1. Pêşgotin

• Kurte danasîna mijarê û girîngiya wê

Zimanên bi fîkê, ku di nav gel de wekî “zimanên fîkandinê” an “zimanê çûkan” jî tên nasîn, şaxekî taybet û gelek balkêş ê ragihandina mirovî temsîl dikin. Ew bi bingehîn adaptasyonên zimanên devkî ne ku di nav civakên cihêreng ên cîhanê de, bi taybetî ji bo pêdiviya ragihandina li mesafeyên dûr an di hawîrdorên erdnîgarî û akustîk ên dijwar de hatine pêşxistin. Girîngiya van zimanan ne tenê di warê safî yê zimanî de ye, lê belê ew di heman demê de ji bo têgihiştina kapasîteya adaptasyonê ya mirovî, têkiliya di navbera ziman, çand û hawîrdorê de, û hetta ji bo lêkolînên neurozanistî yên li ser pêvajokirina ziman di mêjî de, xwedî qîmeteke mezin in. Van şêwazên ragihandinê yên yekta, ku li ser bingeha veguherandina taybetmendiyên akustîk ên zimanê devkî bo melodiyên fîkandî hatine avakirin, derfetê didin ku mirov têgihiştinên nû li ser nermbûn û afirîneriya pergalên zimanî yên mirovî bi dest bixin. Ev gotar dê bi awayekî kûr û berfireh li ser van zimanan raweste, taybetmendiyên wan ên bingehîn, mekanîzmayên wan ên akustîk, belavbûna wan a erdnîgarî û çandî, û rewşa wan a îroyîn, bi taybetî di çarçoveya xetereya windabûnê de, analîz bike.

• Armanc û çarçoveya gotarê

Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku bi perspektîfeke akademîk û bi zimanê Kurdî, zimanên bi fîkê bi awayekî berfireh bide nasîn. Di vê çarçoveyê de, dê mekanîzmayên wan ên xebatê, bi taybetî cûdahiyên di navbera adaptasyonên zimanên tonal û ne-tonal de, werin ravekirin. Herwiha, mînakên sereke yên van zimanan ji deverên cuda yên cîhanê (wek Silbo Gomero li Giravên Kanarya, Kuş Dili li Tirkiyeyê, zimanên Chinantec û Mazateco li Meksîkayê, û Sfyria li Yewnanistanê) dê bi hûrgilî û bi taybetmendiyên wan ên zimanî werin vekolîn. Beşeke girîng a gotarê dê ji bo nirxandina rewşa heyî ya van zimanan, bi taybetî xetereya windabûnê ya ku piraniya wan pê re rû bi rû ne, û hewldanên ku ji bo parastin û vejandina wan têne kirin, were terxankirin. Çarçoveya gotarê dê bi giranî li ser bingeha lêkolînên zimanî, etnolinguîstîk û akustîk ên heyî, û bi taybetî agahiyên ku di materyalên lêkolînê yên ji bo vê xebatê hatine pêşkêşkirin de cih digirin, be.

2. Zimanên bi Fîkê Çi ne? Pênase û Xisûsiyetên Giştî

• Pênaseya zimanên bi fîkê wekî adaptasyonên zimanan

Zimanên bi fîkê, ku di termînolojiya navneteweyî de wekî “Whistled Languages (WsL)” têne binavkirin, şêwazên ragihandinê yên xwezayî ne ku ji hêla hin civakan ve ji bo armancên taybetî hatine pêşxistin. Ev armanc bi gelemperî ragihandina li ser mesafeyên dûr, parastina nepenîtiyê, danûstandina di hawîrdorên bi deng û qelebalix de, an jî ji bo ragihandineke kurt û bi bandor e. Xاsûsiyeta herî girîng a van zimanan ew e ku ew ne zimanên bi serê xwe û serbixwe ne, lê belê ew adaptasyon an “qeydên axaftinê” (speech registers) yên zimanên devkî yên herêmî ne ku civak ji xwe re bikar tînin. Ev tê wê wateyê ku zimanên bi fîkê bi gelemperî rêziman, bêjeyarî (vokabuler) û pir caran jî avaniya fonolojîk a zimanê devkî yê bingehîn diparêzin.

Prensîba bingehîn a zimanên bi fîkê ew e ku axêver peyvan bi fîkandinê bilêv dikin. Bi vî awayî, gotinên devkî, bi gelemperî kite bi kite, vediguherînin melodiyên fîkandî. Ev pêvajoya veguherandinê, tevî ku kanala akustîk a ku ji bo ragihandina wateyê tê bikaranîn bi awayekî berbiçav kêm dike û sade dike jî, ji bo axêverên ku di vî warî de perwerde bûne û jêhatî ne, bi awayekî têr û tije têgihîştî dimîne.

• Cûdahiya wan ji fîkandina normal an sînyalên kodkirî

Girîng e ku mirov zimanên bi fîkê ji şêwazên din ên fîkandinê û ji pergalên sînyalên kodkirî cuda bike. Fîkandina normal, wek mînak fîkandina ji bo kişandina balê, teqlîdkirina awazeke muzîkê, an jî fîkandina şivanan ji bo ajotina pez, bi gelemperî ji bo ragihandina peyamên pir sade û bisînor tê bikaranîn. Herwiha, pergalên sînyalên kodkirî, wek Koda Morse, li ser bingeha komeke bisînor a sînyalên pêş-diyarkirî û lihevkirî hatine avakirin. Berevajî van, zimanên bi fîkê xwedî kapasîteyeke potansiyel a bêsînor in ji bo ragihandina peyaman û xwedî avaniyeke zimanî ya tevlihev in ku rasterast bi zimanê devkî yê bingehîn ve girêdayî ye. Ew ne tenê ji bo ragihandina sînyalên stereotipî û hevokên klîşe ne, lê dikarin ji bo danûstandinên berfireh û tevlihev, pirs û bersivan, û hetta ji bo vegotina çîrokan an jî îfadekirina hestan werin bikaranîn.

Zimanên bi fîkê ne tenê wekî “alternatîfên” sade yên zimanê devkî têne dîtin; ew di rastiyê de mînakên gelek berbiçav ên plastîkbûn û kapasîteya adaptasyonê ya zimanê mirovî ne. Derketina wan a holê bi taybetî di hawîrdorên erdnîgarî yên dijwar de, wek herêmên çiyayî yên asê an daristanên tropîkal ên stûr, nîşan dide ku ziman ne tenê pergaleke razber (abstract) a nîşanan e, lê di heman demê de amûreke gelek pragmatîk e ku li gorî pêdiviyên hawîrdorî û civakî yên bikarhênerên xwe teşe digire û xwe diguherîne. Ev adaptasyon ne tenê li ser asta hilbijartina bêjeyan an jî kurtkirina hevokan e, lê digihîje heta radeya veguherandina bingehîn a mekanîzmayên fonetîk ên hilberandina dengê ziman.

Pêvajoya derketina van zimanan bi gelemperî wiha ye: Civakên ku di mercên erdnîgarî de dijîn ku ragihandina devkî ya normal têrê nake an jî gelek dijwar e (wek mesafeyên dûr di navbera niştecihan de, hebûna deng û qelebalixa zêde ya hawîrdorê, an jî eraziya çiyayî ya ku rê li ber belavbûna baş a deng digire) , zextê li ser xwe hîs dikin ku rêbazên alternatîf û efektîvtir ji bo ragihandinê bibînin. Li şûna ku zimanekî bi tevahî nû ji sifirê biafirînin, ev civak ew zimanê xwe yê devkî yê heyî wekî bingeh digirin û taybetmendiyên wî yên fonetîk vediguherînin şêwazekî fîkandî. Ev pêvajo bi awayekî eşkere nîşan dide ku avahiyên bingehîn ên ziman, wek rêziman û bêjeyarî, dikarin bi rêyên fonetîk ên cihêreng û ne-konvansiyonel werin îfadekirin. Ev yek jî şahidiyê ji nermbûn, afirînerî û potansiyela bêdawî ya zimanê mirovî re dike. Ji ber vê yekê, lêkolîn û vekolînên li ser zimanên bi fîkê ne tenê ji bo belgekirina van şêwazên ragihandinê yên kêmpeyda girîng in, lê di heman demê de dikarin têgihiştinên gelek hêja li ser sînor û îmkanên zimanê mirovî bi giştî, û herwiha li ser pêvajoyên pêşveçûn û adaptasyona ziman di dirêjahiya dîrokê de, pêşkêş bikin.

3. Mekanîzmayên Akûstîk û Dengnasî yên Zimanên bi Fîkê

Mekanîzmayên akustîk û dengnasî yên ku zimanên bi fîkê bi kar tînin, bi awayekî bingehîn li gorî tîpolojiya zimanê devkî yê ku ew jê adapte bûne, diguherin. Cûdahiya herî girîng di navbera zimanên bi fîkê yên ku ji zimanên tonal hatine wergirtin û yên ku ji zimanên ne-tonal hatine wergirtin de tê dîtin.

• Cûdahiya di navbera zimanên bi fîkê yên tonal û ne-tonal de

Du cureyên sereke yên zimanên bi fîkê li cîhanê têne dîtin, ku ev dabeşkirin li ser bingeha ka zimanê devkî yê ku fîkandin jê çêdibe zimanekî tonal e an ne-tonal e, hatiye kirin.

• Zimanên bi Fîkê yên Tonal: Di zimanên tonal de, wekî mînak zimanên Mazatec û Chinantec li Meksîkayê, an jî zimanên Hmong li Asyaya Başûr-rojhilat, bilindahiya deng (pitch) di zimanê devkî de roleke fonolojîk dilîze û ji bo cudakirina wateya peyvan an jî fonksiyonên rêzimanî krîtîk e. Di adaptasyonên bi fîkê yên van zimanan de, bilindahiya fîkê bi awayekî rasterast kontûrên tonan ên zimanê devkî teqlîd dike. Bi gotineke din, fîkandin vê taybetmendiya suprasegmental a girîng diparêze û ji bo ragihandina wateyê bikar tîne. Di van zimanan de, fîkandin bi giranî li ser taybetmendiyên suprasegmental disekine û frekansa bingehîn (F_0) a zimanên devkî, ku bi tonê re têkildar e, dubare dike.
• Zimanên bi Fîkê yên Ne-Tonal: Di zimanên ne-tonal de, ku ton ji bo cudakirina wateya leksîkal an rêzimanî nayê bikaranîn (wek mînak Spanî ya ku Silbo Gomero jê çêbûye, Tirkî ya ku Kuş Dili jê çêbûye, an Yewnanî ya ku Sfyria jê çêbûye), mekanîzmaya fîkandinê cuda ye. Di van zimanan de, fîkandin bi giranî formantên dengdêran (bi taybetî formanta duyemîn, F_2) û taybetmendiyên segmental ên din teqlîd dike da ku dengdêr û dengdaran ji hev cuda bike. Veguherînên di navbera konsonantan û dengdêrên cîran de jî bi gelemperî bi guherînên di bilindahiya fîkê de têne nîşandan, û bilindahiya dengdêrên cîran bandorê li ser awayê fîkandina konsonantan dike.
• Veguherandina foneman: Çawaniya temsîlkirina dengdêr û dengdaran bi fîkê

Di her du cureyên zimanên bi fîkê de (tonal û ne-tonal), taybetmendiyên akustîk ên fîkê ji bo ragihandina peyaman têne bikaranîn, lê rêziman, bêjeyarî û sintaksa zimanê devkî yê herêmî bi gelemperî tê parastin. Pêvajoya bingehîn veguherandineke ji spektruma frekansê ya pir-alî û tevlihev a dengê mirovî ber bi spektruma frekansê ya yek-alî û sadetir a fîkê ve ye. Di vê pêvajoyê de, zerfa amplituda bingehîn a gotina devkî tê veguheztin û wekî çarçoveyek ji bo lihevanîna melodiyên fîkandî bi sînorên foneman re xizmet dike.

• Dengdêr: Di zimanên bi fîkê yên ne-tonal de, dengdêr bi gelemperî bi astên cuda yên bilindahiya fîkê (pitch levels) an jî bi domandina fîkê li frekanseke diyarkirî ji bo demekê têne temsîlkirin. Mînak, di Silbo Gomero de, pênc dengdêrên Spanî (/i/, /e/, /a/, /o/, /u/) li ser du (li gorî hin teoriyan) an çar (li gorî teoriyên nûtir) astên bilindahiyê yên fîkandî têne kêmkirin û temsîlkirin. Di Kuş Dili de, heşt dengdêrên Tirkî li ser frekansên cuda yên fîkê têne hilberandin, ku ev frekans paşê dikarin di çar komên sereke yên îstatîstîkî de werin dabeşkirin, li gorî qaîdeyên hemahengiya dengdêran a Tirkî.
• Dengdar: Dengdar di zimanên bi fîkê de bi gelemperî wekî guherînên bilez di frekansa fîkê de (mînak, şemitandinên ji frekansa dengekê ber bi frekansa dengeke din ve, ango transîsyon), guherînên di amplitudê de (mînak, qutbûnên kurt di herikîna fîkê de an valahiyên bêdeng di navbera fîkan de), an jî bi dirêjahiya fîkê têne temsîlkirin. Mînak, di zimanê TshiVend̯a yê bi fîkê de (zimanekî tonal), valahiyên di navbera tonên fîkandî de li gorî cureya konsonantê diguherin; dengên wek /p/, /t/, /k/ bi valahiyên nisbeten dirêj têne nîşandan, konsonanta /h/ bêyî valahî tê fîkandin, û dengê şemitok /y/ dibe sedem ku fîk ber bi asta herî jor a rêjeya bilindahiyê ve biçe.
• Rolê formant û frekansa bingehîn

Di zimanên bi fîkê yên ne-tonal de, sînyala fîkandî bi gelemperî şiklên frekansê hildigire ku dişibin formanta duyemîn (F_2) a axaftina devkî. Ev ji ber wê yekê ye ku rezonansa akustîk a sînyala fîkandî bi giranî di valahiyên devkî yên pêşîn ên rîya dengî ya kêmkirî (reduced vocal tract) de pêk tê. Di fîkandinê de, frekansa bingehîn (F_0) û formant bi hev re di yek sînyalê de têne hilberandin, ji ber vê yekê kontrola cuda ya F_0 û formantan, wekî ku di axaftina devkî de mimkun e, di fîkandinê de ne mimkun e.

Di zimanên bi fîkê yên tonal de, berevajî, frekansa bingehîn (F_0) ya fîkê, ku rasterast bi tonê re têkildar e, agahdariya zimanî ya sereke hildigire û ji bo wateyê krîtîk e.

Tevî van kêmkirinên berbiçav ên di spektruma akustîk de û guherînên di awayê hilberandina dengan de, axaftina bi fîkê ji bo axêverên ku di vî warî de perwerde bûne û xwedî tecrûbe ne, bi awayekî ecêb û berbiçav têgihîştî dimîne. Mînak, lêkolînên ku li ser Kuş Dili hatine kirin nîşan didin ku rêjeya naskirina peyvan di nav axêverên jêhatî de dikare bigihîje %70, û rêjeya têgihiştina hevokên hevpar û standard dikare bigihîje %80-90.

Kêmkirina spektruma akustîk a zimanê devkî di zimanên bi fîkê de ne kêmasiyek an jî qelsiyek e, lê belê ew adaptasyoneke stratejîk û gelek zîrek e ku armanca wê ew e ku ragihandinê di mercên dijwar û ne-îdeal de efektîvtir û mimkuntir bike. Ev kêmkirin bi hilbijartina baldar a taybetmendiyên fonetîk ên sereke û krîtîk pêk tê ku ji bo têgihiştin û deşîfrekirina peyamê herî girîng in. Zimanên devkî bi xwezayî xwedî spektrumeke akustîk a gelek berfireh û tevlihev in, ku tê de gelek agahiyên akustîk ên cihêreng hene. Fîkandin vê spektruma berfireh bi awayekî radîkal teng dike û agahiyê li ser yek an çend bandên frekansê yên teng kom dike. Ev tengbûn û komkirin ne tesadufî ye; ew bi gelemperî li ser wan frekansan disekine ku ji hêla guhê mirovî ve herî baş û zelal têne bihîstin û di heman demê de li hemberî dengê paşxanê (background noise) û faktorên din ên ku dikarin sînyalê xira bikin (wek echo) herî berxwedêr in. Mînak, frekansên bilind ên ku di fîkandinê de têne bikaranîn, ji qîrînê kêmtir echo dikin û dikarin mesafeyên dûrtir bigihîjin bêyî ku pir xira bibin. Ji ber vê yekê, tevî “kêmbûna” eşkere ya di hejmara agahiyên akustîk ên ku têne ragihandin de li gorî axaftina devkî, asta têgihiştinê ji bo axêverên jêhatî û perwerdekirî bi awayekî berbiçav bilind dimîne. Ev yek bi awayekî xurt nîşan dide ku mêjiyê mirovî xwedî kapasîteyeke ecêb û nermbûneke mezin e ku bikaribe agahdariya zimanî ya watedar ji sînyalên akustîk ên ku bi awayekî berbiçav hatine kêmkirin û sadekirin jî derxîne û pêvaj bike. Ev kapasîte heta radeyekê ye ku mirov dikare pergalên ragihandinê yên bi tevahî fonksiyonel û tevlihev, wek zimanên bi fîkê, li ser bingeha van sînyalên kêmkirî biafirîne. Ev yek jî girîngiya lêkolînên li ser van zimanan ji bo têgihiştina kûrtir a pêvajoyên kognitîf ên ku di bin bingeha têgihiştin û hilberandina ziman de ne, zêdetir dike.

Li jêr tabloyek heye ku cûdahiyên sereke di navbera zimanên bi fîkê yên tonal û ne-tonal de bi kurtasî nîşan dide:

Tablo 1: Pênase û Taybetmendiyên Zimanên bi Fîkê yên Tonal û Ne-Tonal

Taybetmendî	Zimanên bi Fîkê yên Tonal	Zimanên bi Fîkê yên Ne-Tonal
Prensîba Bingehîn a Veguherandinê	Teqlîdkirina kontûrên tonan ên zimanê devkî	Teqlîdkirina formantên dengdêran û taybetmendiyên segmental ên din ên zimanê devkî
Yekeya Akustîk a Sereke ya Tê Teqlîdkirin	Frekansa Bingehîn (F_0)	Formant (bi taybetî Formanta Duyemîn, F_2)
Rolê Bilindahiyê/Pitch	Ji bo cudakirina wateya leksîkal/gramatîkî krîtîk e; kontûrên tonan diparêze	Ji bo cudakirina dengdêran (wek astên bilindahiyê yên cihê) û modûlasyona konsonantan tê bikaranîn
Rolê Formantan	Kêmtir girîng e; F_0 agahdariya sereke hildigire	Krîtîk e ji bo temsîlkirina taybetmendiyên dengdêran û bandorê li ser fîkandina konsonantan dike
Mînakên Zimanî	Mazatec (Meksîka), Chinantec (Meksîka), Hmong (Asyaya Başûr-rojhilat), TshiVend̯a (Afrîkaya Başûr)	Silbo Gomero (Spanya), Kuş Dili (Tirkiye), Sfyria (Yewnanistan), Wayãpi (Brezîlya/Guyana Franse)

Çavkanî:

4. Belavbûna Erdnîgarî û Çandî ya Zimanên bi Fîkê li Cîhanê

Zimanên bi fîkê li gelek deverên cîhanê, di nav çand û malbatên zimanî yên cihêreng de hatine dîtin. Lêbelê, derketin û bikaranîna wan bi gelemperî bi faktorên erdnîgarî û çandî yên taybetî ve girêdayî ye.

• Faktorên erdnîgarî yên hevpar

Lêkolîn nîşan didin ku zimanên bi fîkê bi piranî li herêmên ku xwedî eraziyeke dijwar û taybet in derdikevin holê. Ev herêm bi gelemperî cihên çiyayî yên asê, geliyên kûr û fireh, an jî daristanên tropîkal ên bihevra û stûr in. Di van hawîrdorên erdnîgarî de, ragihandina bi fîkê ji ragihandina bi qîrîn an jî axaftina normal gelek avantajên xwe hene. Fîkandin dikare mesafeyên gelek dûrtir bigihîje; di hin rewşan de, peyamên bi fîkê dikarin heta 5 an jî 10 kîlometreyan dûr werin bihîstin. Sedema vê yekê ew e ku frekansa teng û bi gelemperî bilind a sînyala fîkê kêmtir ji echo û xirabûna sînyalê ji ber astengiyên hawîrdorê bandor dibe. Herwiha, fîkandin ji qîrînê kêmtir enerjiyê dixwaze û di hin rewşan de, wek mînak di dema nêçîrê de, kêmtir dibe sedema tehrîkbûn û reva nêçîrê. Lêkolînerê navdar Julien Meyer di pirtûka xwe ya berfireh de li ser zimanên bi fîkê du cureyên sereke yên hawîrdorên erdnîgarî destnîşan dike ku bi gelemperî bi van zimanan re têkildar in: (1) Herêmên çiyayî, wek çiyayên Pyrenees li Ewropayê, herêmên bakur-rojhilatê Tirkiyeyê, Giravên Kanarya, Girava Evia li Yewnanistanê, û Çiyayên Atlasa Bilind li Fasê. (2) Hawîrdorên daristanên tropîkal ên stûr, wek herêma Sierra Mazateca li Meksîkayê, herêma Sêgoşeya Zêrîn li Asyaya Başûr-rojhilat, û daristanên Amazonê li Amerîkaya Başûr.

• Faktorên çandî û civakî yên derketina holê

Ji bilî faktorên erdnîgarî, faktorên çandî û civakî jî di derketin û domandina zimanên bi fîkê de roleke girîng dilîzin. Pêdiviya ragihandina ji dûr ve di çarçoveya çalakiyên rojane yên ku ji bo debara jiyanê û têkiliyên civakî girîng in, yek ji sedemên sereke ye. Ev çalakî dikarin nêçîrvantî, masîgirtin, çandinî, şivantî, an jî awayên jiyanê yên koçerî an nîv-koçerî bin. Mînak, tê gotin ku cotkarên Tirk li gundê Kuşköyê ev zimanê bi fîkê (Kuş Dili) bi qasî 400 sal berê ji bo ku bikaribin li ser eraziya dijwar û çiyayî bi hev re têkiliyê deynin, îcad kirine.

Herwiha, zimanên bi fîkê dikarin ji bo ragihandina di hawîrdorên bi deng û qelebalix de, wek sûk û bazar, an jî li peravên çemên bi deng, bikêr bên. Aliyekî din ê balkêş ê bikaranîna van zimanan nepenîtî ye. Ji ber ku zimanên bi fîkê bi gelemperî tenê ji hêla endamên civaka ku wan bikar tîne û yên ku di vî warî de perwerde bûne ve têne fêmkirin, ew dikarin ji bo ragihandina veşartî û nepenî werin bikaranîn. Mînak, tê ragihandin ku ciwanên eşîra Kickapoo li Meksîkayê li dora sala 1915an şêwazekî axaftinê yê bi fîkê pêş xistine da ku bikaribin ji bo hevdîtinên evînî û flertê bi hev re têkiliyê deynin bêyî ku dêûbav û mezinên wan ji peyamên wan fêm bikin. Di heman demê de, di dîrokê de, zimanên bi fîkê ji bo armancên wekî xwe parastina ji bacgiran, koordînasyona berxwedanê li dijî hêzên kolonîzator, an jî dûrketina ji sîxuriya leşkerî hatine bikaranîn.

Li hin çandan, zimanên bi fîkê bi “amûrên muzîkê yên axêver” (talking musical instruments) ên wekî bilûr, fîq, gîtarên herêmî, an jî def û daholan ve têkiliyeke nêzîk nîşan didin. Di van çandan de, fîkandin û muzîk dikarin bi hev re werin bikaranîn û di merasîm û şahiyên gelêrî de roleke navendî bilîzin, wekî ku li hin herêmên Çînê û Asyayê tê dîtin. Di dawiyê de, li hin civakan, wek li herêmên ku zimanê Chinantec lê tê axaftin li Meksîkayê, bi kevneşopî tenê mêr zimanê bi fîkê bikar tînin, her çend jin jî bi gelemperî jê fêm dikin. Ev yek bi gelemperî bi rolên civakî yên zayendî yên kevneşopî ve girêdayî ye, ku tê de mêr bi piranî li zevî û li derve dixebitin û ji ber vê yekê bêtir pêdiviya wan bi ragihandina ji dûr ve heye.

Hebûn û bikaranîna zimanekî bi fîkê di nav civakekê de ne tenê fenomeneke zimanî ya balkêş e, lê di heman demê de ew nîşaneke girîng û zindî ya têkiliya kûr û organîk a di navbera wê civakê, hawîrdora wê ya xwezayî, û awayê jiyana wê ya kevneşopî de ye. Kêmbûn û windabûna van zimanan, ku îro li gelek deveran tê dîtin, rasterast bi guherîn û têkçûna van têkiliyên bingehîn ve girêdayî ye. Zimanên bi fîkê ji ber pêdiviyên ku ji erdnîgariyeke taybet û ji çalakiyên çandî yên spesîfîk (wek şivantî li herêmên çiyayî, nêçîrvantî li daristanên stûr, an jî jiyana li gundên ji hev dûr û îzole) derdikevin holê, çêdibin û pêş dikevin. Ji ber vê yekê, ew bi awayekî xurt û cewherî bi awayên jiyanê yên kevneşopî û bi hawîrdorên xwezayî yên ku ev jiyan tê de bi rê ve diçe, entegre bûne. Pêlên modernîzasyonê, guherînên di awayên debara jiyanê de (wek mînak, kêmbûna pratîka şivantiyê an jî guherîna teknîkên çandiniyê), belavbûna teknolojiyên nû yên ragihandinê (wek têlefonên desta û înternetê), û zêdebûna koçberiya ji gundan ber bi bajaran ve, vê têkiliya nazik a çandî-ekolojîk xira dikin û lawaz dikin. Wekî encameke xwezayî ya van guherînan, pêdiviya fonksiyonel a bi zimanên bi fîkê kêm dibe, û ew hêdî hêdî ji bikaranîna rojane derdikevin û dikevin ber xetereya cidî ya windabûnê. Ji ber vê yekê, rewşa zindîbûn an jî xeterebûna zimanekî bi fîkê dikare wekî “barometreyek” an nîşanekek ji bo zindîbûna awayê jiyanê yê kevneşopî û ji bo tenduristiya têkiliya civakê bi hawîrdora xwe ya xwezayî re were dîtin. Di vê çarçoveyê de, parastina van zimanan ne tenê parastina şêwazekî zimanî yê kêmpeyda ye, lê di heman demê de parastina mîraseke çandî-ekolojîk a tevahî û awayekî jiyanê yê yekta ye.

• Hejmara Giştî ya Zimanên bi Fîkê

Li gorî texmînên cihêreng, li seranserê cîhanê di navbera 70 û 80 zimanî de hene ku şêwazê xwe yê axaftinê yê bi fîkê bi awayekî çalak bikar tînin an jî di dîrokê de bikar anîne. Hin çavkanî, wek Wikipedia, heta 80 zimanî binav dikin. Julien Meyer, di pirtûka xwe ya sala 2015an de, ku yek ji lêkolînên herî berfireh li ser vê mijarê ye, behsa 42 zimanên “pejirandî” (attested), ango yên ku bi delîlên wekî tomarên dengî an danasînên weşandî hatine îsbatkirin, û 43 zimanên “rapportkirî” (reported), ango yên ku di weşanên akademîk de hatine behskirin lê hîn bi kûrahî nehatine lêkolînkirin, dike. Ev bi giştî dike 85 ziman. Ev hejmar ji texmînên berê yên ku di salên 1970î de hatibûn kirin (wê demê kêmtir ji dehan zimanên bi fîkê yên pejirandî dihatin zanîn) pir zêdetir e. Ev zêdebûn nîşan dide ku eleqe û lêkolînên li ser vê mijara zimanî ya taybet di salên dawî de bi awayekî berbiçav zêde bûne.

5. Mînakên Berbiçav ên Zimanên bi Fîkê li Cîhanê (Bi Berawirdî)

Li seranserê cîhanê gelek mînakên zimanên bi fîkê hene ku her yek xwedî taybetmendî û dîrokeke xwe ya yekta ye. Li vir em ê li ser çend mînakên herî naskirî û lêkolînkirî rawestin û wan bi berawirdî analîz bikin.

• A. Silbo Gomero (Giravên Kanarya, Spanya)
• Taybetmendiyên Zimanî: Silbo Gomero, ku tê wateya “Fîka Gomerayî”, veguherandineke fîkandî ya zaravayekî zimanê Spanî ye ku li girava La Gomera ya Giravên Kanarya tê axaftin. Ew wekî zimanekî bi fîkê yê ne-tonal tê kategorîzekirin. Di Silbo Gomero de, fonemên zimanê Spanî (dengdêr û dengdar) bi komeke kêmkirî ya fonemên fîkandî têne guhertin û temsîlkirin. Fîkandin bi giranî bilindahî (pitch) û berdewamî (continuity) an şikestîbûna (interruption) sînyala fîkê bikar tîne da ku dengdêr û dengdaran ji hev cuda bike.

• Dengdêr: Di derbarê hejmara dengdêrên fîkandî yên di Silbo Gomero de di navbera lêkolîneran de nêrînên cihê hene. Ramón Trujillo, di lêkolîna xwe ya sala 1978an de, pêşniyar kir ku Silbo Gomero tenê du dengdêrên fîkandî hene: yek bi bilindahiyeke jor (high pitch) ku dengdêrên Spanî /i/ û /e/ temsîl dike, û yek bi bilindahiyeke jêr (low pitch) ku dengdêrên Spanî /a/, /o/, û /u/ temsîl dike. Lêbelê, lêkolînên nûtir, bi taybetî yên ji hêla Annie Rialland û Julien Meyer ve hatine kirin, destnîşan dikin ku bi kêmî ve çar an pênc dengdêrên fîkandî hene ku bi awayekî îstatîstîkî di hilberandin û têgihiştinê de ji hev têne cudakirin. Van lêkolîneran herwiha destnîşan kirin ku modûlasyona tundiyê (intensity modulation) jî di cudakirina dengdêran de rolek dilîze. Tevî van nêrînên cihê, lihevhatineke giştî heye ku harmonîka fîkê (whistle harmonic) bi gelemperî bi formanta duyemîn (F_2) a dengdêrên devkî yên Spanî re têkildar e.
• Dengdar: Hejmara dengdarên fîkandî yên di Silbo Gomero de jî li gorî analîzên cihêreng di navbera çar û deh dengdaran de diguhere. Analîza ku ji hêla UNESCOyê ve hatiye pejirandin çar dengdarên sereke destnîşan dike: fîka bilind a berdewam, fîka bilind a şikestî (interrupted), fîka nizm a berdewam, û fîka nizm a şikestî. Lêbelê, analîzên zimanî yên kûrtir, wek yên Meyer û Rialland, heta heşt an deh dengdarên fîkandî destnîşan dikin. Ev analîz taybetmendiyên din ên wekî dengdêrbûn (voicing), ku bi hebûn an nebûna valahiyeke kurt a bêdeng di fîkê de tê nîşandan, û cihê bilêvkirinê (place of articulation), ku bi lez û şêwaza veguhêztina formantan di navbera dengdêran de tê temsîlkirin, li ber çavan digirin. Ji ber ku hejmara fonemên fîkandî ji hejmara fonemên zimanê Spanî yê devkî kêmtir e, heman sînyala fîkê dikare çend dengên devkî yên cihêreng temsîl bike. Ji ber vê yekê, konteksta axaftinê û hilbijartina peyvan ji bo ragihandina bi bandor û bê ambiguity di Silbo Gomero de gelek girîng e.
• Dîrok û Rewşa Parastinê: Tê bawer kirin ku Silbo Gomero ji hêla niştecihên resen ên Giravên Kanarya, Guancheyan ve, berî hatina Spanîiyan di sedsala 15an de, dihate bikaranîn. Piştî kolonîzasyona Spanî, ev şêwaza fîkandinê ji bo zimanê Spanî hate adaptekirin. Di sedsalên borî de, Silbo Gomero ji bo ragihandina li ser gelî û çiyayên asê yên girava La Gomera roleke jiyanî lîstiye. Lêbelê, bi modernîzasyon û belavbûna teknolojiyên nû yên ragihandinê re, bikaranîna Silbo Gomero kêm bû û ew ket ber xetereya windabûnê. Ji bo parastina vî zimanê yekta, di sala 2009an de Silbo Gomero ji hêla UNESCOyê ve wekî Şahesereke Mîrata Devkî û Ne-Maddî ya Mirovahiyê hate ragihandin. Îro, Silbo Gomero li dibistanên seretayî û navîn ên La Gomerayê wekî ders tê hînkirin da ku ji nifşên ciwan re were veguhestin. Tê texmînkirin ku zêdetirî 22,000 kes li giravê dikarin Silbo Gomero biaxivin an jê fêm bikin. Ev yek ji hewldanên herî serkeftî yên vejandin û parastina zimanekî bi fîkê li cîhanê tê hesibandin.
• B. Kuş Dili (Zimanê Çûkan) (Kuşköy, Tirkiye)
• Taybetmendiyên Zimanî: Kuş Dili, ku bi Kurdî tê wateya “Zimanê Çûkan”, versiyoneke zimanê Tirkî ye ku bi rêya fîkên bilind û melodiyên taybet tê ragihandin. Ew jî wekî Silbo Gomero, zimanekî bi fîkê yê ne-tonal e. Armanca bingehîn a axêverên Kuş Dili ew e ku her dengdêr û dengdarê zimanê Tirkî bi fîkandinê bilêv bikin û ragihînin. Di vê pêvajoyê de, spektruma frekansê ya tevlihev û berfireh a zimanê Tirkî yê devkî di nav bandeke frekansê ya teng de (bi gelemperî di navbera 1.5 kHz û 2.5 kHz de, lê dikare heta 4 kHz jî bilind bibe) tê kêmkirin û komkirin.

• Dengdêr: Zimanê Tirkî xwedî heşt dengdêran e (i, ü, ı, e, ö, u, a, o). Di Kuş Dili de, ev heşt dengdêr bi rêzikeke kêmker a frekansên navînî di heşt navberên cihêreng de têne fîkandin. Lêkolînên îstatîstîkî nîşan didin ku ji ber hin lihevnêzîkbûn û serhevketinên di frekansan de, ev heşt dengdêr dikarin di pratîkê de di çar komên sereke yên frekansê de werin dabeşkirin: [(i), (ü, ı), (e, ö, u), (a, o)]. Ev komkirin bi qaîdeyên hemahengiya dengdêran (vowel harmony) a zimanê Tirkî re jî li hev dike. Wekî qaîdeyek giştî di zimanên bi fîkê yên ne-tonal de, dengdêra [i] her tim bi bilindahiya herî jor û dengdêrên wek [u] an [o] bi bilindahiya herî jêr têne fîkandin. Taybetmendiyeke din a balkêş ew e ku dirêjahiya dengdêran di forma fîkandî ya Kuş Dili de ji ya forma devkî dirêjtir e, ku ev yek ji bo zêdekirina têgihiştinê di mercên ragihandina ji dûr ve de dibe alîkar.
• Dengdar: Dengdar di Kuş Dili de wekî modûlasyonên di frekans û amplitudê de yên sînyala fîkê têne hilberandin. Dema ku modûlasyona amplitudê fîkê bi tevahî qut dike (mînak, ji bo dengdarên rawestok), dengdar bi valahiyên bêdeng jî têne karakterîzekirin. Veguherînên konsonantan (transitions) bi xurtî ji hêla bilindahiya dengdêrên cîran ve têne bandor kirin, û modûlasyonên konsonantî yên bilindahiyên dengdêrên fîkandî bi gelemperî li gorî şiklê formanta duyemîn (F_2) a zimanê Tirkî yê devkî ne.
• Kîte: Zerfa amplitudê ya hevokeke fîkandî di Kuş Dili de yekeyên axaftina devkî, bi taybetî kîteyan, bi dabeşkirineke zelaltir û eşkeretir ji ya axaftina devkî dubare dike. Peyv bi teknîka veguherandina kîte-bi-kîte vediguherin fîkan.
• Bikaranîn û Statuya UNESCOyê: Kuş Dili bi eslê xwe ji hêla cotkar û şivanên Tirk ve li herêmên çiyayî yên Bakurê Tirkiyeyê, bi taybetî li parêzgeha Giresunê û gundê Kuşköyê (“Gundê Çûkan”), ji bo ragihandina li ser mesafeyên dûr (heta 1 kîlometre an zêdetir) hatiye bikaranîn. Ew ji bo armancên cihêreng ên wekî vexwendinên ji bo vexwarina çayê, daxwaza alîkariyê di karên zeviyê de, û ragihandina bûyerên girîng ên wekî cenaze, zayîn û dawetan dihate bikaranîn. Ji ber kêmbûna hejmara axêveran û xetereya windabûnê, Kuş Dili di sala 2017an de ji hêla UNESCOyê ve li Lîsteya Mîrata Çandî ya Ne-Maddî ya ku Pêdiviya Parastina Lezgîn Pê Heyî hate zêdekirin. Tê texmînkirin ku hejmara axêverên vî zimanî daketiye dora 10,000 kesî. Îro, ew bi piranî ji hêla nifşê kevntir û şivanan ve tê bikaranîn û ji ber belavbûna têlefonên desta û peyamên nivîskî (SMS) di bin xetereyeke mezin a tunebûnê de ye. Zêdetir ji hêla mêran ve wekî beşek ji nasnameya çandî û mijareke serbilindiyê tê hînbûn û parastin. Ji bo zindîkirin û danasîna vî zimanî, ji sala 1997an vir ve li gundê Kuşköyê her sal Festîvala Zimanê Çûkan, Çand û Hunerê tê lidarxistin.
• C. Zimanên bi Fîkê yên Meksîkayê (mînak, Chinantec, Mazateco)
• Taybetmendiyên Zimanên Tonal ên bi Fîkê: Meksîka, bi taybetî herêma Oaxaca ya ku bi cihêrengiya xwe ya zimanî navdar e, malavaniya gelek zimanên xwecihî yên tonal dike. Hin ji van zimanan formên bi fîkê jî pêş xistine ku bi awayekî bingehîn tonên zimanê devkî teqlîd dikin.

• Chinantec: Zimanê Chinantec, ku bi kêmî ve 14 zaravayên wî hene , mînakeke berbiçav e. Forma bi fîkê ya zimanê Chinantec (bi taybetî zaravayê Sochiapam) dikare heta heft tonên cihêreng bikar bîne û peyamên bi vî rengî dikarin heta mesafeya yek kîlometreyî werin fêmkirin. Wateya fîkê di Chinantec a bi fîkê de bi sê faktorên sereke tê diyarkirin: bilindahiya fîkê (pitch), kîte an qutbûnên di nav fîkê de (syllables or breaks), û zexta li ser beşên fîkê (stress). Axêverên jêhatî dikarin piraniya tiştên ku di Chinantec a devkî de têne gotin, bi rêya fîkandinê jî îfade bikin.
• Mazateco: Zimanê Mazateco, ku ew jî li herêma Oaxaca tê axaftin, mînakeke din a girîng a zimanekî tonal e ku xwedî formeke bi fîkê ya pêşketî ye.
• Bikaranîn û Rewş: Van zimanên bi fîkê yên tonal bi gelemperî ji bo ragihandina li ser mesafeyên dûr li herêmên çiyayî û geliyên kûr ên Oaxaca têne bikaranîn. Tê gotin ku peyamek ku bi meşê nîv saetê digire ku ji cihekî bigihîje cihekî din, dikare di nav 30 saniyeyan de bi fîkê were ragihandin. Bi kevneşopî, li gelek civakên Chinantec û Mazatec, tenê mêr zimanê bi fîkê bikar tînin, her çend jin jî bi gelemperî van peyamên fîkandî fêm dikin. Mixabin, ev zimanên bi fîkê jî îro di bin xetereya windabûnê de ne, ji ber ku nifşên ciwan zêdetir zimanê Spanî yê serdest diaxivin û teknolojiyên nû yên ragihandinê (wek têlefonên desta û radyoyên destan) bikar tînin, ku ev yek pêdiviya bi şêwazên ragihandinê yên kevneşopî kêm dike.
• D. Sfyria (Antia, Yewnanistan)

• Taybetmendî: Sfyria (bi Yewnanî: σφυριά) versiyoneke fîkandî ya zimanê Yewnaniya devkî ye ku li gundê biçûk ê Antia li başûrê girava Evia (Euboea) li Yewnanistanê tê bikaranîn. Di Sfyria de, tîp û kîteyên zimanê Yewnanî bi ton û frekansên cihêreng ên fîkê re têkildar in û bi vî rengî têne ragihandin. Rêziman û bêjeyariya Sfyria bi tevahî wekî ya zimanê Yewnanî yê devkî dimîne; tenê awayê hilberandina deng diguhere. Sfyria wekî zimanekî bi fîkê yê ne-tonal tê hesibandin. Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên Sfyria kapasîteya wê ya ragihandina li ser mesafeyên gelek dûr e; tê gotin ku peyamên bi Sfyria dikarin heta 4 kîlometreyan li ser geliyên vekirî bigihîjin, ku ev ji kapasîteya qîrînê bi qasî 10 caran zêdetir e. Hin lêkolîner bawer dikin ku Sfyria ji gelek zimanên din ên bi fîkê yên li cîhanê kevntir e û xwedî avaniyeke birêkûpêktir e.
• Rewşa Xeterebûnê ya Krîtîk: Sfyria yek ji zimanên herî di bin xetereyê de li Ewropayê, û belkî li tevahiya cîhanê ye. Di salên dawî de, hejmara axêverên jêhatî yên Sfyria bi awayekî dramatîk kêm bûye. Li gorî hin çavkaniyan, di sala 2021an de tenê bi qasî şeş axêverên Sfyria mabûn. Hin çavkaniyên din hejmareke hê kêmtir jî destnîşan dikin, wek mînak kêmtir ji çar axêverên ku bi rastî hostayê vî zimanî ne. Atlasa Zimanên Cîhanê yên di Bin Xetereyê de ya UNESCOyê, Sfyria wekî zimanê ku li Ewropayê herî kêm axêverên zindî hene, dinirxîne. Sedemên sereke yên vê rewşa krîtîk koçberiya nifûsê ji gundê Antia ber bi bajaran ve, kêmbûna awayê jiyanê yê kevneşopî yê şivantiyê ku Sfyria tê de roleke fonksiyonel dilîst, û ya herî girîng, neguhastina vî zimanî ji nifşên ciwan re ne. Her çend di salên 1980î de hin hewldanên ji bo hînkirina Sfyria ji zarokan re hebûn jî, îro rewş gelek xirabtir bûye. Tevî rewşa wê ya gelek krîtîk, Sfyria hîn nehatiye tomarkirin di lîsteya mîrata çandî ya UNESCOyê de, ji ber ku hikûmeta Yewnanistanê heta niha serlêdanek fermî ji bo vê yekê nekiriye.
• E. Mînakên Din ên Kurt:

• Hmong (Çîn, Viyetnam, Laos, û diaspora): Zimanê Hmong zimanekî tonal e, û forma wî ya bi fîkê jî vê taybetmendiyê diparêze. Ew ne tenê ji bo ragihandina pratîkî (wek ji hêla şivan, nêçîrvan û cotkaran ve), lê herwiha ji bo îfadeyên hunerî û çandî yên wekî stranên evînê, şînan, û têkiliya bi cîhana ruhî re jî tê bikaranîn. Ji bilî fîkandina bi dev û tiliyan, axêverên Hmong pelên daran, bilûrên bambû, û amûreke muzîkê ya kevneşopî ya bi navê qeej jî ji bo hilberandina dengên fîkandî bikar tînin. Herwiha, ew bi helbestên evînî yên ku bi fîkê têne gotin jî navdar in.
• TshiVend̯a (Afrîkaya Başûr): Zimanê TshiVend̯a, ku li Afrîkaya Başûr tê axaftin, zimanekî tonal e. Di forma wî ya bi fîkê de, du tonên zimanê devkî (bilind û nizm) rasterast bi bilindahiyên cihêreng ên fîkê têne temsîlkirin. Konsonant jî bi rêya valahî an jî şemitandinên di navbera van tonên fîkandî de têne cudakirin (mînak, konsonantên wek /p/, /t/, /k/ bi valahiyên dirêj têne nîşandan; konsonanta /h/ bêyî valahî tê fîkandin; û dengê şemitok /y/ dibe sedem ku fîk ber bi asta herî jor a rêjeya bilindahiyê ve biçe). Lêkolînên li ser vî zimanî nisbeten nû ne, û tê pêşniyarkirin ku ew jî potansiyela naskirina ji hêla UNESCOyê ve heye.
• Kickapoo (Meksîka [Coahuila] û DYA): Di forma bi fîkê ya zimanê Kickapoo de, bilindahî û dirêjahiya dengdêr û komên dengdêran têne temsîlkirin, lê taybetmendiyên din ên dengdêran û konsonant bi gelemperî nayên temsîlkirin. Tê gotin ku ev şêwaza fîkandinê li dora sala 1915an ji hêla ciwanên civaka Kickapoo ve ji bo hevdîtin û flertên evînî yên veşartî ji dêûbavên xwe hatiye pêşxistin.
• Zimanên din: Ji bilî van mînakan, li gelek deverên din ên cîhanê jî zimanên bi fîkê hatine dîtin an jî têne bikaranîn. Mînak, li parzemîna Afrîkayê (wek zimanê Yoruba li Nîjerya û zimanê Shona li Mozambîk), li parzemîna Asyayê (wek zimanê Akha li Çîn û Taylandê), û li Okyanûsyayê (wek hin zimanên li Papua Gîneya Nû) mînakên din ên zimanên bi fîkê hene.

Mînakên cihêreng ên zimanên bi fîkê ne tenê di taybetmendiyên xwe yên zimanî û akustîk de, lê di heman demê de di rewşa xwe ya zindîbûnê û di asta serkeftina hewldanên vejandin û parastinê de jî cûdahiyên mezin nîşan didin. Berawirdkirina rewşa Silbo Gomero, ku wekî mînakeke serkeftî ya vejandinê tê dîtin, bi rewşa Sfyria, ku hema hema li ber tunebûnê ye, û bi rewşa Kuş Dili, ku tevî hin hewldanan hîn jî di bin xetereyeke cidî de ye, dikare faktorên krîtîk ên ku ji bo parastina van mîratên çandî yên taybet û yekta girîng in, eşkere bike.

Silbo Gomero mînakeke serkeftinê ye ji ber ku piştgiriyeke xurt a hikûmetê û saziyên herêmî wergirtiye, di perwerdehiya fermî de hatiye entegrekirin, naskirineke navneteweyî (bi rêya UNESCOyê) bi dest xistiye, û ya herî girîng, xwedî civakeke mezin a axêver û bikarhêneran e (zêdetirî 22,000 kes). Berevajî vê, Sfyria bi kêmbûneke dramatîk a hejmara axêveran re rû bi rû maye ku gihîştiye asteke gelek krîtîk (kêmtir ji deh axêverên jêhatî). Nebûna piştgiriyeke xurt a fermî ji bo tomarkirina wê di lîsteya UNESCOyê de û guherînên civakî yên kûr li gundê Antia (wek koçberiya ciwanan û kêmbûna şivantiyê) bûne sedem ku ev ziman ber bi tunebûnê ve biçe. Kuş Dili, her çend naskirina UNESCOyê wergirtibe û festîvalên çandî ji bo danasîna wê tên lidarxistin jî, ji ber kêmbûna bikaranîna rojane ya ji ber teknolojiyên nû û neguhastina têr a ji nifşên ciwan re, hîn jî di bin xetereyeke cidî de ye.

Ev berawirdkirin bi awayekî eşkere nîşan dide ku vejandin û parastina zimanên bi fîkê ne tenê bi belgekirina zimanî an jî bi tomarkirina wan ve girêdayî ye. Pêdivî bi stratejiyên pir-alî û berfireh heye ku tê de piştgiriya sazûmanî û darayî, tevlêbûna aktîf a civakê, entegrasyona di pergalên perwerdehiyê de, û parastin û xurtkirina çarçoveya çandî-ekolojîk a ku ziman tê de watedar e û fonksiyonel e, hebe. Faktora “krîtîk a hejmarî” ya axêveran jî gelek girîng xuya dike; dema ku hejmara axêverên jêhatî pir kêm dibe (wek ku di rewşa Sfyria de tê dîtin), şansê vejandin û zindîkirina ziman bi awayekî berbiçav kêm dibe, heta ku nebe ne-mimkun.

Li jêr du tablo hene ku agahiyên berfirehtir li ser mînakên sereke û taybetmendiyên wan ên dengnasî pêşkêş dikin:

Tablo 2: Mînakên Sereke yên Zimanên bi Fîkê li Cîhanê, Taybetmendî û Rewşa Wan

Navê Zimanê bi Fîkê	Zimanê Devkî yê Bingehîn	Cih (Welat/Herêm)	Cureya Zimanî (Tonal/Ne-Tonal)	Texmîna Hejmara Axêveran	Rewşa Xeterebûnê (UNESCO/Ethnologue)	Naskirina UNESCOyê (Erê/Na, Sal)	Kurtayiyek li ser Taybetmendiyên Akustîk ên Sereke
Silbo Gomero	Spanî	Spanya (Girava La Gomera, Kanarya)	Ne-Tonal	>22,000 (têgihiştî)	Zindî (ji ber vejandinê)	Erê, 2009	2-4 dengdêr, 4-10 dengdar; li ser F_2 disekine; bilindahî û berdewamî/qutbûn ji bo cudakirinê.
Kuş Dili	Tirkî	Tirkiye (Kuşköy, Giresun)	Ne-Tonal	~10,000	Di bin xetereya parastina lezgîn de	Erê, 2017	8 dengdêr (dibin 4 kom), hejmarek dengdar; li ser F_2 disekine; modûlasyonên frekans/amplitudê.
Chinantec (Sochiapam)	Chinantec	Meksîka (Oaxaca)	Tonal	Kêm dibe	Di bin xetereyê de	Na	Heta 7 tonan; bilindahî, kîte/qutbûn, û zext wateyê diyar dikin; F_0 (ton) krîtîk e.
Sfyria	Yewnanî	Yewnanistan (Antia, Girava Evia)	Ne-Tonal	<10 (gelek krîtîk)	Krîtîk di bin xetereyê de	Na	5 dengdêr (dibin 3-4 kom); tîp/kîte bi ton û frekansên cihê; rêziman/bêjeyarî wek Yewnanî.
Hmong	Hmong	Çîn, Viyetnam, Laos, Diaspora	Tonal	Nayê zanîn	Di bin xetereyê de	Na	Tonên zimanê devkî teqlîd dike; ji bo ragihandin û îfadeyên çandî (stran, helbest).
TshiVend̯a	Vend̯a	Afrîkaya Başûr	Tonal	Nayê zanîn	Kêm-belgekirî	Na	2 ton (bilind/nizm) rasterast têne fîkandin; konsonant bi valahî/şemitandinên di navbera tonan de.
Kickapoo	Kickapoo	Meksîka (Coahuila), DYA (Texas)	(Nayê zanîn ka tonal e yan na)	Pir kêm	Krîtîk di bin xetereyê de	Na	Bilindahî û dirêjahiya dengdêr/komên dengdêran tê temsîlkirin; taybetmendiyên dengdêr/konsonant bi gelemperî na. Ji bo flertê hatiye pêşxistin.

Çavkanî:

Tablo 3: Berawirdkirina Taybetmendiyên Dengnasî yên Zimanên bi Fîkê yên Hilbijartî (Silbo Gomero, Kuş Dili, Sfyria, Chinantec)

Taybetmendiya Dengnasî	Silbo Gomero	Kuş Dili	Sfyria	Chinantec (Sochiapam)
Hejmara Dengdêrên Fîkandî	2-4 (li gorî teoriyan)	8 (di pratîkê de dibin 4 komên sereke)	5 (di pratîkê de dibin 3-4 kom)	Li gorî tonên zimanê devkî; hejmar nehatiye diyarkirin
Temsîlkirina Dengdêra /i/ (an jî wekhev)	Bi bilindahiya herî jor a fîkê	Bi bilindahiya herî jor a fîkê	Bi bilindahiya herî jor a fîkê	Bi tonê tê diyarkirin (mînak, toneke bilind)
Temsîlkirina Dengdêra /a/ (an jî wekhev)	Bi bilindahiyeke navîn an nizm a fîkê	Bi bilindahiyeke navîn an nizm a fîkê	Bi bilindahiyeke navîn an nizm a fîkê	Bi tonê tê diyarkirin (mînak, toneke navîn an nizm)
Hejmara Dengdarên Fîkandî	4-10 (li gorî analîzan)	Hejmarek berbiçav, li gorî modûlasyonan	Hejmarek berbiçav, li gorî ton û frekansan	Hejmarek berbiçav, li gorî teqlîdkirina tonên konsonant-dengdêr
Mekanîzmaya Sereke ya Cudakirina Dengdaran	Guherînên di bilindahiyê de, berdewamî/qutbûna fîkê, leza transîsyonan	Modûlasyonên di frekans û amplitudê de, valahiyên bêdeng	Ton û frekansên cihêreng ên ku bi tîp û kîteyan re têkildar in	Teqlîdkirina kontûrên tonan ên ku bi konsonantan re çêdibin
Rolê Formanta F_2	Pir girîng e; harmonîka fîkê bi F_2 re têkildar e	Pir girîng e; modûlasyonên konsonantî li gorî F_2 ne	Tê texmînkirin ku girîng e (wek zimanên ne-tonal ên din)	Kêmtir girîng e; F_0 (ton) agahdariya sereke hildigire
Rolê Tonê (ji zimanê devkî)	Tune (zimanê Spanî ne-tonal e)	Tune (zimanê Tirkî ne-tonal e)	Tune (zimanê Yewnanî ne-tonal e)	Pir girîng e; bingeha sereke ya fîkandinê ye

Çavkanî:

6. Rewşa Heyî ya Zimanên bi Fîkê: Xetereya Windabûnê û Hewldanên Parastinê

Piraniya zimanên bi fîkê yên ku heta roja îro mane, di bin xetereyeke mezin a windabûnê de ne. Ev rewş ji ber gelek faktorên bi hev ve girêdayî yên civakî, aborî, teknolojîk û çandî derketiye holê.

• Faktorên ku dibin sedema xetereya windabûnê

• Modernîzasyon û Teknolojiyên Ragihandinê yên Nû: Belavbûna teknolojiyên nû yên ragihandinê yên wekî têlefonên desta, înternet, radyo û televîzyonê, û herwiha hêsanbûna çûnûhatinê bi rêya wesayîtên motorî, pêdiviya bi şêwazên ragihandinê yên kevneşopî yên wekî zimanên bi fîkê bi awayekî berbiçav kêm kiriye. Mînak, li gundê Kuşköyê li Tirkiyeyê, bikaranîna peyamên nivîskî (SMS) bûye gefeke mezin li ser berdewamiya Zimanê Çûkan. Bi heman awayî, li herêmên ku zimanê Chinantec lê tê axaftin li Meksîkayê, amûrên wekî walkie-talkie û hoparlorên dengbelavker şûna fîkandinê girtine ji bo ragihandina li mesafeyên dûr.
• Guherînên di Awayê Jiyanê û Aboriyê de: Kêmbûna girêdana civakan bi çalakiyên aborî yên kevneşopî yên wekî şivantî, nêçîrvantî, û cotkariya xwe-bes re, ku zimanên bi fîkê di van çalakiyan de roleke fonksiyonel a girîng dilîstin, bûye sedema kêmbûna bikaranîna wan.
• Koçberiya ji Gundan Ber bi Bajaran (Rural Exodus): Bi taybetî nifşên ciwan ji bo bidestxistina derfetên perwerdehiyê û kar ên baştir ji gund û herêmên xwe yên kevneşopî koçî bajaran dikin. Ev yek dibe sedema pîrbûna nifûsa ku li gundan dimîne û ya herî girîng, dibe sedema qutbûna zincîra veguhestina ziman û zanîna kevneşopî di navbera nifşan de.
• Xerabûna Hawîrdorê: Li hin deveran, xerabûna hawîrdora xwezayî, wek mînak birrîna daristanan li herêma Amazonê, dikare bibe sedema dijwarbûna jiyana kevneşopî û lezkirina pêvajoya koçberiya ji gundan.
• Zexta Zimanên Serdest û Guherîna Ziman: Li gelek welatan, polîtîkayên zimanî yên ku zimanekî neteweyî yê yekane li ser hesabê zimanên hindikahiyan û herêmî pêş dixin, dibin sedema bêqîmetkirina çand û zimanên herêmî. Ev yek dikare bibe sedem ku axêverên zimanên hindikahiyan, tevî formên wan ên bi fîkê, ji axaftin an fîkandina zimanê xwe şerm bikin an jî wê nepêwîst bibînin. Herwiha, gelek zimanên devkî yên ku formên bi fîkê ji wan çêbûne, bi xwe jî di bin xetereya windabûnê de ne (wek zimanên malbatên Mazatec û Chinantec li Meksîkayê), û ev yek rasterast bandorê li ser formên wan ên bi fîkê jî dike.
• Kêmbûna Veguhestina Di Navbera Nifşan de: Faktora herî krîtîk a ku dibe sedema mirina zimanan, qutbûna veguhestina wan ji nifşê kevntir bo nifşê ciwantir e. Dema ku dêûbav û kalûpîr zimanê bi fîkê (an jî zimanê devkî bi giştî) ji zarok û neviyên xwe re hîn nakin, ew ziman bi mirina axêverên xwe yên herî kevn re hêdî hêdî ji holê radibe. Zimanê Sfyria li Yewnanistanê mînakeke berbiçav a vê rewşê ye, ku tê de tenê çend axêverên pir kal mane ku vî zimanî dizanin.
• Ji ber ku hilberandin û fêrbûna zimanên bi fîkê bi gelemperî ji zimanên devkî dijwartir e û pêdivî bi pratîkeke zêdetir heye, ew li hemberî faktorên xeterebûnê hê bêtir hessas in.
• Rol û hewldanên UNESCOyê di naskirin û parastina van zimanan de

Saziya Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) di warê naskirin û parastina zimanên bi fîkê de roleke girîng dilîze, her çend bandora wê bisînor be jî.

• UNESCO hin zimanên bi fîkê wekî beşek ji Mîrata Çandî ya Ne-Maddî ya Mirovahiyê nas kiriye. Ev naskirin dikare balê bikişîne ser girîngî û yektabûna van zimanan û bibe alîkar ji bo xurtkirina hewldanên parastin û vejandinê li astên herêmî û neteweyî.

• Silbo Gomero di sala 2009an de wekî Mîrata Çandî ya Ne-Maddî ya Mirovahiyê hate tomarkirin.
• Kuş Dili (Zimanê Çûkan ê Tirkî) di sala 2017an de li Lîsteya Mîrata Çandî ya Ne-Maddî ya ku Pêdiviya Parastina Lezgîn Pê Heyî hate zêdekirin.

• Atlasa Zimanên Cîhanê ya UNESCOyê (UNESCO Atlas of the World’s Languages) agahiyan li ser rewşa zimanên li seranserê cîhanê, tevî zimanên ku di bin xetereya windabûnê de ne (wek piraniya zimanên bi fîkê), berhev dike û bi raya giştî re parve dike. Mînak, zimanê Sfyria yê Yewnanistanê di vê atlasê de wekî zimanê ku li Ewropayê herî kêm axêverên zindî hene, tê destnîşankirin.
• Lêbelê, girîng e ku were zanîn ku ji bo ku zimanek bikeve lîsteyên mîrata çandî yên UNESCOyê, divê dewleta endam a ku ew ziman lê tê axaftin, serlêdanek fermî ji UNESCOyê re bike. Mînak, heta niha hikûmeta Yewnanistanê ji bo tomarkirina zimanê Sfyria di lîsteya UNESCOyê de serlêdan nekiriye, tevî rewşa wî ya gelek krîtîk.
• Stratejiyên vejandin û parastinê

Ji bo parastin û vejandina zimanên bi fîkê, stratejiyên cihêreng hatine pêşniyarkirin an jî têne ceribandin:

• Belgekirin û Arşîvkirin: Yek ji gavên herî bingehîn û lezgîn, belgekirina berfireh a van zimanan e. Ev tê de avakirina databasên multimedya, berhevkirina tomarên deng û vîdyoyê yên axêverên jêhatî, transkrîpsiyona daneyan, û amadekirina materyalên hînkirinê û arşîvên dîjîtal heye. Ev kar ne tenê ji bo lêkolînerên îroyîn û pêşerojê girîng e, lê herwiha dikare bibe bingehek ji bo hewldanên vejandinê yên civakî.
• Perwerdehiya Dibistanan: Tevlîkirina zimanên bi fîkê di mufredatên dibistanên herêmî de dikare bibe rêyek ji bo veguhestina wan ji nifşên ciwan re. Mînaka herî serkeftî ya vê stratejiyê Silbo Gomero ye, ku li dibistanên seretayî yên girava La Gomerayê wekî derseke mecbûrî tê hînkirin. Herwiha, li Meksîkayê jî hin hewldan hene ku zimanê Mazatec ê bi fîkê di dibistanên navîn de were hînkirin. Hînkirina van zimanan di çarçoveya perwerdehiya fermî de ne tenê teknîka fîkandinê hînî xwendekaran dike, lê herwiha dikare ji wan re bibe alîkar ku aliyên fonetîk û avanî yên zimanê xwe yê devkî jî baştir fêm bikin.
• Festîvalên Çandî û Tûrîzma Folklorîk: Lidarxistina festîval û çalakiyên çandî yên salane ji bo pîrozkirin û danasîna zimanên bi fîkê dikare hem hişmendiya civakî li ser girîngiya wan zêde bike, hem jî wan li qada neteweyî û navneteweyî bide nasîn. Ev yek dikare çalakiyên tûrîstîk ên ku li ser bingeha vê mîrata çandî hatine avakirin jî teşwîq bike. Mînaka herî baş a vê yekê Festîvala Zimanê Çûkan e ku her sal li gundê Kuşköyê li Tirkiyeyê tê lidarxistin.
• Înîsiyatîfên Civakî: Li gelek deveran, komele û rêxistinên herêmî, bi hevkariya axêverên kevneşopî û endamên civakê, projeyên vejandin û parastinê bi rê ve dibin. Mînak, komeleya “Lo Siular d’Aas” li gundê Aas li herêma Pyrenees a Fransayê ji bo vejandina zimanê bi fîkê yê Béarnese, ku hema hema bi tevahî winda bibû, xebatan dike. Herwiha, “Maestros de Silbo” (Hostayên Silboyê) li La Gomerayê di parastin û hînkirina Silbo Gomero de roleke navendî dilîzin.
• Vejandin (Revival): Di rewşên ku pratîka zimanekî bi fîkê hema hema bi tevahî miriye an jî pir lawaz bûye de, hin komên piçûk ên dilsoz karîne bi serkeftî wî zimanî ji nû ve hîn bibin û hewl bidin ku wî vejînin. Mînaka zimanê bi fîkê yê Béarnese li Aas, Fransa, vê yekê nîşan dide.
• Yekkirina bi Teknolojiyên Nû re: Her çend teknolojiyên nû yek ji gefên sereke li ser van zimanan bin jî, ew dikarin di heman demê de ji bo parastin û belavkirina wan jî werin bikaranîn. Mînak, pêşxistina sepanên mobîl, platformên hînbûnê yên serhêl, û lîstikên interaktîf dikare rêyên nû û balkêş ji bo saxbûn û geşbûna van zimanan veke, bi taybetî ji bo nifşên ciwan.
• Lêkolînên akademîk jî dikarin bi zêdekirina nirx û qîmeta van zimanan di çavê civakên herêmî, siyasetmedar û raya giştî de, û bi peydakirina bingeheke zanistî ji bo hewldanên parastinê, roleke erênî û piştgir bilîzin.
• Zehmetî: Tevî van stratejiyan, bernameyên vejandina zimanên bi fîkê (û zimanên hindikahiyan bi giştî) bi gelek zehmetî û astengiyan re rû bi rû dimînin. Kêmbûna çavkaniyên darayî û mirovî, îzolasyona erdnîgarî ya hin civakan, bandora trawmayên dîrokî û navbera nifşan, serdestiya zimanên mezin û polîtîkayên asîmîlasyonîst, û kêşeya entegrekirina zanîna kevneşopî bi rêbazên pedagojîk ên nûjen re, tenê çend ji van zehmetiyan in. Lêkolîn nîşan didin ku bernameyên demdirêj ên têr-fînansekirî yên wekî “xanîyên ziman” (language nests/houses) an dibistanên têr-rojî yên ku ziman tê de bi awayekî têr û tije tê bikaranîn (immersion programs), ji bo bidestxistina herikbarî û zindîkirina zimanan herî bi bandor in.

Tenê belgekirin an jî hînkirina teknîkî ya zimanekî bi fîkê li dibistanê ji bo vejandin û zindîkirina wî bi awayekî domdar têrê nake. Ji bo ku ev ziman bi rastî di nav civakê de bijîn û ji nifşekî derbasî nifşekî din bibin, divê ew di jiyana rojane ya civakê de xwedî fonksiyoneke watedar bimînin û di çavê nifşên ciwan de xwedî prestîj û qîmetek bin. Windabûna fonksiyoneliyê ya ji ber pêşketina teknolojiyên nû yên ragihandinê yek ji gefên herî mezin e ku li pêşiya van zimanan radiweste.

Zimanên bi fîkê, wekî ku me berê jî destnîşan kir, bi giranî ji ber pêdiviyeke fonksiyonel a xurt (ango, ragihandina li mesafeyên dûr di mercên erdnîgarî û hawîrdorî yên taybet de) derketine holê û pêş ketine. Teknolojiyên nû yên wekî têlefonên desta û înternet vê fonksiyona bingehîn bi awayekî berbiçav kêm dikin an jî hema hema bi tevahî ji holê radikin. Dema ku fonksiyona sereke ya zimanekî winda dibe, bikaranîna wî di jiyana rojane de jî kêm dibe. Ger ziman di çavê nifşên ciwan de wekî tiştekî “kevnar”, “paşvemayî” an “nepêwîst” were dîtin (ango, kêmbûna prestîja ziman), ew ê motîvasyona xwe ya ji bo hînbûn û bikaranîna wî zimanî winda bikin. Mînak, li gundê Kuşköyê, tê gotin ku ciwanên mêr Zimanê Çûkan “wekî mijareke serbilindiyê” hîn dibin. Ev yek nîşan dide ku hesta serbilindî û prestîja çandî dikare roleke erênî di parastina ziman de bilîze, hetta ku fonksiyona wî ya pratîkî kêm bûbe jî. Veguhestina ziman di navbera nifşan de, ku ji bo saxbûn û berdewamiya her zimanî faktoreke krîtîk e, di vê rewşê de dikeve bin xetereya qutbûnê. Ji ber vê yekê, stratejiyên vejandinê divê ne tenê li ser hînkirina teknîkî ya ziman bisekinin, lê herwiha divê hewl bidin ku ji bo van zimanan fonksiyonên nû û watedar di civaka îroyîn de biafirînin (wek mînak, bikaranîna wan di warê tûrîzmê de, di performansên hunerî de, an jî wekî semboleke xurt a nasnameya çandî ya herêmî). Herwiha, divê hewl bê dayîn ku prestîj û qîmeta van zimanan di nav civakê de, bi taybetî di nav ciwanan de, were bilindkirin. Festîvalên çandî yên wekî ya Kuşköyê û naskirina navneteweyî ya ji hêla saziyên wek UNESCOyê ve dikarin di vî warî de bibin alîkar û piştgiriyekê bidin van hewldanan.

7. Îstatîstîk û Tabloyên Derbarê Zimanên bi Fîkê

Di beşên berê yên vê gotarê de (bi taybetî Beş 3 û Beş 5), sê tablo hatin pêşniyarkirin û naveroka wan hate diyarkirin. Tablo 1 li ser pênase û taybetmendiyên zimanên bi fîkê yên tonal û ne-tonal bû. Tablo 2 mînakên sereke yên zimanên bi fîkê li cîhanê, taybetmendî û rewşa wan nîşan dida. Tablo 3 jî berawirdkirineke taybetmendiyên dengnasî yên hin zimanên bi fîkê yên hilbijartî pêşkêş dikir. Ji bilî van tabloyan, hin agahiyên îstatîstîkî yên giştî yên derbarê zimanên bi fîkê de dikarin wiha werin kurtkirin:

• Hejmara Giştî ya Texmînkirî: Li gorî lêkolîn û texmînên cihêreng, li seranserê cîhanê di navbera 70 û 85 zimanî de hene ku xwedî formeke bi fîkê ne an jî di dîrokê de bûne. Ev hejmar nîşan dide ku ev fenomen, her çend kêmpeyda be jî, li gelek deverên cîhanê belav bûye.
• Belavbûna Parzemînî (li gorî çavkaniyên û ):

• Afrîka: Li welatên wekî Kamerûn (mînak, zimanên Gbaya, Doohwaayo, Mofu), Etiyopya (Bench, Oyda), Gana (Nchumburu), Mozambîk (zaravayekî ji zimanê Shona û zimanê Tsonga), Nîjerya (Yoruba), Fas (Tamazight, Tashelhit), Afrîkaya Başûr (zimanên Bantu yên Başûr), û gelek welatên din ên Afrîkaya Rojava (Bafia, Ewe, hwd.) zimanên bi fîkê hatine dîtin.
• Amerîka: Li welatên wekî Bolîvya (Sirionó), Brezîlya (Pirahã, Gavião, Suruí, Wayãpi), Kolombiya (Desano), Meksîka (Amuzgo, Chinantec, Mazatec, Nahuatl, hwd.), û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (Yupik li Alaskayê, Taos) mînakên zimanên bi fîkê hene.
• Asya: Li welatên wekî Çîn (Akha, Hmong Bai), Burma (Chin), Hindistan (bi taybetî li gundê Kongthong li eyaleta Meghalaya), Laos (Akha, Hmong), Nepal (Chepang), û Tirkiye (Kuş Dili) zimanên bi fîkê têne bikaranîn.
• Ewropa: Li parzemîna Ewropayê mînakên herî naskirî Yewnanistan (Sfyria), Fransa (zimanê bi fîkê yê Aas li herêma Pyrenees, ku niha mirî ye), û Spanya (Silbo Gomero) ne.
• Okyanûsya: Li Papua Gîneya Nû gelek zimanên bi fîkê hatine dîtin (mînak, Yopno, Gadsup, hwd.).
• Rewşa Xeterebûnê: Piraniya zimanên bi fîkê yên ku heta roja îro mane, di bin xetereyeke mezin a windabûnê de ne. UNESCO texmîn dike ku bi qasî %40ê hemû zimanên cîhanê di bin xetereyê de ne , û zimanên bi fîkê ji ber girêdana wan a xurt bi awayên jiyanê yên kevneşopî û hawîrdorên erdnîgarî yên taybetî re, bi taybetî li hemberî guherînên civakî û teknolojîk hessas in.

• Mînak, wekî ku berê hate gotin, zimanê Sfyria li Yewnanistanê kêmtir ji 6 an 10 axêverên wê yên jêhatî mane.
• Zimanê Kuş Dili li Tirkiyeyê, tevî naskirina UNESCOyê, bi qasî 10,000 axêverên wê mane û bikaranîna wê kêm dibe.
• Berevajî van, Silbo Gomero li Giravên Kanarya, bi saya hewldanên vejandinê, zêdetirî 22,000 kes wê bikar tînin an jê fêm dikin.
• Zimanên Chinantec li Meksîkayê bi giştî bi qasî 140,000 axêverên wan hene (li gorî serjimêriya sala 2020an) , lê forma wan a bi fîkê bi awayekî berbiçav kêm dibe.
• Lêkolînerê Sereke: Di warê lêkolînên akademîk ên li ser zimanên bi fîkê de, navê Julien Meyer wekî yek ji lêkolînerên herî berbiçav û bibandor derdikeve pêş. Pirtûka wî ya bi navê “Whistled Languages: A Worldwide Inquiry on Human Whistled Speech” (Zimanên bi Fîkê: Lêpirsîneke Cîhanî li ser Axaftina Mirovî ya bi Fîkê), ku di sala 2015an de hatiye weşandin, wekî çavkaniyeke bingehîn û gelek girîng di vî warî de tê hesibandin.

8. Encam û Pêşniyar

• Kurteya xalên sereke

Di encama vê vekolîna berfireh de, çend xalên sereke derbarê zimanên bi fîkê de eşkere dibin:

• Zimanên bi fîkê ne zimanên serbixwe ne, lê belê adaptasyonên zimanî yên yekta û gelek balkêş ên zimanên devkî ne ku ji hêla civakên cihêreng ve ji bo armancên taybetî, bi taybetî ji bo ragihandina li mesafeyên dûr û di mercên erdnîgarî û hawîrdorî yên dijwar de, hatine pêşxistin.
• Ew li seranserê cîhanê, di nav çand û malbatên zimanî yên gelek cihêreng de têne dîtin, lê bi taybetî li herêmên çiyayî yên asê û daristanên stûr ên tropîkal belav bûne.
• Mekanîzmayên akustîk û dengnasî yên van zimanan li gorî ka zimanê devkî yê bingehîn zimanekî tonal e an ne-tonal e diguherin. Zimanên bi fîkê yên tonal bi giranî kontûrên tonan ên zimanê devkî teqlîd dikin, dema ku zimanên bi fîkê yên ne-tonal bi giranî formantên dengdêran (bi taybetî F_2) û taybetmendiyên segmental ên din teqlîd dikin. Tevî kêmkirina spektruma akustîk, ev ziman ji bo axêverên jêhatî bi awayekî berbiçav têgihîştî dimînin.
• Mixabin, piraniya van zimanan îro ji ber faktorên wekî modernîzasyon, belavbûna teknolojiyên nû yên ragihandinê, guherînên di awayê jiyanê û aboriyê de, û zexta zimanên serdest, di bin xetereyeke mezin a windabûnê de ne.
• Hewldanên ji bo parastin û vejandina van zimanan, tevî piştgiriya hin saziyên navneteweyî yên wek UNESCOyê, ji bo hin ji van zimanan (wek Silbo Gomero) hene û hin serkeftin bi dest xistine, lê serkeftina van hewldanan bi gelek faktorên tevlihev ve girêdayî ye û ji bo piraniya van zimanan pêşeroj ne diyar e.
• Ramandin li ser paşeroja zimanên bi fîkê

Pêşeroja zimanên bi fîkê bi giranî bi vîn û hewldanên civakên ku wan bikar tînin, û herwiha bi piştgiriya ku ji saziyên neteweyî û navneteweyî werdigirin ve girêdayî ye. Bêyî hewldanên xurt, domdar û baş-plansazkirî yên vejandinê ku hem aliyên zimanî û hem jî yên çandî, civakî û fonksiyonel li ber çavan bigirin, tê payîn ku gelek ji van şêwazên ragihandinê yên yekta di nava çend nifşên pêş de bi tevahî winda bibin. Ev yek dê ne tenê windabûna mîrateyeke zimanî ya dewlemend be, lê di heman demê de windabûna zanîn û têgihiştinên girîng ên derbarê kapasîteya adaptasyonê ya mirovî û têkiliya di navbera ziman û hawîrdorê de jî be.

Lêbelê, zêdebûna hişmendiya giştî li ser girîngiya cihêrengiya çandî û zimanî, û nirxdana mîrata çandî ya hindikahiyan, dikare hêviyekê ji bo paşeroja van zimanan biafirîne. Mînaka serkeftî ya vejandina Silbo Gomero nîşan dide ku bi piştgirî û plansaziyeke rast, vejandina van zimanan ne ne-mimkun e.

• Pêşniyarên ji bo lêkolînên pêşerojê

Ji bo baştir têgihiştin û parastina zimanên bi fîkê, pêdivî bi lêkolînên pêşerojê yên berfirehtir heye:

• Pêdiviya herî lezgîn, belgekirina berfireh û sîstematîk a wan zimanên bi fîkê ye ku heta niha kêm hatine lêkolînkirin an jî qet nehatine lêkolînkirin, bi taybetî li herêmên wekî Afrîka, Asya, û Okyanûsya, ku tê texmînkirin ku hê gelek zimanên bi fîkê yên nedîtî hene.
• Lêkolînên kûrtir li ser aliyên kognitîf û neurozanistî yên pêvajokirina zimanên bi fîkê di mêjiyê mirovî de dikarin têgihiştinên nû û gelek girîng li ser plastîkbûna mêjî û mekanîzmayên bingehîn ên ziman peyda bikin.
• Lêkolînên berawirdî yên li ser bandor û serkeftina stratejiyên cihêreng ên vejandin û parastinê yên ku ji bo zimanên bi fîkê têne bikaranîn, dikarin ders û rêbernameyên girîng ji bo parastina van zimanan û herwiha ji bo zimanên din ên ku di bin xetereya windabûnê de ne, pêşkêş bikin.
• Di çarçoveya Kurdî de: Her çend materyalên lêkolînê yên ku ji bo vê gotarê hatine bikaranîn rasterast behsa hebûna zimanekî bi fîkê yê ku ji zimanê Kurdî adapte bûbe nakin jî, erdnîgariya çiyayî û asê ya Kurdistanê û awayê jiyanê yê kevneşopî yê şivantî û gundnişîniyê li hin herêmên dûr û îzole, dikare bibe bingehek ji bo lêpirsîn û lêkolînê ka gelo formên ragihandinê yên bi vî rengî (belkî ne bi qasî zimanên bi fîkê yên tam pêşketî û sîstematîk, lê dibe ku şêwazên fîkandinê yên ji bo sînyalên taybet an jî ragihandina kurt) di nav civakên Kurdîaxêv ên îzole de di dîrokê de hebûne an jî heta roja îro mane. Ev dikare bibe mijareke lêkolînê ya gelek balkêş û orîjînal ji bo zimanasan, etnografl û antropologên Kurd. Çavkaniya , her çend rasterast li ser zimanên bi fîkê nîne jî, girîngiya xebatên berhevkirina peyvan û belgekirina devok û şêwazên cihêreng ên zimanê Kurdî destnîşan dike. Ev prensîba bingehîn a belgekirinê dikare ji bo lêkolînên potansiyel ên li ser şêwazên ragihandinê yên taybet û kêmpeyda yên di nav civakên Kurdî de jî were sepandin. Ji bo ronîkirina vê pirsê, bêguman pêdivî bi lêkolînên meydanî yên kûr û berfireh heye.

Çavkanî

1. The Relevance of Human Whistled Languages for the Analysis and Decoding of Dolphin Communication – Frontiers, https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2021.689501/full 2. Whistled Languages Around The World – Babbel, https://www.babbel.com/en/magazine/whistled-languages-around-the-world 3. Acoustic and Linguistic Properties of Turkish Whistle Language, https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=86259 4. The disappearing whistling language of Greece – Griekse Les | Lato Cultuur Centrum, https://griekse-les.nl/the-disappearing-whistling-language-of-greece/ 5. Sfyria: This Rare Greek Whistling Language Is Disappearing Fast – Nomomente, https://www.nomomente.org/post/sfyria-greek-whistling-language 6. ia801006.us.archive.org, https://ia801006.us.archive.org/27/items/agenciamientos_aurales/Meyer.Whistledlanguagesbook.pdf 7. Bioacoustics of human whistled languages: an alternative approach to the cognitive processes of language – SciELO, https://www.scielo.br/j/aabc/a/C7c5W8SQmKmGxgdV4T5JbRJ/?lang=en&format=pdf 8. Whistled language – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Whistled_language 9. Turkey Village Communication System #viral #villagelife #kuşköy – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=47HWdrovU38 10. Mexican Whistle Language: Whistling Language of Oaxaca, https://www.expatinsurance.com/articles/mexican-whistle-language-whistling-language-oaxaca 11. TLC – The Linguistic Wonders of Whistled Languages – Day Translations, https://www.daytranslations.com/blog/tlc-the-linguistic-wonders-of-whistled-languages/ 12. Revitalization of Whistled Languages | Request PDF – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/312457326_Revitalization_of_Whistled_Languages 13. Summer in the Field: Documenting Whistled Languages in South …, https://www.bu.edu/gdp/2023/09/19/summer-in-the-field-documenting-whistled-languages-in-south-africa/ 14. Whistled Languages – Ultimate Guide to Long Distance Conversations – Pimsleur, https://www.pimsleur.com/blog/whistled-languages-ultimate-guide-long-distance-conversations/ 15. Categorization of Natural Whistled Vowels by Naïve Listeners of Different Language Background – Frontiers, https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2017.00025/full 16. http://www.isca-archive.org, https://www.isca-archive.org/interspeech_2005/meyer05_interspeech.pdf 17. Silbo Gomero – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Silbo_Gomero 18. Linguistic Perception: Neural Processing of a Whistled Language | Request PDF, https://www.researchgate.net/publication/8096644_Linguistic_Perception_Neural_Processing_of_a_Whistled_Language 19. These 5 Whistled Languages Are A Marvel To Listen To, https://www.outlooktraveller.com/experiences/heritage/these-5-whistled-languages-are-a-marvel-to-listen-to 20. The Magical—and Endangered—Whistling Language of Oaxaca – Mental Floss, https://www.mentalfloss.com/article/527173/magical-and-endangered-whistling-language-oaxaca 21. Sfyria: the whistled language of Greece – Greek News Agenda, https://www.greeknewsagenda.gr/sfyria/ 22. Turkish bird language – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_bird_language 23. Chinantecan languages – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Chinantecan_languages 24. Silbo Gomero: an ancient language – Hotel Jardín Tecina, https://www.jardin-tecina.com/en/blog/silbo-gomero-an-ancient-language/ 25. Multilingualism: The language of the European Union, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2019/642207/EPRS_BRI(2019)642207_EN.pdf 26. SFYRIA LANGUAGE OF GREECE | The GLOCAL, https://glocal.soas.ac.uk/sfyria-language-of-greece/ 27. Speaking in Whistles: The Whistled Language of Oaxaca, Mexico – LanguageCrush.com, https://languagecrush.com/forum/t/2542 28. (PDF) Whistled languages: Including Greek in the continuum of …, https://www.researchgate.net/publication/259802479_Whistled_languages_including_Greek_in_the_continuum_of_endangerment_situations_and_revitalization_strategies 29. The World Atlas of Languages | UNESCO WAL, https://en.wal.unesco.org/en/world-atlas-languages 30. Research reveals critical gaps in Indigenous language learning literature | DailyNews, https://www.uwindsor.ca/dailynews/2025-01-28/research-reveals-critical-gaps-indigenous-language-learning-literature 31. What Challenges Are Faced By Indigenous Language Revitalization Programs in Rural Communities? → Question – Sustainability Directory, https://sustainability-directory.com/question/what-challenges-are-faced-by-indigenous-language-revitalization-programs-in-rural-communities/ 32. ZEND, https://portal.arsivakurd.org/wp-content/uploads/2021/08/Zend_08.pdf