Pêşgotin

Dîtinên arkeolojîk, bi taybetî pereyên Erebî yên ku li gorên Vîkîngan û li xezîneyên veşartî li seranserê Skandînavyayê hatine dîtin, şahidiyê li ser têkiliyên bazirganî yên berfireh di navbera gelên Skandînavî (Vîkîngan) û şaristaniyên Rojhilata Navîn de di Serdema Navîn a Destpêkê de dikin. Ev serdem, ku bi qasî ji sedsala 8an heta sedsala 11an dirêj dike, bûye şahidê herikîneke berbiçav a zîv û kelûpelên din ji Cîhana Îslamî ber bi Bakur ve, û di berdêla wê de hinardekirina kelûpelên wekî kurk, xulam û kehrîbar ji Skandînavyayê. Tevî ku hebûna van têkiliyan bi awayekî berfireh tê pejirandin, kûrahî, rêyên teqez ên bazirganiyê, û bi taybetî bandorên çandî yên dualî yên vê demê hêj bi tevahî nehatine ronîkirin û têgihiştin. Kêmasiya çavkaniyên nivîskî yên rasterast ji aliyê Vîkîngan ve û şîroveyên carinan alîgir ên çavkaniyên derve, lêkolîna vê mijarê dijwartir dike.

Armanca vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk û kûr li ser bingeha delîlên arkeolojîk, bi taybetî vedîtinên numismatîk û berhemên din ên maddî, têkiliyên bazirganî yên di navbera Skandînavya û Cîhana Îslamî de analîz bike. Em ê hewl bidin rêyên bazirganiyê yên sereke, kelûpelên ku dihatin guhertin, û aktorên navbeynkar ên di vê bazirganiyê de beşdar bûne, destnîşan bikin. Wekî din, em ê bandorên aborî û çandî yên van têkiliyan li ser her du civakan, bi taybetî li ser civaka Vîkîngan, binirxînin. Bi pêşkêşkirina daneyên îstatîstîkî û analîzên berawirdî, li cihê ku mimkun be, em ê hewl bidin wêneyekî zelaltir ê vê serdema girîng a pêwendiyên navçandî xêz bikin. Teza sereke ya vê gotarê ew e ku têkiliyên bazirganî yên di navbera Skandînavya û Cîhana Îslamî de ne tenê ji bo aboriya Vîkîngan, bi taybetî bi rêya îtxalata zîvê, xwedî girîngiyeke jiyanî bûn, lê di heman demê de bandorek çandî ya berbiçav jî li ser civaka Skandînavî hiştin, ku ev yek bi rêya berhemên arkeolojîk û, heta radeyekê, şîroveyên çavkaniyên nivîskî tê şopandin.

Gotar dê bi pêşkêşkirina şahidiyên arkeolojîk ên van têkiliyan dest pê bike, bi giranî li ser pereyên Îslamî û berhemên din ên Rojhilatî yên ku li Skandînavyayê hatine dîtin. Paşê, em ê rêyên bazirganiyê û kelûpelên ku dihatin guhertin bi hûrgilî nîqaş bikin. Beşek taybet dê ji bo analîzkirina bandorên aborî û çandî yên van têkiliyan were veqetandin. Em ê her weha li ser sedemên kêmbûn û dawîhatina vê bazirganiyê rawestin. Di dawiyê de, em ê hewl bidin ku hin berawirdan bi torên bazirganiyê yên din ên hemdem re bikin û mijarên ku hêj ji bo lêkolînên pêşerojê vekirî ne, destnîşan bikin.

Beşa 1: Şahidiyên Arkeolojîk ên Bazirganiyê

Delîlên arkeolojîk bingeha sereke ya têgihiştina me ya li ser têkiliyên bazirganî yên di navbera Skandînavya û Cîhana Îslamî de pêk tînin. Di nav van delîlan de, pereyên Îslamî (dirhem) cihekî navendî digirin, lê berhemên din ên Rojhilatî jî agahiyên hêja pêşkêş dikin.

1.1. Pereyên Îslamî (Dirhem) li Skandînavyayê: Belgeyên Numismatîkî yên Sereke

Dirhemên Îslamî, ku pereyên zîvîn ên standartkirî yên Cîhana Îslamî bûn, wekî delîla herî berbiçav û bi hejmar a têkiliyên bazirganî yên di navbera Vîkîngan û Rojhilata Navîn de têne hesibandin. Vedîtina bi deh hezaran ji van pereyan li seranserê Skandînavyayê ne tenê girîngiya zîvê Îslamî ji bo aboriya Vîkîngan nîşan dide, lê di heman demê de pîvan û berfirehiya van têkiliyan jî radixe ber çavan.

Belavbûn û Hejmar:

Hejmara giştî ya dirhemên Îslamî yên ku li Swêdê hatine dîtin bi qasî 83,800 e.1 Lêbelê, ev tenê beşek ji wêneyê mezin e. Li seranserê herêmeke berfireh a bakurê Ewropayê, ku Skandînavya, welatên Baltikê û beşên Rûsyayê dihewîne, bi giştî dora 850,000 pereyên îthalkirî yên ji Serdema Vîkîngan hatine dîtin, ku dirhem beşeke girîng ji wan pêk tînin.1 Hinek çavkaniyên din heta texmîna yek mîlyon dirhemên ku li Bakurê Ewropayê hatine dîtin, bilind dikin 2, ku ev yek girîngiya vê herikîna zîvê nîşan dide.

Girava Gotlandê ya Swêdê di vî warî de xwedî cihekî taybet e. Ew bi awayekî berbiçav ji hêla xezîneyên pereyan ve dewlemend e û bi serê xwe du-sê parên hemû dîtinên pereyan ên Swêdê pêk tîne, bi qasî 168,600 pereyan.¹ Ev yek destnîşan dike ku Gotland ne tenê xaleke wergirtinê bû, lê dibe ku navendeke girîng a komkirin, pêvajokirin û ji nû ve belavkirina zîvê Îslamî di nav torên bazirganiyê yên Skandînavî û Baltikê de bû. Piştî Gotlandê, parêzgeha Skåne li başûrê Swêdê bi 25,100 pereyan di rêza duyemîn de ye, û pere li her parêzgeheke Swêdê hatine dîtin.¹

Xezîneyên mezin ên dirheman bi awayekî taybetî balkêş in. Xezîneya Spillings, ku di sala 1999an de li Gotlandê hate dîtin, wekî xezîneya herî mezin a zîvê Vîkîngan a cîhanê tê zanîn. Ew ji du beşan pêk dihat bi giraniya giştî ya 67 kg zîv berî konservekirinê, û tê de 14,295 pere hebûn, ku 14,200 ji wan dirhemên Îslamî bûn.³ Xezîneyeke din a girîng, Xezîneya Sundveda ye ku di sala 2008an de li nêzîkî Stockholmê li Swêdê hate dîtin. Ev xezîne 482 pereyên zîvîn dihewîne, ku ji bilî yek pereyê Karolînjî, hemû yên mayî (481 pere) bi eslê xwe Rojhilatî ne, bi piranî ji serdema Xelîfeta Ebasî. Giraniya giştî ya vê xezîneyê nêzîkî 660 gram e.⁴ Xezîneya Hässelby ya li Gotlandê, ku tê texmîn kirin piştî sala 796/7 PZ û berî dora 825 PZ hatiye veşartin, mînakeke din a balkêş e. Ew tenê 3 dirhemên Ebasî (bi giraniya 5.4g) li gel zêdetirî 363g berhemên zîvîn ên din (gustîlk û zêr) dihewîne. Di vê xezîneyê de, giraniya berhemên çêkirî 72 carî ji giraniya pereyan zêdetir e.⁵ Ev rêje girîngiya helandina dirheman ji bo çêkirina berhemên herêmî nîşan dide.

Cureyên Dirheman û Xanedan:

Dirhemên ku li Skandînavyayê hatine dîtin bi giranî ji aliyê xelîfeyên xanedanên Emewî (661-750 PZ) û Ebasî (750-1258 PZ), û herwiha ji aliyê mîrên xanedana Samanî (819-999 PZ) ve hatine derxistin.1 Xanedana Samanî, ku li Asyaya Navîn û beşên Îranê hukum dikir, xwediyê kanên zîvê yên pir berhemdar bû, bi taybetî li herêma Panjhîrê (Efxanistana îroyîn) û li geliyê jorîn ê Çemê Zerefşanê li nêzîkî Semerqendê.6 Paytexta Samaniyan, Buxara, navendeke girîng a derxistina pereyan bû, û tê gotin ku piraniya dirhemên ku li Buxarayê dihatin derxistin, ji bo bakurê Ewropayê dihatin hinardekirin.6 Taybetmendiyeke balkêş a dirhemên Samanî ew e ku ew bi gelemperî ne bi awayekî pir baş dihatin lêdan. Gelek caran “dirhemên pirjimar” dihatin çêkirin ku giraniya wan du an sê caran ji dirhemeke normal zêdetir bû, lê bi heman qalibên piçûk dihatin lêdan. Ev yek nîşan dide ku armanca sereke ne estetîk bû, lê ew bû ku zîv wekî pîvaneke bi nirx û pêbawer were nîşankirin, ku ji bo bazirganiyê amade be.6 Ji bilî dirhemên orîjînal, texmînen 2,500 kopiyên dirheman ên ku ji aliyê Bulgarên Volgayê ve hatine çêkirin jî di nav dîtinên Swêdê de cih digirin.1 Ev yek nîşan dide ku Bulgarên Volgayê jî di vê tora bazirganiya zîvê de wekî navbeynkar an jî hilberînerên herêmî roleke girîng lîstine.

Analîzên Arkeometrîk û Ji Nû ve Helandin:

Lêkolînên arkeometrîk ên dawî, ku analîzên îzotopên serbermê û hêmanên şopîner li ser berhemên zîvîn ên Serdema Vîkîngan (wek gustîlk, bazin û zêrên din) dihewînin, dîmenek nû li ser karanîna zîvê Îslamî li Skandînavyayê zêde kirine. Van analîzan bi awayekî berbiçav nîşan didin ku gelek ji van berhemên ku bi şêwazên Skandînavî hatine çêkirin, di rastiyê de ji zîvê Îslamî yê ku ji nû ve hatiye helandin, hatine støbekirin.5 Modelekirina îzotopîk destnîşan dike ku ev zîvê Îslamî ji stokekê tê ku di nîvê yekem ê sedsala 9an de ketiye herêma navendî ya Baltikê.5

Ev dîtin du encamên pir girîng derdixe holê. Ya yekem, ew pêşniyar dike ku herikîna zîvê Îslamî ber bi Baltikê ve di destpêka sedsala 9an de (berî dora 850-860 PZ) ji ya ku tenê ji hêla hejmara dirhemên sax ve tê texmîn kirin, pir girîngtir bûye. Xuya ye ku dirhemên ku digihîştin, bi rêkûpêk dihatin helandin û ji bo çêkirina berhemên ku li gorî zewqa herêmî bûn, dihatin bikaranîn.⁵ Ev yek tê wê wateyê ku aboriya Baltikê ya destpêka sedsala 9an ji ya ku heta niha dihate texmînkirin, bi awayekî xurttir bi torên bazirganiyê yên berfireh ên Ewrasyayê ve girêdayî bû. Ya duyemîn, ev dîtin girêdayîbûna bi dirhemên saxlem ên ku heta roja îro mane wekî rêberek ji bo pîvandina asta tevlêbûna Skandînavyayê di rêyên bazirganiyê yên dûr û dirêj de, dixe bin pirsê.⁵ Mînaka xezîneya Hässelby, ku tê de giraniya berhemên çêkirî 72 carî ji giraniya pereyan zêdetir e, vê pratîka helandinê û ji nû ve bikaranînê bi awayekî berbiçav nîşan dide.⁵ Ev yek herwiha nîşan dide ku Vîkîngan zîv ne tenê wekî pere, lê di serî de wekî madeyeke xam a bi nirx ji bo pîşesaziya xwe ya zêrkeriyê didîtin.

Demnameya Herikîna Dirheman:

Li gorî tomarên heyî yên dirhemên sax, tê texmîn kirin ku dirhem ji dora sala 800 PZ dest pê kirine gihîştine herêma navendî ya Baltikê.1 Lêbelê, berî salên 830an, îtxalata wan di asteke pir kêm de bû; xezîneyên yekem ên ku bi sedan pere tê de hene, di vê demê de xuya dibin.1 Piştî du dehsalên “îstîqrara kêm-kilît” di salên 840î û 850î de, ji dora sala 860 PZ û pê de, herikîna dirheman bi awayekî berbiçav zêde bû. Ev zêdebûn bi giranî ji zîvê Ebasî pêk dihat û qonaxeke nû di peydabûna zîvê Îslamî de li Skandînavyayê nîşan da.5 Lêbelê, lûtkeya rastîn a herikîna dirheman bi destpêkirina derxistina pereyên Samanî li Asyaya Navîn ji dora sala 892 PZ û pê de dest pê kir. Di vê demê de, herikîna dirheman veguherî “lehiyeke” rastîn ku heta salên 950î dom kir.5 Ev tabloya giştî wêneyekî destpêkeke hêdî û mutewazî ya bazirganiya dirheman xêz dike, ku ji dora 860 PZ lez girt û tenê ji dora 900 PZ û pê de gihîşt pîvaneke bi rastî mezin.5 Piştî salên 950î, îtxalata dirhemên Îslamî bi awayekî berbiçav kêm bû. Li şûna wan, ji dora sala 990 PZ û pê de, pereyên ji rojavayê Ewropayê, bi taybetî pereyên Almanî û Îngilîzî, bi hejmareke mezin dest pê kirin li Skandînavyayê xuya bibin.1 Li Gotlandê, îtxalata pereyên Rojhilatî heta dora sala 1140 PZ jî berdewam kir.1

Tabloya 1: Belavbûna Xezîneyên Dirhemên Îslamî yên Hilbijartî li Skandînavyayê û Herêmên Cîran

Navê Xezîneyê	Cih (Welat/Herêm)	Dîroka Texmînî ya Veşartinê (tpq)	Hejmara Giştî ya Pereyan	Hejmara Dirhemên Îslamî	Xanedaniya Sereke ya Dirheman	Giraniya Giştî ya Zîvê (texmînî)	Çavkanî
Spillings	Gotland, Swêd	Piştî 870-871 PZ	14,295	14,200	Samanî, Ebasî	67 kg	3
Sundveda	Uppland, Swêd	Nîvê sedsala 9an PZ (herî zû)	482	481	Ebasî	660 g	4
Hässelby	Gotland, Swêd	Piştî 796/7 PZ, berî c. 825 PZ	3 (dirhem) + berhem	3	Ebasî	>368.4 g (5.4g dirhem)	5
Staraya Ladoga (zûtirîn)	Rûsya	786 PZ	31	31	Nenas	Nenas	10
Petrodvorets (Peterhof)	Rûsya	804 PZ	Kêmtirîn 34	Kêmtirîn 34	Nenas	Nenas	10
Kohtla	Estonya	837 PZ	500-600 (481 zanîn)	500-600	Nenas	Nenas	10
Gorên Vîkîngan	Halland, Swêd	795-806 PZ (ji bo perçeyek pere)	1 perçe pere + berhemên din	1 perçe (Erebî)	Nenas (Erebî)	Nenas	11

Sedema Girîngiyê: Ev tablo bi awayekî dîtbarî pîvan û belavbûna erdnîgarî ya zîvê Îslamî li Skandînavyayê û herêmên cîran nîşan dide. Ew girîngiya herêmên taybetî yên wekî Gotlandê wek navendên wergirtin û dibe ku ji nû ve belavkirina zîvê ronî dike. Herwiha, cûrbecûriya xezîneyan (mezin û piçûk, tenê pere an tevlihev bi berheman) û serdestiya xanedanên cihêreng di demên cuda de destnîşan dike. Mînak, xezîneyên zû bi piranî pereyên Ebasî dihewînin, lê xezîneyên mezin ên paşîn ên wekî Spillings bi giranî ji pereyên Samanî pêk tên, ku ev yek bi demnameya herikîna dirheman re li hev dike.

1.2. Berhemên Din ên Îslamî û Rojhilatî li Skandînavyayê

Ji bilî herikîna mezin a dirhemên zîvîn, berhemên din ên bi eslê xwe Îslamî û Rojhilatî jî rêya xwe ber bi Skandînavyayê ve dîtine, ku ev yek şahidiyê li ser cûrbecûrî û kûrahiya têkiliyên çandî û bazirganî dike.

Xeleka Bîrkayê:

Yek ji dîtinên herî balkêş û yekta xelekek zîvîn a bi qalîteya bilind e ku di gorek jinekê ya sedsala 9an de li navenda bazirganiyê ya Vîkîngan a Bîrkayê li Swêdê hatiye dîtin.12 Ev xelek bi kevirê camî yê rengîn (ku berê wekî ametîst dihat fikirîn) hatiye xemilandin, û li ser vî kevirî nivîseke bi alfabeya Kûfî ya Erebî heye. Şîroveya herî berbelav a nivîsê “il-la-lah” e, ku tê wateya “ji/bo Xwedê” an “Xwedê re”.13 Lêbelê, şîroveyên din ên wekî “ji bilî Xwedê” an jî formeke kurtkirî ya “Înşallah” (Heke Xwedê bixwaze) jî hatine pêşniyar kirin.12 Ev xelek yekem dîtina bi vî rengî ye ku li Skandînavyayê hatiye kirin; berê xelekên bi vî rengî bi piranî li Ewropaya Rojhilat dihatin dîtin.12 Ya balkêş ew e ku li ser metalê xelekê şopên lixwekirinê pir kêm in, ku ev yek destnîşan dike ku ew di navbera çêkerê xwe yê Ereb û xwediyê xwe yê dawî yê Vîkîng de xwedî hindik xwedan bûye, û dibe ku ev yek nîşana têkiliyên bazirganiyê yên rasterast an jî zincîreyên bazirganiyê yên kurt be.12 Hebûna vê xelekê di goreke jineke Vîkîng de ku bi cil û bergên kevneşopî yên Skandînavî hatiye veşartin, pirsên girîng derbarê têkiliyên çandî û wateya van berhemên biyanî ji bo Vîkîngan derdixe holê.12

Tekstîlên bi Nivîsên Kûfî:

Lêkolînên dawî yên li ser tekstîlên hevrîşimî yên ku ji gorên Serdema Vîkîngan li Swêdê (mînak, Bîrka û Gamla Uppsala) hatine derxistin, îhtimaleke balkêş derxistiye holê. Hat îddîakirin ku hin nexşên ku berê wekî motîfên tîpîk ên Vîkîngan dihatin hesibandin, dibe ku di rastiyê de karakterên Kûfî yên geometrîk bin ku navên “Allah” (Xwedê) û “Elî” (pismam û zavayê Pêxember Muhammed) vedibêjin.16 Li gorî Annika Larsson, lêkolînera sereke ya vê teoriyê, peyva “Allah” bi awayekî neynikî hatiye nivîsandin.16 Ev dîtin, heke were piştrastkirin, dê pirsên kûr derbarê têgihiştina Vîkîngan a van sembolên Îslamî û bandora gengaz a îdeolojiya Îslamî li ser adetên definê yên Vîkîngan (wek baweriya bi jiyana herheyî li cenetê û girîngiya hevrîşimê di Quranê de) derxe holê.16 Lêbelê, ev şîrove ji hêla hin lêkolînerên din ve rastî rexneyan hatiye, ku dibêjin nexş tenê geometrîk in û nivîsa Kûfî ya çargoşe heta sedsala 15an xuya nebûye, dema ku tekstîl ji sedsala 10an in [69 (Allah textile controversy), 70]. Ev nîqaş berdewam dike û girîngiya analîzên rexneyî yên delîlên arkeolojîk destnîşan dike.

Mircanên Camî:

Mircanên camî yek ji berhemên îtxalkirî yên herî berbelav bûn li Skandînavyaya Serdema Vîkîngan. Piraniya van mircanan li Rojhilata Navîn, bi taybetî li Misir, Sûriye û Îranê, dihatin hilberandin û bi rêyên bazirganiyê digihîştin Bakur.21 Mînak, mircanên ku li Komaniyê (Albanya) hatine dîtin û ji sedsala 9an mane, ji cama aşê nebatî ya soda-dewlemend a ku taybetmendiya Rojhilata Navîn û Mezopotamyayê ye, hatine çêkirin û bi tîpolojiya mircanên Îslamî re li hev dikin.22 Analîzên kîmyewî nîşan didin ku kobalta ku ji bo rengdarkirina van mircanan hatiye bikaranîn, bi zinkê re têkildar e, ku ev yek taybetmendiyeke din a çêkirina cama Îslamî ye.22 Hebûna van mircanan li Balkanan û Skandînavyayê kontrola Îslamî ya li ser hilberandin û bazirganiya mircanên camî di vê serdemê de û rola navbeynkar a Împaratoriya Bîzansê di vê bazirganiyê de piştrast dike.22

Karnelîyan û Zîv:

Ji bilî mircanên camî, mircanên ji kevirên nîv-hêja yên wekî karnelîyanê, û herwiha berhemên zîvîn (ji bilî pereyan), ji Hindistan û Îranê bi rêya bazirganên Îslamî û Rûs dihatin îtxalkirin.21 Xezîneya navdar a Honê li Norwêcê, ku ji sedsala 9an PZ maye, mircanên karnelîyan û pereyekî Erebî yê zêrîn ku wekî daliqok hatiye bikaranîn, dihewîne.21 Ev yek delîlek rasterast a têkiliyên bi Cîhana Îslamî re ye.

Seramîk û Metalên Din:

Her çend di perçeyên lêkolînê yên berdest de kêm behsa wan hatibe kirin jî, îhtîmal e ku seramîkên Îslamî û berhemên metalî yên luks ên Samanî jî beşek ji kelûpelên ku digihîştin Skandînavyayê bûne.29 Seramîkên Samanî, ku bi kalîteya xwe ya bilind û nexşên xwe yên epîgrafîk ên bi heybet navdar in, bi giranî ji bo bazara navxweyî dihatin çêkirin, lê berhemên wan ên zîvîn û tekstîlên wan hem li herêmê dihatin bikaranîn hem jî dihatin hinardekirin.32

Berhemên Bûdîst û Oryantal ên Din:

Dîtina peykerekî Bûda yê piçûk li Helgö, Swêd, ku bi eslê xwe ji Geliyê Swatê li Pakistana îroyîn tê û dibe ku 200 sal berî ku li Swêdê were veşartin hatibe çêkirin, û herwiha berhemên din ên “oryantal” ên wekî krîstala kevirî 29, berfirehiya torên bazirganiyê yên ku Vîkîngan pê ve girêdayî bûn, nîşan dide. Her çend ev berhem rasterast bi bazirganiya Îslamî ve girêdayî nebin jî, ew çarçoveya giştî ya pêwendiyên dûr û dirêj ên Skandînavyayê di Serdema Vîkîngan de xurt dikin.

Di encamê de, delîlên arkeolojîk, ji dirhemên zîvîn bigirin heta xelek û tekstîlên bi nivîsên Kûfî û mircanên îtxalkirî, wêneyekî zelal ê têkiliyên bazirganî û çandî yên di navbera Skandînavya û Cîhana Îslamî de xêz dikin. Pîvana rastîn a herikîna zîvê ya destpêkê, bi saya analîzên arkeometrîk ên li ser helandina dirheman, ji nû ve tê nirxandin û destnîşan dike ku girêdayîbûna aboriya Baltikê ya destpêkê bi torên bazirganiyê yên Ewrasyayê re dibe ku ji ya ku berê dihate fikirîn xurttir bûbe. Gotland wek navendeke sereke ya wergirtin û pêvajoykirina vî zîvî derdikeve pêş. Hebûna berhemên bi nivîsên Îslamî di gorên zû de jî nîşan dide ku bandora çandî dibe ku ji ya ku berê dihate texmînkirin zûtir û bi awayên cihêrengtir xwe nîşan dabe.

Beşa 2: Rêyên Bazirganiyê û Kelûpelên Bazirganiyê

Têkiliyên bazirganî yên di navbera Skandînavya û Cîhana Îslamî de bi rêya torên bazirganiyê yên tevlihev û dûr û dirêj pêk dihatin. Vîkîngan, bi jêhatîbûna xwe ya di keştîvanî û navîgasyonê de, karîn xwe bigihînin bazarên Rojhilata Navîn û Asyaya Navîn.

2.1. Rêyên Sereke yên Bazirganiyê yên Rojhilatê

Vîkîngan, bi taybetî Swêdiyên ku li Rojhilatê Ewropayê wekî “Rûs” dihatin nasîn, du rêyên avî yên sereke bikar anîn da ku xwe bigihînin Cîhana Îslamî û Împaratoriya Bîzansê.³⁵

Rêya Çemê Volgayê:

Ev rêya bazirganiyê ya girîng Skandînavyayê bi Deryaya Qezwînê û ji wir jî bi navendên bazirganiyê yên Xelîfeta Ebasî û Samaniyan, wek Bexda û bajarên Asyaya Navîn, ve girêdida.27 Rê bi gelemperî ji Deryaya Baltikê dest pê dikir, di Kendava Fînlandiyayê re derbas dibû, bi Çemê Neva digihîşt Gola Ladoga, û ji wir jî bi Çemê Volkhov ber bi başûr ve diçû. Piştî derbaskirina navenda bazirganiyê ya girîng Staraya Ladoga (bi Norveciya Kevin: Aldeigjuborg) û Novgorodê (Holmgaard), rê digihîşt Gola Ilmenê. Ji wir, bazirgan bi Çemê Lovatê û şaxên wê berdewam dikirin heta ku piştî portacekê (hilgirtina keştiyan li ser bejê) digihîştin çavkaniyên Çemê Volgayê.52 Rêya Volga paşê di nav axa Bulgarên Volgayê û Xaganata Xezeran re derbas dibû berî ku bigihîje Deryaya Qezwînê.

Rêya Çemê Dnîeperê (Rêya ji Varangiyan ber bi Yewnanan ve):

Ev rêya duyemîn a sereke Skandînavyayê bi Deryaya Reş û ji wir jî bi Împaratoriya Bîzansê (Konstantînopolîs) ve girêdida.35 Ew ji navendên bazirganiyê yên Skandînavî yên wekî Bîrka, Hedeby û Gotlandê dest pê dikir, di Kendava Fînlandiyayê re derbas dibû û bi Çemê Neva digihîşt Gola Ladoga. Ji wir, bi Çemê Volkhov diçû heta Novgorodê, paşê Gola Ilmenê û Çemê Lovatê. Piştî Lovatê, bi rêya Çemê Kunya û dibe ku Çemê Seryozha, û piştî portacek

Çavkanî

1. arkiv.sigtunamuseum.se, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://arkiv.sigtunamuseum.se/wp-content/uploads/2015/03/SD2009KJ.pdf
2. Dirhams for Slaves. Dirham hoards from Northern Europe, trade in Slavic slaves, and the emergence of Medieval Europe. – UKRI gateway, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://gtr.ukri.org/project/B2D7BC5D-08A8-4598-98E6-5A8FDE7E8005
3. Spillings Hoard – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Spillings_Hoard
4. Sundveda Hoard – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Sundveda_Hoard
5. The scale of dirham imports to the Baltic in the ninth century. New evidence from archaeometric analyses of early Viking-Age sil – DiVA portal, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1600797/FULLTEXT01.pdf
6. Samanid – Augustus Coins, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://augustuscoins.com/ed/Samanid/Samanid.html
7. Medieval Khurasan: Was there a silver shortage? – Islamic Ceramics Online, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://islamicceramics.ashmolean.org/Samanids/shortage.htm
8. Viking period amulet research reveals ancient trade routes across Poland | NCBJ, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.ncbj.gov.pl/en/news/viking-period-amulet-research-reveals-ancient-trade-routes-across-poland
9. Arabic Coins as a Silver Source for Slavonic and Scandinavian Jewellers in the Tenth Century AD – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/290738307_Arabic_Coins_as_a_Silver_Source_for_Slavonic_and_Scandinavian_Jewellers_in_the_Tenth_Century_AD
10. Dirham Hoards from the Gulf of Finland Region – Brill, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://brill.com/display/book/edcoll/9789004328471/B9789004328471-s012.pdf
11. Vast Viking burial ground with ship burials uncovered in Halland, Sweden, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://archaeologymag.com/2024/10/viking-burial-ground-uncovered-in-halland/
12. Indigenization: The Birka Arabic Ring – Making the Viking Age, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://commons.princeton.edu/makingvikings/indigenization/indigenization-the-birka-arabic-ring/
13. (PDF) Analysis and Interpretation of a Unique Arabic Finger Ring …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/272754681_Analysis_and_Interpretation_of_a_Unique_Arabic_Finger_Ring_from_the_Viking_Age_Town_of_Birka_Sweden
14. http://www.researchgate.net, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/272754681_Analysis_and_Interpretation_of_a_Unique_Arabic_Finger_Ring_from_the_Viking_Age_Town_of_Birka_Sweden#:~:text=Age%20(A.D.%20793%E2%80%93-,1066)%20trading%20center%20of%20Birka%2C%20Sweden.,Allah%E2%80%9D.
15. An analysis of a 9th century engraved silver ring from Sweden has revealed evidence of close contacts between Viking Age Scandinavians and the Islamic world. The ring is set with a piece of imported coloured glass that is inscribed with Arabic writing that reads “For/To Allah”. : r/history – Reddit, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.reddit.com/r/history/comments/2z7ztx/an_analysis_of_a_9th_century_engraved_silver_ring/
16. Exhibition: Viking Age patterns may be Kufic script – Uppsala University, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.uu.se/en/news/2017/2017-10-03-exhibition-viking-age-patterns-may-be-kufic-script
17. The Vikings and the Islamic world – Saudi Gazette, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://saudigazette.com.sa/article/645671
18. Why these Viking burial clothes had inscriptions to Allah and Ali – The Local Sweden, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.thelocal.se/20171012/why-viking-burial-clothes-contained-inscriptions-to-allah-and-ali
19. Exhibition: Viking Age patterns may be Kufic script – Uppsala University, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.uu.se/en/press/press-releases/2017/2017-10-02-exhibition-viking-age-patterns-may-be-kufic-script
20. erişim tarihi Ocak 1, 1970, httpss://saberandscroll.scholasticahq.com/article/28589-from-raiders-to-traders-the-viking-arab-trade-exchange/attachment/71941.pdf
21. Viking Beads and Necklaces – Viking Answer Lady Webpage, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://www.vikinganswerlady.com/vikbeads.shtml
22. The trade of glass beads in early medieval Illyricum: towards an …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6743683/
23. (PDF) The trade of glass beads in early medieval Illyricum: towards an Islamic monopoly, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/322437594_The_trade_of_glass_beads_in_early_medieval_Illyricum_towards_an_Islamic_monopoly
24. Viking Glass Bead Jewelry – A Window into the Nordic Past – Battle-Merchant, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.battlemerchant.com/en/blog/viking-glass-bead-jewelry-a-window-into-the-nordic-past
25. Tag: Bækkegård (Bornholm) – text and trowel, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://textandtrowel.wordpress.com/tag/baekkegard-bornholm/
26. Byzantine and Islamic Artefacts in Scandinavian Burial Contexts by © Elsa A. Simms a Thesis submitted to the School of Graduate – Memorial University Research Repository, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://research.library.mun.ca/14988/1/thesis.pdf
27. Baltic Finnic and Scandinavian Social Interaction in the Fur-hunting North, c AD 700–1200, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00766097.2024.2427530
28. ️Archaeology of the Viking Age Unit 12 – Viking Legacy: Impact on Modern Archaeology – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://library.fiveable.me/archaeology-of-the-viking-age/unit-12
29. Trade centers and emporia | Archaeology of the Viking Age Class Notes – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://library.fiveable.me/archaeology-of-the-viking-age/unit-4/trade-centers-emporia/study-guide/Gp2RzlE1mSGh2zlP
30. Silver Hoards – text and trowel, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://textandtrowel.wordpress.com/tag/silver-hoards/
31. 4. Viking Period trade and communication in the Vinjefjord and Hemnfjord areas – NTNU Open, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://ntnuopen.ntnu.no/ntnu-xmlui/bitstream/handle/11250/3178177/From%2Blife%2Bto%2Bdeath%2Bkap4.pdf?sequence=1&isAllowed=y
32. Samanid Silver and Trade along the Fur Route – Brill, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://brill.com/downloadpdf/book/edcoll/9789004250345/B9789004250345_003.xml
33. The Impact of Samanid Metalworking on Vikings Through the Fur Route Trade, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://nbsh.basu.ac.ir/article_2097.html?lang=en
34. The Viking Age is undergoing a revisionist transformation | Aeon Essays, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://aeon.co/essays/the-viking-age-is-undergoing-a-revisionist-transformation
35. Long-distance trade routes | Archaeology of the Viking Age Class Notes – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://library.fiveable.me/archaeology-of-the-viking-age/unit-4/long-distance-trade-routes/study-guide/RamsYmqXaTH1bvaK
36. coins used by rus’/varangians during the viking age – Università degli Studi di Trieste, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://sites.units.it/nummuslab/it/training/files/Molin_NummusLab.pdf
37. Vikings in the East eLibrary – Silk Road Virtual Museum, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://silkroadvirtualmuseum.com/vikings-in-the-east-elibrary/
38. Varangians – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Varangians
39. Trade during the Viking Age – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Trade_during_the_Viking_Age
40. The Viking trade route: from raids to trading empires – Battle-Merchant, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.battlemerchant.com/en/blog/the-viking-trade-route-from-raids-to-trading-empires
41. Viking Trade Routes: Navigation & Commerce | Vaia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.vaia.com/en-us/explanations/history/viking-history/viking-trade-routes/
42. ️Archaeology of the Viking Age Unit 4 – Viking Trade and Economic Networks – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://library.fiveable.me/archaeology-of-the-viking-age/unit-4
43. Viking Traders: From Scandinavia to Byzantium – TheWarriorLodge, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://thewarriorlodge.com/blogs/news/vikingtraders
44. The Silk Road – AWS, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://webunwto.s3-eu-west-1.amazonaws.com/imported_images/49892/final_the_vikings_and_the_silk_road_digital_leaflet.pdf
45. Towns and Trading in the Viking Age – Hurstwic, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.hurstwic.org/history/articles/daily_living/text/Towns.htm
46. Viking Traders: How Exactly Did They Trade? – History on the Net, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.historyonthenet.com/vikings-as-traders
47. Environment and Trade: Viking Age (article) | Khan Academy, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.khanacademy.org/humanities/world-history/medieval-times/environment-and-trade/a/environment-and-trade-viking-age
48. Viking Trade Routes: Navigation & Commerce | StudySmarter, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.studysmarter.co.uk/explanations/history/viking-history/viking-trade-routes/
49. Viking Trade Networks: Routes & Commodities | Vaia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.vaia.com/en-us/explanations/history/viking-history/viking-trade-networks/
50. Overview of Viking Trading and Exchange Networks – ThoughtCo, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.thoughtco.com/viking-trading-and-exchange-networks-173147
51. Viking Trade Routes: Scandinavia to the New World – SocialStudiesHelp.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://socialstudieshelp.com/viking-trade-routes-scandinavia-to-the-new-world/
52. Volga trade route – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Volga_trade_route
53. Route from the Varangians to the Greeks – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Route_from_the_Varangians_to_the_Greeks
54. They Came From The North – The Cross Section, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://crosssection.gns.wisc.edu/2015/11/18/they-came-from-the-north-by-ryan-gesme/
55. en.wikipedia.org, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Volga_trade_route#:~:text=Furthermore%2C%20the%20Volga%20connected%20merchants,steel%20from%20the%20Middle%20East.
56. About: Volga trade route – DBpedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://dbpedia.org/page/Volga_trade_route
57. Viking shipping routes: trade and discovery routes | Battle-Merchant, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.battlemerchant.com/en/blog/the-viking-shipping-routes-trade-and-discovery-routes
58. Viking Trade Goods: Routes, Merchandise | Vaia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.vaia.com/en-us/explanations/history/viking-history/viking-trade-goods/
59. The Vikings in the East – ASNC Viking Age, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.asncvikingage.com/vikings-east
60. When Viking Kings and Queens Ruled Medieval Russia – History.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.history.com/articles/vikings-in-russia-kiev-rus-varangians-prince-oleg
61. Foreign trade of medieval Novgorod – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Foreign_trade_of_medieval_Novgorod
62. Vikings and the Fur Trade: Exchange and Autonomy beyond Western Europe, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://wittprojects.net/ojs/index.php/whj/article/download/231/163/187
63. Bulgar Factories (Trading Posts) in the Kama River Area as a Factor of Adjustment to Feudalism – ERIC, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1119291.pdf
64. Vikings in the East: From Vladimir the Great to Vladimir Putin – History is Now Magazine, Podcasts, Blog and Books, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://www.historyisnowmagazine.com/blog/2025/4/24/vikings-in-the-east-from-vladimir-the-great-to-vladimir-putin
65. http://www.ssoar.info, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/document/83118/1/ssoar-balticreg-2022-3-martynov_et_al-The_Route_from_the_Varangians.pdf
66. Khazars – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Khazars
67. Volga Bulgaria – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Volga_Bulgaria
68. Kiev Decline, Slavic Tribes, Mongol Invasion – Russia – Britannica, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/place/Russia/The-decline-of-Kiev
69. Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.wikipedia.org/
70. Buried Evidence: Islamic Viking Burial Garments – Muslim HeritageMuslim Heritage, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://muslimheritage.com/islamic-viking-burial-garments/