Kralîçeya Sabayê Belqis

Kesayetek Dîrokî yan Efsaneyî?

1. Pêşgotin: Belqis di Navbera Rastî û Çîrokê de

Kralîçeya Sabayê, ku di kevneşopiya Îslamî de bi navê Belqis û di ya Etiyopyayî de bi navê Makeda tê nasîn, yek ji kesayetên herî enigmatîk û balkêş ên dîroka kevnar e. Çîroka wê, ku di navbera rastiya dîrokî û vegotinên efsaneyî de maye, bi sedsalan e ku di çand û olên cihêreng de cih girtiye û bûye mijara gelek lêkolîn û şîroveyan. Navdariya wê ne tenê ji ber behskirina wê di pirtûkên pîroz ên Cihûtî, Xiristiyanî û Îslamê de ye, lê herwiha ji ber rola ku di folklor û edebiyata gelek miletan de, bi taybetî li Yemen û Etiyopyayê, lîstiye. Ji serdana wê ya bo ceribandina şehrezayiya Qral Silêman bigire heya çîrokên li ser dewlemendî û bedewiya wê, Kralîçeya Sabayê di bîra kolektîf a mirovahiyê de wekî sîmayek hêz, jîr û esrarê maye.

Ev gotar dê bi awayekî rexneyî û akademîk li ser dîrokîbûn û statuya efsaneyî ya Kralîçeya Sabayê raweste. Ji bo vê armancê, dê delîlên ji çavkaniyên pîroz (Peymana Kevin û Quran), vedîtinên arkeolojîk ên têkildarî Keyaniya Sabayê, kevneşopiyên çandî yên cihêreng (Cihû, Xiristiyan, Îslamî, Yemenî û Etiyopyayî), û çarçoveya dîrokî ya rola jinên serdest di serdema kevnar de bêne vekolandin. Herwiha, ji bo ku mijar di perspektîfek berfirehtir de were nirxandin, dê bi kesayetên din ên efsaneyî yên ku dîrokîbûna wan tê nîqaşkirin re berawirdkirin werin kirin.

Pirrengiya çavkaniyan û navên cihê (Belqis, Makeda, Nîkaule li gorî Josephus ) ku ji bo heman kesayetê têne bikaranîn, ne tenê tevliheviyekê nîşan dide, lê di heman demê de girîngiya wê ya çandî ya berfireh û adaptasyona wê ji bo armancên cihêreng ên teolojîk û neteweyî jî radixe pêş çavan. Her çand û ol çîroka Kralîçeyê li gorî nirx û armancên xwe ji nû ve şîrove kiriye; mînak, kevneşopiya Etiyopyayî ji bo meşrûkirina xanedana xwe ya qralî, û kevneşopiya Îslamî ji bo tekezkirina peyama yekxwedayîtiyê, çîroka wê bi kar anîne. Ev prosesa “hev-hilberînê” (co-production) ya vegotinan nîşan dide ku çîroka Kralîçeyê ne statîk e, lê bi zeman û mekan re hatiye guhertin û ji nû ve hatiye afirandin. Lewma, lêkolîna Kralîçeya Sabayê ne tenê lêkolîna kesayetekê ye, lê di heman demê de lêkolîna li ser ka çand çawa dîrok û efsaneyê ji bo avakirina nasname û meşrûiyetê bikar tînin.

2. Belqis di Çavkaniyên Pîroz de: Peymana Kevin û Quran

Hebûna Kralîçeya Sabayê di du metnên pîroz ên sereke de, Peymana Kevin (Incîl) û Quranê de, bingeha navdariya wê ya gerdûnî pêk tîne. Her çend her du çavkanî behsa serdaneke wê ya ji Qral Silêman re dikin, di hûrgulî, armanc û peyama vegotinan de cûdahiyên girîng hene.

Analîza vegotina Incîlê (1 Qiralan 10:1-13, 2 Dîrok 9:1-12)

Vegotina Incîlê, ku di kitêbên 1 Qiralan û 2 Dîrok de bi awayekî paralel tê dîtin, çîroka serdana Kralîçeya Sabayê ji Qral Silêman re bi hûrgulî vedibêje. Li gorî van vegotinan, Kralîçe piştî ku navûdengê şehrezayiya Silêman dibihîze, ji welatê xwe yê dûr bi karwanek mezin û diyariyên giranbiha (zêr, biharat û kevirên hêja) tê Orşelîmê da ku wî bi “pirsên dijwar” (mamik) biceribîne. Silêman bi serkeftî bersiva hemû pirsên wê dide û tiştek ji wî re nepenî namîne. Kralîçe ji şehrezayiya Silêman, qesra wî ya bi heybet, rêkûpêkiya dîwana wî, û dewlemendiya keyaniya wî pir bandor dibe û heyran dimîne. Ew şehrezayî û bextewariya Silêman ji ya ku bihîstibû zêdetir dibîne û Xwedayê Îsraêl pîroz dike ku Silêman kiriye qral. Piştî danûstandina diyariyan, ku tê de Kralîçe bi qasî çar û nîv ton zêr û miqdarek mezin biharat pêşkêşî Silêman dike, ew vedigere welatê xwe.

Hêmanên sereke yên di vegotina Incîlê de ev in: navê Kralîçeyê nayê gotin; giranî bi taybetî li ser şehrezayî, dewlemendî û rûmeta Qral Silêman e; û serdan wekî delîlek ji bo van taybetmendiyên Silêman tê pêşkêş kirin. Diyariyên ku hatine jimartin, wek mînak “çar û nîv ton zêr” û “biharatên ku berê qet nehatibûn dîtin” , ne tenê dewlemendiya her du keyaniyan lê herwiha girîngiya bazirganiya navneteweyî ya wê serdemê jî nîşan didin. Girîng e ku were destnîşankirin ku Incîl behsa tu têkiliyeke romantîk an zewacê di navbera Kralîçe û Silêman de nake; piştî serdanê, Kralîçe vedigere welatê xwe.

Analîza vegotina Quranê (Sûreya Neml 27:15-44)

Di Quranê de, çîroka Kralîçeya Sabayê di Sûreya Neml (Morî) de, di ayetên 15 heta 44an de, bi awayekî cuda û bi armanceke teolojîk a diyarkirî tê vegotin. Her çend navê “Belqis” di Quranê bi xwe de derbas nebe jî, ew di kevneşopiya Îslamî ya paşê de bi gelemperî ji bo Kralîçeya Sabayê tê bikaranîn.

Li gorî vegotina Quranê, Pêxember Suleyman (Silêman) ji hêla çûkekê bi navê Hudhud ve tê agahdarkirin ku li welatê Sabayê qralîçeyek heye ku ew û gelê wê li şûna Xwedê rojê diperizin. Suleyman nameyekê ji qralîçeyê re dişîne û wê vedixwîne ku teslîmî Xwedayê yekta bibe. Belqis, piştî ku bi serokên keyaniya xwe re şêwir dike û şehrezayiya xwe nîşan dide, biryar dide ku diyariyekê ji Suleyman re bişîne da ku niyeta wî fêm bike. Lêbelê, Suleyman diyariyê red dike û li ser vexwendina xwe ya ji bo yekxwedayîtiyê israr dike. Piştre, Belqis bi xwe serdana Suleyman dike. Di dema serdanê de, du mûcîzeyên girîng diqewimin: textê Belqis bi awayekî mûcîzeyî ji Sabayê tê veguhestin qesra Suleyman berî ku ew bigihîje wir, û dema ku Belqis dikeve qesrê, ew zemîna krîstalî ya biriqok wekî hewzek avê dihesibîne û lingên xwe hildide. Van bûyeran, ligel şehrezayî û hêza Suleyman, Belqisê qanih dikin ku hêza Suleyman ji Xwedê ye. Di dawiyê de, ew ji perestiya rojê poşman dibe û teslîmiyeta xwe ji Xwedayê alemê re radigihîne, û bi vî awayî dibe misilman.

Hêmanên sereke yên di vegotina Quranê de giranî li ser hêza Xwedê, peywira pêxemberî ya Suleyman, û girîngiya pejirandina yekxwedayîtiyê (tewhîd) ne. Belqis wekî serokek jîr, şêwirmend û lêpirsîner tê teswîr kirin ku di dawiyê de heqîqetê nas dike.

Xalên berawirdî: armanca serdanê, têkiliyên bi Silêman/Suleyman re, diyarî, encam

Dema ku her du vegotin têne berawirdkirin, cûdahiyên girîng derdikevin holê:

Armanca Serdanê: Di Incîlê de, armanca sereke ya Kralîçeyê ceribandina şehrezayiya Silêman e. Di Quranê de, serdan di encama vexwendina Suleyman ji bo yekxwedayîtiyê de pêk tê, û her çend şehrezayî û hêza Suleyman jî têne ceribandin, armanca dawî ya çîrokê pejirandina Îslamê ji hêla Belqis ve ye.
Têkilî: Di her du çavkaniyan de têkilî bi rêzdarî tê teswîr kirin. Lêbelê, Quran bêtir li ser aliyê teolojîk û peyama dînî radiweste. Kevneşopiyên paşê, ku ne beşek ji metnên bingehîn ên pîroz in, carinan behsa zewacê an têkiliyeke romantîk dikin.
Diyarî: Di her du vegotinan de diyarî rolek girîng dilîzin û dewlemendiya her du aliyan nîşan didin. Lêbelê, di Quranê de, Suleyman di destpêkê de diyariyên Belqis wekî tiştekî duyemîn li hember peyama xwe ya dînî dibîne.
Encam: Di Incîlê de, encama sereke heyranmayîna Kralîçeyê li hember Silêman û vegera wê bo welatê xwe ye. Di Quranê de, encama herî girîng teslîmbûna Belqis ji Xwedê re û pejirandina yekxwedayîtiyê ye.

Veguherîna vegotinê ji Peymana Kevin ber bi Quranê ve ne tenê guhertina hûrguliyan e, lê di heman demê de guhertina bingehîn a peyam û armanca çîrokê ye. Dema ku Peymana Kevin bêtir li ser rûmet û şehrezayiya Qral Silêman radiweste, Quran çîrokê ji bo xurtkirina peyamek yekxwedayî û ronîkirina rola pêxemberî ya Suleyman bikar tîne. Ev yek nîşan dide ka çîrokên bingehîn çawa dikarin ji bo armancên teolojîk ên nû werin adaptekirin û ji nû ve werin şîrove kirin. Belqis di Quranê de dibe mînakek ji bo kesên ku ji pirxwedayîtiyê berê xwe didin yekxwedayîtiyê û heqîqetê qebûl dikin. Ev adaptasyon herwiha diyar dike ku çîrokên pîroz ne statîk in, lê di navbera kevneşopiyên olî yên cihêreng de di nav diyalog û ji nû ve şîrovekirineke domdar de ne. Çîroka Belqis, bi vî awayî, dibe pirek di navbera kevneşopiyên Cihû-Xiristiyan û Îslamî de, lê her kevneşopî wê li gorî perspektîfa xwe dinirxîne.

3. Hebûna Dîrokî ya Keyaniya Sabayê: Lêgerîna li Şûnpêyan

Ji bo nirxandina dîrokîbûna Kralîçeya Sabayê, pêwîst e ku pêşî li hebûn û taybetmendiyên Keyaniya Sabayê bi xwe were nêrîn. Lêkolînên arkeolojîk û dîrokî yên nûjen gelek agahiyan derbarê vê keyaniya kevnar de pêşkêş dikin.

Nîqaşa li ser cîh: Yemen (Saba) vs. Etiyopya (Aksum/D’mt)

Cihê erdnîgarî yê Keyaniya Sabayê ji mêj ve mijara nîqaşê ye. Du namzedên sereke hene: Yemen li başûrê Nîvgirava Erebistanê û Etiyopya li Rojhilatê Afrîkayê.

Piraniya lêkolînerên nûjen û delîlên arkeolojîk ên berdest piştgiriyê didin teoriyê ku navenda Keyaniya Sabayê li Yemenê bûye. Paytexta vê keyaniyê bajarê Marîb bû, ku bi pergalên xwe yên avdanê yên pêşketî û perestgehên xwe yên mezin navdar bû. Nivîskên bi zimanê Sabayî, ku li Yemenê û derdora wê hatine dîtin, bingeha sereke ya vê teoriyê pêk tînin.

Li aliyê din, kevneşopiya Etiyopyayî, bi taybetî wekî ku di Kebra Nagast (Rûmeta Qiralan) de tê vegotin, israr dike ku Kralîçeya Sabayê (Makeda) ji Etiyopyayê bû û serweriya wê li ser Aksumê an keyaniyeke berê mîna D’mt bû. Lêbelê, ji aliyê kronolojîk ve, Keyaniya Aksumê di sedsala 10an B.Z. de (dema ku Qral Silêman û Kralîçeya Sabayê tê texmîn kirin ku jiyane) hîn negihîştibû lûtkeya hêza xwe. Keyaniya D’mt, ku beriya Aksumê hebû û li herêma Etiyopyaya îroyîn û Erîtreyayê bi cih bûbû, di bin bandora çanda Sabayî ya ji Yemenê de bû, wekî ku ji nivîsk û bermayiyên arkeolojîk xuya dibe. Ev bandora Sabayî dibe ku bûbe sedema tevliheviyê an jî girêdana çîroka Kralîçeyê bi Etiyopyayê re.

Hin teorî îhtîmala ku Keyaniya Sabayê xwedî bandorek berfireh bûye û dibe ku hem li başûrê Erebistanê hem jî li hin deverên Afrîkaya Rojhilat kolonî an navendên bazirganiyê damezrandibe destnîşan dikin. Ev yek dikare rave bike ka çima her du herêm îdîaya mîrasa Kralîçeyê dikin. Tevî vê yekê, delîlên herî xurt ji bo navenda siyasî û çandî ya Sabayê Yemenê nîşan didin.

Delîlên arkeolojîk: Marîb, Sirwah, Timna, nivîsk (mînak, nivîska Ophel), Benda Marîbê

Vedîtinên arkeolojîk ên li Yemenê hebûna keyaniyeke dewlemend û birêxistinkirî di serdema hesinî de piştrast dikin.

Marîb: Wekî paytexta Sabayê, Marîb navendek girîng a siyasî, olî û aborî bû. Li Marîbê perestgehên mezin ên wekî Perestgeha Awwam (ku di folklorê de wekî “Mahram Bilqis” ango Perestgeha Pîroz a Belqis tê nasîn) û Perestgeha Barran (ku wekî “Arsh Bilqis” ango Textê Belqis tê binavkirin) hatine dîtin. Van perestgehan, ku ji xwedayê sereke yê Sabayiyan Almaqah re hatibûn terxan kirin, bi mîmarî û nivîskên xwe yên Sabayî yên bêhempa ne. UNESCO di sala 2023an de heft şûnwarên arkeolojîk ên li Marîbê, di nav de Bajarê Kevnar ê Marîbê, Perestgeha Awwam, Perestgeha Barran û Benda Marîbê, wekî Mîrateya Cîhanê nas kir.
Sirwah: Cihekî din ê girîng ê Sabayê bû ku bi qasî 40 km li rojavayê Marîbê ye. Li Sirwahê jî bermayiyên avahiyên bîrdarî û nivîskên girîng hatine dîtin, ku girîngiya wê di serdema Sabayî de nîşan didin.
Timna: Her çend Timna paytexta Keyaniya Qetabanê bû, ku cîranê Sabayê bû, têkiliyên bazirganî û çandî yên xurt di navbera wan de hebûn. Vedîtinên li Timnayê jî ronahiyê didin ser şaristaniya pêşketî ya herêmê.
Benda Mezin a Marîbê: Yek ji destkeftiyên herî mezin ên endezyariya kevnar, Benda Marîbê pergalek avdanê ya berfireh pêşkêş dikir ku ji bo çandiniya li herêmê jiyanî bû û bingeha dewlemendiya Sabayê pêk dianî. Tê texmîn kirin ku avakirina wê vedigere sedsala 8an B.Z. an jî berê. Hilweşîna dawî ya bendê, ku di Quranê de jî tê behskirin, bûyereke girîng di dîroka Erebistanê de tê hesibandin.
Nivîska Ophel: Li Orşelîmê, di sala 2012an de, di dema kolandinên arkeolojîk ên li nêzî Çiyayê Perestgehê (Ophel), firaxek giloverî ya mezin hate dîtin ku nivîskek li ser hebû. Ev firax û nivîsk ji sedsala 10an B.Z. têne dîrok kirin, ku bi serdema Qral Silêman re hevaheng e. Di sala 2023an de, lêkolîner Daniel Vainstub pêşniyar kir ku nivîsk bi alfabeya Sabayî ya kevnar hatiye nivîsandin û tê de behsa “ladanum” (לדן – Ladanum), cûreyek rezîna bîhnxweş a ku ji bo bixûrê dihat bikaranîn, dike. Heger ev şîrove rast be, ew dikare bibe delîlek rasterast ji bo têkiliyên bazirganî di navbera Keyaniya Sabayê û Keyaniya Îsraêlê ya di dema Silêman de. Lêbelê, ev şîrove hîn jî di nav lêkolîneran de cihê nîqaşê ye û bi serê xwe hebûna Kralîçeyê an serdana wê ya taybetî îspat nake.

Van vedîtinên arkeolojîk bi awayekî giştî hebûna keyaniyeke dewlemend, birêxistinkirî û xwedî çandeke pêşketî li Yemenê di serdema texmînkirî ya jiyana Kralîçeya Sabayê de piştrast dikin. Ev keyanî xwedî teknolojiya avdanê ya pêşketî, avahiyên bîrdarî yên bi heybet, û torek bazirganiyê ya berfireh bû.

Rêyên bazirganiyê û hêza aborî (bixûr, mur)

Keyaniya Sabayê bi taybetî bi kontrolkirina rêyên bazirganiya bixûr (frankincense) û mur (myrrh) navdar bû. Van kelûpelên luks di cîhana kevnar de, ji Misrê bigire heya Mezopotamya û Deryaya Navîn, pir biqîmet bûn û di merasîmên olî û ji bo armancên bijîşkî û kozmetîkî de dihatin bikaranîn. Kontrolkirina van rêyên bazirganiyê yên qezencdar, Sabayê kiribû hêzek aborî û siyasî ya girîng li herêmê. Ev dewlemendî û hêza aborî dihêle ku serdaneke dîplomatîk û bazirganî ji hêla serwerekî Sabayî ve bo keyaniyeke din a girîng mîna ya Silêman, ku ew jî li ser rêyên bazirganiyê yên girîng bû, mentiqî û pêkan xuya bike.

Li jêr tabloyek heye ku hin şûnwarên arkeolojîk ên sereke yên bi Keyaniya Sabayê ve girêdayî û kronolojiya keyaniyê pêşkêş dike:

Tablo 1: Şûnwarên Arkeolojîk ên Sereke yên Keyaniya Sabayê

Şûnwar	Cih (Parêzgeh, Welat)	Vedîtinên Sereke	Dîroka Texmînî (B.Z.)	Girêdana Mumkin bi Çîroka Belqis re
Bajarê Kevnar ê Marîbê	Marîb, Yemen	Bermayiyên bajarî, sûr, avahiyên îdarî	Seds. 8an – 3yan P.Z.	Paytexta Keyaniya Sabayê, cihê ku Belqis lê hukum dikir
Perestgeha Awwam	Marîb, Yemen	Perestgeha Almaqah, hewşa mezin, nivîskên Sabayî	Seds. 8an – 4an P.Z.	Di folklorê de wekî “Mahram Bilqis” (Perestgeha Pîroz a Belqis) tê zanîn
Perestgeha Barran	Marîb, Yemen	Stûnên yekparçe, hewzê pîroz, nivîsk	Seds. 9an – 4an P.Z.	Di folklorê de wekî “Arsh Bilqis” (Textê Belqis) tê zanîn
Benda Mezin a Marîbê	Marîb, Yemen	Bermayiyên bendaveke mezin a avdanê, pergalên kanalîzasyonê	Seds. 8an an berê	Nîşana dewlemendî û pêşketina teknolojîk a Sabayê di dema Belqis de
Bajarê Kevnar ê Sirwahê	Marîb, Yemen	Avahiyên bîrdarî, perestgeh, nivîsk	Seds. 8an – 1ê P.Z.	Navendeke girîng a din a Keyaniya Sabayê
Nivîska Ophel	Orşelîm, Îsraêl	Nivîskek li ser firaxekê ku dibe ku bi zimanê Sabayî be û behsa bixûrê bike	Seds. 10an	Delîla potansiyel a têkiliyên bazirganî di navbera Saba û Keyaniya Silêman de di dema ku serdana Belqis tê texmîn kirin de pêk hatiye

Tablo 2: Kronolojiya Keyaniya Sabayê

Serdem	Dîrokên Texmînî	Key/Serwerên Girîng (Mînak)	Bûyerên Mezin
Destpêka Sabayê	Seds. 12an/10an B.Z. – 800 B.Z.		Damezrandina keyaniyê, pêşketina bazirganiya bixûrê
Serdema Mukarriban (Hegemonya Sabayî)	800 B.Z. – 400 B.Z.	Yatha’ Amar Watar, Karib’il Watar I	Avakirina Benda Marîbê (dora 760-740 B.Z.), berfirehbûna axa Sabayê, serwerî li ser keyaniyên cîran
Serdema Keyan	400 B.Z. – 275 P.Z.		Kêmbûna hêdî ya bandorê ji ber guherîna rêyên bazirganiyê, şer bi Himyeriyan û keyaniyên din re
Hilweşîn û Dagirkirina ji hêla Himyeriyan	275 P.Z.		Keyaniya Sabayê ji hêla Himyeriyan ve tê dagirkirin û dawî li serweriya wê ya serbixwe tê

Dema ku delîlên arkeolojîk bi awayekî berbiçav Keyaniya Sabayê wekî hêzek rastîn û dewlemend a herêmî di serdema ku Kralîçeya Sabayê tê de jiyaye piştrast dikin, “bêdengiya” arkeolojîk a li ser kesayeta Kralîçeyê bi xwe (wekî ku di metnên pîroz û efsaneyan de tê teswîr kirin) pirsgirêkek bingehîn e. Heta niha, tu nivîskek an delîlek arkeolojîk a قطعی ku rasterast behsa qralîçeyek Sabayî ya bi navê Belqis an Makeda bike, an jî serdaneke wê ya ji Qral Silêman re piştrast bike, nehatiye dîtin. Ev “bêdengî” dibe ku nîşan bide ku çîroka wê yan bi temamî efsaneyî ye, yan kesayetek dîrokî ya kêmtir navdar bûye ku paşê di vegotinan de hatiye mezinkirin, an jî serwerek bûye ku şopên wê yên arkeolojîk hîn nehatine dîtin an jî bi awayekî rast nehatine nas kirin. Nivîska Ophel, her çend balkêş be jî, heke şîroveya wê rast be jî, tenê îhtîmala têkiliyên bazirganiyê nîşan dide, ne serdaneke qralî ya bi vî rengî. Ev rewş girîngiya lêkolîna rexneyî ya çavkaniyên dîrokî û efsaneyî radixe pêş çavan. Pêwîst e mirov hay ji wê yekê hebe ku hebûna keyaniyekê nayê wateya rastbûna hemû çîrokên ku derbarê serwerên wê de hatine vegotin. Di heman demê de, divê were zanîn ku nebûna delîlan heta niha, nayê wateya nebûnê bi xwe; lêkolînên arkeolojîk ên pêşerojê dibe ku agahiyên nû derxînin holê.

4. Belqis di Kevneşopiyên Cihû, Xiristiyan û Îslamî de

Çîroka Kralîçeya Sabayê ji çarçoveya vegotinên bingehîn ên di Peymana Kevin û Quranê de derketiye û di nav kevneşopiyên Cihû, Xiristiyan û Îslamî yên paşê de bi awayekî berfireh û rengîn hatiye pêşve xistin. Her kevneşopiyekê li gorî têgihiştin û armancên xwe yên teolojîk û çandî, kesayet û çîroka Kralîçeyê ji nû ve şîrove kiriye.

Kevneşopiya Cihû

Piştî vegotina Incîlê, kevneşopiya Cihû bi riya Mîdraş, Talmud û folklorê, hûrguliyên nû û şîroveyên cihêreng li çîroka Kralîçeya Sabayê zêde kirine.

Nîqaşên Talmudî (Bava Batra 15b): Yek ji nîqaşên herî balkêş di Talmuda Babîlî de (Bava Batra 15b) derbas dibe, ku tê de tê pirsîn ka gelo “Malkat Şeva” (Kralîçeya Sabayê) bi rastî jinek bûye an na. Hin rabbî (zanayên Cihû) amaje dikin ku dibe ku mebest ne kesayetek jin be, lê belê “keyaniya Sabayê” bi xwe be ku wekî heyetek siyasî serdana Silêman kiriye. Ev nîqaş girîng e ji ber ku ew cewhera dîrokî û şîroveya vegotina Incîlê ji perspektîfek rexneyî ve dinirxîne.
Mamikên Mîdraşî: Çavkaniyên Mîdraşî, wekî Mîdraş Mîşlê (Mîdraşa li ser Kitêba Metelokên Silêman) û bi taybetî Targûm Şenî li ser Kitêba Estêrê, bi hûrgulî behsa mamik û pirsên dijwar dikin ku Kralîçe ji Silêman pirsîne da ku şehrezayiya wî biceribîne. Ev mamik bi gelemperî şehrezayiya efsanewî ya Silêman û zîrekiya Kralîçeyê bi xwe jî nîşan didin. Mînakên navdar ên van mamikan ev in: “Heft derdikevin, neh dikevin, du didoşin û yek vedixwe” (bersiv: jina di dema adetê de, ducaniyê de û şîrdanê de); an jî pirsên li ser naskirina zayenda zarokên ku bi heman awayî hatine xemilandin, an jî cudahiya di navbera mêrên sinetkirî û yên nesinetkirî de. Van çîrokan ne tenê ji bo şahiyê bûn, lê di heman demê de ji bo derxistina dersên exlaqî û teolojîk jî dihatin bikaranîn.
Folklora Paşê: Di folklora Cihû ya paşê de, çîroka Kralîçeyê hê bêtir hatiye berfireh kirin. Hin kevneşopî behsa zewaca wê bi Silêman re dikin û heta îdîa dikin ku Nebûxednezar, qralê Babîlê yê ku Perestgeha Yekem hilweşand, ji dûndana wan bûye. Ev vegotin, bê guman, armancên teolojîk û dîrokî yên taybet hildigire. Hin çavkaniyên Kabalîstîk (mîstîsîzma Cihû) Kralîçeya Sabayê bi Lîlîth, qralîçeya cinan, an jî bi kesayetên din ên demonîk re girê didin. Motîfa lingên bi pirç an deformeyî jî di hin vegotinên Cihû yên paşê de, wekî di Targûm Şenî de, xuya dike, ku tê de Silêman bi riya zemîneke şûşeyî ya ku dişibe avê, wê dixapîne da ku lingên xwe eşkere bike.

Kevneşopiya Cihû ya piştî Incîlê, bi vî awayî, çîroka Kralîçeya Sabayê bi awayekî pirralî û rengîn pêşve xistiye. Nîqaşa Talmudî cewherê rexneyî yê kevneşopiyê nîşan dide, dema ku Mîdraş û folklor aliyên efsaneyî, hînkerî û carinan jî polemîk ên çîrokê xurt dikin.

Kevneşopiya Xiristiyanî

Di kevneşopiya Xiristiyanî de, Kralîçeya Sabayê bi du awayên sereke cih girtiye: bi riya amajeyên di Peymana Nû de û bi taybetî bi riya destana neteweyî ya Etiyopyayê, Kebra Nagast.

Amajeyên Peymana Nû (Metta 12:42, Lûqa 11:31): Di Mizgîniyên Metta û Lûqa de, Îsa Mesîh behsa “Kralîçeya Başûr” dike. Ew dibêje ku Kralîçeya Başûr dê di Roja Qiyametê de rabe û nifşê bêbawer ê hemdemên Îsa mehkûm bike, ji ber ku ew ji dûr ve hatiye da ku li şehrezayiya Silêman guhdarî bike, lê hemdemên Îsa li hember kesekî ji Silêman mezintir (ango Îsa bi xwe) bêbawer mane. Ev amaje girîng e ji ber ku ew Kralîçeyê wekî mînakek ji bo lêgerîna li şehrezayî û baweriyê nîşan dide.
Kebra Nagast (“Rûmeta Qiralan”): Ev kitêb, ku di sedsala 14an P.Z. de li Etiyopyayê hatiye berhevkirin lê xwe dispêre kevneşopiyên kevntir, destana neteweyî ya Etiyopyayê ye û di çanda Etiyopyayî de xwedî cihekî navendî ye. Di Kebra Nagast de, Kralîçeya Sabayê bi navê Makeda tê nasîn. Çîroka Kebra Nagast serdana Makeda ya ji Silêman re bi hûrguliyên zêde vedibêje. Ew ne tenê ji şehrezayiya Silêman bandor dibe, lê di heman demê de têkiliyek romantîk di navbera wan de çêdibe. Li gorî vê vegotinê, Silêman bi awayekî Makeda dixapîne û bi wê re radizê, û Makeda bi kurê wî Menelîk I ducanî dibe. Piştî ku Makeda vedigere welatê xwe, Menelîk I tê dinyayê. Dema ku Menelîk mezin dibe, ew diçe Orşelîmê da ku bavê xwe bibîne. Di dema vegera xwe de, Menelîk (an jî hevalên wî) Sindoqa Peymanê, ku tê de Deh Fermanên Xwedê hebûn, ji Perestgeha Orşelîmê didize û tîne Etiyopyayê.
Xanedana Silêmanî ya Etiyopyayê: Kebra Nagast ne tenê çîrokek e, lê di heman demê de bingeha îdîaya xanedana qiraliyetê ya Etiyopyayê ye ku heta hilweşîna împarator Haile Selassie di sala 1974an de, xwe wekî dûndana rasterast a Qral Silêman û Kralîçeya Sabayê (Makeda) didît. Ev yek girîngiya çîrokê ji bo meşrûkirina desthilatdariya siyasî û avakirina nasnameya neteweyî û olî ya Etiyopyayê nîşan dide.

Di kevneşopiya Xiristiyanî de, nemaze li Etiyopyayê, Kralîçeya Sabayê ji kesayetek Incîlî ya duyemîn vediguhere dayika damezrîner a netewe û xanedaniyekê. Ev yek nîşan dide ka çîrokek çawa dikare ji bo armancên meşrûiyetê û avakirina nasnameyeke kolektîf a bihêz were bikaranîn.

Kevneşopiya Îslamî (ji bilî Quranê)

Ji bilî vegotina bingehîn a di Quranê de, Hedîs (gotin û kirinên Pêxember Muhammed), Tefsîr (şîroveyên Quranê) û efsaneyên gelêrî yên Îslamî jî çîroka Kralîçeya Sabayê (Belqis) bi hûrgulî û rengên cihêreng dewlemend kirine.

Hedîs û Tefsîr: Di van çavkaniyan de, navê Belqis bi gelemperî ji bo Kralîçeya Sabayê tê bikaranîn û hûrguliyên zêde li ser çîroka Quranê têne zêdekirin. Mînak, hin tefsîr behsa dewlemendî û mezinahiya keyaniya wê, an jî hûrguliyên li ser nameya Suleyman û şêwra Belqis bi serokên xwe re dikin.
Efsaneyên Gelêrî: Di efsaneyên gelêrî yên Îslamî de, çîrokên li ser bedewî, şehrezayî û jîriya Belqis pir in. Motîfa lingên wê yên bi pirç an jî bi şiklê simê heywanan, ku Suleyman bi riya qesra xwe ya bi zemîna krîstalî (ku dişibe avê) diceribîne da ku rastiya wê bibîne, di van efsaneyan de jî cih digire. Wekî ku li jor jî hate gotin, ev motîf di kevneşopiya Cihû ya paşê de jî heye, ku ev yek “hev-hilberîn”a efsaneyan û danûstandina çandî ya di navbera civakên olî de nîşan dide.
Kesayeta Belqis: Di kevneşopiya Îslamî de, Belqis bi gelemperî wekî serokek jîr, lêpirsîner, şêwirmend û di dawiyê de wekî kesek ku heqîqeta yekxwedayîtiyê nas dike û dibe misilman tê teswîr kirin. Hin şîrovekarên femînîst ên nûjen ên Îslamê, çîroka Belqis û awayê serokatiya wê ya ku di Quranê de tê pesinandin, wekî delîlek ji bo piştgiriya serokatiya jinan di Îslamê de destnîşan dikin. Ew amaje dikin ku Quran wê wekî serokek serbixwe û jêhatî nîşan dide ku bi şêwir û dîplomasiyê tevdigere.

Kevneşopiya Îslamî ya piştî Quranê, bi vî rengî, çîroka Belqis bi hûrguliyên efsaneyî, şîroveyên teolojîk û carinan jî bi nêrînên civakî yên cihêreng dewlemend dike. Hebûna motîfên hevpar ên wekî lingên bi pirç û ceribandina bi zemîna şûşeyî di kevneşopiyên Cihû û Îslamî de, têkiliyên çandî û vegotinî yên kûr ên di navbera van civakan de di serdema navîn de radixe pêş çavan. Ev “hev-hilberîn”a çîrokan nîşan dide ku sînorên di navbera kevneşopiyên olî de her gav ne ewqas hişk bûne û ew ji hev bandor bûne û motîf ji hev wergirtine. Ev têgihiştin ji me re dibe alîkar ku em li şûna ku her kevneşopiyekê bi awayekî îzolekirî lêkolîn bikin, li têkilî û bandorên hevbeş ên di navbera wan de bigerin. Çîroka Kralîçeya Sabayê dibe mînakek ji bo lêkolîna dînamîkên nav-çandî û nav-olî yên tevlihev.

Tablo 3: Teswîrên Berawirdî yên Kralîçeya Sabayê di Kevneşopiyên Olî de

Kevneşopî	Navê ku Tê Bikaranîn	Hêmanên Vegotinê yên Sereke (Armanc, Mamik/Ceribandin, Têkilî bi Silêman/Suleyman, Encama Dînî, Zarok)	Taybetmendiyên Kesayetê
Cihûtiya Incîlî (Peymana Kevin)	Kralîçeya Sabayê (bê nav)	Ceribandina şehrezayiya Silêman bi pirsên dijwar, heyranmayîn, danûstandina diyariyan, veger. Encama dînî ya eşkere tune. Behsa zarokan tune.	Dewlemend, jîr, lêpirsîner.
Cihûtiya Mîdraşî/Talmudî	Malkat Şeva	Nîqaş li ser ka gelo ew kes bû an keyanî. Mamikên berfireh ji bo ceribandina Silêman. Hin çavkanî behsa zewacê û Nebûxednezar wekî neviyê dikin. Hin wê bi Lîlîth re girê didin.	Zîrek, carinan hîlebaz an demonîk.
Xiristiyaniya Peymana Nû	Kralîçeya Başûr	Ji dûr ve hatiye ji bo şehrezayiya Silêman. Wekî mînakek li hember bêbaweriyê tê bikaranîn. Behsa têkiliya taybet an zarokan tune.	Lêgerînera şehrezayiyê.
Xiristiyaniya Etiyopyayî (Kebra Nagast)	Makeda	Serdana Silêman, fêrbûna şehrezayiyê, têkiliya romantîk (bi xapandinê), zayîna Menelîk I, anîna Sindoqa Peymanê bo Etiyopyayê. Pejirandina baweriya Silêman.	Jîr, bedew, bihêz, dayika neteweyê.
Îslama Quranî (Sûreya Neml)	Kralîçeya Sabayê (bê nav)	Vexwendina Suleyman ji bo yekxwedayîtiyê, şêwir, şandina diyariyan, serdan, dîtina mûcîzeyan (text, qesra krîstalî), teslîmbûna Xwedê (Îslam). Behsa zarokan tune.	Jîr, serokek şêwirmend, lêpirsîner, di dawiyê de bawermend.
Îslama Piştî-Quranî (Hedîs, Tefsîr, Gelêrî)	Belqis	Hûrguliyên zêde li ser çîroka Quranê, efsaneyên li ser bedewî û lingên wê. Carinan behsa zewaca bi Suleyman re tê kirin.	Jîr, bedew, serokek jêhatî, misilman.

Ev tablo rê dide xwendevanan ku bi awayekî sîstematîk bibînin ka çîroka Kralîçeyê çawa di nav kevneşopiyên olî yên cuda de hatiye guhertin û adaptekirin. Ew cûdahî û wekheviyên di teswîrkirina kesayet û peyama çîrokê de ronî dike, û herwiha nîşan dide ka çawa her kevneşopî ew ji bo armancên xwe yên taybet bikar aniye.

5. Wêjeya Gelêrî: Belqis li Yemen û Etiyopyayê

Ji bilî kevneşopiyên olî yên mezin, Kralîçeya Sabayê di folklor û wêjeya gelêrî ya du herêmên ku bi awayekî taybetî bi çîroka wê ve girêdayî ne, ango Yemen û Etiyopya, xwedî cihekî pir girîng e. Di van her du çandan de, ew ne tenê wekî kesayetek ji metnên pîroz, lê wekî beşek ji mîras û nasnameya wan a neteweyî tê dîtin.

Folklora Yemenî

Li Yemenê, ku piraniya lêkolînerên nûjen wê wekî warê Keyaniya Sabayê ya dîrokî dipejirînin, Kralîçeya Sabayê bi navê Belqis tê nasîn û wekî şahbanûyek dîrokî û efsaneyî ya girîng tê hesibandin. Çîrokên gelêrî yên Yemenî bi gelemperî li ser dewlemendî, şehrezayî, û têkiliya wê ya bi Pêxember Suleyman (Silêman) re radiwestin.

Hin efsaneyên Yemenî hêmanên mîstîk û fantastîk li çîroka Belqis zêde dikin. Yek ji motîfên herî navdar çîroka lingên wê ye, ku di hin versiyonan de tê gotin ku bi pirç bûne an jî şiklê simên bizinê hebûne. Ev taybetmendiya neasayî, wekî ku di beşên berê de hate destnîşankirin, di hin kevneşopiyên Cihû û Îslamî yên paşê de jî xuya dike û dibe ku nîşana têkiliyên çandî yên kevnar be.

Girêdana Belqis bi axa Yemenê re di folklorê de pir xurt e. Perestgehên kevnar ên li Marîbê, wekî Perestgeha Awwam û Perestgeha Barran, di nav gel de bi navên wekî “Mahram Bilqis” (Perestgeha Pîroz a Belqis) û “Arsh Bilqis” (Textê Belqis) têne binavkirin. Ev yek nîşan dide ku Belqis di bîra kolektîf a Yemeniyan de ne tenê wekî kesayetek ji pirtûkên dînî, lê wekî serwerekî ku şopa xwe li ser axa wan hiştiye, dijî. Folklora Yemenî bi vî awayî hem girêdana Kralîçeyê bi mîrata kevnar a Sabayê re xurt dike, hem jî wê wekî kesayetek dîrokî ya girîng û lehengeke efsaneyî ya ku serbilindiya neteweyî temsîl dike, diparêze.

Folklora Etiyopyayî

Li Etiyopyayê, Kralîçeya Sabayê bi navê Makeda tê nasîn û di çanda neteweyî de xwedî cihekî navendî ye. Çîroka wê, bi taybetî wekî ku di Kebra Nagast (“Rûmeta Qiralan”) de hatiye vegotin, wekî destana neteweyî ya Etiyopyayê tê hesibandin û bingeha gelek kevneşopî û baweriyên Etiyopyayî pêk tîne.

Di folklora Etiyopyayî de, giranî bi taybetî li ser têkiliya Makeda bi Qral Silêman re, zayîna kurê wan Menelîk I, û anîna Sindoqa Peymanê ji Orşelîmê bo Etiyopyayê ye. Ev bûyer ne tenê wekî rastiyeke dîrokî tê pejirandin, lê di heman demê de nasnameya olî û neteweyî ya Etiyopyayê bi awayekî kûr şekil daye. Baweriya ku Etiyopya parêzvana Sindoqa Peymanê ye û ku xanedana qiraliyetê ya welêt ji dûndana Silêman û Makeda ye, heta roja îro jî di nav gelek Etiyopyayiyan de xurt e.

Makeda di folklora Etiyopyayî de wekî serokek jîr, bedew, bihêz û lêgerînera heqîqetê tê teswîr kirin. Serdana wê ya ji Silêman re ne tenê wekî ceribandinek şehrezayiyê, lê wekî rêwîtiyek giyanî jî tê dîtin ku di encamê de ew baweriya bi Xwedayê yekta qebûl dike. Folklora Etiyopyayî bi vî awayî Kralîçeya Sabayê wekî bingeha xanedana Silêmanî ya pîroz û parêzvana mîrateya dînî ya welêt pîroz dike. Ev yek bi awayekî zelal nîşan dide ka efsane çawa dikare ji bo avakirina, xurtkirina û parastina nasnameya kolektîf û meşrûiyeta siyasî were bikaranîn.

Cûdahiya sereke di navbera folklora Yemenî û Etiyopyayî de ne tenê nav (Belqis vs. Makeda) û hin hûrguliyên çîrokê ne, lê armanca bingehîn a efsaneyê ye. Li Yemenê, çîroka Belqis bêtir bi mîrata kevnar a Sabayê, dewlemendiya wê ya dîrokî û girîngiya wê ya herêmî ve girêdayî ye. Armanc parastin û pîrozkirina vê mîrata kevnar e. Li Etiyopyayê, çîroka Makeda bûye bingeha meşrûiyeta xanedaniyek qralî ya dirêj û nasnameyeke neteweyî ya taybet ku xwe bi kevneşopiya Îsraîlî û mîrateya Sindoqa Peymanê ve girê dide. Her du folklor jî wê wekî kesayetek pir girîng dibînin, lê girîngiya wê di çarçoveyên çandî û siyasî yên cihêreng de tê pênase kirin. Ev berawirdkirin girîngiya konteksta çandî di şîrovekirin û bikaranîna efsaneyan de radixe pêş çavan. Heman kesayeta bingehîn (an jî çîroka bingehîn) dikare li gorî hewcedarî, armanc û dîtinên cîhanê yên civakên cihêreng bi awayên pir cuda were pêşwazîkirin, adaptekirin û bikaranîn.

6. Kralîçe û Jinên Desthilatdar ên Serdema Kevnar: Çarçoveyeke Berawirdî

Ji bo ku em kesayeta Kralîçeya Sabayê û îhtîmala dîrokîbûna wê baştir fêm bikin, pêwîst e ku em li çarçoveya giştî ya rol û statuya jinan, bi taybetî jinên desthilatdar, li Rojhilata Nêzîk a Kevnar di serdema ku ew tê de jiyaye (texmînen sedsala 10an B.Z.) binêrin.

Rol û statuya jinan li Rojhilata Nêzîk a Kevnar (Mezopotamya, Misir, Levant, Erebistan) dora sedsala 10an B.Z.

Di serdema kevnar de, civakên Rojhilata Nêzîk bi gelemperî patrîarkal (baviksalarî) bûn, ku tê de mêr di warên siyasî, aborî û civakî de xwedî hêza sereke bûn. Lêbelê, rol û statuya jinan li gorî herêm û serdeman diguherî.

Mezopotamya: Li Mezopotamyayê (Sumer, Akkad, Babîl, Asûr), her çend civak patrîarkal bû jî, jin xwedî hin mafên qanûnî bûn. Ew dikarin bibin xwediyê milk, karsaziyê bikin, bibin şahid û heta di hin rewşan de daxwaza telaqê bikin. Jinên ji طبقات bilind û malbatên qralî dikarin bibin kahînên payebilind (wekî naditu li Babîlê ) an jî di rêveberiya perestgeh û qesran de rol bilîzin. Lêbelê, gihîştina jinan bo serweriya siyasî ya herî bilind (wekî qralîçe bi serê xwe) pir kêm bû. Mînakên wekî Kubaba ya Kîşê (dora 2500 B.Z.) an Sammu-Ramat (dawiya sedsala 9an B.Z.) îstîsnayî ne. Di sedsala 10an B.Z. de, Asûr hêzek nû ya ber bi lûtkeyê ve diçû, û civaka wê bi giranî leşkerî û patrîarkal bû.
Misir: Li Misra kevnar, jin li gorî gelek çandên din ên hemdem xwedî statuyeke bilindtir û mafên berfirehtir bûn. Ew dikarin bibin xwediyê milk, mîrasgir bin, karsaziyê birêve bibin, peymanan îmze bikin û li dadgehê xwe biparêzin. Ya herî girîng, jinên Misrî dikaribûn bigihîjin pozîsyona herî bilind a desthilatdariyê û bibin Fîrewn. Mînakên navdar ên Fîrewnên jin Hatşepsût (sedsala 15an B.Z.) û Sobekneferu (sedsala 18an B.Z.) ne. Jinên qralî, wekî hevjînên Fîrewnan an dayikên wan, bi gelemperî xwedî bandoreke siyasî ya mezin bûn. Di sedsala 10an B.Z. de (Serdema Navîn a Sêyemîn), Misir di nav perçebûnek siyasî de bû, lê kevneşopiya rêzgirtina ji jinên qralî re berdewam dikir.
Levant (Îsraîl/Cihûda): Civakên li Levantê, di nav de Keyaniya Îsraêlê ya Yekbûyî ya di bin Silêman de, bi giranî patrîarkal bûn. Di Peymana Kevin de behsa jinên bihêz û bibandor tê kirin, wekî Debora ku wekî dadger û rêberek leşkerî kar dikir (Kitêba Dadgeran, Beş 4-5). Lêbelê, serweriya qralîçeyan bi serê xwe ne gelemperî bû. Jinên qralî bi gelemperî bi riya têkiliyên xwe yên bi qralên mêr re (wekî hevjîn an dayik) bandor dikirin.
Erebistana Kevnar: Agahiyên li ser Erebistana kevnar ji bo sedsala 10an B.Z. kêmtir in, lê çavkaniyên paşê, nemaze tomarên Asûrî yên ji sedsalên 8an û 7an B.Z., behsa hebûna qralîçeyên Ereb dikin ku serweriya eşîrên Ereb dikirin (mînak, Zabibe û Şemsî). Ev yek nîşan dide ku li hin herêmên Erebistanê, nemaze li bakur û dibe ku li başûr jî (warê Keyaniya Sabayê), serweriya jinan ne tiştekî bi tevahî nemumkin bû. Keyaniya Sabayê bi xwe jî, ku li başûrê Erebistanê (Yemen) bi cih bûbû, di vê serdemê de dest bi geşbûnê dikir. Hebûna van qralîçeyên Ereb çarçoveyekê ji bo îhtîmala hebûna Kralîçeya Sabayê wekî serwerek jin peyda dike. Di heman demê de, hin çavkanî destnîşan dikin ku di civakên Ereb ên beriya Îslamê de, statuya jinan bi gelemperî nizm bû û ew xwedî mafên sînordar bûn.

Bi giştî, di sedsala 10an B.Z. de, dema ku serweriya mêran norm û serdest bû, hin îstîsna û derfet ji bo jinan hebûn ku bigihîjin pozîsyonên bandor û hêzê, nemaze di nav طبقات elît, malbatên qralî, an jî di çarçoveyên çandî yên taybet de ku rê didan serokatiya jinan.

Mînakên serwerên jin ên din an jinên bibandor

Ji bilî îhtîmala Kralîçeya Sabayê, dîrok û efsaneyên Rojhilata Nêzîk a Kevnar çend mînakên din ên jinên desthilatdar pêşkêş dikin:

Hatşepsût (Misir, sedsala 15an B.Z.): Yek ji Fîrewnên jin ên herî navdar û serkeftî yên Misrê. Wê bi qasî 20 salan bi aramî û bextewarî hukum kir, projeyên avahîsaziyê yên mezin pêk anîn û seferên bazirganiyê organîze kirin. Hin teoriyên nûjen hewl didin ku wê bi Kralîçeya Sabayê re girê bidin, lê pirsgirêkên kronolojîk ên mezin vê yekê dijwar dikin.
Sammu-Ramat (Asûr, r. 811-806 B.Z.): Hevjîna qralê Asûrî Shamshi-Adad V û dayika Adad-Nirari III. Piştî mirina mêrê xwe, ew wekî naîbê text ji bo kurê xwe yê biçûk hukum kir. Ew bi qasî pênc salan xwedî hêzek siyasî ya girîng bû û dibe ku îlham ji bo çêbûna efsaneya Semîramîs, qralîçeya efsaneyî ya Babîlê, çêkiribe.
Zenobia (Palmîra, sedsala 3an P.Z.): Qralîçeya Keyaniya Palmîrayê (li Sûriyeya îroyîn) ku di dema krîza sedsala sêyemîn a Împaratoriya Romayê de serxwebûna xwe ragihand û li dijî Romayê şer kir. Ew wekî serokek jîr, wêrek û çandî tê bibîranîn.
Qralîçeyên Ereb (Zabibe, Şemsî, hwd.): Wekî ku li jor hate gotin, tomarên Asûrî yên ji sedsalên 8an û 7an B.Z. behsa çend qralîçeyên Ereb dikin ku bac didan Asûriyan an jî bi wan re têkilî datanîn. Ev yek nîşan dide ku serokatiya jinan di nav eşîrên Ereb ên wê demê de dihate pejirandin.

Hebûna van serwerên jin, her çend ne hemî hemdemên sedsala 10an B.Z. bin jî, nîşan dide ku modelên ji bo jineke قدرتمند û serbixwe di bîra çandî ya Rojhilata Nêzîk a Kevnar de hebûn. Ev yek dikaribû bandor li çêbûna, pejirandina, an jî vegotina çîroka Kralîçeya Sabayê kiribe.

Berawirdkirina bi vegotina Kralîçeya Sabayê re

Kralîçeya Sabayê, wekî ku di vegotinên Incîlî û Quranî de tê teswîr kirin – ango wekî serokek dewlemend, jîr, serbixwe ku serkêşiya heyetek dîplomatîk û bazirganî ya girîng dike – bi hin taybetmendiyên van jinên قدرتمند ên din re hevaheng e. Mînak, dewlemendî û serweriya wê dişibe ya Hatşepsût, û jîr û serxwebûna wê dikare bi Zenobia re were berawird kirin.

Taybetmendiya sereke ya çîroka Kralîçeya Sabayê ew e ku ew ne tenê wekî serwerek siyasî û aborî, lê di heman demê de wekî kesek ku bi awayekî çalak li şehrezayî û heqîqeta dînî digere tê pêşkêş kirin. Ev aliyê lêgerîna şehrezayiyê û têkiliya wê ya rewşenbîrî (û di hin kevneşopiyan de, kesane) bi Qral Silêman re, wê ji gelek serwerên jin ên din cuda dike. Çîroka wê hem taybetmendiyên serwerên jin ên dîrokî yên naskirî (hêz, dewlemendî, serokatiya heyetan) hem jî hêmanên efsaneyî û sembolîk (lêgerîna şehrezayiyê, ceribandina bi mamikan, guherîna dînî) di nav xwe de dihewîne.

Tevî ku Rojhilata Nêzîk a Kevnar bi giranî patrîarkal bû, vegotinên li ser jinên desthilatdar (çi dîrokî çi efsaneyî) dibe ku wekî îfadeya îdeal, tirs, an jî îhtîmalên alternatîf ên civakî kar kiribin. Çîroka Kralîçeya Sabayê, bi taybetî jîr û serbixwebûna wê ya ku di vegotinan de tê tekezkirin, dibe ku ji bo civakên ku tê de hatiye vegotin xwedî wateyên taybet bûbe. Ew dikare wekî îdealek ji bo serokatiya jinan, an jî wekî nîşana hêzek ku divê were rêzgirtin an heta were kontrol kirin (wekî ku di hin şîroveyên ku wê bi cinan re girê didin an jî hewcedariya “tem”kirina wê bi riya zewacê an guherîna dînî nîşan didin) hatibe dîtin. Analîzkirina çîroka Kralîçeya Sabayê di çarçoveya rolên zayendî yên serdema kevnar de dikare têgihiştinên kûr li ser nirx, tirs û xeyalên wan civakan peyda bike. Ew ne tenê çîrokek li ser kesayetek e, lê pencereyek li ser cîhanek civakî û têkiliyên zayendî yên wê demê ye.

Tablo 4: Kesayetên Jin ên Navdar li Rojhilata Nêzîk a Kevnar û Derdora Wê

Nav	Herêm/Keyanî	Serdema Texmînî	Girîngî/Rol	Taybetmendiyên Sereke	Çavkanî
Hatşepsût	Misir	Seds. 15an B.Z.	Fîrewn	Serwerek قدرتمند, avaker, organîzatora bazirganiyê
Sammu-Ramat (Semîramîs)	Asûr	Dawiya seds. 9an B.Z.	Qralîçe Naîb	Bi hêz, dibe ku îlham ji efsaneya Semîramîs re
Zabibe	Eşîrên Ereb (Bakurê Erebistanê)	Dora 730an B.Z.	Qralîçeya Ereban	Bac dida Asûriyan
Şemsî	Eşîrên Ereb (Bakurê Erebistanê)	Dora 710an B.Z.	Qralîçeya Ereban	Li dijî Asûriyan şer kir
Debora	Îsraîla Kevnar	Dora seds. 12an-11an B.Z.	Dadger û Pêxember	Rêberiya leşkerî kir	Kitêba Dadgeran 4-5
Zenobia	Palmîra (Sûriye)	Seds. 3an P.Z.	Qralîçe	Li dijî Romayê serî hilda, jîr û çandî
Dîdo	Kartaca (Tûnis)	Dora 814 B.Z. (efsaneyî)	Damezrînera Kartacayê	Jîr, serok, kesayetek trajedîk

Ev tablo çarçoveyek berawirdî ya zelal ji bo rola jinan di desthilatdariyê de li Rojhilata Nêzîk a Kevnar û derdora wê peyda dike. Ew nîşan dide ku Kralîçeya Sabayê, heke dîrokî be, dê di nav kîjan kontekstê de cih bigire û gelo taybetmendiyên wê yên hatine vegotin di wê serdemê de mumkin bûne an na. Hebûna van mînakan, her çend ne hemî ji heman serdemê bin jî, îhtîmala ku jinek li Sabayê di sedsala 10an B.Z. de hukum kiribe, xurtir dike.

7. Kesayetên Efsaneyî yên Din: Nirxandina Dîrokîbûnê (Mînak: Qral Arthur, Lycurgus, Dido)

Ji bo ku em nîqaşa li ser dîrokîbûn an efsanebûna Kralîçeya Sabayê di çarçoveyek berfirehtir de bi cih bikin, kêrhatî ye ku em li kesayetên din ên navdar ên ku di navbera dîrok û efsaneyê de mane binêrin. Mînakên wekî Qral Arthur, Lycurgusê Spartayî, û Dîdoya Kartacayî dikarin ji me re bibin alîkar ku em pêvajoyên çêbûna efsaneyan û nîqaşên li ser dîrokîbûnê baştir fêm bikin.

Analîzeke berawirdî ya kurt a nîqaşa dîrokîbûnê

Qral Arthur: Kesayetek navendî ya efsaneyên Brîtanî û Matter of Britain e. Li gorî efsaneyan, ew qralekî Brîtanî bû ku di dawiya sedsala 5an û destpêka sedsala 6an P.Z. de li dijî dagirkerên Anglo-Sakson şer kiriye. Lêbelê, delîlên dîrokî yên rasterast û hemdem ji bo hebûna wî pir kêm in an jî bi tevahî tune ne. Çavkaniyên herî pêşîn ên ku behsa wî dikin, wekî Historia Brittonum (ku ji Nennius re tê îsnad kirin, dora 829 P.Z.) û Annales Cambriae (sedsala 10an P.Z.), bi sedsalan piştî dema ku tê gotin ew jiyaye hatine nivîsandin. Gelek teorî hene ku hewl didin Arthur bi kesayetên dîrokî yên cuda yên wê serdemê ve girê bidin, wekî fermandarê Romayî Lucius Artorius Castus (sedsala 2an an 3an P.Z.) an jî serokê Brîtanî Riothamus (sedsala 5an P.Z.), lê yek ji van teoriyan bi awayekî قطعی nehatiye îsbat kirin. Tevî vê nediyariya dîrokî, bandora çandî ya Qral Arthur, nemaze piştî berhema Geoffrey of Monmouth Historia Regum Britanniae (dora 1136 P.Z.), pir mezin û mayînde bûye. Mînaka Arthur nîşan dide ka kesayetek çawa dikare bi delîlên dîrokî yên pir hindik bibe sembolek çandî ya bihêz û navendek ji bo çerxek efsaneyan.
Lycurgusê Spartayî: Zagonsazê efsaneyî yê Spartayê ye ku tê gotin ku di sedsala 7an an 8an B.Z. de pergala civakî û siyasî ya taybet a Spartayê (wekî Rhetra Mezin) damezrandiye. Hebûna wî ya dîrokî bi giranî tê guman kirin; gelek lêkolîner wî wekî kesayetek sembolîk an jî xwedayekî kevnar ê ku paşê hatiye dîrokîkirin dibînin, ku reformên civakî û siyasî yên Spartayê pê hatine temsîl kirin. Çavkaniyên kevnar ên sereke yên ku behsa wî dikin, wekî Herodot (sedsala 5an B.Z.) û Plutarch (sedsala 1ê-2an P.Z.), bi sedsalan piştî dema ku ew tê de jiyaye hatine nivîsandin. Lycurgus mînakek e ji bo kesayetek ku dibe ku ji bo meşrûkirin û pîrozkirina saziyên civakî û siyasî yên heyî hatibe “afirandin” an jî çîroka wê hatibe mezinkirin.
Dîdoya Kartacayî: Li gorî efsaneyê, Dîdo (ku wekî Elissa jî tê nasîn) damezrîner û yekemîn qralîçeya bajarê Kartacayê bû (dora 814 B.Z.). Çîroka wê bi giranî ji çavkaniyên Yewnanî û Romayî tê zanîn, nemaze ji berhema Timaeusê Taorminayî (her çend orîjînal winda be jî) û epîka Virgil, Aeneid (sedsala 1ê B.Z.). Van çavkaniyan hemî piştî damezrandina Kartacayê hatine nivîsandin, û dîrokîbûna Dîdoyê bi xwe jî tê nîqaş kirin. Lêbelê, hin delîlên neyekser, wekî navên Pûnîkî yên di efsaneyê de û hin vedîtinên arkeolojîk ên li Kartacayê ku bi serdema damezrandina kevneşopî re li hev dikin, îhtîmala bingehek dîrokî ji bo çîrokê xurt dikin. Çîroka Dîdoyê, nemaze têkiliya wê ya trajedîk bi lehengê Troyayî Aeneas re di Aeneidê de, nîşan dide ka çîrokek damezrandinê çawa dikare bi demê re were xemilandin û ji bo armancên wêjeyî, siyasî (wekî ravekirina dijminatiya di navbera Roma û Kartacayê de) û çandî were bikaranîn.

Ji van nîqaşan ji bo lêkolîna Kralîçeya Sabayê çi dikare were fêrbûn?

Berawirdkirina nîqaşên li ser dîrokîbûna van kesayetên efsaneyî bi lêkolîna Kralîçeya Sabayê re çend xalên girîng derdixe pêş:

Nebûna delîlên dîrokî yên rasterast û hemdem: Ji bo hemû van kesayetan, di nav de Kralîçeya Sabayê jî, kêmasiyek berbiçav a delîlên dîrokî yên rasterast û ji serdema wan bi xwe heye. Ev yek nayê wê wateyê ku ew bi tevahî efsaneyî ne, lê destnîşan dike ku divê çîrokên wan bi nêzîkatiyek rexneyî û hişyar werin nirxandin.
Rola çavkaniyên paşê: Çavkaniyên nivîskî yên sereke yên ku behsa van kesayetan dikin bi gelemperî bi sedsalan piştî dema ku ew tê de jiyane hatine nivîsandin. Ev yek îhtîmala ku çîrok bi demê re hatine guhertin, xemilandin û ji nû ve hatine şîrove kirin zêde dike.
Fonksiyona çandî û siyasî ya efsaneyan: Kesayetên efsaneyî bi gelemperî ji bo armancên çandî, siyasî, an olî yên girîng xizmet dikin. Ew dikarin nirxên civakê, tirsên wê, daxwazên wê, an jî îdîayên wê yên li ser esl û meşrûiyetê temsîl bikin. Mîna ku çîroka Arthur ji bo nasnameya Brîtanî, ya Lycurgus ji bo îdeolojiya Spartayî, û ya Dido ji bo têgihiştina Romayiyan a ji Kartacayê re girîng bû, çîroka Kralîçeya Sabayê jî ji bo Cihûtî, Xiristiyanî (nemaze li Etiyopyayê) û Îslamê wateyên kûr hildigire.
Pêvajoya “efsanekirinê”: Çîrokên li ser van kesayetan bi demê re mezin dibin û tevlihevtir dibin. Valahiyên di tomarên dîrokî de bi vegotinên ku hêmanên mîtolojîk, folklorîk û wêjeyî di nav xwe de dihewînin têne dagirtin. Ev pêvajo ne tesadufî ye, lê bi gelemperî bi nirx û hewcedariyên bingehîn ên çandê re têkildar e. Mînak, şehrezayiya Belqis, edaleta Arthur, zagonsaziya Lycurgus, û wêrekiya Dido taybetmendiyên îdealîzekirî ne ku di efsaneyên wan de tên tekezkirin.
Dîrokîbûn vs. Bandora Çandî: Dîrokîbûna kesayetekê dibe mijara nîqaşên akademîk ên bêdawî, lê bandora wê ya çandî û mayîndebûna efsaneya wê rastiyek nayê înkar kirin. Mîna Arthur, Lycurgus, û Dido, Kralîçeya Sabayê jî, bêyî ku em bigihîjin encamek قطعی li ser dîrokîbûna wê, di bîra mirovahiyê de wekî kesayetek girîng û bibandor maye.

Lêkolîna Kralîçeya Sabayê, bi vî awayî, ne tenê lêgerîna li “rastiya dîrokî” ya kesayetekê ye, lê di heman demê de fêmkirina ka çand çawa wateyê diafirînin, rabirdûya xwe ji nû ve xeyal dikin, û efsaneyan ji bo têgihiştina cîhanê û xwe bikar tînin. “Dîrokîbûn” û “efsanebûn” ne her gav du kategoriyên bi tevahî ji hev cuda ne, lê dikarin li ser spektrûmekê bin, ku tê de rastî û xeyal bi awayên tevlihev tevdigerin. Esrara ku li dora van kesayetan maye, bi xwe beşek ji hêza wan a efsaneyî ye.

8. Encam: Belqis – Sîmayek Pirralî ya Dîrok û Efsaneyê

Lêkolîna li ser Kralîçeya Sabayê, ku di kevneşopiyên cihêreng de bi navên Belqis û Makeda jî tê nasîn, me digihîne navberenda dîrok û efsaneyê, rastî û vegotinê. Piştî vekolîna çavkaniyên pîroz, delîlên arkeolojîk, kevneşopiyên çandî û berawirdkirina bi kesayetên din ên efsaneyî re, em dikarin çend encamên girîng derxînin.

Senteza vedîtinan: koka dîrokî vs. zêdekirinên efsaneyî

Delîlên arkeolojîk bi awayekî berbiçav piştgiriyê didin hebûna Keyaniya Sabayê wekî şaristaniyeke dewlemend û pêşketî li başûrê Nîvgirava Erebistanê (Yemena îroyîn) di serdema hesinî de, ku bi texmînî bi serdema jiyana Qral Silêman re (sedsala 10an B.Z.) hevaheng e. Avahiyên bîrdarî yên li Marîbê, wekî Benda Mezin û perestgehên Awwam û Barran, ligel nivîskên Sabayî û kontrola li ser bazirganiya bixûrê, hêz û girîngiya vê keyaniyê piştrast dikin. Nivîska Ophel a ku li Orşelîmê hatiye dîtin, heke şîroveya wê ya wekî nivîskeke Sabayî rast be, dibe ku îşaretekê bi têkiliyên bazirganî yên di navbera Saba û Keyaniya Îsraêlê de di wê serdemê de bike.

Lêbelê, dema ku dor tê ser kesayeta Kralîçeya Sabayê bi xwe, wekî ku di vegotinên pîroz (Incîl û Quran) û efsaneyên paşê de tê teswîr kirin, delîlên dîrokî yên rasterast û قطعی kêm in an jî bi guman in. Heta niha, tu nivîskek an bermayiyek arkeolojîk ku rasterast navê wê (Belqis, Makeda, an navekî din ê Sabayî) piştrast bike an jî serdana wê ya ji Silêman re bi hûrguliyên vegotinan îspat bike, nehatiye dîtin. Ev “bêdengiya arkeolojîk” li ser kesayeta wê, li hemberî delîlên xurt ên ji bo keyaniya wê, nîşan dide ku dibe ku bingehek dîrokî ji bo çîrokê hebe – mînak, serwerek jin a Sabayî ku têkiliyên dîplomatîk an bazirganî bi keyaniyên cîran re, di nav de Îsraêl, pêk anîne – lê hûrguliyên çîrokê bi demê re hatine mezinkirin, xemilandin û efsanekirin da ku xizmeta armancên teolojîk, çandî û siyasî yên cihêreng bikin.

Bandora wê ya çandî ya mayînde û girîngiya wê

Bêyî ku em bigihîjin encamek teqez li ser dîrokîbûna wê ya mutleq, nayê înkar kirin ku Kralîçeya Sabayê di sê olên mezin ên cîhanê de – Cihûtî, Xiristiyanî û Îslam – û di folklora gelek miletan de, nemaze li Etiyopya û Yemenê, bûye kesayetek pir girîng û bibandor. Ew di van kevneşopiyan de gelek taybetmendî û wateyên cihêreng temsîl dike: şehrezayî, dewlemendî, bedewî, hêza jinê, serxwebûn, lêgerîna li heqîqetê, û di hin vegotinan de, guherîna dînî û pejirandina yekxwedayîtiyê.

Çîroka wê ji bo meşrûkirina xanedaniyên qralî (wekî Xanedana Silêmanî li Etiyopyayê ), avakirina nasnameyên neteweyî û olî (wekî girêdana Etiyopyayê bi Sindoqa Peymanê re ), û ragihandina peyamên teolojîk (wekî serweriya Xwedê û girîngiya yekxwedayîtiyê di Quranê de ) hatiye bikaranîn. Ew di huner, wêje û muzîkê de jî bûye çavkaniya îlhamê û heta roja îro jî esrara xwe diparêze.

Esrara Kralîçeya Sabayê bi xwe beşek ji hêza wê ya mayînde ye. Nebûna delîlên قطعی rê dide ku her çand û kevneşopî wêneyê wê li gorî xwe xeyal bike û çîroka wê ji nû ve biafirîne. Ew dibe “neynikek” ku tê de civak dikarin nirx, tirs û daxwazên xwe bibînin. Ji ber vê yekê, ew ji kesayetek ji rabirdûyê wêdetir e; ew sembolek e ku hîn jî di îro de wateyê hildiberîne û nîşan dide ka mirov çawa bi rabirdûyê re têkiliyê datîne û çawa efsaneyan ji bo fêmkirina cîhanê û xwe bikar tîne.

Warên ji bo lêkolînên pêşerojê

Tevî gelek lêkolînên ku hatine kirin, hîn jî gelek pirs derbarê Kralîçeya Sabayê û keyaniya wê de bêbersiv mane. Ji bo ronîkirina bêtir a vê mijarê, çend warên lêkolînê yên pêşerojê dikarin werin destnîşankirin:

Lêkolînên arkeolojîk ên berdewam: Pêdivî bi kolandin û lêkolînên arkeolojîk ên zêdetir li Yemenê (nemaze li Marîb û şûnwarên din ên Sabayî) û li Etiyopyayê (li şûnwarên serdema D’mt û Aksumê) heye. Dibe ku vedîtinên nû delîlên rasterasttir li ser têkiliyên di navbera Saba û Îsraêlê de, an jî li ser serwerên jin ên Sabayî yên wê serdemê peyda bikin.
Analîzên kûrtir ên li ser “hev-hilberîn”a çîrokê: Lêkolînên berfirehtir li ser ka çîroka Kralîçeya Sabayê çawa di navbera kevneşopiyên Cihû, Xiristiyan û Îslamî de geriyaye, hatiye adaptekirin û ji nû ve hatiye şîrove kirin, dikare têgihiştinên girîng li ser dînamîkên nav-çandî û nav-olî peyda bike.
Lêkolînên zimanî û epîgrafîk: Analîzên nû yên li ser nivîskên Sabayî û zimanên din ên kevnar ên herêmê dibe ku agahiyên nû li ser strukturên siyasî, civakî û olî yên Keyaniya Sabayê, û dibe ku li ser rola jinan di nav wan de, derxînin holê.
Lêkolînên berawirdî yên li ser rola jinan: Lêkolînên zêdetir li ser rola jinan di serwerî, dîplomasî û bazirganiyê de li Erebistana kevnar û Rojhilata Nêzîk a Kevnar dikare çarçoveyek berfirehtir ji bo nirxandina îhtîmala dîrokîbûna Kralîçeya Sabayê peyda bike.

Di encamê de, Kralîçeya Sabayê, çi kesayetek bi tevahî dîrokî be, çi efsaneyî, an jî tevliheviyek ji herduyan be, wekî sîmayek pirralî ya ku di navbera dîrok û efsaneyê de, rastî û vegotinê de dijî, dimîne. Lêkolîna wê ne tenê vekolîna rabirdûyek dûr e, lê di heman demê de rêwîtiyek e di nav kûrahiya bîra çandî ya mirovahiyê de.

Çavkanî