Cudahî, Bandora Civakî û Pêşveçûna Hemdem

1. Destpêk (Pêşgotin)

Girava Balî, wek perçeyek ji komgirava Endonezyayê, xwedî taybetmendiyeke çandî û olî ya berbiçav e. Tevî ku Endonezya welatê herî mezin ê misilman ê cîhanê ye, Balî wek giraveke ku piraniya xelkê wê (nêzîkî 86.9% – 87.91%) li ser ola Hindu ne, derdikeve pêş.¹ Ev yek ji sedemên sereke ye ku Balî xwedî mîrateyeke çandî ya yekta ye, ku tê de sîstemeke stratîfîkasyona civakî ya bi navê sîstema kastê roleke navendî dilîze. Sîstema kastê ya Balî, ku bi navê Caturwangsa (çar wangsa ango komên baviksalarî) tê zanîn, civakê dike çar beşên sereke yên hîyerarşîk.² Her çend di serdema modern de bandora vê sîstemê di hin waran de kêm bûbe jî, ew hîn jî bi awayekî kûr bandorê li ser têkiliyên civakî, merasîmên olî, ziman û jiyana rojane ya Balîyan dike.⁵

Ev gotara akademîk armanc dike ku sîstema kastê ya li Balî bi awayekî berfireh analîz bike. Ew ê li ser koka dîrokî ya sîstemê, avahiya wê ya Caturwangsa, cudahiyên wê yên bingehîn ji sîstema kastê ya Hindistanê, bandora wê ya li ser jiyana civakî û çandî, û veguherînên ku di serdema hemdem de derbas dike, raweste. Sîstema kastê ya Balî, her çend ji Hinduîzma Hindî îlhama xwe girtibe jî, taybetmendiyên xwe yên cihêreng pêş xistiye, nemaze di warê hişkbûn, livîna civakî û pratîkên cudakariyê de.² Ev sîstem ne tenê strûktûreke civakî ye, lê di heman demê de bi felsefeya Balî ya Tri Hita Karana (hevsengiya di navbera mirovan, xwezayê û hêza xwedayî de) ve jî bi awayekî kûr girêdayî ye.³ Rapor dê vekole ka ev sîstem çawa di bin bandora faktorên dîrokî û hemdemî de guheriye û hîn jî di pêvajoyeke guherînê de ye.

Paradokseke balkêş di sîstema kastê ya Balî de tê dîtin: ji aliyekî ve, ew wekî bermahiyek dîrokî ya ku girîngiya wê di jiyana rojane ya modern de kêm dibe tê dîtin ⁵; ji aliyê din ve, ew hîn jî wekî hêzeke civakî ya ku bi awayekî kûr bandorê li jiyanê dike, bi taybetî di warê rîtuelan û etîketa zimanî de, berdewam dike.⁸ Ev tengezariya di navbera kevneşopî û modernîteyê de yek ji mijarên navendî yên vê lêkolînê ye. Bandora kastê ne yekalî ye; ew di warên cuda yên jiyanê de bi awayên cuda xwe nîşan dide, ku ev yek analîzeke nûansî û piralî hewce dike. Wekî din, nasnameya Balî bi awayekî xurt bi sîstema kastê ve girêdayî ye, lê ev girêdan bi xwe di bin nîqaşê de ye. Pirsa “Balîbûn çi ye?” bi awayekî kûr bi têgihiştin û qebûlkirina sîstema kastê ve girêdayî ye.¹⁰ Ji ber vê yekê, her guhertinek di sîstema kastê de ne tenê guhertineke civakî ye, lê di heman demê de kêşeyek li dijî têgihiştinên bingehîn ên nasnameya çandî ya Balî ye.

2. Kok û Pêşketina Dîrokî ya Sîstema Kastê li Balî

Kokên sîstema kastê ya Balî tevlihev in û encama pêvajoyeke dîrokî ya dirêj in ku tê de bandorên cihêreng li ser hev kom bûne.

Bandora Hinduîzma Hindî û Kevneşopiyên Vedîk

Sîstema kastê ya Balî, di bingeha xwe de, ji Hinduîzma Hindî îlhama xwe digire û heta radeyekê sîstema kastê ya Hindistanê dişibîne.² Koka vê sîstemê digihîje nivîsarên Vedîk ên kevnar, bi taybetî Rig Veda, ku tê de behsa çar dabeşên mezin ên civaka Arî (varna) tê kirin: Brahmana (kahîn), Kshatriya (şervan û rêvebir), Vaishya (bazirgan), û Shudra (karker û xizmetkar).³ Di destpêkê de, ev dabeşkirin bêtir li ser bingeha pîşe û jêhatîbûnê bû û ne sîstemeke kastê ya girtî û hişk bû; livîna di navbera varnayan de mimkun bû.³ Ev têgihiştina destpêkê ya Hinduîzmê bi rêya bazirganî û têkiliyên çandî gihîştiye Balî.

Delîlên Stratîfîkasyona Civakî ya Berî-Hindu li Balî

Girîng e ku were destnîşankirin ku beriya hatina Hinduîzmê jî li Balî formên stratîfîkasyona civakî hebûne. Çavkanî destnîşan dikin ku rengekî sîstema kastê ya xwecihî beriya pejirandina baweriya Hindu li giravê hebûye, û ev yek jî bandor li ser şekildana sîstema heyî kiriye.² Lêkolînên arkeolojîk, nivîsên kevnar û vegotinên dîrokî yên devkî nîşan didin ku nifûsa xwecihî ya Balî piştî sedsala 5an a Zayînî bi rêwiyên ji Javayê re, ku ramanên Hindu û Budîst, ziman û formên rêxistina siyasî anîne, ketine têkiliyên zêde.¹² Ev nîşan dide ku sîstema kastê ya Balî ne tenê kopiyeke sîstema Hindî ye, lê belê sentezeke ji bandorên derve û strûktûrên civakî yên xwecihî ye.

Rola Bandora Java ya Majapahit di Şekildana Sîstema Heyî de

Qonaxeke diyarker di pêşketina sîstema kastê ya Balî de bandora Împaratoriya Majapahit a Javayê bû. Sîstema kastê piştî bicihbûna kahînên payebilind ên Hindu yên ku di sedsala 15an de, dema ku Îslam li Javayê bi lez belav dibû, ji Javayê reviyan û hatin Balî, şeklê xwe yê dawî girt.⁸ Kesayetek navendî di vê pêvajoyê de Dang Hyang Nirartha ye, ku wekî bav û kalê gelek eşîrên Brahmanên Şîvaîst ên Balî tê hesibandin.⁸

Malbata qraliyeta Majapahit, ku red kiribû Îslamê qebûl bike, bi anîna sîstemeke kastê ya birêkûpêktir bo Balî tê hesibandin.⁵ Fetihkirina Balî ji hêla hêzên Majapahit ve di sala 1343an de û koçberiya paşê ya esilzade, kahîn, hunermend û rewşenbîrên Hindu-Javaî, formeke bihêztir û birêkûpêktir a Hinduîzmê û sîstema kastê anî Balî.¹³ Di vê serdemê de, têgihên wekî Triwangsa (sê kastên jorîn) û Jaba (gelêrî) xurttir bûn û hîyerarşiya civakî zelaltir bû. Ev bandora Majapahit bû ku Hinduîzm û sîstema kastê di strûktûra civakî, pratîkên olî û hunerên Balî de bi cih kir û şeklê wê yê yekta yê îroyîn da.¹³

Bandora Kolonyalîzma Holandî li ser Fermîbûn û Hişkbûna Kastê

Hatiana Holandiyan û serdema kolonyalîzmê qonaxeke din a girîng di pêşketina sîstema kastê de pêk anî. Pratîkên îdarî yên kolonyal ên Holandî, bi awayekî neyekser, bûn sedema hişkbûn û fermîbûna zêdetir a sîstema kastê li civaka Balî.¹⁵ Dema ku Holandî gihîştin Balî, ew bi civakeke çandinî ya birincê re rû bi rû man ku li dora qesrên mîran (puri) û malên Brahmanan (gria) birêxistinkirî bû, ku tê de hêza siyasî û giyanî bi hev ve girêdayî bûn.⁸

Lêkolînerê wekî Geoffrey Robinson destnîşan dike ku di serdema kolonyal de, belavbûna nehevseng a axê, pozîsyona bihêz a qralên herêmî di bin sîstema rêveberiya nerasterast a Holandî de, û birêkûpêkkirina têkiliyên kastê ji hêla îdareya kolonyal ve, nakokiyên nû di nav civaka Balî de derxistin û sînorên kastê zelaltir kirin.¹⁶ Ev nîşan dide ka hêzên derve çawa dikarin bandorê li ser sîstemeke xwecihî bikin û wê ber bi formeke hişktir ve bibin, ku dibe ku ji cewhera wê ya orîjînal a nermtir cuda be.

Pêşketina sîstema kastê ya Balî, bi vî awayî, ne pêvajoyeke yekalî ya wergirtina ji Hindistanê bû. Belkû, ew pêvajoyeke lajwerdî ya danûstandinê bû ku tê de hêmanên xwecihî yên berî-Hindu, bandorên xurt ên Hindu-Java yên serdema Majapahit, û paşê jî polîtîkayên kolonyal ên Holandî li ser hev kom bûn û şekil dan sîstemê. Ev “lajwerdîbûn” û adaptasyona li gorî şert û mercên herêmî sedema sereke ya cudahiyên wê yên berbiçav ji sîstema kastê ya Hindistanê ye. Ji destpêkê ve, sîstema kastê ya Balî bi hêz û rêveberiyê ve girêdayî bûye, ne tenê bi pîşeyan. Rola Majapahit di anîna esilzadeyan û avakirina padîşahiyan de, û paşê jî rola Holandiyan di xurtkirina vê girêdanê de bi rêya rêveberiya nerasterast, krîtîk bû. Ev yek bingehekê ji bo têgihiştina ka çima guhertinên di hêza siyasî û aborî de, wekî ku di serdema modern de têne dîtin, rasterast bandorê li sîstema kastê dikin, datîne.

3. Avahiya Sîstema Kastê ya Balî: Caturwangsa

Sîstema kastê ya Balî, ku wekî Caturwangsa (çar wangsa ango “reng” an komên baviksalarî) tê zanîn, bingeha stratîfîkasyona civakî ya kevneşopî li giravê pêk tîne. Ev sîstem civakê dike çar beşên sereke yên hîyerarşîk, ku her yek ji wan xwedî rol, berpirsiyarî û kevneşopiyên navlêkirinê yên taybet e.

Çar Kastên Sereke: Brahmana, Satria, Wesia, û Sudra

Çar kastên sereke, li gorî rêza hîyerarşîk ji ya herî bilind heta ya herî nizm, ev in ²:

1. Brahmana (Kahîn): Kasta herî bilind e. Bi kevneşopî, endamên vê kastê kahîn, mamosteyên olî, û şêwirmendên giyanî ne.² Ew berpirsiyarê sereke yê rêvebirina merasîmên olî yên girîng in, wekî merasîmên paqijkirinê (melukat), merasîmên mirinê (ngaben), û festîvalên mezin ên wekî Galungan û Kuningan.² Zanîna wan a li ser nivîsarên pîroz û rîtuelan ji bo domandina jiyana olî ya Balî krîtîk e. Kevneşopiyên navlêkirinê ji bo mêran “Ida Bagus” û ji bo jinan “Ida Ayu” an “Dayu” ne.²
2. Satria (Şervan û Esilzade): Kasta duyemîn a di hîyerarşiyê de ye. Bi kevneşopî, ev kasta şervanan, esilzadeyan, û malbatên qraliyetê bû.² Ew berpirsiyarên rêveberî û parastina civakê bûn. Gelek Satriayên Balî koka xwe digihînin Padîşahiya Gelgel, ku yek ji padîşahiyên herî girîng ên dîrokî yên Balî bû.² Sernavên wekî “Tjokorda”, “Anak Agung”, û “Dewa Agung” bi vê kastê ve girêdayî ne.²
3. Wesia (Bazirgan û Karbidest): Kasta sêyemîn e, ku bi kevneşopî ji bazirgan, karsaz û karbidestên îdarî pêk dihat.² Tê gotin ku Wesia bi eslê xwe ji Javayê, bi taybetî di serdema Majapahit de, hatine Balî.² Sernavên wekî “Gusti”, “Ngurah”, “Dewa”, û “Sang” bi vê kastê re têkildar in.⁵ Di destpêkê de, dibe ku hemû endamên vê komê wekî “Gusti” hatibin binavkirin.²
4. Sudra (Gelêrî, Karker): Kasta herî nizm û herî mezin a nifûsê ye. Bi kevneşopî, Sudra cotkar, karker, û kesên ku ji sê kastên din re xizmet dikirin, bûn.³ Ew wekî Jaba (derveyî) jî têne nasîn. Endamên kasta Sudra sernavên kastê yên taybet li pêşiya navên xwe bikar naynin. Li şûna wê, navên wan bi gelemperî li gorî rêza zayîna wan di malbatê de têne danîn: Wayan an Putu ji bo zarokê yekem, Made an Kadek ji bo yê duyem, Nyoman an Komang ji bo yê sêyem, û Ketut (bi wateya “yê dawî”) ji bo zarokê çarem.⁵

Triwangsa li hemberî Jaba/Sudra

Cudahiya herî bingehîn di sîstema kastê ya Balî de di navbera sê kastên jorîn, ku bi hev re wekî Triwangsa (“sê gel”) an Menak (“esilzade”) têne zanîn, û kasta Sudra, ku wekî Sudrawangsa an Jaba (“derveyî” an gelêrî) tê binavkirin, heye.⁷ Ev cudahiya bingehîn a statuyê ye ku piraniya têkiliyên civakî û hîyerarşîk li Balî diyar dike.⁷ Balkêş e ku hin çavkanî destnîşan dikin ku di pratîkê de, sîstema çaralî dibe ku bi bandor sêalî be, ji ber ku îro kêm eşîr hene ku bi eşkereyî îdîa dikin ku ew ji kasta Wesia ne.⁸ Ev yek cudahiya di navbera Triwangsa (wek komeke elît a yekgirtîtir) û girseya mezin a Jaba/Sudra de hîn girîngtir dike.

Belavbûna Demografîk a Kastan

Kasta Sudra pirraniya mezin a nifûsa Balî pêk tîne. Li gorî çavkaniyên cihêreng, rêjeya Sudrayan di navbera 90% û 95% de diguhere.⁵ Ev tê wê wateyê ku Triwangsa (Brahmana, Satria, û Wesia bi hev re) tenê beşeke biçûk a nifûsê, bi qasî 5% heta 10%, pêk tînin.

Tablo 1: Belavbûna Ji Sedî ya Texmînkirî ya Kastan li Balî

Kasta	Rêjeya Ji Sedî ya Texmînkirî ya Nifûsê (%)	Çavkanî (Mînak)
Brahmana	Beşek ji 5-10% a Triwangsa	7
Satria	Beşek ji 5-10% a Triwangsa	7
Wesia	Beşek ji 5-10% a Triwangsa; kêm tê dîtin	7
Triwangsa Giştî	5-10%	7
Sudra (Jaba)	90-95%	5

Ev tablo bi awayekî dîtbarî newekheviya hejmarî ya di navbera kastan de nîşan dide. Fêmkirina ku zêdeyî 90% ji nifûsê Sudra ne, ji bo têgihiştina gelek aliyên din ên sîstemê, wekî girîngiya etîketa zimanî, sedemên derketina tevgerên reformê yên Sudra, û awayê xebitandina têkiliyên patron-şagirt, bingehîn e. Ev serdestiya hejmarî ya Sudrayan dibe ku yek ji faktorên ku nahêle sîstema Balî bi qasî ya Hindistanê hişk û cudaker be.

Sîstema navlêkirinê ya li Balî ne tenê nîşaneke pasîf a kastê ye, lê di heman demê de mekanîzmayeke çalak e ji bo domandina sînorên kastê û hîyerarşiyê di têkiliyên rojane de. Nav û sernav yekser û bi awayekî berbiçav statuya civakî radigihînin û bandorê li ser awayê axaftin û tevgerê dikin.² Gava ku kesek bi navekî wekî “Ida Bagus” an “Anak Agung” tê nasîn, ew yekser bendewariyên etîketê yên taybet diafirîne. Ji ber vê yekê, sîstema navlêkirinê ji bo xurtkirina rojane ya hîyerarşiya kastê roleke bingehîn dilîze, heta ku cudakariyên pîşeyî yên kevneşopî lawaz dibin jî.

4. Berawirdkirina Sîstema Kastê ya Balî û Hindistanê

Her çend sîstema kastê ya Balî ji Hinduîzma Hindî îlhama xwe girtibe û hin taybetmendiyên hevpar parve bike jî, ew di gelek aliyan de ji sîstema kastê ya Hindistanê cuda dibe. Fêmkirina van hevşibî û cudahiyan ji bo têgihiştina cewhera yekta ya sîstema Balî girîng e.

Kokên Hevpar û Çarçoveya Têgihîştî (Varna)

Her du sîstem ji têgîna kevnar a Hindî ya Varna (“reng” an “sinif”, ku bi gelemperî wekî kast tê wergerandin) koka xwe digirin.² Ev têgîn civakê dike çar beşên sereke: Brahmana (kahîn û zanyar), Kshatriya (şervan û rêvebir), Vaishya (bazirgan û xwedî ax), û Shudra (karker û xizmetkar). Ev çarçoveya bingehîn di her du sîsteman de jî tê dîtin, her çend bi rastnivîsîn, bilêvkirin û hin adaptasyonên herêmî (mînak, Satria, Wesia, Sudra li Balî).¹⁷

Cudahiyên Sereke

Tevî vê bingeha hevpar, cudahiyên girîng di navbera her du sîsteman de hene:

1. Hişkbûn û Cudakariya Civakî:

• Sîstema kastê ya Hindistanê bi gelemperî wekî “tevlihevtir, berfirehtir û hişktir” tê dîtin.⁷ Li Hindistanê, têgîna “destnedayînê” (bi referansa komên Dalit) û cudakariya tund a li dijî kastên ku wekî “nizm” têne hesibandin, pir berbiçav e û di dîrokê de bûye sedema dûrxistineke mezin a civakî û aborî.²⁰
• Li Balî, her çend hîyerarşî û cudahiyên statuyê hebin jî, sîstem bi awayekî berbiçav kêmtir hişk e. Cudakarî bi giranî û bi awayekî sîstematîk li dijî kastên nizmtir, bi taybetî Sudrayan, nayê kirin.² Pirsgirêka sereke di têkiliya navbera kastan de ne dûrketina ji ber têgîna “nepaqijiyê” ye, wekî ku li Hindistanê tê dîtin, lê belê bêtir etîket û rêzgirtina li gorî statuyê ye.⁸

2. Livîna Civakî:

• Li Hindistanê, livîna civakî di navbera kastan de bi kevneşopî pir kêm bûye û statuya kastê bi giranî ji hêla zayînê ve tê destnîşankirin û nayê guhertin.²⁰
• Li Balî, her çend statuya kastê bi mîrasî be jî ⁷, sîstem ji ya Hindistanê “heriktir” xuya dike.⁷ Di serdema Vedic a destpêkê de, ku tê texmînkirin bandor li Balî jî kiriye, livîna di navbera varnayan de li ser bingeha jêhatîbûn û pîşeyê mimkun bû.³ Di serdema modern de jî, bi pêşketina perwerdehiyê û derfetên nû yên aborî re, livîna civakî li Balî ji ya berê zêdetir dibe, her çend ev yek rasterast statuya kastê neguherîne jî.⁶

3. Têgihên Paqijî/Nepaqijiyê û Têkiliya Civakî:

• Li Hindistanê, têgihên paqijî û nepakijiya rîtuelî roleke navendî di parastina sînorên kastê û rêkûpêkkirina têkiliyên navbera-kastan de dilîzin. Têkilî û xwarina bi endamên kastên “nizm” re dikare bibe sedema “gemarîbûna” rîtuelî.
• Li Balî, ev têgihên paqijî/nepakijiyê bi heman tundiyê nayên sepandin. Mirovên ji kastên cuda bi hev re civakî dibin, di merasîman de cih digirin û heta rîtuelan jî parve dikin.⁸ Têkiliya civakî ne li ser bingeha dûrketina tund a ji ber nepakijiyê ye.

4. Rola Ziman di Nîşankirina Kastê de:

• Yek ji cudahiyên herî berbiçav ên sîstema Balî bikaranîna astên cihêreng ên zimanê Balî ye (Sor Singgih) ji bo axaftina bi endamên kastên cuda re. Ev astên zimanî (wekî basa alus – zimanê bilind/rêzdar, basa madia – zimanê navîn, û basa kasar – zimanê nizm/gelêrî) yekser statuya axaftvan û guhdar nîşan didin.² Ev ji cudakariya pîşeyî ya hişk a ku li Hindistanê tê dîtin, di serdema modern a Balî de, dibe ku cudakerek statuyê yê girîngtir be.
• Li Hindistanê, her çend zarava û sosyolektên ku bi kastan ve girêdayî ne hebin jî, ew bi qasî sîstema zimanî ya hîyerarşîk a Balî ne fermî û berbiçav in di nîşankirina statuya kastê ya yekser di her têkiliyê de.

Cudahiyên di navbera sîstema kastê ya Balî û Hindistanê de ne tenê di dereceyê de ne (mînak, Balî “kêmtir hişk” e), lê di heman demê de di cewher û fonksiyonê de ne. Li Balî, sîstema kastê bêtir wekî rêkxistineke civakî ji bo parastina etîket, rêzgirtin, û rolên rîtuelî dixebite, ne ku ewqas wekî mekanîzmayeke ji bo cudakariya tund û dûrxistina li ser bingeha nepakijiyê. Ev yek dibe ku ji ber bandora xurt a kevneşopiyên xwecihî yên berî-Hindu, felsefeya Tri Hita Karana ku tekezî li ser hevsengî û harmoniyê dike, û her weha ji ber serdestiya hejmarî ya mezin a kasta Sudra be. Elîteke biçûk a Triwangsa dibe ku nekaribe heman asta kontrol û dûrxistinê li ser girseyeke ewqas mezin ferz bike, bi taybetî di civakekê de ku têkiliyên patron-şagirt û hevkariya komunal (wek di saziyên banjar û subak de) girîng in. Ev faktor bi hev re bûne sedem ku sîstema Balî rêyeke cuda ji ya Hindistanê bişopîne.

5. Bandora Sîstema Kastê li ser Jiyana Civakî û Çandî

Sîstema kastê ya Balî, tevî guhertinên ku di serdema modern de derbas kiriye, hîn jî bandoreke kûr û berfireh li ser gelek aliyên jiyana civakî û çandî ya giravê dike. Ev bandor ji têkiliyên rojane bigire heta merasîmên olî û pratîkên zewacê xwe nîşan dide.

Têkiliyên Civakî yên Rojane, Etîket, û Kodên Zimanî

Bandora herî berbiçav a sîstema kastê di strûktûra civakî ya Balî de û di awayê têkiliya mirovan a rojane de xuya dike.⁶ Pozîsyona kastê ya kesekî hîyerarşiya civakî diyar dike û rasterast bandorê li ser etîket û awayê axaftinê dike. Bikaranîna astên cihêreng ên zimanê Balî (Sor Singgih) ji bo nîşandana rêzgirtinê û naskirina statuya kastê ya kesê ku pê re tê axaftin, yek ji stûnên sereke yên vê sîstemê ye.² Bi kevneşopî, kesek ji kasta Sudra dê bi zimanê Balî yê bilind (basa alus) bi endamekî Triwangsa (Brahmana, Satria, an Wesia) re biaxive, dema ku endamê Triwangsa dibe ku bi zimanê Balî yê nizm (basa kasar) an navîn (basa madia) bersiv bide da ku serweriya xwe ya statuyê nîşan bide.⁵

Lêbelê, îro rewş hinekî guheriye. Piraniya Balîyan, nemaze nifşên nû, dibe ku bi tevahî zimanê “pîroz” an “Balîya bilind a tevlihev” nizanibin, û bi gelemperî zimanê Balî yê navîn an jî zimanê Endonezyayî (ku astên hîyerarşîk tê de nîn in) di têkiliyên rojane de bikar tînin, nemaze li bajarên mezin an di navbera kesên ku hev baş nas nakin.² Tevî vê yekê, di çarçoveyên fermîtir an di navbera kesên ku statuya kastê ya hev dizanin de, hîn jî baldariyek ji bo bikaranîna zimanê guncaw heye. Mînakên ku karmendên Sudra ji ber ku nizanin çawa bi rêkûpêk bi zimanê bilind bi serkarekî Satria re biaxivin, ji xebatê dûr dikevin, an jî kesekî Sudra yê dewlemend ku neçar dimîne bi zimanê bilind bi garsonekî Brahman re biaxive, aloziyên van kodên zimanî di serdema modern de radixin ber çavan.⁸ Ev rêzikên zimanî yên tevlihev ne tenê ji bo parastina hîyerarşiyê ne, lê di heman demê de wekî mekanîzmayeke ji bo “rêvebirina” têkiliyên civakî di civakeke ku tê de têkiliya navbera-kastan neçarî û rojane ye (berevajî dûrketina tund a li Hindistanê) kar dikin. Ziman dibe amûrek ji bo nîşandana rêzgirtinê û di heman demê de ji bo naskirina statuyê bêyî ku hewce bike têkiliya fizîkî were qutkirin.

Rola Navendî ya Kastê di Merasîm û Rîtuelên Olî de

Kast di merasîm û ayînên olî yên Balî de roleke navendî û girîng dilîze.³ Her kast di merasîmên kevneşopî an rîtuelên olî de berpirsiyarî û rolên cuda digire ser xwe.⁶ Bi taybetî kasta Brahmana, ji ber zanîn û pisporiya xwe ya di warê nivîsarên pîroz û rîtuelan de, ji bo pêkanîna kar û rîtuelên taybetî û rêvebirina merasîmên mezin têne gazî kirin.² Ew bûyerên mezin ên giyanî yên wekî Ngaben (merasîma şewitandina cenazeyan), festîvalên Galungan û Kuningan, û ayînên paqijkirinê yên li perestgehan bi rê ve dibin.⁶ Kahînên Brahman (pedanda) ayînên dawî di merasîmên cenazeyan de pêk tînin, ava pîroz (tirta) amade dikin, û rîtuelên paqijkirinê yên mal û civakê dikin.² Ev rol ne tenê girîngiya olî ya kastê nîşan dide, lê di heman demê de hîyerarşiya civakî jî di çarçoveya pîroziyê de xurt dike.

Pratîkên Zewacê

Zewac li Balî qadeke din e ku sîstema kastê bi kevneşopî bandoreke xurt lê kiriye.⁶ Bi kevneşopî, zewacên endogamî (zewaca di nav heman kastê de) dihatin tercîhkirin da ku “paqijiya” kastê û hevsengiya civakî û olî were parastin.³ Zewacên navbera-kastan (eksogamî), nemaze di navbera jineke ji kasteke bilind û mêrekî ji kasteke nizm de (pratiloma), wekî tabû dihatin dîtin û dikaribûn bibin sedema encamên civakî yên giran.³

• Anuloma: Zewaca di navbera mêrekî ji kasteke bilindtir û jineke ji kasteke nizmtir de. Di vê rewşê de, statuya jinê hinekî bilind dibe, û ew dikare hin sernavên nû werbigire, lê bi gelemperî ew bi tevahî nagihîje kasta mêrê xwe.⁵
• Pratiloma: Zewaca di navbera jineke ji kasteke bilindtir û mêrekî ji kasteke nizmtir de. Ev wekî zewaca ku statuya civakî ya jinê û malbata wê kêm dike tê dîtin.²⁴ Di dîrokê de, jinên Brahmana yên ku bi mêrên ji kastên nizmtir re dizewicîn, bi cezayên pir giran re rû bi rû diman, di nav de merasîma “Patiwangi” ku tê de ew dikaribûn werin kuştin, xeniqandin, an ji civakê werin îzolekirin.⁵ Îro, ev cezayên fizîkî yên tund êdî bi gelemperî nayên sepandin, ji ber ku ew li dijî prensîbên Hindu yên wekî Tri Hita Karana û Tri Kaya Parisudha (sê kirinên paqij) têne dîtin. Lêbelê, jina ku zewaceke weha dike hîn jî neçar e ku sernavê xwe yê kastê berde û statuya wê dadikeve asta mêrê xwe.² Her çend zewacên navbera-kastan di serdema modern de zêdetir bûne û hinekî bêtir tên qebûlkirin jî, hîn jî bendewariyeke çandî ya xurt ji bo lihevhatina kastê di zewacê de heye, û hin malbat hîn jî nirxên kastê yên kevneşopî di zewacê de diparêzin.⁶ Guherîna cezayên ji bo zewaca pratiloma ji cezayên fizîkî yên tund ber bi windakirina sernavê ve, ne tenê nermbûneke sîstemê ye, lê di heman demê de adaptasyoneke wê ye li hemberî nirxên Hindu yên nûjenkirî û zextên civakî. Ev nîşan dide ku sîstem ne statîk e, lê di bin bandora dîskursên exlaqî û civakî de diguhere, her çend hîyerarşiya bingehîn a kastê (bi taybetî ji bo jinan) hîn jî tê parastin.

Bandor li ser Perwerdehî, Pîşe, û Statuya Sosyo-Ekonomîk

Di warê perwerdehî û kariyerê de, her çend sîstema kastê êdî rasterast pîşeyan bi qasî berê sînordar neke jî, hin şopên bandora wê hîn jî têne dîtin. Mînak, hin rolên olî yên taybet hîn jî bi giranî ji hêla endamên kasta Brahmana ve têne dagirtin.⁶ Lêbelê, di serdema modern de, bi berfirehbûna derfetên perwerdehiyê re, kesên ji hemû kastan xwedî gihîştineke zêdetir a perwerdehî û kariyerên cihêreng in, ku ev yek rê li ber livîna civakî ya vertîkal vedike.⁶ Perwerdehiyê bi taybetî derfet daye gelek kesên ji koma Jaba (gelêrî) ku perwerdehiyê bibînin û di civakê de pozîsyonên bilindtir bi dest bixin.²²

Balkêş e ku di sîstema kastê ya Balî de, rutbe û sernavê kastê ne her gav dewlemendî an hêza aborî garantî dike. Hatine rapor kirin ku hin endamên kasta Triwangsa wekî karkerên kirêkirî ji bo endamên dewlemendtir ên kasta Jaba dixebitin.⁷ Ev yek nîşan dide ku statuya aborî û statuya kastê ne her gav bi hev re dimeşin û dikarin ji hev cuda bin. Tevî vê yekê, bi gelemperî, kastên bilind ji hêla dîrokî ve xwedî pozîsyonên hêz û otorîteyê bûne, dema ku kastên nizmtir dibe ku bi derfetên kêm ên pêşketinê re rû bi rû mane.³ Derbarê xwedîderketina li axê de, çavkaniyên berdest daneyên îstatîstîkî yên rasterast li ser belavbûna xwedîderketina li axê li gorî kastê li Balî pêşkêş nakin, lê rastiya ku hin Jabayên dewlemend hene û hin Triwangsa ji bo wan dixebitin, destnîşan dike ku Jaba jî dikarin xwediyê axê bin.

Têkiliya Kastê bi Adat (Qanûna Adetî) re

Adat (qanûna adetî) li Balî roleke bingehîn di birêvebirina jiyana gund, rêkûpêkkirina têkiliyên civakî, birêvebirina çavkaniyên komunal (wekî sîstemên avdanê yên subak), û çareserkirina nakokiyan de dilîze. Saziyên adat ên Balî, wekî desa adat (gundê adetî), banjar (gundik an civata taxê), û subak, bi awayekî tevlihev bi saziyên fermî yên dewletê (dinas) re tevdigerin.²⁵ Van saziyên adat xwedî kodên xwe yên adetî ne (awig-awig) ku maf û berpirsiyariyên endaman diyar dikin.²⁵

Qanûna zewacê ya adat li Balî, wekî ku li jor hate behs kirin, bi sîstema kastê ve bi xurtî girêdayî ye.²³ Mînak, V.E. Korn, yek ji lêkolînerên destpêkê yên adata Balî, destnîşan kiriye ku li gorî adat, mêrek dikare ji kasta xwe tenê jinekê û ji her kasteke di bin kasta xwe de jî jinekê bîne.²⁶ Di çareserkirina nakokiyan de, nemaze nakokiyên li ser axê an mijarên din ên civakî, serokên adat û meclîsên gund roleke navendî dilîzin. Lêbelê, girîng e ku were zanîn ku adat her gav ne bêalî ye û dikare ji bo xurtkirina newekheviyên civakî yên heyî, di nav de yên li ser bingeha kastê, û parastina hêza elîtên kevneşopî jî were bikaranîn.²⁷ Tevî ku adat roleke bingehîn di jiyana gund de dilîze, potansiyela wê ya ji bo xurtkirina newekheviyên li ser bingeha kastê û hêza elîtan heye. Ev tê wê wateyê ku her hewldanek ji bo reformkirina sîstema kastê divê bi awayekî krîtîk li rola adat û ka ew çawa dikare ji bo domandina statukoyê were bikaranîn jî binêre. Têkiliya di navbera kast û adat de ne tenê li ser pratîkên kevneşopî ye, lê di heman demê de li ser hêz û kontrolê ye.

6. Sîstemên Kastê û Stratîfîkasyona Civakî li Cîhanê: Mînakên Berawirdî

Ji bo ku sîstema kastê ya Balî baştir were fêm kirin, berawirdkirina wê bi sîstemên din ên stratîfîkasyona civakî yên li cîhanê re kêrhatî ye. Ev berawirdkirin dikare alîkariya ronîkirina taybetmendiyên yekta yên sîstema Balî û her weha xalên wê yên hevpar bi formên din ên hîyerarşiya civakî re bike.

Berawirdiyeke Kurt bi Sîstema Feodal a Ewropî re

Sîstema feodal a ku di Serdema Navîn de li Ewropayê serdest bû, hin hevşibiyan bi sîstemên kastê re nîşan dide, lê di heman demê de xwedî cudahiyên girîng e jî.

• Hevşibî: Her du sîstem xwedî hîyerarşiyên civakî yên hişk bûn ku tê de statu û rola kesan bi giranî ji hêla zayînê ve dihat destnîşankirin.²⁸ Li Ewropayê, padîşah û esilzade li jora pîramîda civakî bûn, li pey wan oldar (ruhbanî), û di binî de jî gundî û serf hebûn.²⁸ Her du sîstem bi baweriyên olî û çandî yên serdest dihatin meşrûkirin; li Hindistanê/Balî bi têgîna dharma (erk û qanûna kozmîk), û li Ewropayê bi têgîna “mafê Xwedayî” yê padîşahan.²⁸ Di her du sîsteman de jî livîna civakî (derbasbûna ji çîneke civakî bo ya din) pir kêm û dijwar bû.²⁸
• Cudahî: Feodalîzm bi giranî li ser têkiliyên di navbera padîşahan û esilzadeyên xwedî ax de bû; ew bi qasî sîstemên kastê kûr neçû nav hemû beşên civakê û hemû pîşeyan.²⁹ Sîstemên kastê, bi taybetî ya Hindistanê, bi tabûyên xurt ên li ser zewaca derveyî-kastê (endogamî) û têkiliyên navbera-kastan ên pir fermîkirî û sînordarkirî têne diyar kirin. Ev di feodalîzmê de ne ewqas tund bû; zewacên di navbera çînên cuda de, her çend ne gelemperî bin jî, ji bo berjewendiyên siyasî an aborî dikaribûn pêk werin.²⁹ Feodalîzm bêtir wekî sîstemeke çînî bû ku tê de hinek livîn, nemaze bi rêya ketina nav refên Dêrê, mimkun bû.²⁹ Sîstemên kastê ne hewce ye ku bi xwedîderketina li axê ve bi awayekî rasterast girêdayî bin (her çend dikarin bandorê lê bikin) û bêtir bi dabeşkirina mirovan li gorî pîşe û “paqijiya” rîtuelî têne diyar kirin.²⁹

Berawirdiyeke Kurt bi Sîstema Burakumin a Japonî re

Sîstema Burakumin li Japonya mînakeke din a stratîfîkasyona civakî ya li ser bingeha zayînê ye ku bi cudakariyeke tund re rû bi rû maye.

• Hevşibî: Burakumin li Japonya, mîna Dalitên li Hindistanê, wekî kasta herî nizm an jî komeke “derqestî” dihatin hesibandin û bi gelemperî wekî “destnedayî” dihatin binavkirin.³⁰ Ew ji ber karên xwe (wekî qesabî, çermkerî, karkerên goristanan, û darveker) ku di çarçoveya baweriyên Budîst û Şîntoîst de wekî “nepak” dihatin dîtin, dihatin cudakirin.³⁰ Ew wekî nepak û gemarî dihatin dîtin, bi gelemperî neçar diman ku li deverên îzolekirî (bi navê buraku ango gundik) bijîn, û statuya wan mîrasî bû.³⁰ Zewaca bi Burakumin re ji bo kesên ji statuyeke bilindtir bi tundî nedihat fikirîn û ew ji gelek warên jiyana civakî û olî dihatin dûrxistin.³⁰
• Cudahî (bi sîstema Balî re): Sîstema kastê ya Balî, tevî ku hîyerarşîk e, bi gelemperî têgîna “destnedayînê” an jî îzolasyona tund a civakî ya wekî ya Burakumin an Dalitan nîşan nade.² Li Balî, wekî ku hate gotin, pirsgirêka sereke di têkiliyên navbera-kastan de etîketa zimanî û rêzgirtina li gorî statuyê ye, ne dûrketina ji ber nepakijiya rîtuelî.⁸ Burakumin, mîna Sudrayên Balî, ji hêla etnîkî, olî, an zimanî ve ne komeke bi tevahî cihê ne ji piraniya Japoniyan.³¹ Lêbelê, asta stigmatîzasyon, cudakarî û dûrxistina civakî ya ku Burakumin pê re rû bi rû mane, ji ya Sudrayên Balî pir tundtir û kûrtir xuya dike.

Tablo 2: Berawirdkirina Taybetmendiyên Sereke yên Sîstemên Stratîfîkasyona Civakî

Taybetmendî	Sîstema Kastê ya Balî	Sîstema Kastê ya Hindistanê	Feodalîzma Ewropî	Sîstema Burakumin (Japonya)
Bingeha Stratîfîkasyonê	Zayîn, Wangsa (koma baviksalarî), rolên rîtuelî	Zayîn, Varna û Jati, paqijiya rîtuelî	Zayîn, xwedîderketina li axê, têkiliyên leşkerî-xizmetê	Zayîn, pîşeyên “nepak”
Hişkbûn	Navîn; kêmtir hişk ji Hindistanê 2	Pir hişk 7	Hişk, lê bi îstîsnayan (Dêr) 29	Pir hişk 30
Livîna Civakî	Kêm, lê ji Hindistanê zêdetir; zêdebûn di serdema modern de 6	Pir kêm, hema hema tune 20	Pir kêm, lê mimkun bi rêya Dêrê 29	Hema hema tune bi kevneşopî 30
Têgîna Paqijî/Nepakijiyê	Kêm pêşketî; etîket girîngtir e 8	Pir pêşketî û navendî 20	Ne faktoreke sereke	Pir pêşketî û navendî (“nepak”, “gemarî”) 30
Rola Olê di Meşrûkirinê de	Bilind (Hinduîzma Balî, Tri Hita Karana) 3	Pir bilind (Hinduîzm, Dharma, Karma) 20	Bilind (Xirîstiyanî, “Mafê Xwedayî”) 28	Bilind (Budîzm/Şîntoîzm – pîşeyên li dijî prensîban) 30
Rêzikên Zewacê	Endogamî tercîhkirî; Anuloma/Pratiloma bi encamên cuda 5	Bi tundî endogamî; zewaca derveyî-kastê tabû 20	Zewacên çînî gelemperî, lê ne bi qasî kastê hişk 29	Bi tundî endogamî; zewaca bi derve re tabû 30
Cudakariya Pîşeyî	Kêm di serdema modern de; rolên rîtuelî hîn girîng 6	Bilind bi kevneşopî; hin pîşe ji bo kastên taybet 20	Erê, li gorî çînê (şervan, oldar, gundî) 28	Pir bilind; pîşeyên taybet sedema statuya derqestî 30

Ev tablo nîşan dide ku dema “kast” wekî têgîneke giştî ji bo hîyerarşiyên li ser bingeha zayînê tê bikaranîn, mekanîzmayên taybetî yên domandinê (wekî ziman û rîtuel li Balî, xwedîderketina li axê di feodalîzmê de, an pîşeyên “nepak” ji bo Burakumin) û asta dûrxistina civakî bi awayekî berbiçav diguherin. Ev tekez dike ku divê her sîstem di çarçoveya xwe ya çandî-dîrokî ya taybet de were fêm kirin. Sîstema kastê ya Balî, bi giraniya xwe ya li ser etîketa zimanî û rola rîtuelî li şûna dûrxistina tund a li ser bingeha nepakijiyê, dibe ku ji sîstemên hişktir ên wekî ya Hindistanê an Burakumin re ji bo adaptasyona li hemberî modernîzasyon û globalîzasyonê xwedî “nermbûneke” zêdetir be. Ev “nermbûn” dikare rave bike ka çima sîstem, tevî ku diguhere, hîn jî di civaka Balî de bi awayekî berbiçav berdewam dike.

7. Veguherînên Hemdemî, Nîqaş û Tevgerên Reformê

Sîstema kastê ya Balî ne statîk e; ew di bin bandora hêzên modernîzasyon, globalîzasyon, perwerdehiyê, û tûrîzmê de guhertinên girîng derbas dike. Ev guhertin bûne sedema nîqaşên kûr li ser rola û pêşeroja kastê di civaka Balî de.

Bandora Modernîzasyon, Globalîzasyon, Perwerdehî, û Tûrîzmê

Di serdema modern de, bandora sîstema kastê li Balî di gelek waran de kêm bûye û sînorên kastê nermtir bûne.⁶ Pêşketina perwerdehiyê derfetên nû ji bo kesên ji hemû kastan vekiriye, û bajarvanî û globalîzasyon jî têkiliyên civakî yên kevneşopî guherandine.⁶ Nirxên wekî wekhevî û hevkariyê di civaka Balî ya hemdem de girîngiyeke zêdetir bi dest xistine.⁶

Bikaranîna zimanê Endonezyayî wekî zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê, ku tê de astên hîyerarşîk ên zimanê Balî (Sor Singgih) nîn in, hestek bêalîbûn û wekheviyê di têkiliyên giştî de pêş xistiye.⁸ Wekî din, pêşketina tûrîzmê, ku sektora aborî ya sereke ya Balî ye ¹, bandoreke mezin li ser strûktûra civakî kiriye. Gelek kesên ji kasta Jaba (Sudra) bi rêya karên di sektora tûrîzmê de dewlemendî bi dest xistine. Di heman demê de, hin malbatên esilzade yên Triwangsa, nemaze Satria, ji ber lêçûnên mezin ên merasîmên cenazeyan ên bi prestîj (ngaben), ku bi kevneşopî nîşaneke statuyê ne, ji hêla aborî ve lawaz bûne.⁸ Ev yek bûye sedem ku dewlemendî û hêza aborî êdî ne tenê di destê Brahmanan û mîrên esilzade de be, û ev yek hîyerarşiya kevneşopî dihejîne.⁸ Wêjeya Balî ya hemdem jî van têkiliyên di navbera mêvandarên Balî û tûrîstan de, û bandora tûrîzmê li ser nasnameya Balî, dike mijar.³²

Hilweşîna Sînorên Kastê yên Kevneşopî û Bilindbûna Sîstemeke li ser Bingeha Çînê

Wekî encama van guhertinan, sîstema kastê, ku berê bi fonksiyonên xwe yên çandinî û siyasî yên orîjînal ve girêdayî bû, hêdî hêdî lawaz dibe, heta li gundan jî. Ew êdî ne faktora yekane an sereke ya diyarkirina statu û hêzê ye. Li şûna wê, ew dibe tenê yek amûrek di nav torên eşîrî, dewlemendiya bidestxistî, û zanînê de ji bo bidestxistina hêza aborî, ku niha bingeha îdîayên modern ên statu û prestîjê pêk tîne.⁸ Bi gotineke din, sîstemeke çînî ya li ser bingeha serkeftina aborî û perwerdehiyê hêdî hêdî cihê sîstema kastê ya kevneşopî digire, an jî bi kêmanî pê re dikeve pêşbaziyê.⁸

Dijberî li dijî Statuya Kastê ya Mîrasî û Bangên ji bo Reformê

Pêşketina civakî ber bi sîstemeke çînî ve, bi neçarî bûye sedema zêdebûna dijberî û pirsyarkirina prensîba statuya kastê ya mîrasî.⁸ Ev yek di dîroka nêzîk a Balî de bi awayên cuda xwe nîşan daye:

• Rola Rêxistinên Reformîst ên Hindu (mînak, Parisada Hindu Dharma): Piştî bûyerên siyasî yên 1965-66an û tepeserkirina tevgerên çepgir (yên ku di destpêkê de ramanên wekhevî û dadmendiya civakî li dijî sîstema kastê pêş dixistin), rexnegir û reformxwazan rêyeke nû ji bo pêşxistina wekheviyê bi rêya reformîzma Hindu dîtin.8 Argumana sereke ew bû ku li gorî Hinduîzma “rastîn” a ku di pirtûkên Vedîk ên Hindistanê de hatiye diyarkirin, tiştekî bi navê statuya kastê ya mîrasî û neguherbar tune. Li gorî vê şîroveyê, kasta rastîn a kesekî divê li ser bingeha kar û jiyana wî ya rastîn be, ne ku tenê li ser bingeha zayînê.8 Mînak, kesek bi kirinên xwe yên şervanî an rêveberî dibe Satria, û kesek bi jiyana xwe ya giyanî û perwerdehiya olî dibe Brahmana.
  Parisada Hindu Dharma Indonesia (PHDI), ku saziya herî bilind a fermî ya Hindu li Endonezyayê ye, ev şîroveya nû û demokratîktir a kastê pejirand. Encameke pir girîng a vê yekê ew bû ku ji bo kesek bi fermî bibe kahînek payebilind (pedanda an dwijati – “du caran ji dayik bûyî”), êdî ne hewce ye ku ew bi eslê xwe ji malbateke Brahmana ya kevneşopî be. Perwerdehiya olî ya guncaw û pêkanîna merasîmeke medwijati (merasîma destnîşankirina wek kahîn) ya rast êdî wekî pîvanên sereke hatin qebûlkirin.8 Ev yek rê li ber derketina kahînên nû ji komên eşîrî û kastên cuda vekir, wekî Rsi ji bo Satriayan, û Empu an Begawan ji bo hin komên Sudra.8 Lêbelê, ev şîrove û pratîkên nû ji hêla hemû Balîyan ve nehatin qebûlkirin. Di nav PHDI bi xwe de jî li ser vê mijarê perçebûn çêbû; yek beş piştgirî da demokratîzekirina kastê û rê li ber kahînbûna kesên ne-Brahman vekir, dema ku beşek din parast ku kast bi zayînê tê destnîşankirin.8
• Perspektîfên Rewşenbîrên Balî û Rêxistinên Sivîl: Rewşenbîr û tevgerên reformê yên li Balî di dîrokê de di dijberîkirina sîstema kastê ya kevneşopî û pêşxistina ramanên wekheviyê de roleke girîng lîstine.⁸ Her çend çavkanî bi hûrgilî behsa navên rêxistinên sivîl (NGO) ên hemdem ên ku rasterast li ser reforma kastê dixebitin nakin jî, tevlêbûna nûnerên NGOyan di pêvajoyên amadekirina yasayan de ³⁴ û çalakiya NGOyên jîngehparêz ên wekî Walhi û ForBALI ³⁵ ku carinan bi daxwazên dadmendiya civakî re dikevin têkiliyê, nîşan dide ku civaka sivîl li Balî çalak e û potansiyela wê heye ku bandorê li nîqaşên civakî bike.
• Dengên ji Komên Kastê yên Cuda (bi taybetî Sudra): Di dîrokê de, komên Sudra hewl dane ku li dijî newekheviyên kastê dengê xwe bilind bikin. Mînakeke girîng tevgera Surya Kanta ye ku di sala 1925an de li Singaraja ji hêla komeke ciwanên xwenda yên ji kasta Sudra ve hate damezrandin. Armanca wan ew bû ku li dijî muameleya tercîhî ya koma Triwangsa ji hêla rêveberiya qraliyetê û kolonyal ve bisekinin û wekheviya mafan ji bo hemû Balîyan bêyî ferqa kastê biparêzin. Wan rojnameyeke bi heman navî weşandin ku tê de rexne li cudahiyên kastê û îmtiyazên kastê digirtin, daxwaza hêsankirina merasîmên olî dikirin da ku barê aborî yê gelêrî sivik bibe, û banga nermkirina têkiliyên civakî, nemaze di warê ziman, cilûberg, û rêzikên zewaca navbera-kastan de, dikirin.³⁶ Wekî bertek, koma Triwangsa rojnameyeke hevrik bi navê Bali Adnyana weşand, ku tê de diparast ku konsepta kastê bingeha civaka Balî ye.³⁶ Ev nîqaşên dîrokî hîn jî di çarçoveya siyaseta nasnameyê ya heyî ya li Balî de, wekî tevgera Ajeg Bali (parastina çanda Balî), girîngiya xwe diparêzin.³⁶ Îro, hin kesên ji kasta Sudra yên ku ji hêla aborî ve serkeftî bûne (“Sudra Kaya”) dibe ku hewl bidin ku nasnameya xwe ya kastê veşêrin an jî girîngiya wê kêm bikin.³³

Têgihên Heyî yên Kastê

Lêkolînên hemdem destnîşan dikin ku sîstema kastê li Balî êdî ne faktora yekane an diyarker a serkeftina aborî an civakî ye di serdema modern de.⁹ Lêbelê, ew hîn jî bi awayekî berbiçav bandorê li awayê ragihandinê, têkiliyên civakî, û hin pratîkên çandî û olî dike, û şopên wê hîn jî di jiyana rojane ya herêmî de têne dîtin. Di nav civaka Balî de li ser rola û girîngiya kastê nêrînên cihêreng hene. Hin Balîyî, nemaze yên ji nifşên kevntir an jî yên ku ji statuya xwe ya kastê sûd werdigirin, pir alîgirê rê û rêbazên kevn in û bandorên erênî yên ku sîstemê li ser pêşketina jiyan û çanda Balî kiriye destnîşan dikin. Yên din, nemaze nifşên nû, kesên ku ji ber kastê rastî newekheviyê hatine, an jî yên ku di bin bandora ramanên wekheviyê de ne, tercîh dikin ku van sîsteman ji bo sîstemên vekirîtir û wekhevtir ji holê rakin an jî bi awayekî radîkal reform bikin.²

Derketina “Sudra Kaya” (Sudrayên dewlemend) û ketina hin Triwangsa di nav feqîriyê de nakokiyeke bingehîn di navbera statuya kastê ya mîrasî û statuya aborî ya bidestxistî de diafirîne.⁷ Ev yek ne tenê hîyerarşiya kevneşopî dihejîne, lê di heman demê de dibe sedema tengezarî û nerehetiyên civakî, wekî ku di mînakên bikaranîna ziman de tê dîtin.⁸ Ev “nehevhatina statuyê” dibe ku hêzeke ajoker a girîng be li pişt guhertinên hemdemî û daxwazên ji bo reformê. Wekî din, dîskursa li ser Ajeg Bali (parastina çanda Balî), her çend bi gelemperî bi armancên erênî yên parastina çandî ve girêdayî be jî, potansiyel heye ku ji hêla komên elît ve were bikaranîn ji bo parastina hêmanên kevneşopî yên sîstema kastê li dijî reforman, bi argumana ku ev hêman beşek bingehîn ji “nasnameya Balî” ne.³⁶ Ev yek aloziyeke din li nîqaşên reformê zêde dike û destnîşan dike ku têkoşîna li ser kastê di heman demê de têkoşînek li ser pênasekirina nasnameya Balî ye.

8. Encam (Dawîgotin)

Sîstema kastê ya li Balî, ku wekî Caturwangsa tê zanîn, fenomeneke civakî ya tevlihev û piralî ye ku bi sedsalan e jiyana li giravê şekilandiye û hîn jî bandora xwe didomîne. Tevî ku kokên wê di Hinduîzma Hindî de ne, sîstema Balî bi awayekî yekta pêş ketiye, ku tê de hêmanên xwecihî yên berî-Hindu, bandorên xurt ên Hindu-Java yên serdema Majapahit, û polîtîkayên kolonyal ên Holandî li ser hev kom bûne. Ev pêşveçûna lajwerdî bûye sedem ku sîstema Balî ji ya Hindistanê di warên girîng de cuda bibe: ew bi gelemperî kêmtir hişk e, têgîna “destnedayînê” an nepakijiya rîtuelî ya tund tê de ne ewqas navendî ye, û cudakariya herî berbiçav bêtir di etîketa zimanî û rolên rîtuelî de xwe nîşan dide ne ku di dûrxistina civakî ya tund de.

Bandora sîstema kastê li ser jiyana civakî û çandî ya Balî kûr û berfireh e. Ew hîn jî bandorê li têkiliyên rojane, awayê axaftinê, merasîmên olî yên girîng (wekî ngaben), û pratîkên zewacê dike. Her çend zewacên navbera-kastan zêdetir bûne û cezayên dîrokî yên tund ji bo zewaca pratiloma hatine nerm kirin jî, bendewariyên çandî yên li ser lihevhatina kastê hîn jî hene. Di warê aborî de, statuya kastê êdî ne garantiya dewlemendî an hêzê ye, û derketina “Sudra Kaya” (Sudrayên dewlemend) hîyerarşiya kevneşopî dihejîne. Adat (qanûna adetî) jî di birêvebirina jiyana gund û parastina hin normên civakî de, ku carinan bi kastê re têkildar in, roleke girîng dilîze, lê di heman demê de potansiyela wê heye ku newekheviyan xurt bike.

Di serdema hemdem de, sîstema kastê ya Balî di bin zexteke mezin a guhertinê de ye. Modernîzasyon, globalîzasyon, perwerdehiya berfireh, û bandora tûrîzmê bûne sedema lawazbûna sînorên kastê yên kevneşopî û bilindbûna sîstemeke civakî ya ku bêtir li ser bingeha çîn û destkeftiyên takekesî ava dibe. Ev yek bûye sedema nîqaşên kûr û tevgerên reformê. Rêxistinên wekî Parisada Hindu Dharma Indonesia (PHDI) hewl dane ku sîstemê ji hundir ve reform bikin, bi taybetî bi ji nû ve şîrovekirina têgîna kastê li ser bingeha kar û jêhatîbûnê ne ku tenê zayînê, û bi vî awayî rê li ber kahînbûna kesên ne-Brahman vekirine. Lêbelê, ev reform bi tevahî nehatine qebûlkirin û tengezariyên di navbera parêzvanên kevneşopiyê û reformxwazan de berdewam dikin. Dengên ji koma Sudra, ku piraniya mezin a nifûsê pêk tînin, di dîrokê de (wekî tevgera Surya Kanta) û îro jî, di pirsyarkirina newekheviyên kastê de girîng in.

Pêşeroja sîstema kastê ya Balî dê bi îhtîmaleke mezin ne hilbijartineke yekalî ya di navbera “parastina tam” û “rakirina tam” de be. Belkû, ew ê pêvajoyeke berdewam a “ji nû ve danûstandin”, “adaptasyon”, û “ji nû ve şîrovekirinê” be. Sîstem dibe ku formên nû yên sembolîktir werbigire ku tê de hêmanên kevneşopî bi awayên ku bi nirx û rastiyên hemdem re li hev dikin, ji nû ve têne pênase kirin. Rola zêde ya kesên ne-Brahman di kahîntiyê de û girîngiya kêm a kastê di diyarkirina serkeftina aborî de mînakên vê meylê ne. Lêbelê, ji ber girêdana wê ya kûr bi nasnameya çandî, olî, û dîroka Balî re, ne mimkûn e ku sîstema kastê di demek nêzîk de bi tevahî ji holê rabe. Têkoşîna di navbera daxwazên ji bo wekheviyê û hewldanên ji bo parastina “nasnameya Balî” (ku carinan ji bo parastina statukoyê tê bikaranîn) dê di salên pêş de jî berdewam bike û şeklê pêşeroja civaka Balî diyar bike. Ji ber ku piraniya mezin a nifûsê Sudra ne, û ji ber ku perwerdehî û derfetên aborî ji bo wan zêde dibin, deng û ajansa Sudrayan dê di vê pêvajoya guhertin û adaptasyonê de roleke her ku diçe girîngtir bilîze.

Çavkanî

1. Bali – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Bali
2. Understanding The Balinese Caste System: Four Castes Of Bali – FINNS Beach Club, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://finnsbeachclub.com/guides/caste-system-bali/
3. The Fascinating Caste and Clan System in Balinese Religion, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://baligram.me/blog/the-fascinating-caste-and-clan-system-in-balinese-religion
4. The Caste And Clan System In Balinese Religion – Baligram Magazine, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://simons127.sg-host.com/heritage/balinese-religion/caste-and-clan-system/
5. Caste System in Bali | Brahmana, Ksatria, Wesya, and Sudra, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://bali.com/bali/travel-guide/culture/caste-system-in-bali/
6. The Influence of the Caste System in Bali on Daily Life – Stekom, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://stekom.ac.id/en/article/the-influence-of-the-caste-system-in-bali-on-daily-life
7. CASTE AS MANIFESTED IN THE INDONESIAN SOCIETY – Universiti Kebangsaan Malaysia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.ukm.my/jatma/wp-content/uploads/makalah/SARI/SARI-1985-0301-05.pdf.pdf
8. The Caste System in Today’s Bali – NOW! Bali, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.nowbali.co.id/the-caste-system-in-todays-bali/
9. The Significance of the Caste System of Balinese in the Modern Era: A Discourse of Cultural Communication | Sihombing | Komunitas – unnes, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://journal.unnes.ac.id/nju/komunitas/article/view/35985
10. The Social Stratification System in Forming a Balinese Identity | Jurnal Kajian Bali (Journal of Bali Studies) – OJS Unud, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://ojs.unud.ac.id/index.php/kajianbali/article/view/106087
11. The Social Stratification System in Forming A Balinese Identity – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/379887688_The_Social_Stratification_System_in_Forming_A_Balinese_Identity
12. Balinese – Summary – eHRAF World Cultures, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://ehrafworldcultures.yale.edu/cultures/of07/summary
13. Balinese Hinduism – History and Source – Bali Travel Guide, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://bali.com/bali/travel-guide/culture/balinese-hinduism/
14. Brief History of Bali & the Balinese, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://bali.com/bali/travel-guide/culture/brief-history-of-bali/
15. War without End: Status Dynamics in a – Balinese Village and Beyond – ANU Open Research, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://openresearch-repository.anu.edu.au/server/api/core/bitstreams/343e920e-2b12-4b42-a6d5-c1626c2f219b/content
16. Geoffrey Robinson, The dark side of paradise; Political violence in Bali. Ithaca/London: Cornell University Press, 1995, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://repub.eur.nl/pub/6350/3392.pdf
17. Balinese Hinduism – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Balinese_Hinduism
18. Balinese caste system – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Balinese_caste_system
19. Balinese Hinduism Caste and Social Order – Southeast Asia Study Away Program Blog, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://blogs.missouristate.edu/studyaway-cpham/2016/03/26/balinese-hinduism-caste-and-social-order/
20. Caste Systems | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/political-science/caste-systems
21. Caste system in India – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_India
22. e Impact of Education on Social Mobility in North Bali in the Early XX Century – unnes, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://journal.unnes.ac.id/nju/index.php/paramita/article/viewFile/29742/pdf
23. MARRIAGE LAW AND DIVORCE BASED ON ADAT LAW IN BALI – Neliti, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://media.neliti.com/media/publications/149109-EN-marriage-law-and-divorce-based-on-adat-l.pdf
24. Social Changes of Traditional Rules in Facing Contemporary Developments: A Sociological Study of Intercaste Marriage in Balinese, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://cdn.undiknas.ac.id/repository/REPO-16086295817774734.pdf
25. Adat and Dinas – Brill, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://brill.com/edcollchap/book/9789004488144/B9789004488144_s010.pdf
26. Can Local Law Prevent Polygamy? – Atlantis Press, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.atlantis-press.com/article/25905493.pdf
27. (PDF) Informal Dispute Resolution Based on Adat Case Study: Land Dispute at the District of Soa, Ngada Regency, Flores, Indonesia – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/260983422_Informal_Dispute_Resolution_Based_on_Adat_Case_Study_Land_Dispute_at_the_District_of_Soa_Ngada_Regency_Flores_Indonesia
28. The Hindu Caste System and the European Feudal System: [Essay Example], 656 words, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://gradesfixer.com/free-essay-examples/the-hindu-caste-system-and-the-european-feudal-system/
29. What’s the difference between feudalism and caste system? [Archive] – Giant in the Playground Forums, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://forums.giantitp.com/archive/index.php/t-505979.html
30. A History of the Untouchables: The Buraku and the Dalit Katelyn Coyle The Buraku of Japan and the Dalit of India remain the lowe – Digital Showcase @ University of Lynchburg, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://digitalshowcase.lynchburg.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1036&context=agora
31. Burakumin and Human Rights (Chapter 18) – The New Cambridge History of Japan, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/new-cambridge-history-of-japan/burakumin-and-human-rights/27D0065CE985326D138C303C42F5B800
32. Literary Tourism: Maintaining Balinese Identity in ‘Host-Guest’ Interaction in Short Stories by Balinese Writers – Semantic Scholar, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://pdfs.semanticscholar.org/2b77/baaefc7b2b191512d20d4a6377a5b0fde979.pdf
33. The Significance of the Caste System of Balinese in the Modern Era: A Discourse of Cultural Communication – Semantic Scholar, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://pdfs.semanticscholar.org/a4eb/3a53b060647f44fb7b90a8b0ddcc328a0046.pdf
34. Contemporary Bali: Contested Space and Governance [1st ed.] 978-981-13-2477-2, 978-981-13-2478-9, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://dokumen.pub/contemporary-bali-contested-space-and-governance-1st-ed-978-981-13-2477-2-978-981-13-2478-9.html
35. Social Movements and Climate Adaptation: The Provincial Politics of Coastal Reclamation in Indonesia | Perspectives on Politics – Cambridge University Press & Assessment, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/social-movements-and-climate-adaptation-the-provincial-politics-of-coastal-reclamation-in-indonesia/9B7C6C080DDE924AC34ECCCB79E2DDEF
36. Bali Adnyana Versus Surya Kanta Balinese Culture Dynamics Perspective – HM Publishers, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://journal.hmjournals.com/index.php/JMCC/article/download/636/1000/3449
37. In the Name of Adat: Regional Perspectives on Reform, Tradition, and Democracy in Indonesia1 | Modern Asian Studies, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/in-the-name-of-adat-regional-perspectives-on-reform-tradition-and-democracy-in-indonesia1/7FA038B1E85D9259A2A002DDCABC182A