/download
  101. 295. Memorandum From William J. Jorden of the National Security Council Staff to the President’s Assistant for National Security Affairs (Kissinger) – Historical Documents – Office of the Historian, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v21/d295
  102. Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume E–16, Documents on Chile, 1969–1973 – Historical Documents – Office of the Historian, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76ve16/d82
  103. When the US helped kill democracy in Chile – Responsible Statecraft, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://responsiblestatecraft.org/pinochet-chile-coup/
  104. US Intervention in Chile During the Cold War Stone Peterson – Cal State LA, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.calstatela.edu/sites/default/files/u.s._intervention_in_chile_during_the_cold_war_-_stone_peterson.pdf
  105. CHILE: DEMOCRACY, DESTABILIZATION, DICTATORSHIP – Crimson Historical Review, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://crimsonhistorical.ua.edu/wp-content/uploads/2020/08/Legrand_Final.pdf
  106. thetricontinental.org, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2023/09/20230004_D68_EN_Web.pdf
  107. The Coup Against the Third World: Chile, 1973 | Tricontinental: Institute for Social Research, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://thetricontinental.org/dossier-68-the-coup-against-the-third-world-chile-1973/
  108. The CIA-in-Chile Scandal at 50 | National Security Archive, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/chile/2024-09-09/cia-chile-scandal-50
  109. Chile and the United States: Declassified Documents Relating to the …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB8/nsaebb8i.htm
  110. History Held Hostage – The National Security Archive, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://nsarchive2.gwu.edu/news/20000817/index.html
  111. Capitalism or Democracy?: Explaining U.S. Actions in Chile During the Allende Administration – OpenRiver, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://openriver.winona.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=studentgrants2023
  112. Please let us also remember September 11, 1973 – the CIA coup in Chile | WAMC, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.wamc.org/commentary-opinion/2023-09-15/please-let-us-also-remember-september-11-1973-the-cia-coup-in-chile
  113. The Coup in Chile: 50 Years On | History Workshop, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.historyworkshop.org.uk/activism-solidarity/the-coup-in-chile-50-years-on/
  114. Salvador Allende Gossens (1908-1973) – Memoria Chilena …, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-799.html
  115. 2:Brown University, “Final Speech,” Salvador Allende (1973), erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://chile.voices.wooster.edu/documents/document-2/
  116. Salvador Allende – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Salvador_Allende
  117. U.S. Hegemonic Control in Latin America: The 1973 Coup in Chile – ScholarWorks@UNO – The University of New Orleans, erişim tarihi Mayıs 19, 2025, https://scholarworks.uno.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4303&context=td

, , , , , , ,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne