Nexweşiya Holendayê: Analîzeke Akademîk a Sedem, Encam û Lêkolînên Mînakî

1. Pêşgotin

Kurtepêşekek li ser girîngiya têgeha nexweşiya Holendayê di aborî de

Nexweşiya Holendayê, wekî diyardeyeke aborî ya tevlihev û pirr-alî, di warê aborîya pêşketinê û aborîya çavkaniyan de xwedî girîngiyeke taybet e. Ev têgeh bi gelemperî ji bo şirovekirina wan bandorên neyînî tê bikaranîn ku li ser aborîyên welatên xwedîyê çavkanîyên xwezayî yên zêde yan jî welatên ku bi herikîneke mezin a sermayeya biyanî re rû bi rû dimînin, çêdibin. Fêmkirina vê diyardeyê ji bo têgihiştina kêşeyên pêşketinê yên li welatên dewlemend ên bi çavkanîyan krîtîk e, ji ber ku ew dikare rave bike ka çima hin welat, tevî xwedîbûna dewlemendîyeke mezin a xwezayî, di warê mezinbûna aborî ya demdirêj û pêşketina civakî de bi ser nakevin.¹

Girîngîya analîzkirina nexweşiya Holendayê ne tenê di têgihiştina teorîk a mekanîzmayên aborî de ye, lê belê di heman demê de ji bo pêşxistina polîtîkayên aborî yên guncaw jî pêwîst e. Polîtîkayên ku karibin bandorên neyînî yên vê “nexweşîyê” kêm bikin û feydeyên ji çavkanîyên xwezayî yan jî herikîna sermayeyê zêde bikin, dikarin bibin kilîta pêşketina domdar. Lêbelê, divê were zanîn ku tenê hebûna çavkanîyên xwezayî bi serê xwe ne “nexweşî” ye. Awayê birêvebirina dahatên ji van çavkanîyan û polîtîkayên aborî yên têkildar diyarker in ka gelo welatek dê bikeve nexweşiya Holendayê yan na. Ev yek destnîşan dike ku rola sazî û rêveberîyê di vê pêvajoyê de faktorek krîtîk e. Ango, nexweşî ne qederek neçarî ye, lê belê encama biryarên polîtîk û kapasîteya sazûmanî ya welatekî ye. Ev têgihiştin ji bo pêşnîyarên polîtîkayê yên ku di vê gotarê de dê werin nîqaşkirin, xwedî girîngiyeke bingehîn e.

Armanc û avahiya giştî ya gotarê

Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku têgeha nexweşiya Holendayê bi awayekî akademîk û kûr şirove bike. Di vê çarçoveyê de, dê mekanîzmayên wê yên aborî, sedemên bingehîn ên derketina wê, û encamên wê yên li ser sektorên cuda yên aborîyê û li ser refaha giştî ya civakê werin vekolîn.

Gotar dê bi analîzkirina ezmûnên çend welatên ku bi vê nexweşîyê ketine, ligel mînakên berbiçav û daneyên aborî yên piştgir, vê diyardeyê ronî bike. Bi taybetî, dê li ser rewşa Holenda (wek mînaka klasîk), Nîjerya, Venezuela, Awistralya, û Şîliyê were rawestandin. Her wiha, dê mînaka Norwêcê wekî welatekî ku bi awayekî berbiçav karîye xwe ji bandorên herî xirab ên vê nexweşîyê biparêze yan jî wê bi serkeftî birêve bibe, were nirxandin.

Avahîya gotarê dê bi pênasekirina têgeha nexweşiya Holendayê û koka wê ya dîrokî dest pê bike. Dû re, dê mekanîzmayên aborî yên bingehîn ên ku vê diyardeyê dixemilînin, bi taybetî modela Corden û Neary, werin şirovekirin. Piştre, dê sedemên cuda yên ku dikarin bibin bingeha nexweşiya Holendayê û encamên wê yên aborî, civakî û siyasî werin nîqaşkirin. Beşa herî girîng a gotarê dê ji analîza lêkolînên mînakî pêk were, ku tê de dê tablo û îstatîstîkên têkildar ji bo piştgirîkirina argumanan werin pêşkêşkirin. Her wiha, dê nîqaş û krîtîkên li ser teorîya nexweşiya Holendayê û stratejîyên mimkun ên ji bo kêmkirin û birêvebirina wê werin vegotin. Di dawîyê de, dê encamên giştî yên lêkolînê werin kurtkirin û hin pêşnîyarên polîtîkayê yên giştî werin pêşkêşkirin.

2. Têgeha “Nexweşiya Holendayê”: Pênas û Koka Wê

Pênaseya akademîk a nexweşiya Holendayê

Nexweşiya Holendayê diyardeyeke aborî ye ku tê de zêdebûneke mezin û ji nişka ve di dahatên ji sektorek taybetî ya aborîyê de – bi gelemperî sektora hinardekirina çavkanîyên xwezayî yên wekî neft, gaz, an madenan – dibe sedema bilindbûna nirxê diravê neteweyî. Ev bilindbûna nirxê diravê, di encamê de, zirarê dide reqabeta sektorên din ên bazirganî (tradable sectors), nemaze pîşesazî û çandinîyê, û dibe sedema paşvemayîn an piçûkbûna wan.¹ Her çend welat ji perspektîfeke navneteweyî saxlem û dewlemend xuya bike jî, di rastîyê de aborîya wê ya navxweyî dikare ji ber vê yekalîbûnê û lawazbûna sektorên din paşve bimîne.¹ Ev têgeh bi gelemperî ji bo ravekirina rewşa paradoksîk tê bikaranîn ku tê de nûçeyeke baş ji bo sektorekê (wek vedîtina çavkanîyeke xwezayî) bandorek neyînî li ser aborîya giştî ya welêt dike.⁴

Koka têgehê û serpêhatiya Holendayê ya bi gaza xwezayî

Têgeha “nexweşiya Holendayê” yekem car ji hêla kovarê navdar The Economist ve di sala 1977an de hate bikaranîn.¹ Ev navlêkirin ji ezmûna aborî ya Holendayê piştî vedîtina zevîyên mezin ên gaza xwezayî li herêma Groningenê di dawîya salên 1950î û destpêka salên 1960î de derket holê.¹

Di wê demê de, Holenda ji nişka ve bû xwedîyê çavkanîyeke mezin a enerjîyê. Zêdebûna dahatên ji hinardekirina gaza xwezayî bû sedema herikîneke mezin a diravê biyanî ber bi Holendayê ve. Ev yek, di encamê de, bû sedema xurtbûna nirxê diravê neteweyî yê Holendayê, gulden. Guldenê bihêz, hinardeyên din ên Holendayê, nemaze berhemên pîşesazîyê, li bazarên navneteweyî bihatir kir û reqabeta wan kêm kir. Di heman demê de, îthalat erzantir bû, ku zextek zêdetir li ser hilberînerên navxweyî çêkir. Wekî encamek, sektora pîşesazîyê ya Holendayê zirareke mezin dît, rêjeya bêkarîyê bilind bû, û veberhênanên navxweyî kêm bûn.¹ Ev rewşa paradoksîk, ku tê de dewlemendbûna ji çavkanîyeke xwezayî zirarê dide sektorên din ên aborîyê, bû bingeha têgeha “nexweşiya Holendayê”.

Têkiliya wê bi “Nifira Çavkaniyan” (Resource Curse)

Nexweşiya Holendayê bi gelemperî wekî yek ji mekanîzmayên sereke an jî mînakeke berbiçav a têgeha berfirehtir a “Nifira Çavkaniyan” (Resource Curse) an jî “Paradoksa Pirbûnê” (Paradox of Plenty) tê dîtin.¹ Nifira Çavkaniyan diyardeyeke aborî ye ku tê de welatên xwedîyê çavkanîyên xwezayî yên pir, li şûna ku bi awayekî bilez pêş bikevin û refaha gelê xwe zêde bikin, bi gelemperî ji hêla aborî ve ji welatên xwedîyê çavkanîyên kêm kêmtir performansê nîşan didin an jî bi pirsgirêkên mezinbûnê yên demdirêj re rû bi rû dimînin.¹

Nexweşiya Holendayê bi taybetî balê dikişîne ser mekanîzmaya bilindbûna nirxê diravê û bandora wê ya li ser sektorên bazirganî. Lêbelê, Nifira Çavkaniyan dikare ji ber sedemên din jî derkeve holê, wek zêdebûna gendelîyê û kirêxwariyê (rent-seeking) ji ber kontrola li ser dahatên çavkanîyan, qelsbûna sazîyên demokratîk, zêdebûna pevçûnên çekdarî ji bo kontrola çavkanîyan, guherbarîya zêde ya bihayên kelûpelan di bazarên cîhanî de, û mîrasa neyînî ya kolonyalîzma talanker ku binesazîya aborî tenê ji bo derxistina çavkanîyan ava kiriye.¹ Têgeha “Nifira Çavkaniyan” yekem car ji hêla aborînas Richard Auty ve di pirtûka wî ya sala 1993an de, Sustaining Development in Mineral Economies: The Resource Curse Thesis, hate bikaranîn.¹

Pênaseya “nexweşî” bi xwe re têgihîştineke neyînî hildigire. Lêbelê, hin lêkolînên nûtir, wek mînaka lêkolîna li ser Gîneya Ekwatorî ¹⁵, destnîşan dikin ku ev diyarde ne hewce ye ku her dem wekî “nexweşiyek” were binavkirin, nemaze ji bo welatên ku sektora pîşesazîyê ya wan hîn di qonaxên destpêkê yên pêşketinê de ye. Di rewşa Gîneya Ekwatorî de, ku sektora pîşesazîyê berî geşbûna neftê hema hema tune bû, arguman tê kirin ku herikîna dahatên neftê, tevî ku dibe sedema hin nîşaneyên klasîk ên nexweşiya Holendayê, dikare di rastîyê de pêvajoya veguherîna strukturel a pêwîst ji bo aborîyê bilezîne, bi şertê ku ev dahat bi awayekî stratejîk ji bo pêşxistina sermayeya mirovî û binesazîyê were bikaranîn. Ev nîşan dide ku çarçoveya teorîk a nexweşiya Holendayê divê li gorî qonaxa pêşketinê û avahîya aborî ya taybetî ya her welatekî were nirxandin û adaptekirin. Ji bo welatekî ku hewl dide xwe ji girêdayîbûna bi çandinîya seretayî xilas bike, dibe ku veberhênana dahatên ji çavkanîyan di perwerde, tenduristî û binesazîyê de ji parastina sektorek pîşesazîyê ya piçûk û ne-reqabetkar girîngtir be. Ji ber vê yekê, “nexweşî” dibe ku ji bo hemû welatan ne yek teşhîs be; konteksta herêmî û taybetmendîyên aborîyê roleke diyarker dilîzin.

Her çend têgeha “nexweşiya Holendayê” bi ezmûna Holendayê ya di salên 1960î de bi awayekî berfireh hate naskirin, diyardeya bingehîn a aborî – ango bandora neyînî ya herikîna ji nişka ve ya dewlemendîyê li ser sektorên din ên aborîyê – xwedî kokên kûr ên dîrokî ye. Mînakên dîrokî yên wekî herikîna zêr û zîvê ji Amerîkayê ber bi Spanya û Portekîzê ve di sedsala 16an de ³, an jî geşbûna zêr li Awistralyayê di salên 1850î de ³, nîşan didin ku mekanîzmayên bingehîn ên ku em îro wekî nexweşiya Holendayê dinasînin, di serdemên berê de jî hatine dîtin. Ev têgihiştin girîng e ji ber ku ew destnîşan dike ku dersên ji dîrokê dikarin ji bo têgihiştin û birêvebirina vê diyardeyê di serdema nûjen de jî bikêr bin.

3. Mekanîzmayên Aborî yên Nexweşiya Holendayê

Ji bo têgihiştina kûr a nexweşiya Holendayê, pêwîst e ku em li mekanîzmayên aborî yên ku di bin vê diyardeyê de dixebitin, binêrin. Modela herî naskirî û bingehîn a ku ji bo şirovekirina van mekanîzmayan tê bikaranîn, modela Corden û Neary (1982) ye.

Modela Corden û Neary (1982)

W. Max Corden û J. Peter Neary di sala 1982an de modelek teorîk a berfireh pêş xistin ku bûye bingeha têgihiştina nexweşiya Holendayê.⁶ Ev model aborîyê dike sê sektorên sereke:

1. Sektora Pêşketî (Booming Sector): Ev sektor ew e ku ji nişka ve geşbûneke mezin tê de çêdibe. Bi gelemperî, ev sektor bi derxistin û hinardekirina çavkanîyên xwezayî (wek neft, gaz, maden) an jî hilberîna kelûpelên çandinîyê yên ku bihayê wan li bazarên cîhanî pir bilind bûye, têkildar e. Berhemên vê sektorê bi gelemperî kelûpelên bazirganî (tradable) ne, ango dikarin di asta navneteweyî de werin firotin û kirîn.
2. Sektora Paşvemayî (Lagging Sector): Ev sektorên din ên bazirganî yên aborîyê ne ku hinardeyê dikin lê bi geşbûna ji nişka ve re rû bi rû namînin. Mînakên klasîk ên vê sektorê pîşesazî (manufacturing) û çandinîya kevneşopî ne.
3. Sektora Ne-Bazirganî (Non-Tradable Sector): Ev sektor ji wan mal û xizmetan pêk tê ku bi giranî di navxweyî de tên tiêu kirin û bi hêsanî nayên bazirganîkirin di asta navneteweyî de. Mînakên vê sektorê xizmetguzarî (wek perwerde, tenduristî, restorant), avahîsazî, û firoşgehên hûrik in.³

Modela Corden û Neary du bandorên sereke destnîşan dike ku bi hev re dibin sedema nîşaneyên nexweşiya Holendayê: Bandora Tevgera Çavkanîyan û Bandora Xerckirinê.

Bandora Tevgera Çavkanîyan (Resource Movement Effect)

Ev bandor rasterast bi kişandina faktorên hilberînê (bi taybetî karker û sermaye) ji sektorên din ber bi sektora pêşketî ve girêdayî ye.³ Dema ku sektorek (wek sektora neftê) ji nişka ve geş dibe û qezencên wê zêde dibin, daxwaza ji bo karkeran û sermayeyê di vê sektorê de bilind dibe. Ji ber ku mûçeyên bilindtir û qezencên balkêştir li wir têne pêşkêş kirin, karker û sermaye ji sektorên paşvemayî (pîşesazî, çandinî) û heta ji sektora ne-bazirganî jî ber bi sektora pêşketî ve diherikin. Ev herikîna çavkanîyan dibe sedema kêmbûna hilberînê û lawazbûna sektorên bazirganî yên paşvemayî. Ev pêvajo wekî “de-pîşesazîbûna rasterast” (direct deindustrialization) tê binavkirin, ji ber ku çavkanî rasterast ji sektora pîşesazîyê (an çandinîyê) têne kişandin.³

Lêbelê, divê were zanîn ku girîngîya vê bandorê dikare li gorî cewherê sektora pêşketî biguhere. Mînak, sektorên derxistina çavkanîyên xwezayî yên wekî neft û maden bi gelemperî sermaye-dijwar (capital-intensive) in û hejmareke mezin karker hewce nakin.⁴ Di van rewşan de, bandora tevgera çavkanîyan dibe ku ji bandora xerckirinê kêmtir girîng be.

Bandora Xerckirinê (Spending Effect)

Ev bandor ji ber zêdebûna dahata giştî ya di aborîyê de, ku ji ber geşbûna sektora çavkanîyan çêdibe, derdikeve holê.³ Dema ku dahatên ji hinardekirina çavkanîyên xwezayî (yan jî ji herikîneke din a mezin a diravê biyanî) dikevin nav aborîyê, dahata neteweyî ya giştî bilind dibe. Ev dahata zêde dibe sedema zêdebûna daxwazê hem ji bo malên bazirganî (tradable goods) hem jî ji bo mal û xizmetên ne-bazirganî (non-tradable goods and services).

Ji ber ku bihayên malên bazirganî bi gelemperî li ser asta navneteweyî têne destnîşankirin û welatekî piçûk nikare bandorê li wan bike, zêdebûna daxwaza navxweyî ji bo van malan bi zêdebûna îthalatê tê pêşwazîkirin. Lêbelê, rewş ji bo mal û xizmetên ne-bazirganî cuda ye. Ji ber ku ev mal û xizmet bi giranî di navxweyî de têne hilberandin û arzê wan di demek kurt de bi hêsanî nayê zêdekirin, zêdebûna daxwazê dibe sedema bilindbûna bihayên wan.³

Ev bilindbûna bihayên malên ne-bazirganî li hember bihayên (bi gelemperî stabîl ên) malên bazirganî, dibe sedema bilindbûna rêjeya danûstandinê ya rastîn (Real Exchange Rate – RER). RER bihayê nisbî yê malên ne-bazirganî li gorî malên bazirganî nîşan dide.³ Bilindbûna RER tê wateya ku diravê navxweyî li gorî diravên biyanî xurttir dibe (apresiyasyon).

Bilindbûna RER du encamên girîng hene:

1. Hinardeyên ji sektorên bazirganî yên paşvemayî (wek pîşesazî û çandinî) li bazarên navneteweyî bihatir dibin, ku ev yek reqabeta wan kêm dike û dibe sedema kêmbûna firotina wan.
2. Îthalata malên bazirganî erzantir dibe, ku ev yek zextek zêdetir li ser hilberînerên navxweyî yên van sektoran çêdike û daxwaza ji bo berhemên wan kêm dike.

Wekî encama van her du faktoran, sektorên bazirganî yên paşvemayî piçûk dibin. Çavkanîyên hilberînê (karker û sermaye) ji van sektorên kêm-qezenc ber bi sektora ne-bazirganî ya ku bihayên wê bilind bûne û qezencên wê zêde bûne, diherikin. Ev pêvajo wekî “de-pîşesazîbûna nerasterast” (indirect deindustrialization) tê zanîn.³

Di piraniya bûyerên nûjen ên nexweşiya Holendayê de, nemaze yên ku bi neft û madenan ve girêdayî ne (ku bi xwezayî sermaye-dijwar in), bandora xerckirinê bi gelemperî ji bandora tevgera çavkanîyan diyarkertir e. Fêmkirina ka kîjan bandor serdest e ji bo sêwirana polîtîkayên aborî yên guncaw girîng e. Heger bandora xerckirinê serdest be, polîtîkayên ku armanc dikin rêveberîya dahatê, kontrolkirina enflasyonê, û birêvebirina rêjeya danûstandinê girîngtir dibin.

Faktorek din a ku dikare tundîya nexweşiya Holendayê zêde bike, vekirîbûna bazara sermayeyê ye. Herikîna sermayeya biyanî ya rasterast (FDI) ber bi sektora pêşketî ve, an jî herikînên din ên sermayeyê, dikare nirxê diravê neteweyî hê bêtir bilind bike û bandorên neyînî li ser sektorên din xurtir bike. Lêkolînên aborî destnîşan dikin ku bandorên nexweşiya Holendayê li welatên ku xwedîyê bazarên sermayeyê yên vekirîtir ji bo veberhênana biyanî ne, bi gelemperî xurttir in.²¹ Ev tê wê wateyê ku polîtîkayên birêvebirina herikîna sermayeyê dibe ku ji bo welatên ku bi metirsîya nexweşiya Holendayê re rû bi rû ne, bibin amûreke girîng di qutiya amûrên polîtîkayê de.

4. Sedemên Sereke yên Nexweşiya Holendayê

Diyardeya nexweşiya Holendayê dikare ji ber gelek faktoran derkeve holê, lê sedema bingehîn her tim herikîneke mezin û ji nişka ve ya diravê biyanî ye ku dikeve nav aborîya welatekî. Li jêr sedemên herî berbelav ên vê diyardeyê têne rêz kirin:

Kifşkirin an jî geşbûna çavkaniyên xwezayî (neft, gaz, maden)

Ev sedema herî klasîk û herî zêde naskirî ya nexweşiya Holendayê ye. Dema ku welatek çavkanîyeke xwezayî ya nû û bi nirx vedibîne (wek zevîyên mezin ên neftê an gazê) an jî dema ku sektora çavkanîyên xwezayî ya heyî ji nişka ve geşbûneke mezin dijî (mînak, ji ber teknolojîyên nû yên derxistinê), ev yek dibe sedema zêdebûneke berbiçav di hinardekirina van çavkanîyan de. Mînakên Holenda (bi gaza xwezayî), Norwêc (bi neftê), Nîjerya (bi neftê), Venezuela (bi neftê), û Awistralya (bi madenan) vê rastîyê bi zelalî nîşan didin.¹ Zêdebûna ji nişka ve di qebareya hinardekirina van çavkanîyan de dibe sedema herikîneke mezin a dahatên bi diravê biyanî, ku ev yek jî mekanîzmayên nexweşiya Holendayê dide destpêkirin.

Zêdebûna bihayê kelûpelên bingehîn

Ne tenê vedîtina çavkanîyeke nû, lê her weha zêdebûneke berbiçav û domdar di bihayên cîhanî yên kelûpelên bingehîn (commodities) de ku welatek jixwe hinarde dike jî dikare bibe sedema nexweşiya Holendayê. Heger welatek bi giranî girêdayî hinardekirina yek an çend kelûpelan be (wek neft, sifir, qehwe), û bihayê van kelûpelan li bazarên navneteweyî ji nişka ve pir bilind bibe, ev yek dê dahatên hinardeyê yên welêt bi awayekî dramatîk zêde bike. Mînaka herî berbiçav bilindbûna bihayê neftê di salên 1970î de bû, ku bandoreke mezin li ser aborîyên welatên hinardekarê neftê kir.¹ Mînakeke din jî Kolombiya ye, ku di dawîya salên 1970î de ji ber bilindbûna bihayê qehweyê (piştî ku qeşayê zirar da berhema Brezîlyayê) bi geşbûneke mezin di sektora qehweyê de û nîşaneyên nexweşiya Holendayê re rû bi rû ma.³

Hatina zêde ya diravên biyanî ji çavkaniyên din

Nexweşiya Holendayê ne tenê bi çavkanîyên xwezayî ve sînordar e. Her faktorek ku dibe sedema herikîneke mezin a diravê biyanî dikare heman bandorên neyînî biafirîne. Di nav van faktoran de ev hene:

• Alîkarîya Biyanî ya Mezin (Foreign Aid): Heger welatek bi rêjeyeke mezin alîkarîya biyanî werbigire, û ev alîkarî bi awayekî berfireh ji bo xerckirina navxweyî were bikaranîn, ew dikare bibe sedema bilindbûna nirxê diravê û zirarê bide sektorên bazirganî.³ Mînaka hin welatên Asyayê piştî karesata tsunamîyê di sala 2004an de, ku herikîna mezin a alîkarîya ji nû ve avakirinê bû sedema enflasyonê û nîşaneyên din ên nexweşiya Holendayê, vê yekê piştrast dike.³
• Remîtans (Remittances): Pereyên ku ji hêla karkerên koçber ve ji bo malbatên wan ên li welatê wan têne şandin, heke bi rêjeyek mezin bin, dikarin bibin sedema nexweşiya Holendayê. Ev yek bi taybetî ji bo welatên piçûk ên di pêşketinê de ku beşek mezin ji dahata wan a neteweyî ji remitansan pêk tê, derbasdar e.³ Remitans dibin sedema zêdebûna dahata berdest a malbatan, ku ev yek daxwaza navxweyî û di encamê de RER bilind dike. Mînakên welatên wekî Qirgizîstan, Tacîkistan, Albanya, û Moldova vê diyardeyê nîşan didin.²²
• Sermayeguzarîya Rasterast a Biyanî (Foreign Direct Investment – FDI): Herikîna mezin a FDI, nemaze heke ew li sektorek taybetî kom bibe (wek sektora çavkanîyên xwezayî an jî sektora xizmetguzarîyê ya ku ji bo bazara navxweyî ye), dikare bibe sedema nîşaneyên nexweşiya Holendayê.³ Mînaka Kolombîyayê piştî sala 2011an, ku FDI bi giranî ber bi sektora enerjîyê ve herikî, vê yekê nîşan dide.³
• Herikîna Sermayeya Spekulatîf: Her çend di çavkanîyên berdest de bi berfirehî nehatiye nîqaş kirin jî, herikîna sermayeya kurt-demî ya spekulatîf jî dikare zextê li ser nirxê diravê bike û bandorên mîna nexweşiya Holendayê çêbike, bi taybetî eger ev herikîn mezin û guhêrbar bin.

Cûreyê herikîna diravê biyanî dikare bandorê li ser giranî û awayê birêvebirina nexweşiya Holendayê bike. Mînak, dahatên ji çavkanîyên xwezayî dibe ku ji hêla hikûmetê û gel ve wek “dewlemendîyek hêsan-bidestxistî” werin dîtin, ku ev yek dikare zextên siyasî ji bo xerckirina bilez û bêplan zêde bike. Berevajî vê, alîkarîya biyanî dibe ku bi şert û mercên taybetî yên donoran ve girêdayî be, ku ev yek dikare awayê xerckirina wê û bandora wê ya li ser aborîyê biguherîne. Remîtans rasterast diçin destê malbatan û bi gelemperî ji bo tiêukirinê têne bikaranîn, ku ev yek dikare bandora xerckirinê ya nexweşiya Holendayê xurtir bike. Ji ber vê yekê, fêmkirina cewher û dînamîkên herikîna diravê ji bo sêwirana polîtîkayên guncaw ên ji bo kêmkirina bandorên neyînî yên potansiyel girîng e. Wek mînak, polîtîkayên ji bo remitansan dibe ku hewce bike ku teşwîqkirina veberhênana wan li şûna tiêukirina tavilê bikin armanc, wekî ku di hin lêkolînan de tê pêşnîyarkirin.¹²

Her wiha, divê were zanîn ku welatek dikare nîşaneyên nexweşiya Holendayê biceribîne ne ji ber çavkanîyên xwe yên navxweyî, lê ji ber têkilîyên aborî yên nêzîk bi welatekî din ê cîran ê dewlemend bi çavkanîyan. Ev wekî “nexweşiya Holendayê ya îthalî” tê binavkirin. Mînaka Qirgizîstan û Tacîkistanê, ku ji ber girêdana wan a aborî bi Rûsyaya dewlemend bi neft û gazê re (bi taybetî bi rêya remitansên karkerên wan ên li Rûsyayê dixebitin), bandor bûne, vê têgihiştinê piştrast dike.²² Ev mekanîzmayeke tevlihevtir a nexweşiya Holendayê ye ku ne tenê bi çavkanîyên navxweyî yên welatekî ve girêdayî ye, lê bi girêdanên aborî yên navneteweyî û herikîna dahatê ya navbera welatan ve jî girêdayî ye. Ev têgihiştin girîng e ji ber ku ew destnîşan dike ku welatên piçûk ên ku ji hêla aborî ve bi cîranên mezin ên dewlemend bi çavkanîyan ve girêdayî ne, dibe ku hewce bike ku polîtîkayên taybetî bipejirînin da ku xwe ji van bandorên “îthalî” biparêzin.

5. Encamên Nexweşiya Holendayê

Nexweşiya Holendayê dikare rêzek encamên aborî, civakî û siyasî yên girîng û bi gelemperî neyînî li ser welatekî bihêle. Fêmkirina van encaman ji bo nirxandina tevahî ya vê diyardeyê û pêşxistina stratejîyên birêvebirinê krîtîk e.

Bilindbûna Rêjeya Danûstandinê ya Rastîn (Real Exchange Rate – RER) Appreciation

Ev yek ji encamên herî navendî û yekser ên nexweşiya Holendayê ye.³ Wekî ku di beşa mekanîzmayan de hate şirovekirin, herikîna mezin a diravê biyanî, bi rêya bandora xerckirinê, dibe sedema bilindbûna bihayên mal û xizmetên ne-bazirganî li gorî yên bazirganî. Ev guherîna di bihayên nisbî de wekî bilindbûna RER tê pênasekirin. Bilindbûna RER tê wateya ku malên navxweyî li gorî malên biyanî bihatir dibin. Ev apresiyasyona RER dikare bi du awayên sereke çêbibe:

1. Di bin rejîmeke rêjeya danûstandinê ya nomînal a sabît de: Zêdebûna herikîna diravê biyanî dibe sedema zêdebûna arzê pereyê navxweyî (heke banka navendî mudaxele neke û diravê biyanî bikire). Ev yek dikare bibe sedema zêdebûna giştî ya asta bihayan (enflasyon) di aborîyê de. Ji ber ku bihayên malên ne-bazirganî ji yên bazirganî zêdetir bilind dibin, RER apresiye dibe.
2. Di bin rejîmeke rêjeya danûstandinê ya nomînal a guhêrbar de: Zêdebûna arzê diravê biyanî li bazara diravê dibe sedema bilindbûna nirxê diravê navxweyî li hember diravên biyanî (apresiyasyona nomînal). Ev apresiyasyona nomînal rasterast dibe sedema apresiyasyona RER.³

Kêmbûna Reqabetê ya Sektorên Bazirganî (bi taybetî çandinî û pîşesazî)

Wekî encama rasterast a bilindbûna RER, reqabeta navneteweyî ya sektorên bazirganî yên kevneşopî yên welêt, nemaze çandinî û pîşesazî, kêm dibe.³ Berhemên hinardekirî yên van sektoran ji bo kirrûbirên biyanî bihatir dibin, ku ev yek dibe sedema kêmbûna daxwaza ji bo wan. Di heman demê de, ji ber ku diravê navxweyî xurttir bûye, îthalata malên biyanî erzantir dibe. Ev yek hem zextê li ser hilberînerên navxweyî yên ku ji bo bazara navxweyî hilberînin zêde dike, hem jî dibe sedem ku tiêukarên navxweyî bêtir berê xwe bidin malên îthalî yên erzantir.³

De-pîşesazîbûn (Deindustrialization) û Kêmbûna Çandiniyê

Wekî encama kêmbûna reqabetê û zêdebûna îthalatê, sektorên pîşesazî û çandinîyê bi gelemperî piçûk dibin an jî hilberîna wan kêm dibe.³ Ev pêvajo, ku wekî de-pîşesazîbûn tê zanîn, dikare bibe sedema windakirina karan di van sektoran de, kêmbûna cihêrengîya aborî, û zêdebûna girêdayîbûna bi sektora çavkanîyên xwezayî.

Zêdebûna Sektora Ne-Bazirganî (xizmetguzarî)

Berevajî sektorên bazirganî, sektora ne-bazirganî (wek xizmetguzarî, avahîsazî, firotan û kirrîna hûrik) ji bilindbûna RER û zêdebûna dahata navxweyî sûd werdigire. Ji ber ku bihayên mal û xizmetên ne-bazirganî bilind dibin û daxwaza ji bo wan zêde dibe, ev sektor mezin dibe û çavkanîyên hilberînê (karker û sermaye) ji sektorên bazirganî yên ku qezencên wan kêm bûne, dikişîne.⁶

Bandorên li ser Mezinbûna Aborî ya Demdirêj û Aramîya Makroaborî

Girêdayîbûna zêde bi sektorek tenê (bi gelemperî sektora çavkanîyên xwezayî) aborîyê li hember guherînên bihayên kelûpelên cîhanî û metirsîya kêmbûn an xilasbûna çavkanîyan bêparastin û xeternak dihêle.¹ Guherbarîya dahatên ji çavkanîyan dikare bibe sedema bêaramîya makroaborî, plansazîkirina budceyê dijwar bike, û veberhênanên demdirêj asteng bike.

Wekî din, kêmbûna sektora pîşesazîyê dikare bandorek neyînî li ser mezinbûna hilberînê û kapasîteya nûjenîyê ya demdirêj a aborîyê bike. Sektora pîşesazîyê bi gelemperî wekî motorek ji bo “fêrbûna bi kirinê” (learning-by-doing), pêşxistina jêhatîbûnên teknîkî, û belavbûna teknolojîyên nû tê dîtin.³ Ji ber vê yekê, lawazbûna wê dikare potansîyela mezinbûna demdirêj a welêt sînordar bike. Hin lêkolînên ampîrîkî ¹⁵ destnîşan dikin ku nexweşiya Holendayê dikare mezinbûna aborî ya demdirêj hêdî bike, her çend hin lêkolînên din ¹¹ encamên cuda nîşan didin û arguman dikin ku bandora neyînî ya li ser pîşesazîyê dibe ku ewqas xurt nebe û di hin rewşan de dibe ku bandorek erênî ya sivik jî hebe. Ev cudahîya di encamên lêkolînan de destnîşan dike ku têkilîya di navbera geşbûna çavkanîyan û sektora pîşesazîyê de dibe ku ji ya ku di modelên bingehîn de tê pêşbînîkirin tevlihevtir be û bi faktorên din ên wekî girêdanên navbera-sektorî û polîtîkayên hikûmetê ve girêdayî be.

Encamên Siyasî û Civakî

Ji bilî bandorên aborî yên rasterast, nexweşiya Holendayê dikare encamên siyasî û civakî yên girîng jî hebe:

• Zêdebûna Gendelîyê û Kirê-xwariyê: Herikîna mezin a dahatên ji çavkanîyên xwezayî dikare bibe sedema zêdebûna gendelîyê, ji ber ku komên berjewendîyê hewl didin ku kontrola li ser van dahatan bi dest bixin. Ev yek dikare bibe sedema zêdebûna kirê-xwariyê (rent-seeking behavior) li şûna çalakîyên hilberîner.¹
• Lawazbûna Rêveberîyê û Berpirsîyarîyê: Dema ku hikûmet bi hêsanî dahatên mezin ji çavkanîyan bi dest dixe, dibe ku kêmtir hewl bide ku bacên din ji welatîyan berhev bike. Ev yek dikare bibe sedema kêmbûna berpirsîyarîya hikûmetê li hember gelê xwe û lawazbûna peywendîya di navbera dewlet û welatîyan de.³
• Kêmbûna Veberhênanên Giştî yên Stratejîk: Hikûmet dibe ku dahatên ji çavkanîyan ji bo xerckirinên tiêukirinê yên kurt-demî an jî ji bo projeyên mezin ên bêbandor bikar bîne, li şûna ku veberhênanê li sektorên stratejîk ên wekî perwerde, tenduristî, û binesazîya demdirêj bike.³
• Zêdebûna Newekhevîya Dahatê: Dahatên ji çavkanîyên xwezayî bi gelemperî di destê elîteke piçûk a siyasî û aborî de kom dibin, ku ev yek dikare bibe sedema zêdebûna newekhevîya dahatê û tengezariyên civakî.¹
• Xurtbûna Rejîmên Otorîter û Pevçûnan: Hin lêkolîn ¹ destnîşan dikin ku dewlemendîya neftê, bi taybetî li welatên kêm-dahat û navîn-dahat ên bi sazîyên qels, dikare rejîmên otorîter xurtir bike û bibe sedema zêdebûna metirsîya pevçûnên navxweyî yên tundûtûjî.

Van encamên siyasî û sazûmanî yên nexweşiya Holendayê dikarin bi qasî encamên aborî yên rasterast xirabker bin û bibin astengên demdirêj ji bo pêşketina welatekî. Kalîteya sazîyan û awayê rêveberîyê faktorek navbeynkar a krîtîk e ku diyarker e ka gelo dewlemendîya çavkanîyan dê bibe nifir an bereket.¹ Welatên bi sazîyên bihêz û rêveberîya baş, wek Norwêc, çêtir dikarin van kêşeyan birêve bibin û bandorên neyînî kêm bikin. Ji ber vê yekê, çareserîyên ji bo nexweşiya Holendayê divê ne tenê polîtîkayên makroaborî, lê her weha reformên sazûmanî û rêveberîyê jî bihewînin.

6. Lêkolînên Mînakî: Welatên ku bi Nexweşiya Holendayê Ketine

Ji bo ku em têgeha nexweşiya Holendayê û bandorên wê baştir fêm bikin, pêwîst e ku em li ezmûnên welatên cihêreng ên ku bi vê diyardeyê re rû bi rû mane, binêrin. Di vê beşê de, em ê li ser çend mînakên berbiçav rawestin.

A. Holenda (Mînaka Klasîk): Gaza xwezayî ya Groningenê

Wekî ku berê jî hate gotin, têgeha “nexweşiya Holendayê” ji ezmûna Holendayê bi xwe derketiye. Vedîtina zevîya mezin a gaza xwezayî ya Groningenê di sala 1959an de û destpêkirina hinardekirina wê di salên 1960î û 1970î de, aborîya Holendayê bi awayekî kûr guherand.¹

• Dîrokçe û Bandor: Berî vedîtina gazê, Holenda xwedî sektorek pîşesazîyê ya bihêz û reqabetkar bû. Lêbelê, zêdebûna ji nişka ve ya dahatên ji hinardekirina gazê bû sedema xurtbûna guldenê Holendî. Ev yek, wekî ku teorîya nexweşiya Holendayê pêşbînî dike, reqabeta sektora pîşesazîyê ya Holendayê li bazarên navneteweyî kêm kir. Hinardekirina berhemên pîşesazîyê kêm bû, û di encamê de, rêjeya bêkarîyê di welêt de bilind bû.³ Di navbera salên 1970 û 1977an de, rêjeya bêkarîyê ji %1.1 zêde bû û gihîşt %5.1.⁵ Her wiha, veberhênana navxweyî ya pargîdanîyan jî di vê serdemê de kêmbûnek nîşan da.⁸
• Daneyên Aborî: Li gorî daneyên IMF ³¹, di serdema 1970-1982an de, performansa aborî ya Holendayê li gorî welatên din ên Ewropî yên wekî Almanya, Belçîka û Fransa lawaztir bû. Rêjeya mezinbûna GDP û GDP serane li Holendayê kêmtir bû. Para dahatê ya sermayeyê di aborîyê de ji %17 di sala 1970î de daket bin %6 di sala 1980î de, ku ev yek kêmbûneke berbiçav di qezencên pargîdanîyan de nîşan dide.³¹ Karwerî (employment) di destpêka salên 1970î de rawestiya û di destpêka salên 1980î de dest bi kêmbûnê kir.³¹ Di heman demê de, xerckirina giştî wekî rêjeyek ji GDP ji %45 di sala 1970î de bi awayekî dramatîk zêde bû û gihîşt %66 di sala 1982an de, ku ev yek bi giranî ji ber zêdebûna transferên ji bo malbatan bû.³¹
  Tablo 1: Nîşaneyên Aborî yên Sereke yên Holendayê (Rêjeyên Mezinbûnê yên Salane yên Navînî, %)

Nîşane	1971–78	1979–83	1984–89
GDP Rastîn	3.3	0.7	3.0
Mesrefa Yekeya Karkeran (Giştî)	9.2	3.3	-0.1
Tezmînata Karkeran	12.4	5.2	1.4
Indeksa Bihayên Tiêuakaran (CPI)	7.8	5.3	1.1
Rêjeya Danûstandinê (Marka Almanî/Gulden)	-1.0	-0.7	-0.2

*Çavkanî: IMF, International Financial Statistics; OECD, Economic Outlook; Deutsche Bundesbank (wekî ku di [32] de hatiye ragihandin).*
*Têbînî: Ev dane rêjeyên mezinbûnê yên salane yên navînî nîşan didin û ji bo berawirdkirina performansa Holendayê di serdemên cuda de bikêr in.*

• Polîtîkayên Bersivdayînê û Bandora Wan: Hikûmeta Holendayê, ji bo ku bi bandorên neyînî yên nexweşiya Holendayê re mijûl bibe, hin polîtîkayên diravî yên berfirehker pejirand, wek mînak hewldanên ji bo kêmkirina nirxê gulden. Di salên 1980î de, bi van polîtîkayan û faktorên din re, rewşa aborî ya Holendayê hinekî baş bû.⁸ Lêbelê, divê were zanîn ku çavkanîyên berdest hûrgulîyên zêde li ser naveroka van polîtîkayan û nirxandina kûr a bandora wan pêşkêş nakin.¹³ Di salên dawî de, ji ber pirsgirêkên wekî erdhejên ku ji ber derxistina gazê li herêma Groningenê çêdibûn û zirar didan avahîyan, û her weha ji ber fikarên civakî û jîngehê, hikûmeta Holendayê biryar da ku hilberîna gazê ji vê zevîyê bi awayekî pêngavî rawestîne.¹ Ev biryar di sala 2018an de bi awayekî fermî hate xurt kirin û qanûnên têkildar hatin guhertin da ku rê li ber hilberîna pêşerojê bigirin.³³

Ezmûna Holendayê nîşan dide ku heta welatekî pêşketî yê xwedî sazîyên bihêz û aborîyeke cihêreng jî dikare bi giranî ji bandorên nexweşiya Holendayê zirarê bibîne. Ev yek girîngîya plansazîkirina pêşwext û pêkanîna polîtîkayên guncaw ji bo birêvebirina dahatên ji nişka ve yên ji çavkanîyan destnîşan dike. Wekî din, biryara dawî ya Holendayê ya ji bo rawestandina hilberîna gazê ji zevîya Groningenê, tevî dahatên mezin ên ku jê dihatin, nîşan dide ku faktorên civakî, ewlekarîya welatîyan, û parastina jîngehê jî dikarin di biryarên polîtîkayê yên demdirêj de ji berjewendîyên aborî yên kurt-demî girîngtir bibin. Ev mînak destnîşan dike ku birêvebirina çavkanîyên xwezayî ne tenê mijareke aborî ye, lê di heman demê de xwedî alîyên civakî û jîngehê yên girîng e ku divê di pêvajoya sêwirana polîtîkayan de bi baldarî werin hesibandin.

B. Nîjerya: Bandora Neftê li ser Çandinî û Pîşesaziyê

Nîjerya mînakeke berbiçav e ku çawa dewlemendîya çavkanîyên xwezayî, heke bi awayekî rast neyê birêvebirin, dikare bibe sedema pirsgirêkên aborî yên kûr û domdar. Berî vedîtina rezervên mezin ên neftê di salên 1970î de, aborîya Nîjeryayê bi giranî li ser sektora çandinîyê bû, ku hem ji bo tiêukirina navxweyî hem jî ji bo hinardeyê hilberîn dikir.²³

• Dîrokçe û Bandor: Piştî ku Nîjerya bû yek ji welatên sereke yên hinardekarê neftê, sektora neftê zû bû sektora serdest di aborîyê de. Di sala 1988an de, neft %87 ji dahatên hinardeyê û %77 ji dahatên hikûmeta federal pêk dianî.³⁵ Ev girêdayîbûna zêde bi neftê re bû sedema paşguhkirineke berfireh a sektorên din ên girîng, nemaze çandinî û pîşesazî.²³ Sektora çandinîyê, ku berê stûna aborîyê bû, hema hema bi tevahî hilweşîya. Gelek kargeh û fabrîkayên pîşesazîyê hatin girtin an jî di rewşeke pir xirab de bûn.²³ Tevî dahatên mezin ên ji neftê, GDP serane ya Nîjeryayê di navbera sala 1970 (1,113 dolarê Amerîkî bi PPP) û sala 2000 (1,084 dolarê Amerîkî bi PPP) de hema hema neguherî ma.³⁹ Ya xerabtir, rêjeya kesên ku bi kêmtirî yek dolarê Amerîkî rojane dijîn, ji %36 di sala 1970î de bi awayekî dramatîk zêde bû û di sala 2000î de gihîşt hema hema %70.³⁹
• Daneyên Aborî: Di sala 1970î de, sektora çandinîyê %57 ji Hilberîna Navxweyî ya Giştî (GDP) ya Nîjeryayê pêk dianî û %64.5 ji dahatên giştî yên hinardeyê çêdikir.34 Lêbelê, ji sala 1974an û vir ve, para hinardekirina nefta xam di dahatên giştî yên hinardeyê de tu carî neketiye bin %91.40 Daneyên herî dawî yên ji bo sala 2024an nîşan didin ku berhemên petrolê %88.26 ji nirxa giştî ya hinardeyê pêk anîne, lê para çandinîyê tenê %5.73 û ya pîşesazîyê (çêkirin) jî tenê %2.95 bûye.41 Ev yek bi awayekî zelal nîşan dide ka aborîya Nîjeryayê çiqas bi sektora neftê ve girêdayî maye.
  Lêkolînek ku di 23 de hatiye behskirin, bi awayekî ampîrîk destnîşan dike ku zêdebûna %1 di sektora çandinîyê de li Nîjeryayê dibe sedema kêmbûna %11.7 di GDP de. Bi heman awayî, zêdebûna %1 di sektorên pîşesazî û çêkirinê de dibe sedema kêmbûna %11.6 û %52.7 di GDP de. Ev encam bi xurtî hebûna nexweşiya Holendayê li Nîjeryayê piştrast dikin. Guherînên di rêjeya danûstandinê de jî vê yekê nîşan didin: di sala 1973an de rêjeya danûstandinê ya fermî N0.658 = 1 dolarê Amerîkî bû, lê di sala 1985an de ev rêje bû N0.894 = 1 dolarê Amerîkî, û di sala 1999an de bi awayekî berbiçav qels bû û bû N92.34 = 1 dolarê Amerîkî.34
  Tablo 2: Veguherîna Aborî ya Nîjeryayê piştî Geşbûna Neftê (Daneyên Bijartî)

Nîşane	Destpêka Salên 1970î	Dawîya Salên 1980î / Destpêka 1990î	Daneyên Nûtirîn (Sal)	Çavkanî
Para Çandiniyê di GDP de (%)	~57 (1970)	Kêm bûye	21.09 (Nomînal, Q1 2022)	34, [S_

Çavkanî

1. Dutch Disease & the Resource Curse | Origin & Examples | Britannica Money, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.britannica.com/money/Dutch-disease
2. http://www.britannica.com, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.britannica.com/money/Dutch-disease#:~:text=First%20coined%20by%20The%20Economist,result%2C%20exports%20falter%20in%20others.
3. The Dutch Disease: An Overview – european scientific journal, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://eujournal.org/index.php/esj/article/view/7821/7539
4. Dutch Disease – Definition, Disadvantages, and How to Avoid – Corporate Finance Institute, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://corporatefinanceinstitute.com/resources/economics/dutch-disease/
5. What Is the Dutch Disease? Origin of Term and Examples – Investopedia, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.investopedia.com/terms/d/dutchdisease.asp
6. Dutch disease – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Dutch_disease
7. 40 Years of Dutch Disease Literature: Lessons for Developing …, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8609513/
8. Dutch Disease – The Paradox of Abundance – Discover Economics, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://discovereconomics.blog/2017/11/20/dutch-disease/
9. Dutch Disease: Wealth Managed Unwisely, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.imf.org/en/Publications/fandd/issues/Series/Back-to-Basics/Dutch-Disease
10. An Empirical Analysis of Dutch Disease: Developing and Developed Countries – Digital Commons @ IWU, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://digitalcommons.iwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1064&context=econ_honproj
11. Working Papers in Trade and Development – Crawford School of …, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://crawford.anu.edu.au/sites/default/files/2025-02/acde_td_pasaribu_2020_17.pdf
12. Dutch disease via remittances and natural resources: A perspective of global economy, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.researchgate.net/publication/366774298_Dutch_disease_via_remittances_and_natural_resources_A_perspective_of_global_economy
13. Mastering the Dutch Disease in Pol Econ Today – Number Analytics, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.numberanalytics.com/blog/mastering-dutch-disease-pol-econ-today
14. RESOURCE CURSE AND DUTCH DISEASE: ECONOMIC, INSTITUTIONAL, AND SOCIAL IMPACTS IN PERSPECTIVE – DergiPark, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://dergipark.org.tr/en/pub/erj/issue/91748/1690165
15. Publication: Demystifying Dutch Disease – Open Knowledge Repository, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/a841218d-eda7-53b2-8220-e86c3b94389c
16. The resource curse reloaded: revisiting the Dutch disease with economic complexity analysis – FGV, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://repositorio.fgv.br/bitstreams/0036bf91-8e0d-4a38-a5b4-d7a48a30c014/download
17. Ducth Disease Economics: A case study of indonesiA – Journal UII, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://journal.uii.ac.id/JEP/article/download/2287/2086/2322
18. Dutch Disease Investigated: Empirical Evidence from Selected South-East Asian Economies, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.cbsl.gov.lk/sites/default/files/Dutch_Disease_Full.pdf
19. Export Manufacture Competitiveness and Commodity Dependence: An Empirical Analysis of the Dutch Disease on Argentina and Chile D – IPE Berlin, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.ipe-berlin.org/fileadmin/institut-ipe/Dokumente/Working_Papers/ipe_working_paper_232.pdf
20. (PDF) Unveiling the Dutch Disease Indexes: Principal Component Analysis in a Small Oil-rich Country – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.researchgate.net/publication/378987685_Unveiling_the_Dutch_Disease_Indexes_Principal_Component_Analysis_in_a_Small_Oil-rich_Country
21. The Structural Manifestation of the `Dutch Disease’: The Case of Oil …, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2010/wp10103.pdf
22. Do Remittances Cause Dutch Disease in Resource Poor Countries of Central Asia?, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://ideas.repec.org/p/pra/mprapa/74965.html
23. http://www.irejournals.com, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.irejournals.com/formatedpaper/1701474.pdf
24. Commodity currency reactions and the Dutch disease: the role of capital controls – PMC, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10221746/
25. Dutch Disease and Capital Flow Measures in Emerging Markets and Developing Economies, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.imf.org/-/media/Files/Publications/WP/2021/English/wpiea2021209-print-pdf.ashx
26. Remittances, Exchange Rate Regimes and the Dutch Disease: A Panel Data Analysis – Federal Reserve Bank of Atlanta, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.atlantafed.org/-/media/documents/news/conferences/2008/08remittances/lartey.pdf
27. Dutch Disease and – IMF eLibrary, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.elibrary.imf.org/downloadpdf/view/journals/001/2021/209/001.2021.issue-209-en.pdf
28. 5 Oil Wealth and Economic Behavior The Case of Venezuela, 1965-81 in: Macroeconomic Models for Adjustment in Developing Countries – IMF eLibrary, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557752192/ch05.xml
29. documents.worldbank.org, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://documents.worldbank.org/curated/en/666031468771018052/pdf/wps3403.pdf
30. erj.eurasian-research.org, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://erj.eurasian-research.org/yonetim/icerik/makaleler/511-published.pdf
31. II Crisis and Recovery in: The Netherlands – IMF eLibrary, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557758040/ch02.xml
32. V Cyclical Tensions and the Challenge of EMU in: The Netherlands, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557758040/ch05.xml
33. A Historic Shift: The Netherlands Sets a Legal End to Groningen Field Gas Extraction, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://fiscalnote.com/blog/netherlands-end-groningen-field-gas-extraction
34. The Dutch Disease of Nigeria’s Oil Sector | The Republic, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://rpublc.com/february-march-2025/dutch-disease-nigeria-oil-sector/
35. Nigeria – The Economy – Country Studies, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://countrystudies.us/nigeria/52.htm
36. Oil a Blessing or Curse: A Comparative Assessment of Nigeria, Norway and the United Arab Emirates – Scientific Research Publishing, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=83885
37. The Presence of Dutch Disease in Nigeria: The Implication of Rise in Oil Revenue – RSIS International, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-5-issue-6/576-585.pdf
38. Ending Nigeria’s Oil Dependency: Not If, But When…and How, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://resourcegovernance.org/articles/ending-nigerias-oil-dependency-not-if-whenand-how
39. Addressing the Natural Resource Curse: An Illustration from Nigeria – International Monetary Fund (IMF), erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2003/wp03139.pdf
40. The Primary Sectors of the Economy and the Dutch Disease in Nigeria – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://www.researchgate.net/publication/24046453_The_Primary_Sectors_of_the_Economy_and_the_Dutch_Disease_in_Nigeria/fulltext/0e60417bf0c46d4f0aa6c51a/The-Primary-Sectors-of-the-Economy-and-the-Dutch-Disease-in-Nigeria.pdf
41. 88% of Nigeria’s 2024 exports came from crude oil and co., 5.73% from agriculture, erişim tarihi Mayıs 23, 2025, https://intelpoint.co/insights/88-of-nigerias-2024-exports-came-from-crude-oil-and-co-5-73-from-agriculture/