1. Pêşgotin: Împarator Norton I – Kesayetek Bêhempa di Dîroka San Franciscoyê de

Joshua Abraham Norton, kesayetekî dîrokî yê ku di nîveka sedsala 19-an de li San Franciscoyê derket holê, bi îlana xwe ya wekî “Împarator Norton I, Împaratorê Dewletên Yekbûyî” û paşê jî “Parêzvanê Meksîkayê” ¹, navê xwe di rûpelên dîroka Amerîkayê de bi awayekî taybet tomar kir. Ev îlan, ku di sala 1859an de pêk hat, tevî ku tu hêzeke siyasî ya rastîn li pişt wê tune bû, ji hêla welatiyên San Franciscoyê ve bi awayekî sosret û balkêş hate pêşwazîkirin û heta radeyekê hate “heqîqîkirin”.³ Norton, ku berê bazirganekî serketî bû û paşê îflas kiribû, bi vê “veguherînê” bû yek ji sembolên herî mayînde û ekscentrîk ên bajêr.

Ev gotar dê kesayeta Împarator Norton I ne tenê wekî çîrokek kesane ya ekscentrîzmê, lê wekî fenomenek civakî-çandî ya berfirehtir analîz bike. Em ê lêbikolin ka çawa û çima civaka San Franciscoyê ya wê demê ev kesayeta xwexwendî hembêz kir û “împaratoriya” wî heta çi astê pejirand. Herwiha, em ê li ser “fermanên” wî yên împaratorî rawestin, ku hin ji wan bi awayekî sosret pêşbîniya pêşketinên paşerojê dikirin, û hinên din jî rexneyên tûj li ser sîstema siyasî û civakî ya heyî bûn. Bi vî awayî, Norton dibe neynikek ku tê de taybetmendiyên civaka San Franciscoyê ya sedsala 19-an – wek tolerans, henek, lêgerîna li sembolan, û dibe ku bêbaweriya bi saziyên kevneşopî re – têne xuyang kirin. Çîroka wî pirsên kûr li ser xwezaya mirovî, avakirina rastiyên alternatîf, û têkiliya di navbera kesayetên marjînal û civakên wan de derdixe holê.

San Francisco di sedsala 19-an de, nemaze piştî Zêrgeriyê, bajarekî bi guherînên bilez, bêîstiqrariya aborî, û tevliheviyeke çandî bû.¹ Ev atmosfera taybet platformek ji bo derketina kesayetên ekscentrîk wek Norton peyda kir. Lêbelê, têkiliya Norton bi bajêr re ne yekalî bû. Ew ne tenê berhemek ji vê çanda toleransê bû; bi hebûna xwe ya rengîn, unîformayên xwe yên împaratorî, û “fermanên” xwe yên ku di rojnameyan de dihatin weşandin, Norton bi xwe jî beşdarî xurtkirin û domandina îmaja San Franciscoyê wekî bajarekî bêhempa, azadîxwaz û tolerans bû. Ew bû yek ji sembolên zindî yên van nirxan, û civakê jî ev sembol ji bo xwe-pênasekirin û cihêkirina xwe ji bajarên din ên Amerîkayê bi kar anî. Bi vî awayî, di navbera Norton û San Franciscoyê de têkiliyek dualî û simbiyotîk pêk hat: bajar jê re qadek ji bo îfadeya xwe ya bêhempa pêşkêş kir, û wî jî, di berdêla wê de, alîkarî da ku nasnameya çandî ya bajêr dewlemendtir bibe.

Wekî din, “împaratoriya” Norton dikare wekî formek rexneya civakî ya nazik lê di heman demê de subversîf were şîrove kirin. Fermanên wî yên wekî “hilweşandina” Kongreyê û partiyên siyasî ji ber gendelî û bêkêrhatîbûnê ², her çend bi henekî bêne girtin jî, di rastiyê de rexneyek li ser sîstema siyasî ya Amerîkayê ya wê demê bûn, ku bi pirsgirêkên wek gendelî, perçebûna siyasî (nemaze di serdema berî û piştî Şerê Navxweyî de) re rûbirû bû. Pejirandina van fermanan, heta bi awayekî henekker be jî, ji hêla beşek ji civakê ve, dibe ku nîşanek ji bêhêvîbûn û bêbaweriya gel a bi saziyên siyasî yên kevneşopî re be. Norton, bi “împaratoriya” xwe ya xeyalî, alternatîfek pêşkêş dikir ku tê de kesek dikaribû bi hêsanî û bi biryar “çareseriyan” ji pirsgirêkên mezin û tevlihev re bibîne. Ev rewş pirsê derdixe holê: Gelo civak carinan kesayetên ku wekî “dîn” an “ekscentrîk” têne binavkirin, wekî navgînek ji bo îfadekirina nerazîbûn û rexneyên xwe yên veşartî yên ku bi awayên din îfadekirina wan dijwar e, bi kar tîne?

2. Jiyana Joshua Abraham Norton: Ji Bazirganekî Serketî heta Împaratorê Xwexwendî

Jiyana Joshua Abraham Norton, berî û piştî îlana wî ya împaratoriyê, bi bûyerên dramatîk û veguherînên sosret dagirtî ye. Ji bo têgihiştina fenomena Împarator Norton, pêdivî ye ku em li qonaxên cihêreng ên jiyana wî binêrin.

Salên Destpêkê, Koçberî û Hatina San Franciscoyê

Li ser dîrok û cihê jidayikbûna Joshua Norton hin nakokî hene, lê piraniya delîl û lêkolînên nûjen, nemaze yên ku ji hêla The Emperor Norton Trust ve hatine kirin, îşaret bi 4ê Sibata 1818an wekî roja jidayikbûna wî dikin, û Deptford, Kent (niha beşek ji Londonê), Ingilîstanê, wekî cihê jidayikbûna wî destnîşan dikin.² Malbata wî, John û Sarah Norton, Cihû bûn û ji çînek navîn dihatin.⁵ Di sala 1820an de, dema ku Joshua hê zarokek biçûk bû, malbata wî wekî beşek ji projeyek kolonîzasyonê ya bi piştgiriya hikûmeta Brîtanî koçî Afrîkaya Başûr kir.² Norton li Grahamstown, Afrîkaya Başûr mezin bû û perwerdeya xwe ya destpêkê li wir dît.⁵

Piştî mirina bavê wî di sala 1848an de, Norton mîrasek girîng (tê gotin ku dora 40,000 dolarî bû) wergirt.¹ Bi vê sermayeyê, ew berê xwe da Amerîkayê. Ew di Mijdara 1849an de, di dema herî germ a Zêrgeriya Kalîforniyayê de, gihîşt San Franciscoyê.² Hatina wî di vê serdema kaotîk û bi hêvî de, ku bajar bi lez mezin dibû û ji her aliyê cîhanê mirov ber bi xwe ve dikişand, ji bo paşeroja wî ya bêhempa zemînek amade kir.

Serkeftin û Îflasa Bazirganiyê (Spekulasyona birincê)

Di salên xwe yên destpêkê de li San Franciscoyê, Norton di warê bazirganiyê û spekulasyona nekêşbar de serkeftineke berbiçav bi dest xist. Ew zû bû yek ji welatiyên dewlemend û bi prestîj ên bajêr.³ Wî di bazirganiya kelûpelan de kar dikir û di heman demê de li herêmên stratejîk ên bajêr, wek Sansome û Jackson, û li nêzî Rincon Point, milkên girîng bi dest xistibûn.³

Lêbelê, ev serkeftina aborî ne domdar bû. Di Kanûna 1852an de, li Çînê kêmbûneke mezin a birincê çêbû, û ev yek bû sedem ku bihayê birincê li San Franciscoyê bi awayekî dramatîk bilind bibe, ji 4 sentan serê lîreyekê derket 36 sentan.³ Norton, di hewldanekê de ku ji vê rewşê sûd werbigire û sûkê birincê kontrol bike, peymanek ji bo kirîna barkêşiyeke mezin a birincê Perûyî (200,000 lîre) bi bihayê 12.5 sentan serê lîreyekê îmze kir.² Mixabin ji bo wî, piştî îmzekirina peymanê, gelek keştiyên din ên ku birincê Perûyî bar kiribûn gihîştin San Franciscoyê, û ev yek bû sedem ku bihayê birincê ji nişka ve dakeve 3 sentan serê lîreyekê.² Norton hewl da ku ji peymanê vekişe û doz li firoşkarên birincê vekir, lê piştî pêvajoyeke dadgehî ya dirêj, Dadgeha Bilind a Kalîforniyayê di sala 1855an de li dijî wî biryar da.² Ev biryar bû sedema îflasa wî ya tam di sala 1856an de, û wî hemû serweta xwe winda kir.³

Ev têkçûna aborî ya mezin û windakirina statuya civakî ya ku wî bi dest xistibû, bêguman bandorek kûr li ser psîkolojiya Norton kir. Dibe ku ev bûyer wekî katalîzatorek ji bo veguherîna wî ya paşê xizmet kiribe. “Împaratorbûn” dikare wekî mekanîzmayek parastinê ya sofîstîke were dîtin, ku tê de Norton ji bo xwe nasnameyek nû û bi heybet diafirîne da ku şûna ya windabûyî bigire û hesta kontrol û girîngiyê ji nû ve bi dest bixe. Di civakekê de ku nirxa mirov bi giranî bi serweta wî ve girêdayî bû, “redkirina” rastiya têkçûnê û “hilbijartina” împaratoriyek xeyalî, dibe ku bi awayekî pasîf rexneyek li ser pergalê bi xwe jî be.

Danezana Împaratoriyê û Jiyana Rojane ya Împaratorî

Piştî îflasa xwe, Norton ji bo çend salan ji ber çavan winda bû. Di vê heyamê de, ew di nav xizanî û bêhêvîtiyê de jiyaye.³ Lêbelê, di 17ê Îlona 1859an de, ew bi awayekî dramatîk vegeriya qada giştî. Wî nameyek ji ofîsa rojnameya San Francisco Daily Evening Bulletin re şand û tê de xwe wekî “Norton I., Împaratorê Dewletên Yekbûyî” îlan kir.² Paşê, di sala 1866an de, piştî dagirkirina Meksîkayê ji hêla Fransayê ve, wî sernavê “Parêzvanê Meksîkayê” jî li xwe zêde kir.³

Jiyana rojane ya Împarator Norton wekî performansek domdar a çandî bû. Ew bi unîformayeke leşkerî ya şîn a xemilandî, ku bi epauletên zêrîn hatibû xemilandin (unîformaya yekem ji hêla efserên Artêşa DYE yên li Presidio ve hatibû dayîn, û dema ku ew kevn bû, Meclîsa Bajar a San Franciscoyê jê re yekî nû kirî), şapqeyek bilind a bi pirça tawusê an heştirme, û bi gelemperî bi bastonek an sîwanekê li kolanên San Franciscoyê digeriya.² Ew bi rêkûpêk “teftîş” li kolanan, avahiyên giştî, û rewşa binesaziyê dikir, û her weha reftarên polîsan dişopand.¹ Ew gelek caran li ser pirsgirêkên rojane yên bajêr û mijarên mezin ên siyasî û civakî nîqaşên berfireh û bêperwa dikir.³

Tevî ku tu hêzeke wî ya fermî tune bû, Norton ji hêla gelek welatiyên San Franciscoyê ve bi rêzdarî û hezkirinê dihat pêşwazîkirin. Xwaringeh gelek caran xwarina wî belaş didan, şanogehan ji bo wî kursiyên herî baş vediqetandin, û ew bilêtên belaş ji bo trên û ferîbotan distend.³ Carekê, di sala 1867an de, polîsekî nû û nezan ew girtibû bi mebesta ku wî bişîne nexweşxaneya dînan. Lêbelê, ev bûyer bûbû sedema nerazîbûneke mezin di nav gel de, û Serekê Polîsê San Franciscoyê, Patrick Crowley, bi xwe ferman da ku Norton were berdan û lêborînek fermî ji Împarator xwest. Piştî vê bûyerê, hemû polîsên San Franciscoyê ferman wergirtin ku dema Împarator Norton dibînin, wî silav bikin.² Împarator paşê ew polîsê ku ew girtibû “efû kir”.² Ev têkilî dişibe peymanek civakî ya bêdeng: Norton hewcedariya bajêr bi tiştekî rengîn, bêhempa û dibe ku rexnegir pêk dianî, û bajar jî piştgirî dida xeyal û “rola” wî.

Mirin û Merasîma Cinazê

Împarator Norton I di 8ê Çileya 1880an de, di temenê 61 saliyê de, ji nişka ve mir. Dema ku ew li quncikê kolanên California û Dupont (niha Grant Avenue), li ber Katedrala Old St. Mary’s, diçû civîneke Hastings Society, ji ber felcekê (stroke) ket erdê û jiyana xwe ji dest da.² Di dema mirina xwe de, ew di xizaniyeke tam de bû; tenê çend dolar pereyê hûr û zêrekî yekane yê zêrîn li ser wî hatin dîtin.⁵

Lêbelê, mirina wî ne bêdeng ma. Komeleya karsazên San Franciscoyê ya bi navê Pacific Club lêçûnên merasîmeke birûmet ji bo Împarator girt ser xwe, û darbestek ji darê gulberojê jê re hate amadekirin.² Di 10ê Çileya 1880an de, merasîma cinazê wî bi beşdariyeke mezin pêk hat. Hejmara kesên ku hatin termê wî bibînin an beşdarî merasîmê bûn, di çavkaniyên cihêreng de cuda tê ragihandin, lê piraniya çavkaniyên serdemê behsa dora 10,000 kesî dikin.⁹ Ev hejmar bi xwe jî ji bo kesekî wek Norton, ku tu pozîsyoneke wî ya fermî tune bû, pir balkêş e. Împarator Norton li Goristana Masonîk hate veşartin. Di sala 1934an de, dema ku ev goristan dihat girtin, termê wî bi merasîmeke din a bi heybet, ku dîsa bi hezaran kes beşdar bûn, birin Woodlawn Memorial Park Cemetery li Colma, Kalîforniyayê, û li wir ji nû ve hate veşartin.¹ Ev veşartina duyemîn eleqeya li ser kesayet û çîroka wî ji nû ve zindî kir.

Tabloya 1: Kronolojiya Jiyana Împarator Norton I

Dîrok	Bûyer	Çavkanî
4 Sibat 1818 (tê texmîn kirin)	Jidayikbûna Joshua Abraham Norton li Deptford, Ingilîstanê.	2
1820	Malbata Norton koçî Afrîkaya Başûr dike.	2
1848	Mirina bavê Norton; ew mîrasekê werdigire.	2
Mijdar 1849	Norton digihîje San Franciscoyê.	2
1849-1852	Norton di bazirganî û nekêşbar de serkeftî dibe û dewlemend dibe.	3
Kanûn 1852	Norton hewl dide sûkê birincê kontrol bike.	2
1855	Dadgeha Bilind a Kalîforniyayê li dijî Norton biryar dide di doza birincê de.	2
1856	Norton îflas dike.	3
17 Îlon 1859	Norton xwe wekî “Norton I., Împaratorê Dewletên Yekbûyî” îlan dike.	2
1866	Norton sernavê “Parêzvanê Meksîkayê” li xwe zêde dike.	5
1867	Norton ji hêla polîsekî ve tê girtin, lê bi lêborîna Serekê Polîs tê berdan.	2
1870	Di serjimêriya DYE de pîşeya wî wekî “Împarator” û rewşa wî ya derûnî wekî “dîn” tê tomar kirin.	2
1872	Norton fermanên xwe yên navdar ji bo avakirina pirekê û tunelekê di Kendava San Franciscoyê de dide.	11
8 Çile 1880	Împarator Norton I li San Franciscoyê dimire.	2
10 Çile 1880	Merasîma cinazê ya yekem a Norton bi beşdariyeke mezin pêk tê.	9
1934	Termê Norton ji nû ve li Goristana Woodlawn li Colma tê veşartin.	1

Ev tablo bi awayekî zelal û birêkûpêk bûyerên sereke yên jiyana Norton pêşkêş dike, ji jidayikbûnê heta mirinê. Ev ji xwendevan re dibe alîkar ku çarçoveya demkî ya çîroka wî baştir fêm bike û wek referansek bilez xizmet dike. Dema ku bûyer bi çavkaniyan re têne girêdan, ew şefafî û pêbaweriya akademîk zêde dike.

3. Fermanên Împaratorî: Pêşbînî, Huner û Bandora Civakî

Fermanên Împarator Norton I, ku bi rêkûpêk di rojnameyên San Franciscoyê de dihatin weşandin, beşek bingehîn ji mîras û balkêşiya wî ne. Van fermanan, ku ji mijarên siyasî û binesaziyê bigire heta pirsgirêkên civakî û hetta etîketê, tevliheviyek ji aqilmendiya sosret, rexneya tûj, û carinan jî absurdîteya eşkere bûn.

Analîza Fermanên Wî yên Sereke

Yek ji kategoriyên herî berbiçav ên fermanên Norton ew bûn ku rasterast saziyên siyasî yên Dewletên Yekbûyî dikirin hedef. Di 12ê Cotmeha 1859an de, tenê çend hefte piştî îlana împaratoriya xwe, Norton fermanek derxist ku tê de Kongreya Dewletên Yekbûyî ji ber “gendelî, bertîl, û binpêkirina eşkere ya qanûnan” hildiweşand.¹ Wî ferman da ku nûnerên eyaletan li San Franciscoyê bicivin da ku qanûnan sererast bikin.² Di sala 1860an de, wî gavek din avêt û Komara Dewletên Yekbûyî bi tevahî “hilweşand”.¹ Wî artêş gazî kir ku alîkariya wî bike di cîbicîkirina van fermanan de, lê wekî ku dihate payîn, ew hate paşguh kirin.⁴ Di sala 1869an de, wî partiyên siyasî yên Demokrat û Komarî jî ji ber heman sedemên gendelî û perçebûnê “hilweşandin”.¹ Her çend ev ferman bi eşkere ne pêkan bûn û ji hêla gelek kesan ve wekî henek dihatin dîtin, ew di heman demê de nerazîbûna kûr a Norton (û dibe ku ya beşek ji civakê) ji rewşa siyasî ya welêt, nemaze di serdema tengezar a berî û piştî Şerê Navxweyî de, nîşan didan.

Pêşniyarên Binesaziyê: Pira Kendavê û Tunel

Bêguman, fermanên herî navdar û yên ku herî zêde bi “pêşbîniya” Norton ve têne girêdan, ew in ku pêşniyara avakirina pirekê di navbera San Francisco û Oaklandê de, û her weha tunelek di bin Kendava San Franciscoyê de dikin.³ Di sala 1872an de, Norton sê fermanên girîng ên têkildarî pirê weşandin. Di 6ê Çileya 1872an de, wî ferman da ku pirek ji Oakland Point ber bi Girava Goat (niha Yerba Buena Island) û ji wir jî ber bi Telegraph Hill ve were çêkirin, û projeya Ravenswood (projeyek alternatîf a pirê) qedexe kir.¹¹ Di 23ê Adara 1872an de, wî ev ferman dubare kir û hûrguliyên zêdetir li ser mafên rêhesinê zêde kir.¹¹ Di 17ê Îlona 1872an de, wî fermanek din da ku heke rayedarên bajêr di cîbicîkirina fermanên wî yên berê de îhmalkariyê bikin, ji hêla artêşê ve werin girtin.¹¹ Her weha, di 12ê Gulana 1872an de (di 8ê Hezîranê de hate weşandin), wî ferman da ku lêkolînek ji bo avakirina tunelek di bin kendavê de ji bo girêdana rêhesinê were kirin.¹¹

Bi awayekî balkêş, Pira San Francisco-Oakland Bay, ku Girava Yerba Buena wekî xalek navendî bikar tîne, di 12ê Mijdara 1936an de, 64 sal piştî fermanên destpêkê yên Norton, hate vekirin.¹¹ Tunela Transbay ya pergala BART (Bay Area Rapid Transit), ku rêhesinek di bin kendavê re derbas dike, di 16ê Îlona 1974an de, 102 sal piştî fermana tunelê ya Norton, hate vekirin.¹¹ Ev “pêşbîniyên” rast derketine, bûne yek ji stûnên sereke yên efsaneya Norton û sedema navdariya wî ya domdar.

Helwestên li ser Pirsgirêkên Civakî û Siyasî

Fermanên Norton ne tenê bi siyaset û binesaziyê ve sînordar bûn; wî gelek caran li ser pirsgirêkên civakî yên girîng jî helwestên pêşverû nîşan dan. Ew gelek caran banga muameleya adil û wekhev ji bo komên hindikahî dikir, di nav de Çînî, Afro-Amerîkî, û Niştecîhên Xwecihî yên Amerîkî.¹ Mînakek berbiçav ev e ku wî di sala 1868an de bi fermanekê qanûna Kalîforniyayê ya ku şahidiya kesên Çînî li dadgehan qedexe dikir “betal kir”, sê sal berî ku dewlet bi xwe vê guhertinê bike.¹ Tê gotin ku di dema serhildanek dij-Çînî de, Norton xwe di navbera êrîşkaran û qurbaniyên Çînî de daniye û bi xwendina Duaya Xudan heta ku êrîşkar belav bûne, rawestiyaye.³

Norton her weha piştgirî da mafê dengdanê yê jinan, zêdetirî 40 sal berî ku ev maf bi awayekî federal li Dewletên Yekbûyî were pejirandin.² Lêbelê, hin çavkanî destnîşan dikin ku helwesta wî li ser vê mijarê carinan diguherî; carekê piştî îmzekirina daxwaznameyek ji bo mafê dengdanê yê wekhev, wî ji komek jinan re gotibû ku “biçin malê û li zarokên xwe miqate bin”.¹ Ev yek nîşan dide ku Norton, tevî pêşverûtiya xwe ya giştî, carinan dikaribû nakok be. Wekî din, wî banga avakirina “Yekîtiya Miletan” (League of Nations) kir, nêzîkî 50 sal berî ku ev sazî bi rastî were damezrandin.² Di dema Şerê Navxweyî de, ji bo nîşandana bêalîbûna xwe û serweriya xwe li ser tevahiya neteweyê, wî carinan unîformayên herdu aliyên Bakur û Başûr li xwe dikirin.¹

Ev tevliheviya di fermanên Norton de – ji pêşbîniyên sosret ên rast derketine heta fermanên bi eşkere absurd – beşek girîng ji balkêşî û mayîndetiya wî ye. Ew ne tenê “dîn”ekî bêaqil bû, ne jî tenê pêxemberekî nedîtî. Hebûna aqilmendî û absurdîteyê bi hev re di kesayeta wî de dibe ku yek ji sedemên sereke yên tolerans û hezkirina civakê ji wî re be. Pêşbîniyên wî yên rast rêz û hurmetê çêdikirin, dema ku absurdîteya wî dibû sedema henek û kêfê. Ev dualîte dihêlê ku mirov wî hem cidî bigire hem jî wekî çavkaniyek şahiyê bibîne, û bi vî rengî ew ji bo civakê kêmtir “tehdîtkar” û zêdetir “balkêş” dibû.

Debata li ser Fermana “Frisco”

Yek ji çîrokên herî populer û gelek caran dubarekirî yên derbarê Împarator Norton de ew e ku wî fermanek derxistiye ku bikaranîna paşnavê “Frisco” ji bo bajêr San Franciscoyê qedexe dike û cezayek pereyî (li gorî hin çavkaniyan 25 dolar ¹⁴, li gorî yên din 75 dolar ²) li ser kesên ku vî navî bikar tînin, dibire. Ev çîrok bi berfirehî di nav çanda populer a San Franciscoyê de belav bûye û bûye beşek ji mîtolojiya Norton.

Lêbelê, lêkolînên dîrokî yên nûjen, bi taybetî yên ku ji hêla The Emperor Norton Trust ve hatine kirin, bi awayekî xurt destnîşan dikin ku tu delîlek seretayî (wek weşandina di rojnameyeke serdemê de) ji bo hebûna vê fermanê tune ye.¹¹ Tê bawer kirin ku ev çîrok bi îhtîmaleke mezin çêkirî ye û yekem car bi awayekî berfireh di pirtûka David Warren Ryder a sala 1939an de, San Francisco’s Emperor Norton, hatiye populer kirin.¹¹ Dîroknasê navdar ê San Franciscoyê, Gary Kamiya, ku berê ev îddîa di nivîsên xwe de dubare kiribû, paşê li ser bingeha lêkolînên The Emperor Norton Trust ev agahî rast kir û pejirand ku delîlek ji bo vê fermanê tune ye.¹¹ Tevî nebûna delîlan, ev çîrok bi awayekî berfireh hatiye pejirandin û bûye beşek ji mîtolojiya Norton. Ev yek nîşan dide ku çawa çîrok û efsane dikarin li dora kesayetên dîrokî bêne avakirin û domandin, heta ku bingeheke wan a rastîn tune be jî. Popularîteya domdar a fermana “Frisco” ya sexte dibe ku ji ber ku ew bi karakterê Norton re “li hev tê” – kesekî ku li bajêr xwedî derdikeve û ji bo parastina “rûmeta” wî fermanan dide. Ev jî nîşan dide ku civak carinan hewcedarê çîrokên baş in, û rastî dikare ji bo xatirê vegotineke balkêştir were guherandin an îcad kirin. Ev di heman demê de girîngiya lêkolîna rexneyî ya dîrokî ji bo veqetandina rastiyan ji efsaneyan destnîşan dike.

Tabloya 2: Fermanên Hilbijartî yên Împarator Norton I û Pêşbîniyên Wan

Dîroka Fermanê	Naveroka Fermanê (Kurte)	Pêşbîniya Pêkhatî/Encam	Rastbûna Pêşbîniyê	Çavkanî
12 Cotmeh 1859	Hilweşandina Kongreya DYE ji ber gendeliyê.	Kongre nehat hilweşandin.	Na	1
1860	Hilweşandina Komara DYE.	Komar nehat hilweşandin.	Na	1
1869	Hilweşandina partiyên Demokrat û Komarî.	Partî nehatin hilweşandin.	Na	1
Nenas (Pêş 1870an)	Banga avakirina Yekîtiya Miletan.	Yekîtiya Miletan di 1920an de hate damezrandin.	Erê (Konsept)	2
6 Çile 1872	Ferman ji bo avakirina pirekê ji Oakland Point bi rêya Girava Goat ber bi Telegraph Hill.	Pira San Francisco-Oakland Bay (bi rêya Girava Yerba Buena/Goat) di 1936an de vebû.	Erê (Konsept û Rê)	11
12 Gulan 1872	Ferman ji bo lêkolîn û avakirina tunelek di bin Kendavê de ji bo girêdana rêhesinê di navbera SF û Oakland de.	Tunela Transbay (BART) di 1974an de vebû.	Erê (Konsept)	11
Nenas (Pêş 1880an)	Piştgiriya mafê dengdanê yê jinan.	Mafê dengdanê yê jinan li DYE bi awayekî federal di 1920an de hate pejirandin.	Erê (Prensîb)	1
1868	Betalkirina qanûna ku şahidiya Çîniyan li dadgehê qedexe dikir.	Dewleta Kalîforniyayê di 1871an de ev qanûn guhert.	Erê (Pêşverû)	1
Nenas (Debatkirî)	Qedexekirina bikaranîna paşnavê “Frisco” ji bo San Franciscoyê.	Delîlek seretayî ji bo vê fermanê tune ye; îhtîmal e ku efsane be.	Na (Îhtîmal e)	11

Ev tablo fermanên herî girîng ên Norton, nemaze yên ku wekî pêşbînî têne dîtin, bi awayekî organîze pêşkêş dike. Ew destnîşan dike ka kîjan ji van pêşniyaran paşê rast derketine, û bi vî awayî bingehek ji bo nîqaşkirina “pêşbîniya” wî peyda dike. Zêdekirina stûnek ji bo “Rastbûna Pêşbîniyê” analîzek rexneyîtir dike û ji xwendevan re dibe alîkar ku bi awayekî objektîf binirxîne ka Norton çiqas “pêşbîn” bû.

4. San Franciscoya Sedsala 19-an: Konteksta Civakî-Çandî ya Toleransê

Ji bo têgihiştina fenomena Împarator Norton û sedemên pejirandina wî ya sosret ji hêla civakê ve, pêdivî ye ku em li konteksta civakî-çandî ya San Franciscoyê ya sedsala 19-an binêrin. Ev bajarê ku bi lez û bez mezin dibû, xwedî taybetmendiyên bêhempa bû ku ji bo derketin û geşbûna kesayetên ekscentrîk zemînek münasîb amade dikir.

Bandora Zêrgeriyê (Gold Rush) û Bêîstiqrariya Aborî

Zêrgeriya Kalîforniyayê, ku di sala 1848an de dest pê kir û di 1849an de gihîşt lûtkeya xwe, San Francisco ji gundekî piçûk veguherand metropolek qelebalix û kozmopolît.¹ Nifûsa bajêr di nav çend salan de bi awayekî dramatîk zêde bû; ji çend sed kesan di sala 1848an de, gihîşt dora 50,000 kesî di sala 1859an de, sala ku Norton xwe wek Împarator îlan kir.¹ Ev mezinbûna bilez û neplankirî gelek pirsgirêk bi xwe re anîn, di nav de bêqanûnî, kêmasiya xizmetên bajêr (wek paqijî, agirkujî, polîs, û rê), û ya herî girîng, bêîstiqrariyeke aborî ya mezin.¹ Aboriya bajêr bi “boom” (geşbûnên bilez) û “bust” (hilweşînên ji nişka ve) dihat nasîn.¹ Mînakek berbiçav a vê bêîstiqrariyê panîka aborî ya Sibata 1855an bû, ku ji ber zêdebûna kelûpelan li sûkê û kêm texmînkirina dirêjahiya Zêrgeriyê qewimî.¹

Ev hawîrdora aborî ya dijwar, guherbar û gelek caran bêrehm, dibe ku civaka San Franciscoyê ji kesayetên neasayî û ekscentrîk re toleranstir kiribe. Gelek kesên ku hatibûn bajêr bi hêviya dewlemendbûna bilez, bi xwe jî serkeftin û têkçûnên mezin jiyabûn.¹ Împarator Norton bi xwe mînakek zindî ya vê yekê bû: ew wekî bazirganekî jîr û serketî dest pê kiribû, lê paşê bi spekulasyoneke neserkeftî hemû serweta xwe winda kiribû. Dibe ku ev serpêhatiyên hevpar ên hilkişîn û daketinê, di nav welatiyan de hestek empatî û têgihiştinê ji bo kesên “ji rêzê der” an jî yên ku “ketibûn” çêkiribe.

Çanda Toleransê li Hember Kesayetên Ekscentrîk

San Francisco di sedsala 19-an de ne tenê bi bêîstiqrariya xwe ya aborî, lê di heman demê de bi çanda xwe ya tolerans û vekirîbûnê jî dihat nasîn. Bajar wekî “cihekî ji bo nivîskar, hunermend û xewnperestên nonkonformîst” û “penagehek ji bo ekscentrîkan” navdar bû.¹⁵ Dûrbûna wê ji navendên çandî û siyasî yên kevneşopî yên li rojhilatê Amerîkayê dibe ku beşdarî vê atmosferê bûbe, û rê da ku formên nû yên jiyan û îfadeyê pêş bikevin.¹⁵ Di vê kontekstê de, San Francisco ji bo “toleransa xwe ya li hember ekscentrîzmê” navûdengek taybet bi dest xistibû.¹ Împarator Norton bû sembola herî navdar û hezkirî ya vê toleransê.¹ Wekî ku nivîskarê navdar Robert Louis Stevenson, ku demekê li San Franciscoyê jiyaye, destnîşan kir, “li ti bajarekî din ê cîhanê dê dînekî bêzerar ku xwe împaratorê herdu Amerîkayan dihesiband, ewqas nehatiba piştgirî kirin û teşwîq kirin”.¹

Serdema ji sala 1855an (piştî panîka aborî û çalakiyên duyemîn ên Komîteyên Hişyariyê) heta dora 1875an bi taybetî ji bo derketin û pejirandina karakterên ekscentrîk guncan bû.¹ Dibe ku ev yek ji ber hewcedariya civakê bi sivikbûn, henek û tiştekî ku bala wan ji dijwarî û tengezariyên jiyana rojane bikişîne, bû. Kesayetên wekî Norton, ku tevî “dînbûna” xwe xwedî kesayetiyek balkêş, aqilmendiyek diyar, û helwestên mirovahî bûn, dikaribûn vê valahiyê dagirin.

Dibe ku ev tolerans ne tenê nîşanek ji “dilfirehiya” bajêr be, lê di heman demê de stratejiyek civakî ya bêhiş be ji bo birêvebirina stres û nediyariya hawîrdorê. Kesayetên wekî Norton dikarin wekî çavkaniyek şahî, bala kişandinê, û hestek “normalîteya di nav anormaliyê de” xizmet kiribin. Di civakên ku bi guherînên bilez û têkçûna normên kevneşopî re rû bi rû ne, dibe ku “ekscentrîk” rolek civakî ya girîng bilîzin. Ew dikarin bibin sembolên berxwedanê li hember yekrengiyê, an jî bibin xalên referansê yên hevpar ku civakê li dora xwe kom dikin. Toleranskirina Norton dibe ku rêyek bûye ku civaka San Franciscoyê ya ciwan û kaotîk hestek nasname û hevgirtinê biafirîne.

Rola Çapemeniyê di Avakirina û Belavkirina Navûdengê Norton de

Rojname di San Franciscoya sedsala 19-an de navgîna sereke ya ragihandin û agahdarkirinê bûn.¹ Ew erzan bûn, bi berfirehî dihatin xwendin, û di navbera wan de ji bo kişandina xwendevanan pêşbaziyeke dijwar hebû. Di vê pêşbaziyê de, weşandina tiştên neasayî, sosret û henekker, wekî fermanên Împarator Norton, rêyek baş bû ji bo zêdekirina firotinê û kişandina bala gel.¹ Bi vî awayî, rojnameyên San Franciscoyê roleke sereke di avakirin, domandin û belavkirina navûdengê Norton de lîstin. Heta tê gotin ku dibe ku di destpêkê de rojnameyan, ne Norton bi xwe, ew wekî kesayetek giştî “afirandibin”.¹

Pêdivî ye ku were zanîn ku pîvanên rojnamegeriyê yên wê serdemê ji yên îro pir cuda bûn. Objektîvîteya rojnamegeriyê têgehek nû bû û kêm dihat pratîzekirin; sansasyonalîzm, gotegot, û hetta çêkirina nûçeyan ji bo kişandina xwendevanan tiştên asayî bûn.¹ Wênekirina Norton di rojnameyan de gelek caran vê meyla hanê nîşan dide; ew carinan wekî kesayetek henekker, carinan wekî fîlozofekî kûr, û carinan jî bi tenê wekî “dîn”ekî bajêr dihat pêşkêş kirin.¹ Hin rojnameyan carinan fermanên sexte jî bi navê wî diweşandin da ku xwendevanên xwe zêde bikin.¹⁷

Yek ji nivîskarên navdar ên ku di wê demê de li San Franciscoyê dijiya û ji bo rojnameyan dixebitî, Samuel Clemens bû, ku paşê bi navê Mark Twain navdar bû. Twain, ku di salên 1863-64an de ji bo rojnameya San Francisco Call dixebitî, Norton nas dikir û tê bawer kirin ku karakterê “Key” (The King) di romana xwe ya navdar Macaronsên Huckleberry Finn de li ser bingeha Împarator Norton afirandiye.² Ev yek nîşan dide ku Norton çiqas kûr ketibû nav hişmendiya çandî ya bajêr.

Têkiliya Norton bi çapemeniyê re dikare wekî têkiliyek simbiyotîk lê di heman demê de potansiyel îstismarker were dîtin. Norton platformek ji bo weşandina “fermanên” xwe û domandina rola xwe ya împaratorî distend; rojname jî naverokek populer, xwendevanên zêdetir, û di encamê de qezenceke mezintir bi dest dixistin. Bazirganan jî ji vê navdariyê sûd werdigirtin û bîranînên bi wêneya Norton difirotin.⁵ Ev rewş pirsên etîkî yên girîng derbarê rola medyayê di avakirina kesayetên giştî de, nemaze yên ku dibe ku xwedî qelsiyên derûnî bin, derdixe holê. Gelo çapemenî ji Norton re “xizmet” dikir an wî “bi kar dianî”? Ev pirs îro jî di serdema medyaya civakî de, ku tê de sînorên di navbera nûçeyên rastîn, şahî, û îstismarkirinê de her ku diçe nediyar dibin, têkildar û girîng dimîne.

5. Împarator Norton û Hemdemên Wî: Berawirdkirina Kesayetên Ekscentrîk

Împarator Norton I, her çend di dîroka San Franciscoyê de kesayetek bêhempa be jî, ne bi tenê bû di warê ekscentrîzmê de. San Francisco ya sedsala 19-an, û bi giştî cîhan, şahidê gelek kesayetên din ên rengîn û “ji rêzê der” bû. Berawirdkirina Norton bi van kesayetên din re dikare ji me re bibe alîkar ku em taybetmendiyên wî yên cihêker û sedemên bandora wî ya domdar baştir fêm bikin.

Ekscentrîkên Din ên San Franciscoyê

San Francisco, nemaze di salên piştî Zêrgeriyê, wekî “magnetek” ji bo kesayetên neasayî û ekscentrîk bû. Wekî ku di çavkaniyan de tê gotin, Norton “keyê wan hemûyan” bû, lê gelek “mîr” û “lord”ên din ên kolanan jî hebûn.⁸ Hin ji van kesayetan ev bûn:

• “The Guttersnipe”: Ev nav ji bo kesên ku di lep û kolanên bajêr de dijiyan dihat bikaranîn. Nivîskar Bill Drury, di danasîna pirtûka xwe ya li ser Norton de, wî wekî “guttersnipe-ê herî navdar” binav dike, û destnîşan dike ku Norton, tevî ku carekê xwediyê erdekî mezin bû, bû yek ji van karakterên kolanan.¹⁸ Kûçikên navdar ên San Franciscoyê, Bummer û Lazarus, ku gelek caran bi Norton re dihatin dîtin (tevî ku Norton ne xwediyê wan bû), jî beşek ji vê dîmena kolanan bûn.¹⁹
• George Washington II (Frederick Coombs): Ev kesayet, ku navê wî yê rastî Frederick Coombs bû, xwe wekî reenkarnasyona George Washington, serokê yekem ê Dewletên Yekbûyî, didît.⁸ Ew bi unîformayeke Şerê Şoreşgerî li kolanên San Franciscoyê digeriya, pankartek ku li ser “Namzetê Zewacê yê Mezin” nivîsandî bû hildigirt, û wekî Norton, ew jî “fermanan” dida û name ji Kongreyê re dişandin.²⁰ Ji bo demekê, Coombs bi qasî Norton populer bû û di rojnameyan de dihat behs kirin. Di navbera Norton û Coombs de rikariyek jî hebû; Norton carekê fermanek derxistibû ku Coombs wekî “kesekî fitnekar û aloziyê derdixe” were girtin û ji bo “qenciya wî û qenciya gel” herî kêm 30 rojan bişînin nexweşxaneya dînan a dewletê.²⁰ Ev rikberî nîşan dide ku heta di nav ekscentrîkan de jî hiyerarşî û pêşbazî hebû.
• “The Money King”: Ev kesayet wekî mîrzayekî navdar ê bajêr dihat nasîn.⁸ Mixabin, agahiyên berfirehtir li ser wî di çavkaniyên heyî de kêm in.
• “The Great Unknown” (Friedrich Wilhelm Frohm): Ev kesayet, ku navê xwe yê rastî Friedrich Wilhelm Frohm eşkere kiribû, bi cilûbergên xwe yên bêqisûr, porê xwe yê taybet (dibe ku perûk be), û hewldanên xwe yên ji bo ku bibe “Mirovê Herî Balkêş ê Cîhanê” yê dema xwe dihat nasîn.⁸ Ew û Împarator Norton di karîkatureke kovareke satirîk a almanî ya San Franciscoyê ya bi navê San Francisco Humorist de di Hezîrana 1871an de bi hev re hatine xêzkirin, ku tê de li ser mijarên siyasî, civakî û dînî nîqaş dikin.²¹
• Oofty Goofty (Leonard Borchardt): Navê wî yê rastî Leonard Borchardt bû û bi eslê xwe ji Berlînê bû.²² Ew li San Franciscoyê bi pêşandanên xwe yên gelek ecêb û mazoşîst navdar bû.⁸ Di destpêkê de, wî xwe wekî “mirovê hov ê ji Borneoyê” pêşkêş dikir; laşê wî bi benîşt û pûrtê hespan hatibû pêçan, ew di qefesekê de dihat ragirtin, goştê xav dixwar û dengê “Oofty goofty! Oofty goofty!” derdixist.²² Piştî ku ji ber vê yekê nexweş ket, wî karîyereke nû dest pê kir wekî “Profesor Hardess”, zilamê ku êşê hîs nake. Ji bo pereyan, wî destûr dida ku mirov bi kulman, daran, an jî bi îşkenceyên bîlardoyê lêxin.²² Tê gotin ku boksorê navdar John L. Sullivan carekê bi îşkenceyeke bîlardoyê ewqas bi hêz li pişta wî xistibû ku sê hestiyên pişta wî şikestibûn û karîyera wî ya “bêêş” bi dawî anîbû, û ew heta dawiya jiyana xwe seqet mabû.²³
• “The Fat Boy”: Ev kesayet di çavkaniyekê de ¹⁹ wekî yek ji ekscentrîkên San Franciscoyê tê behs kirin, lê agahiyên din ên berfireh li ser wî di materyalên lêkolînê yên heyî de tune ne.

Hebûna van kesayetên cihêreng nîşan dide ku San Francisco bi rastî jî ji bo ekscentrîzmê “axeke bi bereket” bû. Ev kesayet, tevî Norton, beşek ji reng û rûyê bajêr bûn. Wekî din, li bajarê cîran Berkeley jî di heman serdemê de kesayetên ekscentrîk ên toleranskirî hebûn, wek John E. Boyd (“The Boss Baggage Buster of Beautiful Berkeley”), Bill “Hot Dog” Henderson, Profesor Joseph Voyle, û Mary Townsend.¹⁶ Ev yek nîşan dide ku çanda toleransê ne tenê li San Franciscoyê, lê li tevahiya Herêma Kendavê bi giştî belav bûbû.

Mînakên Cîhanî yên Kesayetên Xwexwendî

Ji bo ku em fenomena Împarator Norton baştir têbigihîjin, berawirdkirina wî bi mînakên kesayetên xwexwendî yên ji deverên din ên cîhanê jî dikare sûdmend be. Yek mînakek berbiçav Hong Xiuquan e, ku di nîveka sedsala 19-an de li Çînê xwe wekî “Keyê Ezmanî” yê Keyaniya Ezmanî ya Taiping îlan kir.

• Hong Xiuquan (Keyê Ezmanî, Çîn, 1851-1864): Hong Xiuquan, piştî ku di ezmûnên împaratorî yên Çînê de bi ser neket û vîzyonên mîstîk dîtin, xwe wekî birayê biçûk ê Îsa Mesîh û kurê Xwedê yê ezmanî îlan kir, û bawer kir ku ew ji bo paqijkirina cîhanê ji “şeytanan” (di nav de Xanedaniya Qing a Mançûyî û Konfuçiyanîzm) hatiye şandin.²⁴ Wî tevgereke olî-siyasî ya girseyî bi navê Civata Peristina Xwedê ava kir û di sala 1851an de Serhildana Taiping li dijî Xanedaniya Qing da destpêkirin. Wî Keyaniya Ezmanî ya Taiping ava kir, ku ji bo zêdetirî deh salan beşên mezin ên başûrê Çînê kontrol kir û Nanjing wekî paytexta xwe (“Paytexta Ezmanî”) girt.²⁴ Di bin serweriya wî de, reformên radîkal ên civakî û olî hatin ferz kirin, di nav de qedexekirina afyonê, alkolê, û qumarê; wekheviya zayendî ya teorîk (tevî ku Hong û serokên din bi xwe gelek cariye hebûn); û pergalek komunal a axê.²⁴ Serhildana Taiping yek ji şerên herî xwînrêj ên dîrokê bû, ku tê texmîn kirin di navbera 20 û 30 mîlyon kesî de jiyana xwe ji dest dan.
• Berawirdî bi Norton re: Herdu Împarator Norton û Hong Xiuquan jî xwe wek serwerên bilind îlan kirin û “ferman” dan. Herduyan jî ji sîstemên heyî nerazîbûn nîşan dan. Lêbelê, cûdahiyên bingehîn di navbera wan de hene. Norton tu hêzeke leşkerî an siyasî ya rastîn tune bû, “serweriya” wî bi tevahî sembolîk û aştiyane bû, û ew bi tolerans û hetta hezkirina civaka xwe ya herêmî dihat pêşwazîkirin. Berevajî vê, Hong Xiuquan serokê tevgereke şoreşger û leşkerî ya girseyî bû ku hewl da dewletekê hilweşîne û yekî nû ava bike, û “serweriya” wî bû sedema şerekî navxweyî yê wêranker. Çîroka Hong nîşan dide ku îddîayên “xwexwendî” yên serweriyê dikarin encamên pir cuda û carinan pir trajîk hebin, li gorî konteksta çandî, siyasî, hêza kesane ya îddîakar, û reaksiyona civak û dewletê.

Ev mînak û berawirdkirin nîşan didin ku “ekscentrîzm” ne têgehek yekreng e. Reaksiyona civakê li hember kesayetên ekscentrîk li gorî gelek faktoran diguhere, di nav de: xwezaya îddîayên wan (siyasî, olî, kesane), asta “tehdîda” ku ew ji bo nîzama heyî temsîl dikin, karîzma û jêhatîbûna wan a kesane, û konteksta civakî-çandî ya berfireh. Împarator Norton hate pejirandin û hezkirin ji ber ku ew (1) bi gelemperî bêzerar dihat dîtin, (2) şahî û rengîniyek ji jiyana bajêr re pêşkêş dikir, û (3) bi awayekî neyekser hin nirx û hestên civakê (wek rexneya li desthilatdariyê, pêşbîniya pêşerojê, û hesta bêhempabûna San Franciscoyê) temsîl dikir. Dema ku ekscentrîzm dibe tehdîdeke rastîn ji bo nîzama civakî an siyasî (wek di doza Hong Xiuquan de) an jî ji hin kesan re acizker dibe (wek di rikariya di navbera Norton û Coombs de), reaksiyona civakê dikare ji toleransê ber bi dijberî an tepisandinê ve biguhere. Ev yek girîngiya analîzkirina her dozek ekscentrîzmê di çarçoveya xwe ya taybet û kontekstuel de destnîşan dike. Wekî din, hebûna gelek kesayetên “ji rêzê der” li San Franciscoyê û Berkeleyê di wê demê de dibe alîkar ku sînorên “normaliyê” di wê civakê de bêne pênase kirin. Bi toleranskirina hin formên ekscentrîzmê, civak di heman demê de diyar dike ka çi tevger û îddîa di nav sînorên pejirandî de ne û çi li derveyî wan dimînin. Kesayetên wekî Norton û hevalên wî yên ekscentrîk ne tenê îstîsna bûn, lê beşek ji pêvajoya xwe-pênasekirina civaka San Franciscoyê ya wê demê bûn.

Tabloya 3: Berawirdkirina Împarator Norton bi Kesayetên Din ên Ekscentrîk

Navê Kesayetê	Dem	Cih	Taybetmendiyên Hevpar bi Norton re	Cûdahiyên Sereke	Asta Toleransa Civakê (li gorî konteksta xwe)	Çavkanî
Împarator Norton I	1859-1880	San Francisco, DYE	Xwe-îlankirina împaratoriyê, unîforma, fermanên giştî, pereyên xwe.	Bê hêza siyasî ya rastîn, bi gelemperî aştiyane.	Bilind (hezkirin û piştgirîya sembolîk).	Giştî 2
George Washington II (F. Coombs)	~1860an	San Francisco, DYE	Xwe-îlankirina serokatiyê, unîforma, fermanên giştî.	Rikberî bi Norton re, îddîaya reenkarnasyonê.	Navîn (dihat naskirin, lê carinan dihat tinaz kirin an tehdît kirin).	19
The Great Unknown (F. W. Frohm)	~1860-1870an	San Francisco, DYE	Kesayetiyek giştî ya ekscentrîk, cilûbergên taybet.	Armanca wî bêtir navdarbûna kesane bû, ne “serwerî”.	Navîn (dihat naskirin û carinan dihat teqlîd kirin).	19
Oofty Goofty (L. Borchardt)	~1880-1890an	San Francisco, DYE	Pêşandanên giştî yên ekscentrîk.	Xwe-êşandin ji bo pereyan, ne îddîayên serweriyê.	Navîn (wekî şahiyek ecêb dihat dîtin, lê di heman demê de di bin rîskê de bû).	19
Hong Xiuquan	1851-1864	Çîn	Xwe-îlankirina “Keyê Ezmanî”, fermanên giştî, hewldana avakirina dewletekê.	Xwedî hêzeke leşkerî û siyasî ya mezin, serokê serhildaneke xwînrêj.	Kêm (ji hêla Xanedaniya Qing ve wekî serhildêr û tehdîd dihat dîtin; ji hêla şagirtan ve dihat peristin).	24

Ev tablo ji xwendevan re dibe alîkar ku Norton di kontekstek berfirehtir a fenomenên ekscentrîzmê de bibîne. Bi berawirdkirina taybetmendî, cûdahî û reaksiyonên civakî, em dikarin têgihiştineke kûrtir li ser bêhempabûna Norton û her weha li ser xwezaya giştî ya ekscentrîzmê û pejirandina wê bi dest bixin.

6. Analîza Akademîk: Çima Civakê Împarator Norton Heqîqî Kir?

Pejirandin û heta radeyekê “heqîqîkirina” Împarator Norton ji hêla civaka San Franciscoyê ve yek ji aliyên herî balkêş û pirsiyar ên çîroka wî ye. Ji bo têgihiştina vê fenomenê, pêdivî ye ku em hem li nêrînên psîkolojîk ên li ser ekscentrîzmê, hem li rewşa derûnî ya Norton (heta ku mimkun e), û hem jî li rola wî ya wekî sembola henek û rexneya civakî binêrin.

Nêrînên Psîkolojîk li ser Ekscentrîzm û Pejirandina Civakî

Ekscentrîzm, bi gelemperî, wekî rêzeyek ji reftar, bawerî, an jî xuyabûnên ku ji normên civakî yên pejirandî dûr dikevin, tê pênase kirin. Lêkolînerê ekscentrîzmê Dr. David Weeks, piştî lêkolîna li ser zêdetirî 1,000 kesên ekscentrîk, wan wekî kesên bi gelemperî ne-konformîst, afirîner, xwedî meraqeke xurt, îdealîst (dixwazin cîhanê baştir bikin), bi yek an çend hobiyên neasayî re bi awayekî kêfxweş mijûl, ji zaroktiya xwe ve haydar ku ew cuda ne, û zîrek binav dike.²⁵ Ya balkêş ew e ku lêkolîna Weeks destnîşan dike ku ekscentrîk bi gelemperî ji tenduristiyek baş sûd werdigirin û ji navînî dirêjtir dijîn, ji ber ku ew stresa pêdiviya bi lihevkirin û pejirandina civakî hîs nakin, berevajî neurotîkan ku ji ber ne-lihevkirinê diêşin.²⁵

Civak çawa li kesayetên ekscentrîk dinêre û çima hinan ji wan dipejirîne an hetta hez dike? Bersiv ne yek e û bi gelek faktoran ve girêdayî ye. Kesayetên ekscentrîk dikarin wekî kesên “ecêb”, “qeşmer”, an jî “ji rê derketî” bêne dîtin, ku ev yek dikare bibe sedema îzolasyona civakî an tinaziyê.²⁶ Lêbelê, di hin rewşan de, nemaze heke ekscentrîzma wan wekî bêzerar, şahînet, an jî xwedî nirxek sembolîk were dîtin, ew dikarin ji hêla civakê ve werin pejirandin, rêz kirin, û hetta hezkirin.²⁶ Pejirandina Împarator Norton ji hêla civaka San Franciscoyê ve dikare bi çend faktoran ve were girêdan:

1. Bêzerarbûn: Norton, tevî îddîayên xwe yên împaratorî, wekî kesekî bi tevahî bêzerar dihat dîtin.⁴ Fermanên wî tu carî bi zorê nehatin sepandin û wî tu tehdîdeke fizîkî an aborî ji bo kesî çênedikir.
2. Şahî û Rengînî: Di bajarekî ku bi lez mezin dibû û gelek caran bi dijwariyan re rû bi rû dima, hebûna kesayetek wek Norton, bi unîformaya wî ya rengîn û fermanên wî yên ecêb, çavkaniyek şahî, henek û bala kişandinê bû.
3. Nirxa Sembolîk: Wekî ku berê hate gotin, Norton bi awayekî sembolîk hin hest û nirxên civakê temsîl dikir, wek rexneya li desthilatdariya gendel, hewcedariya bi pêşketinên binesaziyê, û hesta bêhempabûna San Franciscoyê.

Rewşa Derûnî ya Norton: Nîqaş û Spekulasyon

Pirs her tim hebûye: Gelo Împarator Norton bi rastî dîn bû? Di serjimêriya federal a Dewletên Yekbûyî ya sala 1870an de, di bin pîşeya wî de “Împarator” hatibû nivîsandin, lê di heman tomarê de hatibû destnîşan kirin ku ew “dîn e” (insane).² Hin weşanên serdemê wî wekî “monomanyakê herî nerm, bêzerar û xweş ê ku heta niha jiyaye” binav dikirin.²⁷

Lêkolînerê psîkiyatriyê Eric Lis, di gotara xwe ya bi navê “Psîkoza Mîrê Min: Doza Împarator Joshua Norton” de, Norton wekî dozek bêhempa di dîroka psîkiyatriyê de pêşkêş dike, ji ber ku, li gorî Lis, tu psîkiyatrîst an psîkologek bi awayekî fermî û berfireh li ser rewşa derûnî ya Norton û teşhîsa wî ya gengaz nêrînek nedaye.²⁸ Lis du pirsên sereke derdixe holê: Yekem, kîjan teşhîsa psîkiyatrîk herî baş dikare çîrok û reftarên Norton şirove bike? Û duyem, gelo ew bi rastî heqê teşhîsekê dike, nemaze dema ku civaka wî ew hembêz kir û beşdarî “fantaziya” wî bû?.²⁸

Hin kes bawer dikin ku Norton dibe ku ji ber têkçûna xwe ya aborî ya mezin û windakirina statuya xwe ya civakî “şikestibe” an jî travmayek derûnî jiyabe, û îlana împaratoriyê wekî mekanîzmayek parastinê an rêyek ji bo ji nû ve avakirina hesta xwe ya girîngiyê bûbe.³ Hinekên din jî wî wekî kesekî ku “dibe ku beşek jêhatî û provokator be û beşek jî nexweşê derûnî” dibînin.³ Ya ku herî girîng û balkêş e, ne tenê rewşa derûnî ya Norton bi xwe ye, lê ew e ku civaka San Franciscoyê çawa bi vê rewşê re danûstandin kir û ew hembêz kir.

Dibe ku “dînbûn”a Norton ne tenê teşhîsek klînîkî be, lê di heman demê de “peymanek civakî” ya bêdeng be. Bi etîketkirina wî wekî “dîn” lê di heman demê de “bêzerar”, civak dikaribû wî hem tehemûl bike hem jî ji fermanên wî yên carinan tûj û rexneyî “netirse”. “Dînbûn” dibû mertalek ku hem Norton diparast (mînak, ji berpirsiyariya tam a gotinên wî) hem jî civakê ji pêdiviya bi cidîgirtina hemû îddîa û fermanên wî diparast. Ev nîşan dide ku pênaseyên “dînbûn” û “normaliyê” çiqas dikarin civakî, kontekstuel û hetta stratejîk bin. Ya ku di civakekê de wekî “dînbûnek pejirandî” tê dîtin, dibe ku di civakeke din de wekî tehdîdek were dîtin û were tepisandin.

Norton wekî Sembola Henek û Rexneya Civakî

Çîroka Împarator Norton pirsên girîng li ser tolerans û kapasîteya henek û xwe-rexnekirinê ya civakekê derdixe holê [User Query]. Pejirandina wî ji hêla San Franciscoyê ve wekî nîşanek ji van taybetmendiyan tê dîtin. Norton, bi “împaratoriya” xwe ya xeyalî, dibe ku wekî rêyek ji bo civakê xizmet kiribe da ku bi awayekî ewledar, neyekser û henekker rexneyê li saziyên rastîn ên hêzê, gendeliyê, û bêkêrhatîbûnê bike. Ew bû “împaratorê bê zirar” ku, wekî ku rojnameya Daily Alta California piştî mirina wî nivîsand, “xwîn nerijand, kes talan nekir, û welatek xera nekir; tiştê ku ji bo hevalên wî yên di wê rêzê de (ango, împaratorên rastîn) nayê gotin”.¹⁰

San Francisco ya sedsala 19-an bajarekî nû, kaotîk, û ji navendên hêza kevneşopî yên Amerîkaya Rojhilat dûr bû.¹ Di vê hawîrdora “rojavayê hov” de, ku tê de normên civakî yên kevn di bin pirsê de bûn û yên nû hê tam nehatibûn damezrandin, heqîqîkirin û hembêzkirina kesayetek wekî Împarator Norton dikare wekî formek berxwedana çandî li hember normên hişk û kevneşopî yên civaka serdest a Amerîkayê were dîtin. Ew nîşanek ji xwesteka San Franciscoyê bû ku nasnameyek xwe ya bêhempa, serbixwe, û nonkonformîst biafirîne. Norton ne tenê kesayetek bû; ew bû sembola “cuda”bûn û azadîxwaziya San Franciscoyê. Bi hembêzkirina wî, bajar ne tenê toleransa xwe nîşan dida, lê di heman demê de îddîaya xwe ya ji bo cîhekî ku tê de qaîdeyên kevneşopî dikarin werin şikandin, tinaz kirin, an ji nû ve werin şîrove kirin, xurt dikir. Ev yek girîngiya Norton ji bo avakirina “mîtolojiya San Franciscoyê” wekî bajarekî azadîxwaz, tolerans û ekscentrîk destnîşan dike.

7. Îstatîstîk û Daneyên Derbarê Împarator Norton de

Her çend Împarator Norton kesayetek marjînal û bê hêza fermî bû jî, hin dane û îstatîstîkên derbarê wî de hene ku asta navdarî û bandora wî ya civakî nîşan didin. Van daneyan, tevî ku carinan nakok an nefermî ne, ji bo têgihiştina fenomena Norton girîng in.

Daneyên Serjimêriyê (1870 US census)

Yek ji delîlên herî balkêş ên naskirina fermî ya rola Norton, tomarên serjimêriya federal a Dewletên Yekbûyî ya sala 1870an e. Di vê serjimêriyê de, Joshua A. Norton, ku li 624 Commercial Street, San Francisco dijiya, hate tomar kirin. Di stûna ku ji bo “Pîşe, Kar an Bazirganî” hatibû veqetandin de, bi awayekî sosret “Împarator” (Emperor) hatibû nivîsandin.² Di heman tomarê de, di stûnek din de ku rewşa derûnî destnîşan dikir, hatibû nivîsandin ku ew “dîn e” (insane).² Ev yek nîşanek fermî ye ji pejirandina (an jî bi kêmanî naskirina) rola wî ya xwexwendî ji hêla rayedarên serjimêriyê ve, her çend bi şîroveyek li ser rewşa wî ya derûnî be jî. Ev rewşek gelek kêm û yekta ye û asta navdarî û qebûlkirina wî ya di nav civakê de nîşan dide.

Pereyên Norton û Qebûlkirina Wan

Împarator Norton ji bo fînansekirina “împaratoriya” xwe û debara jiyana xwe, pereyên xwe yên kaxezî derdixist. Van peran, ku bi gelemperî wekî “scrip” an notên sozdayînê dihatin binavkirin, di mezhebên cihêreng de bûn, wek 50 sent, 5 dolar, û 10 dolar.² Li ser van notan bi gelemperî wêneyê Norton, mohra wî ya împaratorî, û soza ku dê di sala 1880an de (sala mirina wî) bi faîzeke diyar (wekî 7%) werin vegerandin, hebû.³

Ya balkêş ew e ku hin xwaringeh, bar, û karsaziyên din ên li San Franciscoyê van “pereyên împaratorî” wekî dravê rastîn qebûl dikirin.² Ev qebûlkirin ne tenê nîşana tolerans û hezkirina ji Norton re bû, lê dibe ku ji hêla hin karsazan ve wekî amûrek reklamê û rêyek ji bo kişandina xerîdaran jî dihat bikaranîn. Hebûna “pereyên Norton” li kasaya dikanekê dikaribû bibe nîşanek ji “ruha San Franciscoyê”. Îro, ev notên hanê bûne tiştên koleksiyonê yên gelek biqîmet û ji hêla koleksiyoneran ve tên gerîn.⁵ Qebûlkirina pereyên wî nîşanek din a xurt a “heqîqîkirina” rola wî ji hêla beşek civakê ve ye û sînorên di navbera rastî û xeyalê de, cidiyet û henekê de hîn bêhtir tevlihev dike.

Hejmarên Tevlîbûna Merasîma Cinazê (Daneyên Nakok)

Wekî ku berê hate behs kirin, hejmara kesên ku beşdarî merasîma cinazê Împarator Norton bûn an jî termê wî dîtin, di çavkaniyên cihêreng de cuda tê ragihandin, û ev yek bi xwe jî bûye beşek ji efsaneya wî.

• Rojnameya San Francisco Chronicle, di hejmara xwe ya 11ê Çileya 1880an de (du roj piştî mirina wî), ragihand ku “bi texmînî 10,000 kes” hatin ku termê Norton bibînin dema ku ew li salona Lockhart & Porter (şirketa amadekirina cenazeyan) hatibû danîn.⁹ Ev hejmar ji hêla gelek lêkolîner û nivîskarên paşê ve jî hatiye dubare kirin.
• Lêbelê, hin çavkaniyên din, nemaze yên ku piştî demek dirêj ji mirina wî hatine nivîsandin an jî di dema veşartina wî ya duyemîn di sala 1934an de hatine weşandin, îddîa dikin ku hejmara kesên ku hurmeta xwe ji Norton re nîşan dane gihîştiye 30,000 kesî.¹ Ev hejmar, ku nêzîkî 13% ji nifûsa wê demê ya San Franciscoyê bû, bêguman bandorek mezin li ser xeyala gel dike.
• Nakokiyek din jî derbarê dirêjahiya korteja cenazeyê de heye. Hin çavkanî, nemaze pirtûka William Drury ya sala 1986an, îddîa dikin ku korteja cenazeyê “du mîl dirêj” bû.⁸ Lêbelê, heman gotara San Francisco Chronicle ya 11ê Çileya 1880an, ku behsa 10,000 temaşevanan dike, destnîşan dike ku korteja ber bi Goristana Masonîk ve “ne mezin bû, tenê sê erebe bûn, û ji hemû girseya meraqdar a li morgê kesî nexwest ku li pey piyan biçe.” Li gorî Chronicle, hinek kes bi tramvayan çûbûn goristanê da ku şahidiya merasîma dawî bikin.⁹ Ev agahî bi îddîaya kortejek du mîl dirêj re di nakokiyeke eşkere de ye.

Ev nakokiyên di hejmaran de ne tenê pirsgirêkek rastbûna dîrokî ne, lê di heman demê de nîşan didin ku çawa efsaneya Împarator Norton bi demê re mezin bûye û hatiye xemilandin. Dema ku hejmara kesên ku termê wî dîtine dibe ku bi rastî jî dora 10,000 bûbe (ku ji bo kesekî wek wî hejmareke pir mezin û balkêş e), îddîayên kortejek pir dirêj an 30,000 beşdarên definkirinê dibe ku beşek ji pêvajoya mîtolojîzekirina wî bin. Zêdebûna hejmaran bi demê re pêvajoyek mîtolojîzekirinê nîşan dide: her ku Norton ji kesayetek dîrokî vediguhere efsaneyek çandî, hûrguliyên jiyana wî mezin dibin û dramatîktir dibin. Ev ne tenê li ser Norton e, lê li ser xwezaya bîra kolektîf û avakirina efsaneyan e. Civak meyl heye ku çîrokên kesayetên xwe yên hezkirî an balkêş “baştir” bike û wan ji rastiya dîrokî ya hişk wêdetir bilind bike.

Van daneyan, tevî nefermîbûn an nakokiyên xwe, bi hev re wêneyekî kesayetekê xêz dikin ku, tevî pozîsyona xwe ya marjînal û nebûna hêza rastîn, bandorek civakî ya berbiçav hebû. Ev nîşan dide ku bandora civakî ne tenê bi hêza siyasî an aborî ya fermî ve girêdayî ye. Kesayetên karîzmatîk, ekscentrîk, an sembolîk jî dikarin di nav civakê de xwedî giraniyek bin û bibin xwedî “nirxek” ku bi awayên nekonvansiyonel (wek qebûlkirina pereyên xeyalî an beşdarbûna girseyî ya li merasîma cinazê) tê pîvandin. Çîroka Norton pirsê li ser pênaseyên kevneşopî yên hêz û bandorê dike.

Tabloya 4: Hejmarên Tevlîbûna Cenazeyê Împarator Norton I li Gorî Çavkaniyên Cihêreng

Çavkanî/Rojname/Nivîskar	Dîroka Weşanê	Hejmara Texmînkirî (Kesên ku term dîtin)	Hejmara Texmînkirî (Kesên ku beşdarî definkirinê bûn/kortej)	Nîşe (mînak: dirêjahiya kortejê, rexneya li ser hejmarê)	Çavkaniya Snippet
San Francisco Chronicle	11 Çile 1880	“bi texmînî 10,000”	Kortej “ne mezin bû, tenê sê erebe bûn”; “kesî nexwest li pey piyan biçe”. Hinek bi tramvayan çûn.	9
Weşanên serdemê (giştî)	~1880	30,000 (hin îddîa)	Nenas	Ev hejmar ji hêla hin çavkaniyan ve tê gotin.27	27
San Francisco Examiner	19 Kanûn 1932	30,000 (ji bo 1880an tê îddîa kirin)	Nenas	Îddîa dike ku 30,000 kes li ber termê wî kom bûn dema ku ew “çend rojan” li ber çavan bû (di rastiyê de çend saet bûn).	9
United Press (ajansa nûçeyan)	30 Hezîran 1934	30,000 (ji bo 1880an tê îddîa kirin)	Nenas	Di dema veşartina duyemîn a Norton de hatiye ragihandin, îddîa dike ku 30,000 kes beşdarî merasîma 1880an bûne.	9
William Drury (Norton I)	1986	10,000 (ji Chronicle digire)	Kortej “du mîl dirêj” (îddîa)	Îddîaya “du mîl dirêj” bi giranî ji vê pirtûkê tê û dibe ku ne rast be, li gorî raporên serdemê yên wek Chronicle. Drury îddîaya rojnameyeke Seattle ya 1880an dubare dike.	9
Carl Nolte (SF Chronicle)	2009	Nenas	Kortej “du mîl dirêj” (îddîa)	Dubarekirina îddîaya kortejek dirêj.	8

Ev tablo bi awayekî zelal nakokiyên di derbarê hejmara beşdarên merasîma cinazê de pêşkêş dike. Ew ji xwendevan re dibe alîkar ku bibîne ka çawa agahî bi demê re hatine guhertin an şîrove kirin, û dê bingehek ji bo nîqaşkirina pêvajoya mîtolojîzekirina Norton peyda bike. Stûna “Nîşe” çarçoveyek rexneyî ji bo her hejmarê peyda dike, ku ev yek şiyana analîtîk a gotarê xurt dike.

8. Mîras û Bandora Împarator Norton I

Împarator Norton I, tevî ku di jiyana xwe de tu hêzeke siyasî ya rastîn bi dest nexist, mîraseke çandî ya dewlemend û mayînde li pey xwe hişt. Bandora wî ne tenê li San Franciscoyê, lê di wêje, huner, û çanda populer a Amerîkî û hetta cîhanî de jî diyar e. Mîrasa wî ne tiştekî statîk e, lê bi berdewamî ji hêla kom û nifşên cihêreng ve ji nû ve tê şîrove kirin û bikar anîn.

Bandora li ser Wêje û Çanda Populer

Kesayeta bêhempa û çîroka dramatîk a Împarator Norton ji bo gelek nivîskar, hunermend û afirîneran bûye çavkaniya îlhamê.

• Wêje: Yek ji bandorên herî navdar ên Norton li ser wêjeyê, îlhama ku wî daye karakterê “Key” (The King) di romana klasîk a Mark Twain, Macaronsên Huckleberry Finn de ye.² Twain, ku di salên 1860an de li San Franciscoyê dijiya û Norton nas dikir, ev karakterê xapînok û xwexwendî li ser bingeha Împarator afirandiye. Nivîskarê Skotlendî Robert Louis Stevenson, ku ew jî demekê li San Franciscoyê ma, Norton wekî karakterek di romana xwe ya sala 1892an de, The Wrecker (bi hevkariya Lloyd Osbourne) de cih kiriye.⁵ Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtî Selma Lagerlöf a Swêdî jî tê bawer kirin ku ji Norton îhlam girtiye ji bo romana xwe ya sala 1914an, Împaratorê Portugallia, ku çîroka zilamekî vedibêje ku dikeve nav cîhanek xeyalî ku tê de keça wî bûye împaratorbanû û ew bi xwe jî împarator e.⁵ Nivîskarên nûjen ên wekî Christopher Moore (di rêzeromanên xwe yên vampîran de ku li San Franciscoyê derbas dibin), Neil Gaiman (di rêzeromana grafîkî ya navdar The Sandman de, ku tê de Norton wekî kesekî ku “dînbûna wî wî hişyar dihêle” tê teswîr kirin), û Charles Bukowski jî behsa Norton kirine an jî jê îhlam girtine.⁵
• Hunerên Performansê û Medyaya Nûjen: Norton di gelek operayan de jî bûye mijar, wek yên Henry Mollicone û John S. Bowman, û her weha Jerome Rosen û James Schevill. Kompozîtorê Amerîkî Gino Robair operayek bi navê “I, Norton” nivîsandiye ku ji sala 2003an vir ve li Amerîkaya Bakur û Ewropayê hatiye pêşandan.⁷ Muzîkalek bi navê “Emperor Norton: A New Musical” ji hêla Kim Ohanneson û Marty Axelrod ve hatiye nivîsandin û di sala 2005an de sê mehan li San Franciscoyê hatiye lîstin.⁷ Di televîzyonê de, Norton di beşek ji rêzefîlma western a klasîk “Bonanza” (1966) de xuya bûye, ku tê de hewldanek ji bo şandina wî bo nexweşxaneya dînan tê asteng kirin û Mark Twain ji bo wî şahidiyê dike.⁷ Rêzefîlmên din ên wekî “Death Valley Days” û “Broken Arrow” jî behsa wî kirine.⁷ Di cîhana lîstikên vîdyoyê de jî, Norton di lîstikên wekî “Neuromancer” (li ser bingeha romana William Gibson), “Civilization VI” (wekî rêberek alternatîf ji bo şaristaniya Amerîkî), û “Crusader Kings II” (wekî serwerekî berê yê Împaratoriya Kalîforniyayê) de cih girtiye.⁷

Ev hemû mînak nîşan didin ku çîroka Împarator Norton ji sînorên bajarekî û serdemekê derbas bûye û di nav hişmendiya çandî ya berfireh de cîhek mayînde girtiye.

Bîranîn û Rûmetdarkirina Hemdem

Li San Franciscoyê û derveyî wê, hewldanên domdar hene ji bo bîranîn û rûmetdarkirina Împarator Norton.

• Navkirina Cihan: Yek ji awayên herî berbiçav ên bîranînê navkirina cihên giştî ye. Di Sibata 2023an de, bi pêşniyara Serokê Lijneya Serpereştiyaran a San Franciscoyê, Aaron Peskin, bloka 600emîn a Kolana Commercial (cihê ku Norton ji 1865an heta mirina xwe lê dijiya) bi awayekî bîranînê wekî “Emperor Norton Place” hate nav kirin. Ev biryar di Nîsana 2023an de ji hêla Şaredar London Breed ve hate pejirandin û tabelayên wê di destpêka Gulanê de hatin danîn.⁵ Her weha, The Emperor Norton Trust, rêxistineke ne-qezencî ku ji bo parastina mîrasa Norton dixebite, ji Cotmeha 2022an vir ve hewl dide ku birca saetê ya navdar a San Francisco Ferry Building wekî “The Emperor Norton Tower” were nav kirin, bi minasebeta 125emîn salvegera vekirina avahiyê di 1898an de, an jî 175emîn salvegera hatina Norton bo San Franciscoyê di 1849an de.⁵
• Pira San Francisco-Oakland Bay: Ji ber ku Norton yekem car vîzyona avakirina pirekê di navbera San Francisco û Oaklandê de bi rêya Girava Yerba Buena pêşkêş kiribû, ji mêj ve hewl hene ku ev pir bi navê wî were nav kirin. Di sala 1939an de, komela E Clampus Vitus plaketek ji bo bîranîna vê yekê çêkir.⁵ Di Mijdara 2004an de, Serpereştiyarê San Franciscoyê Aaron Peskin pêşniyarek ji bo navkirina tevahiya pirê bi navê Norton kir, lê di dawiyê de tenê biryar ji bo navkirina beşa rojhilatî ya nû hat dayîn, ku ew jî pêk nehat ji ber ku Oakland piştgirî neda.⁵ Di sala 2013an de, bi minasebeta navkirina beşa rojavayî ya pirê bi navê Willie Brown, kampanyayek nû ji bo navkirina tevahiya pirê bi navê Împarator Norton dest pê kir, ku bû sedema damezrandina The Emperor’s Bridge Campaign (niha The Emperor Norton Trust).¹⁴ Tevî van hewldanan, heta niha pir bi awayekî fermî bi navê Norton nehatiye nav kirin.
• Rêxistin û Lêkolîn: The Emperor Norton Trust roleke girîng dilîze di lêkolînkirina jiyana Norton, rastkirina agahiyên çewt (wek efsaneya fermana “Frisco” ¹⁴), û pêşxistina mîrasa wî de. Wan hewl daye ku dîroka jidayikbûna wî ya rastîn jî diyar bikin.¹⁴ Komela E Clampus Vitus, komeleyek biratiyê ya ku balê dikişîne ser mîrasa Rojavayê Kevin, Împarator Norton bi taybetî rêz digire û her sal di roja Şemiyê ya herî nêzîkî salvegera mirina wî (8ê Çile) de serdaneke girseyî li gora wî ya li Goristana Woodlawn li Colma dike.²⁹

Norton wekî Sembola San Franciscoyê

Împarator Norton ji mêj ve bûye yek ji sembolên herî hezkirî û mayînde yên bajêr San Franciscoyê. Ew navûdengê bajêr ji bo tolerans, ekscentrîzm, û xêrxwaziyê temsîl dike.¹ Ew ne tenê ji bo welatiyên bajêr bi giştî, lê bi taybetî ji bo komên dij-çandî, hindikahî, û kesên ku xwe li derveyî normên civakî dibînin, bûye sembolek girîng.¹ Mînakek berbiçav a vê yekê ew e ku aktîvîstê mafên hevzayendan û kesayeta navdar a San Franciscoyê, Jose Sarria, di sala 1965an de di dema kampanyaya xwe ya ji bo Lijneya Serpereştiyaran de, xwe bi awayekî henekker wekî “Împaratorbanû I, Jinebiya Norton” îlan kir, û bi vî awayî hem hurmeta xwe ji Norton re nîşan da hem jî kevneşopiyek nû ya “Împaratoriya Dadgeha Keyanî” (Imperial Court System) da destpêkirin, ku îro rêxistineke navneteweyî ya xêrxwaziyê ye.¹⁷

Wêneyê Împarator Norton û navê wî ji bo firotina gelek hilber û karûbaran jî hatiye bikar anîn, wek “Emperor Norton Sourdough Snacks”, “Emperor Norton Sundae” li xwaringeha Ghirardelli (berê), û hetta barek bi navê “Emperor Norton’s Boozeland”.¹ Ev hemû nîşan didin ku Norton çiqas kûr ketiye nav nasnameya çandî ya San Franciscoyê.

Mîrasa Norton ne tiştekî yekreng û statîk e. Ew bi berdewamî ji hêla komên cihêreng ve ji nû ve tê şîrove kirin, avakirin û carinan jî nîqaş kirin. Her serdem û her kom “Norton”-ê xwe diafirîne, li gorî hewcedarî, nirx û berjewendiyên xwe. Nakokiyên li ser mîrasa Norton (mînak, gelo ew divê wekî “qeşmerê hezkirî yê bajêr” were dîtin, an wekî “pêşverûyekî pêşbîn” û rexnegirek civakî yê jîr, an jî wekî kesekî bi pirsgirêkên derûnî yên ku ji hêla civakê ve hatiye îstismarkirin) di rastiyê de têkoşînên li ser nasname û nirxên San Franciscoyê yên îro nîşan didin. Ji bo gelek kesan, nemaze komên marjînal û dij-çandî, Norton ne tenê kesayetek dîrokî ya ekscentrîk e, lê sembola mafê bûna cuda, mafê redkirina normên civakî yên zordar, û mafê avakirina nasnameya xwe ya xweser e. Mîrasa wî ji çîroka wî ya kesane wêdetir diçe û dibe îlhamek ji bo têkoşînên ji bo pejirandin, azadî û xweseriyê. Ew nîşan dide ku çawa kesayetên marjînal ên dîrokî dikarin ji bo nifşên paşerojê bibin çavkaniyên hêz û nasnameyê, nemaze ji bo kesên ku xwe li derveyî “rêza sereke” ya civakê dibînin.

9. Encamname: Girîngiya Împarator Norton di Çîroka San Franciscoyê û Dîroka Ekscentrîzmê de

Jiyana û “serweriya” Împarator Norton I, tevî hemû ekscentrîzm û nebûna hêza wî ya fermî, çîrokek e ku ji sînorên anekdotek dîrokî ya henekker wêdetir diçe. Ew fenomenek civakî-çandî ya tevlihev û pir-qatî ye ku ne tenê li ser kesayetek bêhempa, lê di heman demê de li ser civaka ku ew hembêz kir û mîrasa ku wî li pey xwe hişt jî ronahiyê dide.

Vekolîna me li ser jiyana Norton, ji bazirganekî serketî yê ku bi awayekî trajîk îflas kir heta împaratorê xwexwendî yê ku ji hêla bajarekî ve hate hezkirin, rêwîtiyek sosret nîşan dide. Fermanên wî yên împaratorî, ku tevliheviyek ji pêşbîniyên sosret (wek pira kendavê û mafên hindikahiyan) û absurdîteya eşkere (wek hilweşandina Kongreyê) bûn, neynika hişekî tevlihev û dibe ku rexnegir bûn. Konteksta San Franciscoyê ya sedsala 19-an, bi Zêrgeriya xwe, bêîstiqrariya aborî, û çanda xwe ya toleransê ya bêhempa, zemînek münasîb ji bo derketin û geşbûna kesayetek wek Norton amade kir. Pejirandina wî ji hêla civakê ve, ku dikare bi nêrînên psîkolojîk û civakî yên li ser ekscentrîzm, bêzerarbûna wî ya fîzîkî, û rola wî ya wekî çavkaniyek şahî û rexneya neyekser ve were şîrove kirin, yek ji aliyên herî balkêş ên çîroka wî dimîne. Berawirdkirina wî bi ekscentrîkên din ên San Franciscoyê û cîhanê re (wek Hong Xiuquan) cihê wî yê taybet û bêhempa di nav wan de hîn zelaltir dike. Mîrasa wî ya domdar di wêje, çanda populer, û bîra kolektîf a San Franciscoyê de şahidiya bandora wî ya mayînde ye.

Împarator Norton ne tenê “qeşmerê bajêr” bû, wekî ku hin kes dibe ku bi hêsanî wî binav bikin. Ew kesayetek bû ku, bi awayê xwe yê taybet, pirsên girîng li ser xwezaya rastiyê, hêzê, û têkiliya di navbera kesayet û civakê de derxist holê. Çîroka wî îro jî ji bo me têkildar e, ji ber ku ew me vedixwîne ku em li ser mijarên wek toleransê li hember cudahiyê, rola medyayê di avakirina û carinan îstismarkirina kesayetên giştî de, û awayê ku civak çawa bi endamên xwe yên herî marjînal û “ji rêzê der” re mijûl dibe, kûr bifikirin.

Dibe ku girîngiya herî mezin a Împarator Norton di wê yekê de be ku ew pirsê li ser xwezaya “desthilatdariyê” bi xwe dike. Norton xwe wek Împarator îlan kir bêyî ku tu hêzeke wî ya leşkerî, siyasî, an aborî ya rastîn hebe. Lê dîsa jî, wî formek “desthilatdariyê” ya sembolîk û nefermî bi dest xist: polîs wî silav dikirin, rojname fermanên wî diweşandin, karsaz pereyên wî qebûl dikirin, û bi hezaran kes beşdarî merasîma cinazê wî bûn. Ev yek nîşan dide ku desthilatdarî ne tenê ji çavkaniyên fermî û hêza zorê tê. Ew dikare ji pejirandina civakî, karîzma, kapasîteya bandorkirina li ser xeyala kolektîf, û hetta ji hezkirinê jî derkeve. “Desthilatdariya” Norton ne li ser zorê, lê li ser razîbûn û hevkariya dilxwazî ya civakê ava bûbû. Di cîhanek ku her ku diçe ji hêla “bandorkerên” medyaya civakî û fîgurên nefermî yên ku xwedî platformên mezin in lê bê hêza fermî ne, tê şekil kirin, çîroka Împarator Norton ji her demê bêhtir têkildar û hînker e.

Di dawiyê de, Împarator Norton I wekî bîranînek dimîne ku carinan kesên herî “ji rêzê der”, yên ku ji hêla civakê ve wekî “ekscentrîk” an “dîn” têne binavkirin, dikarin bandorek herî kûr û mayînde li ser civakên xwe û li ser dîrokê bihêlin. Ew dibin sembolên ku ji dema xwe wêdetir dijîn, û çîrokên wan nifş li pey nifşê vedibêjin, û her carê wateyên nû û kûr ji bo dema niha peyda dikin. Împarator Norton, bi împaratoriya xwe ya xeyalî, bi rastî jî mîraseke nemir afirand.

Çavkanî

1. Emperor Norton I: the rise of a San Francisco … – Western CEDAR, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://cedar.wwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1020&context=wwuet
2. The Emperor in San Francisco: A Closer Look – OpenSFHistory …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.opensfhistory.org/osfhcrucible/2019/09/16/the-emperor-in-san-francisco-a-closer-look/
3. Emperor Norton – FoundSF, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.foundsf.org/Emperor_Norton
4. Norton I, Emperor of the United States | AM – Adam Matthew Digital, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.amdigital.co.uk/insights/blog/emperor-of-the-united-states
5. Emperor Norton – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Emperor_Norton
6. http://www.historians.org, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.historians.org/perspectives-article/the-unselfish-ruler-norton-i-emperor-of-the-united-states-december-2023/#:~:text=Born%20to%20a%20middle%2Dclass,both%20rich%20and%20well%20respected.
7. Biography: Joshua Norton, Emperor of the United States – ThoughtCo, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.thoughtco.com/biography-of-joshua-norton-emperor-of-the-united-states-4158141
8. Emperor Norton, zaniest S.F. street character – SFGATE, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.sfgate.com/news/article/Emperor-Norton-zaniest-S-F-street-character-3217579.php
9. A Funeral Cortege “Two Miles Long”? Not Really. | The Emperor Norton Trust, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://emperornortontrust.org/blog/2023/5/22/emperor-norton-funeral-cortege-not-two-miles-long
10. TILT SHIFT – American Historical Association, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.historians.org/wp-content/uploads/2024/07/Perspectives_61N9.pdf
11. Bridge Proclamations | The Emperor Norton Trust, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://emperornortontrust.org/bridge/proclamations
12. A New Map Tracks the Life of San Francisco’s Emperor Norton …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.atlasobscura.com/articles/emperor-norton-san-francisco-map
13. Emperor Norton, San Francisco’s Most Beloved 19th-Century Eccentric – Mental Floss, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.mentalfloss.com/article/78329/retrobituaries-emperor-norton-san-franciscos-most-beloved-19th-century-eccentric
14. The Emperor Norton Trust – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Emperor_Norton_Trust
15. Beat Generation and San Francisco’s Culture of Dissent – FoundSF, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.foundsf.org/Beat_Generation_and_San_Francisco%27s_Culture_of_Dissent
16. Eccentrics, Heroes, and Cutthroats of Old Berkeley by Richard …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.richardschwartz.info/Eccentrics.html
17. The Story Of Emperor Norton, SF’s First Icon and Greatest Eccentric, On The 137th Anniversary Of His Death, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://sfist.com/2017/01/06/the_story_of_emperor_norton_on_the/
18. norton-drury.txt, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://www.emperornorton.net/norton-drury.txt
19. Herb Caen Bought the Myth that Bummer and Lazarus Were Emperor Norton’s Dogs, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://emperornortontrust.org/blog/2024/12/2/herb-caen-bought-the-myth-that-bummer-and-lazarus-were-emperor-nortons-dogs
20. Frederick Coombs – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Frederick_Coombs
21. Emperor Norton & The Great Unknown: Two Eccentrics Meet in a Rare Illustration from 1871, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://emperornortontrust.org/blog/2019/5/15/emperor-norton-amp-the-great-unknown-a-rare-illustration-from-1871
22. Leonard “Oofty Goofty” Borchardt (1862-inconnu) – Mémorial Find a Grave, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://fr-ca.findagrave.com/memorial/114017697/leonard-borchardt
23. Oofty Goofty | Tony Quarrington, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://tonyquarrington.wordpress.com/tag/oofty-goofty/
24. Hong Xiuquan – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Hong_Xiuquan
25. Metroactive Books | Eccentrics – Metro Silicon Valley, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://www.metroactive.com/papers/metro/02.15.96/eccentric-9607.html
26. Character Trait: Eccentric. – ProWritingAid, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://prowritingaid.com/character-traits/eccentric
27. Joshua A. Norton: His Imperial Majesty | National Portrait Gallery – Smithsonian Institution, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://npg.si.edu/blog/joshua-norton-his-imperial-majesty
28. His Majesty’s Psychosis: the Case of Emperor Joshua Norton, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/264538083_His_Majesty’s_Psychosis_the_Case_of_Emperor_Joshua_Norton
29. Emperor Norton in popular culture – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Emperor_Norton_in_popular_culture