Şahkareke Endezyariya Kevnar û Stargeheke Dîrokî

1. Pêşgotin

Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê, ku bi navê xwe yê kevnar Elengubu jî tê zanîn ¹, li herêma Kapadokyayê ya Tirkiyeyê, yek ji mezintirîn û kûrtirîn bajarên binê erdê yên cîhanê ye. Ev avahiya bêhempa, ku bi kûrahiya xwe digihîje qasî 85 metreyan û dikare bi hezaran mirovan bihewîne ¹, ne tenê wekî şahkareke endezyariya kevnar tê dîtin, lê her weha wekî şahidiyek ji bo jêhatîbûn, berxwedêrî û kapasîteya adaptasyonê ya mirovahiyê li hember şert û mercên dijwar û gefên domdar jî radiweste. Derînkuyû, wekî yek ji mînakên herî berbiçav ên endezyariya binerdî ya kevnar û jêhatîbûna mirovan tê binavkirin ³; ew ne tenê şahidiya hewldanên parastinê yên civakên kevnar e, lê her weha pencereyekê li ser adaptasyona wan a bi şert û mercên dijwar re vedike. Girîngiya wê di kapasîteya wê ya bêhempa ya ji bo hewandina civakeke mezin û sîstemên wê yên jiyanî yên pêşketî de ye.

Armanca vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk û berfireh li ser Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê, dîroka wê, taybetmendiyên mîmarî û endezyariyê, jiyana rojane ya texmînkirî, teknîkên avakirinê, û cihê wê di nav mîrasa cîhanî ya binerdî de raweste. Gotar dê bi pêşkêşkirina daneyên îstatîstîkî û berawirdkirina bi bajarên din ên binê erdê yên li Kapadokyayê û cîhanê re were dewlemendkirin.

Bikaranîna Derînkuyûyê ji hêla çandên cuda ve, wek Frîgî û Xiristiyanên Bîzansî, di serdemên cuda de û berfirehkirina wê ¹, ne tenê nîşana cihekî erdnîgarî yê stratejîk e, lê her weha nîşana adaptasyoneke mîmarî û çandî ya berbiçav e. Avahiyên bingehîn ên ku dibe ku ji hêla Frîgiyan ve hatibin destpêkirin, paşê ji hêla Xiristiyanan ve ji bo armancên nû, wek parastina ji êrîşan û jiyana olî, hatine guhertin û bi awayekî berfireh hatine mezinkirin. Ev pêşniyar dike ku Derînkuyû ne tenê wekî stargehek demkî, lê wekî cîhek bi potansiyela domdar ji bo jiyan û parastinê dihate dîtin, ku ji nifşekî derbasî nifşekî din bûye û li gorî hewcedariyên demê hatiye teşekirin. Hebûna kevirê volkanîk ê nerm, ango tûf ⁴, ku kolandina wê hêsan e, vê adaptasyon û berfirehkirina domdar hêsantir kiriye. Ev berdewamî û adaptasyon girîngiya Derînkuyûyê wekî navendek domdar a jiyan û ewlehiyê di nav hezar salan de nîşan dide, ku ji hêla gelek şaristaniyan ve hatiye nasîn û bikaranîn.

2. Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê: Taybetmendî û Dîrok

2.1. Cih û Keşfkirin

Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê li herêma dîrokî ya Kapadokyayê, di nav sînorên îdarî yên navçeya Derînkuyûyê ya ser bi parêzgeha Nevşehirê ya Tirkiyeyê ve ye.¹ Ev bajarê binê erdê yê balkêş, 30 kîlometre dûrî navenda bajarê Nevşehirê, li ser rêya sereke ya ku Nevşehirê bi Nîgdeyê ve girêdide, cih digire.⁶ Koordînatên erdnîgarî yên Derînkuyûyê wekî 38°22′53″ Bakur û 34°44′10″ Rojhilat hatine tomarkirin.⁶

Keşfkirina Derînkuyûyê çîrokeke balkêş a tesadufê ye. Di sala 1963an de, gundiyekî herêmî yê ku navê wî bi gelemperî nayê zanîn, dema ku mala xwe nûjen dikir, bi awayekî tesadufî rastî jûreyeke veşartî li pişt dîwarekî hat.⁴ Piştî ku dîwar hilweşand û dest bi kolandinê kir, torgilokeke berfireh a tunel û odeyên binê erdê derket holê.¹ Ev keşfa nediyar bû sedema destpêkirina lêkolînên arkeolojîk ên berfireh.

Piştî lêkolînên destpêkê, Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê di sala 1965an de bi awayekî fermî ji bo ziyaretvanan hate vekirin ⁶, her çend hin çavkanî vê dîrokê wekî 1969an jî destnîşan dikin.¹ Heya sala 2016an, nêzîkî nîvê bajarê binê erdê ji bo geştiyaran gihîştî bû.¹ Lêbelê, çavkaniyên din diyar dikin ku îro tenê ji sedî 10ê tevahiya kompleksa binê erdê ji bo geştiyaran vekirî ye.⁷ Rûbera beşa ku niha tê gihîştin û ji bo geştiyariyê hatiye amadekirin, bi qasî 2,500 metrekare ye.⁹

Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê di dîrokê de bi navên cuda hatiye nasîn. Navê wê yê kevnar Elengubu bû.¹ Di serdema Bîzansê de, Yewnaniyên Kapadokyayî jê re digotin Malakopi (bi Yewnanî: Μαλακοπή), ku tê wateya “nerm” an “cihê nerm”, îhtîmalen ji ber hêsaniya kolandina kevirê tûfê yê volkanîk ê herêmê.¹ Navê “Derînkuyû” ku îro tê bikaranîn, bi zimanê Tirkî ye û wateya wê “bîra kûr” e ⁸, ku îşaret bi kûrahiya bêhempa ya vî bajarê binê erdê dike.

Çîroka keşfkirina Derînkuyûyê, ji jûreyeke veşartî ya li pişt dîwarekî heya veguherîna wê bo yek ji cihên arkeolojîk ên herî balkêş ên cîhanê, ne tenê balkêş e, lê her weha girîngiya haydarbûna ji mîrasa veşartî û potansiyela vedîtinên nû, hetta li deverên ku tê texmînkirin baş hatine lêkolînkirin, destnîşan dike. Ev veguherîn ji “tesadufeke herêmî” ber bi “mîraseke cîhanî” (tevî ku bi fermî wekî beşek ji Parka Neteweyî ya Göremeyê û Deverên Kevirî yên Kapadokyayê di lîsteya UNESCOyê de ye) girîngiya parastin û lêkolîna van cure deveran radixe ber çavan.

2.2. Avaker û Serdemên Bikaranînê

Dîroka avakirin û bikaranîna Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê serdemeke dirêj û gelek şaristaniyan dihewîne. Li gorî piraniya lêkolîner û arkeologan, kolandina destpêkê ya vî bajarê binê erdê ji hêla Frîgyayiyan ve di sedsalên 8an û 7an Berî Zayînê (B.Z.) de hatiye kirin.¹ Frîgî, şaristaniyeke Anatolî ya kevnar bûn ku bi jêhatîbûna xwe ya di warê mîmarî û projeyên avahîsaziyê yên tevlihev de dihatin nasîn.¹²

Her çend teoriya Frîgiyan ya herî berbelav be jî, hin teoriyên alternatîf jî hene. Yek ji van teoriyan pêşniyar dike ku dibe ku Hîtîtan, şaristaniyeke din a mezin a Anatolyayê, di navbera sedsalên 15 û 12an B.Z. de ji bo parastina xwe ji êrîşên Frîgiyan (an gelên din) hin beşên destpêkê yên tunelan bikar anîbin an jî kolabin.¹² Lêbelê, delîlên arkeolojîk ên ku vê teoriyê bi awayekî قطعي piştrast bikin, kêm in. Her weha, hin lêkolîneran têkiliyek di navbera bajarên binê erdê yên Kapadokyayê û çîroka keyê Pers ê mîtolojîk, Yima, ku di pirtûka pîroz a Zerdeştiyan, Avestayê de, tê behskirin ku wî ji bo parastina mirovan û ajalan stargehên binê erdê ava kirine, danîne.¹² Lêbelê, ev teorî jî di nav civaka akademîk de bi berfirehî nehatiye pejirandin.

Piştî serdema Frîgiyan, Derînkuyû û bajarên din ên binê erdê yên Kapadokyayê ji hêla niştecihên herêmê ve, ku bi zimanê Yewnanî diaxivîn, di serdema Romayê de hatin berfirehkirin. Wan şikeftên heyî kûrtir kirin, avahiyên pirqatî yên nû lê zêde kirin, û hêmanên çandî yên xwe, wek dêr û nivîsên Yewnanî, tevlî kompleksê kirin.¹ Bajarê Derînkuyûyê di serdema Bîzansê de gihîşt asta xwe ya herî pêşketî û bi tevahî hate avakirin. Di vê serdemê de, ew bi giranî wekî stargehek ji bo Xiristiyanên herêmê dihat bikaranîn ku xwe ji êrîşên Ereban di dema şerên Ereb-Bîzansî de (bi texmînî 780-1180 Piştî Zayînê – P.Z.) biparêzin.¹ Her weha, delîl hene ku bajar di sedsala 14an de ji bo parastina ji êrîşên Mongolan ên Tîmûr jî wek stargeh hatiye bikaranîn.⁴

Bikaranîna Derînkuyûyê di serdema Osmanî de jî berdewam kir. Xiristiyanên herêmî, bi taybetî Yewnaniyên Kapadokyayî, heya sedsala 20an jî carinan ji bo xwe ji zordestî û zextên demdemî yên desthilatdarên Misilman ên Tirk veşêrin, van bajarên binê erdê wekî stargehên ewledar bikar anîn.¹ Lêbelê, piştî peymana mubadeleya nifûsê ya di sala 1923an de di navbera Yewnanîstan û Tirkiyeyê de, ku di encamê de niştecihên Xiristiyan ên herêmê bi darê zorê ji Tirkiyeyê hatin derxistin û şandin Yewnanîstanê, tunel û bajarên binê erdê yên Kapadokyayê hatin terikandin û ji bîr kirin.²

Armanca sereke û bingehîn a avakirina Derînkuyûyê û bajarên din ên binê erdê, parastina ji êrîşên dijminan, xwe parastina ji şert û mercên hewayê yên dijwar ên herêmê (zivistanên sar û havînên germ), û depokirina ewledar a berhemên çandiniyê û xwarinê bû.¹⁰

Pir-qatmaniya dîrokî ya Derînkuyûyê û bikaranîna wê ya adapteyî, wêneyekî zelal ê jêhatîbûna mirovî di rûbirûbûna bi guherînên dîrokî û hawîrdorî re nîşan dide. Bikaranîna vî bajarê binê erdê ji hêla Frîgiyan, paşê ji hêla Xiristiyanên serdema Bîzansê, û hetta heya sedsala 20an ji hêla Yewnaniyên Kapadokyayî ve ¹, ne tenê berdewamiya bikaranînê nîşan dide, lê adaptasyona fonksiyonel a mekanê jî radixe ber çavan. Frîgiyan dibe ku ew ji bo armancên parastinê yên destpêkê an jî depokirinê kolabin. Xiristiyanan, bi lêzêdekirina dêr, dibistanên mîsyonerî, û goristanan ³, ew ji bo hewcedariyên civakeke Xiristiyan a ku ji zilm û zordariyê direve, adapte kirin. Ev nîşan dide ku avahî ne statîk bû, lê belê wekî organîzmayek zindî bû ku li gorî hewcedariyên civakî, olî û ewlehiyê yên demên cuda diguherî û pêş diket. Ji ber vê yekê, Derînkuyû ne tenê wekî berhemek yek serdemê, lê wekî palîmpsestek dîrokî divê were fêm kirin, ku her serdemekê şopa xwe lê hiştiye û fonksiyonên wê ji nû ve pênase kiriye. Ev jî şahidiyek e ji bo jêhatîbûna mirovî ya di bikaranîna çavkaniyên heyî û adaptasyona bi guherînên dîrokî re.

2.3. Mîmarî û Endezyariya Binê Erdê

Mîmariya Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê şahkareke endezyariya kevnar e ku bi plansaziyeke hûrgilî û têgihiştineke kûr a ji bo jiyan û parastina di bin erdê de hatiye sêwirandin.

2.3.1. Qat, Kûrahî û Kapasîte

Derînkuyû bi kûrahiya xwe ya berbiçav navdar e. Kûrahiya wê ya giştî ya texmînkirî digihîje nêzîkî 85 metreyan (280 ling) di bin rûyê erdê de.¹ Ev kûrahî bi qasî bilindahiya avahiyeke 25 qatî ye.⁴ Hejmara qatên ku vî bajarê binê erdê pêk tînin di çavkaniyên cuda de hinekî diguhere. Hin çavkanî behsa 13 qatan dikin ⁶, hinên din 11 qatan ², û hetta hin çavkanî hejmarê digihînin 18 qatan.¹⁰ Lêbelê, bi gelemperî tê pejirandin ku 8 qatên bajêr hatine paqijkirin û ji bo ziyaretvanan vekirî ne, û kûrahiya van qatên vekirî digihîje nêzîkî 50 metreyan.⁶

Kapasîteya hewandina mirovan a Derînkuyûyê jî yek ji aliyên wê yên herî balkêş e. Tê texmînkirin ku ev bajarê binê erdê dikaribû heya 20,000 mirovan, digel heywanên wan ên kedî û depoyên xwarinê, bihewîne.¹ Ev kapasîteya mezin nîşan dide ku Derînkuyû ne tenê stargehek demkî bû, lê bajarekî binê erdê yê bi tevahî fonksiyonel bû ku ji bo jiyaneke demdirêj hatibû sêwirandin. Lêbelê, hin çavkaniyên din kapasîteyeke kêmtir, di navbera 3,000 û 5,000 kesî de, destnîşan dikin.⁹ Ev cûdahî dibe ku ji ber texmînên cuda yên li ser qada bikaranînê an jî ji ber ku ev hejmar tenê ji bo beşa ku niha ji ziyaretvanan re vekirî ye, derkeve holê. Rûbera giştî ya ku tê texmînkirin bajar li ser belav bûye, bi qasî 4 kîlometre çargoşe (1.54 mîl çargoşe) ye.⁶

2.3.2. Tûnel û Ode

Navenda Derînkuyûyê ji torgilokeke tevlihev a tunelên teng û fireh, korîdorên dirêj, û odeyên bi mezinahî û fonksiyonên cuda pêk tê.³ Her qatek ji bo armancek an komek armancên taybetî hatibû sêwirandin, ku ev yek plansaziyeke bajarî ya binê erdê ya baş-organîzekirî nîşan dide.¹⁵

Cureyên odeyên ku li Derînkuyûyê hatine keşfkirin pir cihêreng in û hewcedariyên bingehîn û civakî yên niştecihan peyda dikin:

Qata Yekem: Li vê qatê bi gelemperî embar (ahır) ji bo heywanan, şerabxane (şırahane) ji bo çêkirina şerabê, dibistaneke ku wekî “dibistana mîsyoneran” tê binavkirin, û vaftîzxaneyek (cihê vaftîzê) hatine dîtin.⁹ Embara ji du beşên bi hev ve girêdayî pêk tê û ji bo xwedîkirina heywanan çalên biçûk ên ji bo av û xwarinê di nav kevir de hatine kolan. Şerabxane jî bi gelemperî ji du beşan pêk tê; beşa jorîn ji bo pelixandina tirî û komkirina şîreya wê, û beşa jêrîn jî ji bo fermentasyon û çêkirina şerabê dihat bikaranîn. Dibistana mîsyoneran, ku bi banê xwe yê bermîlî yê taybet tê nasîn, yek ji cihên herî berbiçav ên vê qatê ye.¹
Qata Duyem: Li vê qatê odeyên rûniştinê, têketina niha ya ku ji bo ziyaretvanan tê bikaranîn, aşxaneyek (metbex) bi yekîneyên pêwendîdar, şerabxaneyeke din, û depoyên ji bo hilanîna xwarinê hene.⁹ Aşxane bi qasî 6×4 metre ye û di navenda wê de tendûreke (firneya binê erdê) bi pîvana 0.70 metre heye, ku ji bo pijandina nan û xwarinên din dihat bikaranîn.
Qata Sêyem: Ev qat bi giranî ji hêla kunka hewayê ya sereke ve tê şekildanîn, ku ji vir dest pê dike û heya qatên herî jêrîn ên bajêr dirêj dibe.⁹
Qata Çarem: Li vê qatê bêtir odeyên rûniştinê û razanê, û her weha depoyên din ên xwarinê hatine dîtin.⁹
Qata Pêncem: Ev qat wekî navenda belavkirinê an “dilê” Derînkuyûyê tê hesibandin. Li vir qadeke navendî ya gilover heye û gelek tunel ji vir ber bi beşên din ên bajêr ve diçin. Her weha, derketineke awarte jî li vê qatê heye.⁹
Qata Şeşem: Ev qat bi piranî ji tunneleke dirêj a bi qasî 46 metre pêk tê ku qata pêncem bi qata heftemîn ve girêdide. Di vê tunelê de 107 gav hene û tê de hin odeyên biçûk ên ku wekî odeyên derî an jî odeyên ewlehiyê dihatin bikaranîn, hene.⁹
Qata Heftem: Ev qat yek ji qatên herî berfireh û girîng ên bajêr e. Li vir saloneke mezin a civînê, odeyeke ku tê texmînkirin goristan bûye, dêreke bi plana xaça azad (ku di mîmariya Bîzansî de gelemperî ye), saloneke ku ji dêrê berdewam dike, û bîreke avê ya girîng hene.⁹ Salona civînê sê stûnên mezin ên hilgir hene ku ji bo danîna kandîl û mûman ji bo ronahiyê, qul tê de hatine kolan.
Qata Heştem: Ev qata herî jêrîn a ku heya niha hatiye paqijkirin û ji bo ziyaretê vekirî ye, ji odeyeke biçûk a ku kunka hewayê tê de ye, pêk tê.⁹

Ji bilî van odeyên taybet, li seranserê bajêr gelek odeyên din ên bi fonksiyonên giştî jî hene, wek odeyên razanê, depoyên xwarinê, kîler ¹, aşxane ³, şerabxane û cihên çêkirina rûnê zeytê ³, embarên ji bo heywanan ¹, dibistan ³, dêr ³, û refektorî (cihên xwarina komunal).¹ Her weha, kevirên hêrandinê yên ku ji bo bidestxistina ard û amadekirina nan dihatin bikaranîn jî li hin beşan hatine dîtin.¹⁵

2.3.3. Sîstemên Hewaguhastin û Avê

Ji bo jiyaneke demdirêj di bin erdê de, peydakirina hewaya teze û ava paqij du faktorên herî girîng in. Avakerên Derînkuyûyê bi awayekî hostayî van pirsgirêkan çareser kirine.

Hewaguhastin: Sîstemeke hewaguhastinê ya pir sofîstîke û pêşketî yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên Derînkuyûyê ye.⁴ Zêdetirî 50 kunkên hewayê yên vertîkal (şaftên hewayê) hatine kolan, ku hin ji van kunkan digihîjin kûrahiya 55 metreyan (180 ling).¹ Van kunkan ne tenê hewaya teze ji rûyê erdê dikişandin nav bajêr, lê her weha rê didan herikîna hewayê ya xwezayî di navbera ode û tunelên li qatên cuda de.⁴ Kunka hewayê ya sereke, ku wekî “stûna pişta” sîstema hewaguhastinê tê dîtin, ji qata sêyem dest pê dike û heya qatên jêrîn dirêj dibe.⁹ Ev sîstema berfireh a hewaguhastinê ne tenê ji bo peydakirina oksîjenê, lê her weha ji bo derxistina dûmana ji tendûr û ocaxan, û ji bo pêşîgirtina li êrîşeke kujer a li ser peydakirina hewayê jî pir girîng bû.⁴
Av: Bîrên avê yên baş-parastî û bi awayekî stratejîk hatine kolan, ava paqij û vexwarinê ji bo tevahiya niştecihên bajêr peyda dikirin.⁴ Kunka hewayê ya mezin a 55 metreyî, ji bilî fonksiyona xwe ya hewaguhastinê, wekî bîreke avê ya sereke jî dihat bikaranîn. Ev bîr hem ji bo gundiyên ku li ser rûyê erdê dijiyan (di demên aştiyê de) û hem jî ji bo kesên ku di hundurê bajêr de veşartî bûn (di demên xetereyê de) av peyda dikir.¹ Bîreke din a avê ya girîng li qata heftemîn a bajêr heye.⁹ Yek ji tedbîrên ewlehiyê yên girîng ew bû ku hin bîrên avê bi ser rûyê erdê ve ne girêdayî bûn. Ev yek ji bo wê bû ku di dema êrîşan de dijmin nikaribe çavkaniyên avê jehrî bike. Her weha, ne her qatek dikaribû bigihîje hemû bîrên ku heya qatên jêrîn dirêj dibûn, ev jî wekî tedbîreke din a ewlehiyê dihat dîtin.⁷ Ji bilî bîran, delîl hene ku sîstemên ji bo komkirin û paqijkirina ava baranê jî li Derînkuyûyê hebûne.¹⁵

2.3.4. Mekanîzmayên Ewlehiyê

Ji ber ku armanca sereke ya Derînkuyûyê parastin bû, ew bi gelek mekanîzmayên ewlehiyê yên jîrane û bibandor hatiye dagirtin:

Deriyên Kevirî yên Gilover: Yek ji sembolên herî naskirî yên bajarên binê erdê yên Kapadokyayê, deriyên mezin ên kevirî yên gilover in, ku dişibin kevirên aşê.³ Van deriyan, ku giraniya wan dikaribû bigihîje çend tonan (hin çavkanî heya 500 kg jî destnîşan dikin ¹⁶), dikaribûn ji hundur ve werin gêrkirin û li ber devê tunelan werin girtin da ku rê li ber êrîşkaran bigirin.¹ Her qatek dikaribû bi vî awayî bi awayekî cuda bihata girtin û îzolekirin.
Tunelên Teng û Kêm: Gelek tunel û korîdorên di nav bajêr de bi zanebûn teng û carinan jî bi bilindahiyeke kêm hatibûn çêkirin.³ Ev yek êrîşkaran neçar dikir ku yek bi yek an jî bi xwarbûnê bimeşin, ku ev jî pêşveçûna wan hêdî dikir û ji niştecihan re dem dida ku tedbîrên din ên parastinê bigirin.¹⁶ Hin tunel tenê bi qasî firehiya du kesan bûn.⁹
Rêyên Veşartî û Girêdana bi Bajarên Din re: Tê texmînkirin ku ji Derînkuyûyê rêyên veşartî hebûn ku digihîştin bajarên cîran an jî derveyî herêmê.¹⁵ Bi taybetî, hatiye piştrastkirin ku Derînkuyû bi rêya tunelên ku dirêjahiya wan digihîje 8-9 kîlometreyan, bi Bajarê Binê Erdê yê Kaymaklıyê ve girêdayî bû.¹ Ev girêdan rê dida niştecihan ku di rewşên awarte de birevin an jî alîkariyê ji bajarên din bistînin, her çend ev tunel niha ji ber hilweşînan ne karbar e.¹²
Sîstemên Ragihandinê: Di navbera qatan de qulên biçûk ên ragihandinê (bi pîvana 10-15 cm) hatibûn kolan.¹⁶ Bi rêya van qulan, mirovên li qatên cuda dikaribûn bi hev re bipeyivin, agahiyan biguhezînin, an jî di demên xetereyê de hev hişyar bikin.
Parastina Çavkaniyên Avê: Wekî ku li jor hate gotin, hin bîrên avê ji bo pêşîgirtina li jehrîkirinê ji hêla dijminan ve, bi ser rûyê erdê ve ne girêdayî bûn.⁷
Qulên ji bo Rûnê Germ: Li banê hin ode û korîdorên stratejîk, şaftên biçûk hatibûn çêkirin. Tê texmînkirin ku ev şaft ji bo rijandina rûnê germ an jî madeyên din ên şewitandî li ser êrîşkarên ku karibin xwe bigihînin wan beşan, dihatin bikaranîn.¹⁷
Stargehên Taybet: Ji bilî mekanîzmayên parastinê yên giştî, li hin beşan stargehên taybet ên ku ji bo parastina li hember êrîşên dijminan hatibûn sêwirandin jî hebûn.¹⁵

Hebûna van sîstemên hewaguhastinê yên berfireh, bîrên avê yên stratejîk, û mekanîzmayên ewlehiyê yên pir-qatî ne tenê jêhatîbûneke teknîkî ya bilind nîşan dide, lê her weha plansaziyeke kûr û hûrgilî ji bo jiyaneke demdirêj di bin erdê de radixe ber çavan. Ev ne tenê ji bo veşartineke kurt-demî bû; ew ji bo domandina jiyanê di dema dorpêçên dirêj an serdemên bêewlehiyê yên domdar de hatibû sêwirandin. Hebûna aşxane, şerabxane, dibistan û dêran ³ vê yekê bi zelalî piştrast dike. Ev asta sofîstîkebûnê pêşniyar dike ku civakên ku Derînkuyû ava kirine û bikar anîne, xwedî têgihiştineke pêşketî ya endezyariya sivîl, rêveberiya çavkaniyan û stratejiya parastinê bûne. Hemû ev jêhatîbûn û plansazî ji ber hewcedariya domdar a jiyanê di bin gefên derve de derketine holê. Mîmariya Derînkuyûyê ne tenê bersivek li hember xetereyê bû, lê her weha afirandina “bajarekî” fonksiyonel bû ku karibû hewcedariyên bingehîn û civakî yên bi hezaran mirovan ji bo demên dirêj peyda bike. Ev şahidiyek e ji bo kapasîteya mirovî ya adaptasyon û nûjeniyê di bin zext û şert û mercên herî dijwar de.

2.4. Jiyana Rojane li Derînkuyûyê

Her çend agahiyên rasterast û nivîskî yên li ser jiyana rojane ya li Derînkuyûyê kêm bin jî, li ser bingeha delîlên arkeolojîk û mîmarî, em dikarin wêneyekî giştî yê jiyana niştecihên wê xêz bikin. Jiyana rojane li Derînkuyûyê bi giranî li dora peydakirina hewcedariyên bingehîn ên wekî amadekirina xwarinê, depokirina xurek û şerabê, perwerde, û pêkanîna pratîkên olî dizivî.

Hebûna aşxaneyan (metbexan) bi tendûrên (firneyên binê erdê) ji bo pijandina nan û xwarinên din ⁹, û her weha depoyên mezin ji bo hilanîna genim, dexl û xurekên din ³, nîşan dide ku amadekirin û parvekirina xwarinê beşeke girîng a jiyana rojane bû. Şerabxaneyên ku ji bo çêkirina şerabê hatine sêwirandin ³ jî îşaret bi çandeke çandinî û vexwarinê ya pêşketî dikin.

Hebûna embaran (axuran) ji bo heywanên kedî yên wekî pez, bizin û dewar ³ nîşan dide ku aboriya çandiniyê û xwedîkirina heywanan ji bo jiyana li bin erdê jî girîng bû û beşek ji stratejiya domandina jiyanê bû.

Cihên perwerdehiyê, wek “dibistana mîsyoneran” a navdar a li qata yekem ⁶, destnîşan dikin ku perwerde, bi taybetî perwerdeya olî, di nav civaka Derînkuyûyê de roleke girîng lîstiye. Her weha, hebûna gelek dêrên ku di nav kevir de hatine kolan ³ nîşan dide ku jiyana olî û pratîkên îbadetê beşeke navendî ya jiyana civakî bûn, nemaze ji bo Xiristiyanên ku ji zilmê direviyan.

Salona civînê ya mezin a li qata heftemîn ⁹ dibe ku ji bo biryarên komunal, kombûnên civakî, an jî çalakiyên din ên komî dihat bikaranîn. Ev yek îşaret bi hebûna rêxistineke civakî ya birêkûpêk dike.

Lêkolîna nûjen a li ser akustîka Derînkuyûyê, ku ji hêla Sezin Nas ve hatiye kirin ¹³, perspektîfeke nû li ser têgihiştina jiyana rojane zêde dike. Nas destnîşan dike ku hawîrdora dengî ya bajêr dikare agahiyên girîng li ser ezmûna mekanî, pratîkên ragihandinê, û rêxistina civakî ya niştecihan bide. Mînak, lêkolîn dike ka sîstemên hewaguhastinê yên berfireh çawa dibe ku ji bo ragihandina di navbera qat û odeyên cuda de jî hatibin bikaranîn, ku ev yek di rewşên xetereyê de dikaribû pir girîng be.

Bi kurtasî, jiyana rojane li Derînkuyûyê, tevî ku di bin erdê û di bin gefa domdar a êrîşan de bû, hewl dida ku heta ku dibe bila bibe normal û birêkûpêk be, bi hemû hêmanên bingehîn ên civakeke mirovî ya fonksiyonel.

3. Teknîkên Avakirinê û Materyal

Avakirina Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê, bi pîvan û tevliheviya xwe, şahidiyek e ji bo jêhatîbûna endezyarî û plansaziya avakerên wê yên kevnar. Serkeftina vê projeya mezin bi giranî bi taybetmendiyên erdnîgarî yên herêmê û têgihiştina kûr a avakeran ji materyalê ku wan bikar dianî, ve girêdayî ye.

3.1. Taybetmendiyên Kevirê Volkanîk (Tûf)

Herêma Kapadokyayê bi awayekî jeolojîk yekta ye û bi hebûna kevirê volkanîk ê nerm, ku bi navê “tûf” tê nasîn, navdar e.⁴ Ev kevir ji ax û toza volkanîk a ku bi milyonan sal berê ji ber teqînên volkanên Erciyes, Hasan Dağı û Güllü Dağ derketiye û li herêmê belav bûye, pêk hatiye. Bi demê re, ev tebeqeyên axê zexm bûne û kevirê tûfê yê ku em îro dibînin, ava kirine.

Taybetmendiya herî girîng a kevirê tûfê ew e ku dema şil be, bi awayekî nisbî nerm e û bi hêsanî tê kolandin û şekildanîn. Lêbelê, piştî ku bi hewayê re dikeve têkiliyê û hişk dibe, ew zexm û domdar dibe.⁵ Ev taybetmendiya dualî – nermbûna di dema kolandinê de û zexmbûna piştî hişkbûnê – ji bo avakirina bajarên binê erdê yên wekî Derînkuyûyê pir îdeal bû. Jeolojiya yekta ya Kapadokyayê, bi van tebeqeyên stûr ên tûfê, derfet da avakerên kevnar ku bêyî ku tirsa hilweşîneke mezin hebe, torgilokên berfireh ên tunel, ode û qatan di bin erdê de bikolin.³

3.2. Amûrên Texmînkirî û Rêbazên Kolandinê

Ji ber ku kevirê tûfê bi nisbet nerm e, tê texmînkirin ku ji bo kolandina Derînkuyûyê amûrên hêsan û bingehîn hatine bikaranîn. Çavkanî behsa amûrên wekî bizmar (pîk), şawêl, û dibe ku hin cureyên qelemên metalî an jî kevirî yên tûj dikin.¹⁷ Ne hewce bû ku amûrên pir pêşketî an jî teknîkên teqandinê yên ku di kanzayên kevirên serhişk de tên bikaranîn, werin sepandin. Wek mînak, li Göbekli Tepeyê, ku ew jî li Anatolyayê ye û kevirekî din ê nerm (kevirê kilsinî) lê heye, amûrên ji kevirê êgir (flint) ji bo kolandinê hatine dîtin.¹⁸

Teknîka kolandinê ya ku bi gelemperî ji bo kevirê tûfê tê texmînkirin, pêşî şilkirina rûyê kevir bi avê bû da ku ew hîn nermtir bibe. Piştî wê, karkeran bi amûrên xwe dest bi kolandin û şekildana ode û tunelan dikirin. Piştî ku kolandin qediya, kevirê ku li ber hewayê dihate hiştin, hişk û zexm dibû.⁵

Ji bo kolandina cihên hundurîn ên mezin û qatan, bi gelemperî rêbazek dihat şopandin ku tê de karker ji beşa herî jorîn a cîhê plankirî (ango, ji banê odeyê an tunelê) dest bi kolandinê dikirin û hêdî hêdî ber bi jêr ve dixebitîn.¹⁹ Ev rêbaz ne tenê ji hêla teknîkî ve hêsantir bû, lê her weha ji hêla ewlehiyê ve jî girîng bû, ji ber ku ew pêşî li ketina kevir û bermayiyan li ser karkerên ku li jêr dixebitîn, digirt.

3.3. Pirsgirêka Rakirina Bermayiyan (Debris)

Yek ji pirsên herî mezin ên di derbarê avakirina bajarên binê erdê yên mezin ên wekî Derînkuyûyê de ew e ku ka ew qas kevir û axa ku ji kolandinê derketiye, çawa û li ku hatiye avêtin. Rêbazên rastîn ên rakirin û avêtina bermayiyan (debris) bi tevahî û bi awayekî قطعي nayên zanîn, ji ber ku delîlên rasterast kêm in.¹⁶

Lêbelê, li ser bingeha lêkolîn û texmînên mentiqî, hin teorî hatine pêşniyarkirin. Encama herî ku tê pejirandin ew e ku pêşî kunkên hewayê yên vertîkal, ku hin ji wan digihîştin kûrahiya 85 metreyan û heya çavkaniya ava binê erdê, hatine kolan. Piştî ku ev kunkên sereke hatin vekirin, ode û tunel ji van kunkan ber bi aliyên derve ve hatine kolan. Bermayiyên ku ji kolandina ode û tunelan derdiketin, bi rêya van kunkên hewayê yên vertîkal, îhtîmalen bi bikaranîna selik, torbe û palangeyan (makara), ber bi ser rûyê erdê ve hatine kişandin û derxistin.¹⁶

Derbarê cihê avêtina van bermayiyan de, tê texmînkirin ku ew li ber devê çem û geliyên nêzîk hatine avêtin, da ku bi herikîna avê û erozyona xwezayî re bi demê re belav bibin û winda bibin. Yek ji sedemên vê texmînê ew e ku li derdora Derînkuyûyê an jî bajarên din ên binê erdê yên Kapadokyayê, ti girên mezin ên bermayiyan ku diviyabû ji kolandina komplekseke ewqas mezin derkevin holê, nayên dîtin.¹⁶ Ev yek bi serê xwe nîşana plansaziyeke sofîstîke ya rêveberiya bermayiyan û hewldana ji bo veşartina şopên avakirinê ye, ku dibe ku ji bo armancên ewlehiyê girîng bûbe.

Avakirina komplekseke ewqas mezin û tevlihev wekî Derînkuyûyê, bi amûrên ku tê texmînkirin hêsan bûne ¹⁷, jêhatîbûneke mezin di warê plansazî, rêxistinbûna kar, û têgihiştina materyalê de hewce dike. Faktora sereke ya serkeftina vê projeyê ne teknolojiyeke pêşketî ya amûran bû, lê belê hilbijartin û bikaranîna jêhatî ya kevirê tûfê yê nerm û taybetmendiyên wê yên yekta bû.⁴ Rêbaza kolandinê ya stratejîk (destpêkirin ji jor ber bi jêr ve) ¹⁹ û teknîka texmînkirî ya rakirina bermayiyan (bi rêya kunkên hewayê û avêtina li deverên dûr) ¹⁶ jî nîşana têgihiştineke pratîkî û pêşketî ya pirsgirêkên endezyariyê ne. Ji ber vê yekê, Derînkuyû mînakeke berbiçav e ku çawa şaristaniyên kevnar dikaribûn bi têgihiştina kûr a hawîrdora xwe ya xwezayî û bi rêxistinbûneke civakî ya baş, projeyên endezyariyê yên bi heybet pêk bînin, bêyî ku xwedî teknolojiyên ku em îro nas dikin bin. Ev “endezyariya bê teknolojî” bi serê xwe serkeftineke mirovî ya girîng e.

4. Îstatîstîkên Sereke yên Derînkuyûyê

Ji bo têgihiştineke baştir a pîvan û taybetmendiyên Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê, pêşkêşkirina daneyên hejmarî yên sereke girîng e. Tabloya jêrîn van agahiyan bi awayekî berhevkirî pêşkêş dike. Divê were zanîn ku hin hejmar di çavkaniyên cuda de dibe ku hinekî ji hev cuda bin; di van rewşan de, rêjeyek an jî agahiyên ji çavkaniyên herî berfireh hatine bikaranîn.

Tablo 1: Daneyên Hejmarî yên Derînkuyûyê

Taybetmendî	Agahî	Çavkanî
Pîvan
Kûrahiya Giştî ya Texmînkirî	~85 metre (280 ling)	¹
Kûrahiya Beşa Vekirî	~50 metre	⁶
Hejmara Qatên Giştî yên Texmînkirî	8 heya 18 qat (bi gelemperî 11-13 qat têne behskirin)	²
Hejmara Qatên Vekirî	8 qat	⁶
Kapasîteya Mirovan a Texmînkirî	Heya 20,000 kes (hin çavkanî 3,000-5,000 kes)	¹
Rûbera Giştî ya Texmînkirî	4 km² (1.54 mîl çargoşe)	⁶
Rûbera Beşa Vekirî ya Niha	~2,500 m²	⁹
Hejmara Kunkên Hewaguhastinê	Zêdetirî 50 (hin çavkanî 52)	⁴
Dirêjahiya Kunka Hewaguhastinê/Bîra Sereke	~55 metre	¹
Dirêjahiya Tunela Girêdana bi Kaymaklıyê re	8-9 km	¹
Dîrok
Serdema Avakirina Destpêkê (Avaker)	Sedsalên 8-7 B.Z. (Frîgî)	¹
Serdemên Bikaranîna Sereke	Serdema Frîgiyan, Romayê, Bîzansê (Xiristiyanên Pêşîn, 780-1180 P.Z.), Osmanî (heta sedsala 20an ji hêla Yewnaniyên Kapadokyayî ve)	¹
Dîroka Keşfkirinê	1963	⁴
Dîroka Vekirina ji Geştyaran re	1965 (hin çavkanî 1969)	¹
Statuya UNESCOyê	Beşek ji Parka Neteweyî ya Göremeyê û Deverên Kevirî yên Kapadokyayê (1985)	(Agahiya Giştî, ne rasterast ji snippetekê lê encamnameyek e)

Ev tablo, bi pêşkêşkirina van daneyên hejmarî bi awayekî organîze û berhev, wekî referanseke bilez û hêsan xizmet dike ji bo fêmkirina pîvanên fîzîkî û kronolojîk ên Derînkuyûyê. Ew her weha bersiveke rasterast dide yek ji daxwazên sereke yên bikarhêner ku daxwaza îstatîstîkan kiribû. Destnîşankirina cûdahiyên di navbera çavkaniyan de an jî pêşkêşkirina rêjeyekê ji bo hin hejmaran (wekî kapasîte an hejmara qatan) girîngiya xwe heye ji bo parastina rastbûn û objektîfbûna akademîk.

5. Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê li Gorî Nimûneyên Din ên Cîhanê

Ji bo ku em girîngî û yektaiya Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê baştir fêm bikin, pêwîst e em wê bi nimûneyên din ên bajarên binê erdê yên li Kapadokyayê û li seranserê cîhanê re berawird bikin. Ev berawirdkirin dê alîkariya me bike ku em taybetmendiyên hevpar û cudahiyên di navbera van avahiyên binê erdê de bibînin.

5.1. Bajarên Binê Erdê yên Kapadokyayê: Derînkuyu û Kaymaklı

Herêma Kapadokyayê bi hebûna gelek bajarên binê erdê navdar e. Tê texmînkirin ku zêdetirî 200 bajarên binê erdê li vê herêmê hene, lê tenê hejmareke kêm ji wan heya niha hatine kolandin, lêkolînkirin û ji bo ziyaretvanan vekirin. Di nav van de, Derînkuyû heya niha wekî bajarê binê erdê yê herî mezin ê ku hatiye keşfkirin tê zanîn.⁴

Bajarê Binê Erdê yê Kaymaklıyê yek ji bajarên din ên herî navdar û girîng ên Kapadokyayê ye. Ew ne dûrî Derînkuyûyê ye û, wekî ku berê jî hate gotin, bi rêya tunelên ku dirêjahiya wan digihîje 8-9 kîlometreyan, bi Derînkuyûyê ve girêdayî bû.¹ Her du bajar jî ji hêla mîmarî û armanca xwe ve gelek taybetmendiyên hevpar parve dikin, lê di heman demê de hin cudahiyên wan ên girîng jî hene.

Berawirdkirina Derînkuyû û Kaymaklıyê:

Kûrahî û Mezinahî: Derînkuyû wekî bajarê binê erdê yê herî kûr ê Kapadokyayê tê zanîn, ku kûrahiya wê ya texmînkirî digihîje 85 metreyan (her çend beşa vekirî nêzîkî 50-60 metre ye) û 8 qatên wê ji bo ziyaretê vekirî ne. Kaymaklı, li gorî Derînkuyûyê, kêm kûr e lê dibe ku li ser rûberek berfirehtir belav bûbe. Ew bi 4 qatên xwe yên ku ji ziyaretvanan re vekirî ne û bi sêwiraneke ku bêtir horizontal (asoyî) tê dîtin, tê nasîn.²⁰
Sêwirana Mîmarî: Derînkuyû bi tora xwe ya tunelan a pir berfireh, kûrahiya xwe ya mezin, odeyên komunal ên fireh, cihên olî yên girîng (wek dêra mezin), û sîstemeke kunkên hewayê ya pir tevlihev navdar e. Sêwirana wê bêtir vertîkal (stûnî) e û derenceyên vertîkal qatan bi hev ve girêdidin.²⁰ Kaymaklı, ji aliyê din ve, sêwiraneke ku bêtir kompakt û bikêrhatî xuya dike, nîşan dide. Rêyên wê bi giştî hinekî tengtir in, lê navîgasyon tê de dibe ku hêsantir be. Giranî li Kaymaklıyê bêtir li ser cihên niştecihbûnê û komunal ên rojane ye.²⁰
Taybetmendiyên Yekta: Li Derînkuyûyê, hebûna dêreke mezin li qata herî jêrîn a vekirî û odeyên komunal ên pir fireh (wek salona civînê) taybetmendiyên berbiçav in. Her weha, dibistana mîsyoneran a bi banê bermîlî jî yekta ye. Li Kaymaklıyê, aşxane, deverên depokirinê, û şerabxaneyên ku baş hatine parastin, bêtir diyar in û dîmenek zelaltir li ser jiyana rojane pêşkêş dikin.²⁰
Ezmûna Ziyaretvan: Ji ber kûrahî û tevliheviya xwe, Derînkuyû bi gelemperî ji bo kesên ku bi endezyariya kevnar a ekstrem û hesta kûrahiyê re eleqedar in, balkêştir e. Lêbelê, ji ber tunelên wê yên carinan teng û kêm, dibe ku ji bo kesên bi pirsgirêkên tevgerê an jî klaustrofobiyê (tirs ji cihên girtî) re hinekî dijwartir be.²⁰ Kaymaklı, ji ber sêwirana xwe ya hêsantir û korîdorên xwe yên hinekî firehtir, dibe ku dîmenek berfirehtir û rehettir li ser jiyana rojane ya kevnar pêşkêş bike, û gihîştina wê bi giştî hêsantir e û kêmtir zehmetiya fîzîkî hewce dike.²⁰

Tablo 2: Berawirdkirina Derînkuyû û Kaymaklıyê

Taybetmendî	Derînkuyû	Kaymaklı
Kûrahiya Texmînkirî (Beşa Vekirî)	~50-60 metre	Kêmtir kûr (bi gelemperî 4 qatên vekirî)
Hejmara Qatên Vekirî	8 qat	4 qat
Sêwirana Giştî	Zêdetir vertîkal (stûnî), kûr	Zêdetir horizontal (asoyî), berfireh
Mezinahiya Odeyên Komunal	Pir mezin (mînak, salona civînê)	Navîn
Berfirehiya Korîdoran	Carinan teng û kêm	Bi giştî hinekî firehtir û hêsantir
Taybetmendiyên Yekta	Dêra mezin li qata jêrîn, dibistana mîsyoneran, derenceyên vertîkal	Aşxane, depo û şerabxaneyên baş-parastî, navîgasyona hêsantir
Zehmetiya Gihîştinê/Navîgasyonê	Dibe ku ji bo hin kesan dijwartir be	Bi giştî hêsantir
Giranî li ser	Parastina ekstrem, endezyariya kûr	Jiyana rojane ya komunal, bikêrhatîbûn
Girêdana bi bajarê din re	Bi tunelê bi Kaymaklıyê ve girêdayî bû	Bi tunelê bi Derînkuyûyê ve girêdayî bû

Çavkaniyên Daneyan:.¹

Berawirdkirineke rasterast a di navbera Derînkuyû û Kaymaklıyê de cudahî û wekheviyên di navbera van her du mînakên girîng ên mîmariya binerdî ya Kapadokyayê de ronî dike. Ev yek ji xwendevan re dibe alîkar ku fêm bike ka çawa dibe ku sêwiran li gorî hewcedariyên taybetî an şert û mercên herêmî yên cihê cuda bûne, tevî ku ew di heman çarçoveya çandî û erdnîgarî de ne. Ev tablo têgihiştineke zelaltir dide li ser cihêrengiya di nav bajarên binê erdê yên Kapadokyayê de û dê taybetmendiyên yekta yên Derînkuyûyê bêtir derxe pêş.

5.2. Bajarên Binê Erdê yên Navdar ên Cîhanê

Ji bilî bajarên binê erdê yên Kapadokyayê, li gelek deverên din ên cîhanê jî avahî û bajarên binê erdê yên balkêş hene ku ji bo armancên cuda hatine çêkirin. Berawirdkirina Derînkuyûyê bi van mînakan re dê çarçoveyeke gerdûnî bide têgihiştina me.

Petra (Urdun): Ev bajarê kevnar ê Nabatiyan, ku wekî “Bajarê Pembe” jî tê nasîn, nîv-avakî ye û nîv jî rasterast di nav kevirê sor ê xîzê (sandstone) de hatiye kolan.²² Ew di navbera sedsalên 1emîn B.Z. û 1emîn P.Z. de navendeke girîng a bazirganiyê li ser rêya karwanan bû. Mîmariya wê têkeliyeke balkêş a kevneşopiyên Rojhilatî yên kevnar û hêmanên mîmariya Helenîstîk nîşan dide. Petra bi sîstemeke berfireh a endezyariya avê û avahiyên xwe yên bi heybet ên wekî Xezne û Dêrê navdar e. Tê texmînkirin ku 85% ji bajarê Petrûsê hîn jî di bin erdê de veşartî ye.²⁴ Petra di Lîsteya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê de ye.²⁵
Nushabad (Ouyi) (Îran): Ev bajarê binê erdê, ku bi navê Ouyi jî tê nasîn, li nêzîkî bajarê Kashanê ye û tê texmînkirin ku di serdema Sasaniyan de (nêzîkî 1500 sal berê) hatiye avakirin.²⁶ Ew ji sê qatan pêk tê û kûrahiya wê di navbera 4 û 18 metreyan de diguhere. Armanca sereke ya avakirina wê parastina ji êrîşên dijminan û xwe parastina ji şert û mercên hewayê yên dijwar ên herêma çolistanî bû. Nushabad bi sîstemeke baş a hewaguhastinê, bîrên avê, û mekanîzmayên parastinê yên jîrane (wek çalên veşartî yên bi kevirên gêrover hatine girtin) navdar e. Tê gotin ku ew bi amûrên destan hatiye kolan, û ji ber serhişkiya axê, tê texmînkirin ku amûrên bi serê elmasî hatine bikaranîn.²⁸
Kanên Xwê yên Wieliczka û Bochnia (Polonya): Ev her du kanên xwêyê yên dîrokî, ku ji sedsala 13an heya dawiya sedsala 20an bi awayekî domdar hatine bikaranîn, yek ji kevintirîn operasyonên pîşesazî yên vî rengî li Ewropayê ne.²⁹ Ew bi sedan kîlometre galerî, dêrên binê erdê yên bi heybet (wek Dêra St. Kinga li Wieliczkayê), û gelek peyker û xemlên ku rasterast ji xwêyê hatine çêkirin, dihewînin. Ev kan di Lîsteya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê de ne û şahidiyek ji bo dîroka kanzayî û hunera karkerên kanê ne.³⁰
RÉSO (Bajarê Binê Erdê yê Montrealê) (Kanada): Ev kompleksa nûjen, ku wekî RÉSO tê nasîn, torgilokeke berfireh a tunelan e ku navendên danûstendinê, otêl, ofîs, zanîngeh, salonên konferansê, û stasyonên metroyê yên li navenda bajarê Montrealê bi hev ve girêdide.³² Ew bi dirêjahiya xwe ya 32 kîlometreyan li ser rûberek 12 kîlometre çargoşe belav bûye û wekî kompleksa herî mezin a binê erdê ya cîhanê tê hesibandin. Avakirina wê di sala 1962an de dest pê kiriye û armanca sereke ya wê ew e ku di mehên zivistana sar a Montrealê de ji mirovan re rêyeke germ û parastî ji bo çûnûhatinê peyda bike.³²
Bajarên Din ên Balkêş:

Naours (Fransa): Kargeheke kevirê kilsinî ya kevnar e ku ji sedsala 3emîn P.Z. ve hatiye bikaranîn û paşê wekî stargeh di dema şeran de xizmet kiriye. Ew ji 28 galeriyan û 300 odeyan pêk tê.²⁶
Orvieto (Îtalya): Li binê vî bajarê Îtalî yê li ser gir, labîrenteke binê erdê heye ku ji hêla Etrûskan ve dest pê kiriye û bi zêdetirî 1200 tunel, şikeft û galeriyan pêk tê. Ew ji bo bîrên avê, sarnîc (depoyên avê), depokirina şerabê, û wekî stargeh di dema şeran de hatiye bikaranîn.²²
Moose Jaw Tunnels (Kanada): Torgilokeke tunelan e li bajarê Moose Jaw, ku tê gotin di serdema Qedexeya Alkolê de (Prohibition) ji hêla gangsterê navdar Al Capone ve ji bo qaçaxçîtiyê hatiye bikaranîn. Her weha, çîrok hene ku karkerên Çînî yên ku di destpêka sedsala 20an de ji ber qanûnên cudaxwaz direviyan, li vir xwe veşartine.³⁸
Burlington Bunker (Keyaniya Yekbûyî): Komplekseke mezin a binê erdê bû ku di dema Şerê Sar de ji bo parastina serokwezîr û endamên sereke yên hikûmeta Brîtanyayê di rewşa êrîşeke nukleerî de hatibû çêkirin.²²

Tablo 3: Berawirdkirina Derînkuyû bi Bajarên Binê Erdê yên Hilbijartî yên Cîhanê

Taybetmendî	Derînkuyû (Tirkiye)	Petra (Urdun)	Nushabad (Ouyi) (Îran)	Kanên Xwê yên Wieliczka (Polonya)	RÉSO Montreal (Kanada)
Serdema Avakirinê/Bikaranîna Sereke	Frîgî (sedsalên 8-7 B.Z.), Bîzansî (P.Z.)	Nabatiyan (sedsalên 1 B.Z. – 1 P.Z.)	Sasanî (1500 sal berê)	Sedsala 13an – Sedsala 20an P.Z.	Ji 1962an P.Z. heya îro
Avakerên Texmînkirî	Frîgî, Xiristiyanên Bîzansî	Nabatiyan	Sasanî	Karkerên kanê yên Polonî	Plansazên bajarî, pargîdaniyên avahîsaziyê
Armanca Sereke	Parastin ji êrîşan, stargeh	Navenda bazirganiyê, bajarê karwanan, goristan	Parastin ji êrîşan, stargeh ji hewaya dijwar	Derxistina xwêyê	Girêdana navendên bajarî, parastina ji hewaya sar
Materyalê Kolandî/Avahiyê	Kevirê tûfê yê volkanîk	Kevirê xîzê yê sor (sandstone)	Axa serhişk, kevirê lîmestonê yê nerm	Xwêya kevirî	Beton, pola (ji bo tunelan); girêdana avahiyên heyî
Teknîkên Avakirinê yên Texmînkirî	Kolandina bi amûrên hêsan, şilkirina tûfê	Kolandina rasterast di kevir de, avakirina hibrîd	Kolandina bi destan (dibe ku bi amûrên bi serê elmasî), kolandina ji jor ber bi jêr	Teknîkên kanzayiyê yên serdemên cuda	Kolandina tunelan, teknîkên avahîsaziyê yên nûjen
Kûrahî/Dirêjahî/Qat	~85m kûr, 8-18 qat	Rûberek pir mezin (~264 km²), piraniya wê hîn nehatiye kolan	4-18m kûr, 3 qat, ~4 km dirêjahiya texmînkirî	~327m kûr, ~287 km galerî	32 km tunel, li ser 12 km² belav bûye, bi gelemperî 2-4 qat
Kapasîte (Ger hebe)	~20,000 kes	Bi deh hezaran kes (di serdema xwe ya zêrîn de)	Ji bo niştecihên bajarekî (hejmar ne diyar e)	Ne têkildar e (cihê kar bû)	Zêdetirî 500,000 bikarhêner rojane
Taybetmendiyên Mîmarî/Endezyariyê Girîng	Sîstema hewayê ya sofîstîke, bîrên avê, deriyên kevirî yên gilover, dêr, dibistan, şerabxane, tunela girêdanê	Mîmariya kolandî ya bi heybet (Xezne, Dêr), sîstema endezyariya avê, goristanên şahane	Sîstema hewayê ya jîrane, bîrên avê, mekanîzmayên parastinê (çalên veşartî), odeyên malbatî, ronîkirina bi lampayên rûn	Dêrên binê erdê yên ji xwêyê hatine çêkirin, peykerên xwêyî, golên binê erdê, sîstemên kanzayiyê yên dîrokî	Torgilokeke berfireh a girêdana navendên danûstendinê, otêl, ofîs, zanîngeh, stasyonên metro, kontrola avhewayê
Aliyên Yekta/Cudaker	Yek ji kûrtirîn û mezintirîn bajarên binê erdê yên ji bo parastinê hatine çêkirin, endezyariya jiyanê ya di bin gefê de	Bajarê pembe yê nîv-kolandî, mîmariya Nabatiyan a yekta, mîraseke cîhanî ya UNESCOyê	Endezyariya parastinê ya Sasaniyan, bikaranîna amûrên taybet ji bo kolandinê, adaptasyona bi çolistanê re	Kanên xwêyê yên herî kevnar ên cîhanê ku hîn jî beşek jê çalak e, hunera xwêyê ya bêhempa, mîraseke cîhanî ya UNESCOyê	Kompleksa binê erdê ya herî mezin a cîhanê, çareseriyeke nûjen ji bo pirsgirêkên bajarî û avhewayê

Çavkaniyên Daneyan:.¹

Mînakên ji Kapadokyayê, Urdunê, Îranê, Polonyayê, û Kanadayê nîşan didin ku çêkirina avahiyên binê erdê fenomeneke gerdûnî ye ku di serdem û çandên cuda de derketiye holê. Lêbelê, armanc, pîvan, materyal û teknolojiyên bikar anîn pir cihêreng in. Ji stargehên kevnar ên ji bo parastina ji êrîşan (Derînkuyû, Nushabad) bigire heya bajarên bazirganiyê yên nîv-kolandî (Petra), ji kanên xwêyê yên pîşesazî (Wieliczka) bigire heya torên bajarî yên nûjen ên ji bo rehetiya avhewayê (RESO). Ev cihêrengî nîşan dide ku “vekişîna binê erdê” ne yek bersivek yekane ye, lê komek stratejiyên adaptasyonê ye ku li gorî hewcedarî, derfet û astengiyên herêmî yên taybetî hatine teşekirin. Berawirdkirina Derînkuyû bi van mînakên din re ne tenê ji bo destnîşankirina wekhevî û cudahiyan e, lê ji bo têgihiştina kûrtir a ka çawa mirovahiyê di dîrokê de cîhê binê erdê ji bo armancên pir cihêreng bikar aniye û adapte kiriye. Derînkuyû di vê çarçoveyê de wekî mînakeke bêhempa ya endezyariya parastinê ya komunal a kevnar derdikeve pêş.

6. Lêkolînên Arkeolojîk û Akademîk ên Dawî

Her çend Derînkuyû ji salên 1960î ve ji bo lêkolîn û ziyaretan vekirî be jî, ew hîn jî mijara lêkolînên nû û balkêş e. Du warên lêkolînê yên dawî yên ku ronahiyeke nû didin ser Derînkuyûyê û mîrasa binê erdê ya Kapadokyayê, lêkolînên akustîk û keşfên nû yên li herêmê ne.

6.1. Lêkolîna Akustîk a Derînkuyûyê

Sezin Nas, lêkolînereke pispor di warê mîmariya hundurîn û akustîkê de li Zanîngeha Galatayê ya Stenbolê, lêkolîneke girîng û nûjen li ser hawîrdora akustîk û dîmena dengî ya Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê kiriye.¹³ Ev lêkolîn ji analîzên mîmarî û dîrokî yên kevneşopî wêdetir diçe û hewl dide ku ezmûna jiyanê ya li vî bajarê binê erdê ji perspektîfeke hestiyarî fêm bike.

Armanca sereke ya lêkolîna Nas ew e ku beşdarî parastina mîrasa çandî ya Derînkuyûyê bibe û di heman demê de daneyan peyda bike ku dikarin ji bo sêwirana cihên bajarî yên binê erdê yên di pêşerojê de werin bikaranîn.¹³ Yek ji dîtinên herî balkêş ên vê lêkolînê ew e ku yekkirina fonksiyonên hewaguhastin û ragihandinê di nav heman hêmanên mîmarî de yek ji taybetmendiyên herî yekta yên Derînkuyûyê ye. Ev bikaranîna pirfonksiyonel a sîstema hewaguhastinê ne tenê pêvajoya avakirina bêhempa ya cîhê nîşan dide, lê her weha roleke navendî di şekildana dîmena dengî ya bajêr de dilîze.¹³

Nas, bi lêkolîna dîrok û mîmariya bajêr, hewl daye ku dîmena dengî ya kevnar ji nû ve biafirîne. Wê bi taybetî li ser sê cure cihên di nav Derînkuyûyê de lêkolîn kiriye: dêrek, qadeke jiyanê (odeyeke niştecihbûnê), û aşxaneyek (metbex). Bi analîzkirina fonksiyonên odeyan, çavkaniyên dengên muhtemel (wek axaftin, dengê amûran, dengê heywanan, hwd.), û taybetmendiyên akustîk ên mekanan (wek olan an jî reverberasyon), wê modelek dengî ya sê-alî (3D) ya virtual afirandiye. Ev model dê di pêşerojê de bihêle ku guhdarvan bikarin “dengên bajêr” biceribînin û têgihiştineke kûrtir li ser ka deng çawa bandor li ezmûna mekanî, pratîkên ragihandinê, û rêxistina civakî ya di nav bajarê binê erdê de kiriye, peyda bikin.¹³ Ev cure lêkolîn rê li ber têgihiştineke nû ya jiyana li van bajaran vedike, ku ew ne tenê wekî avahiyên bêdeng, lê wekî cihên zindî yên bi deng û ezmûnên hestiyarî yên taybet têne dîtin.

6.2. Bajarê Binê Erdê yê Nû li Nevşehirê (Keşfa 2012-2015an)

Di navbera salên 2012 û 2015an de, di dema xebatên projeyeke nûjenkirina bajarî (transformasyona urbanî) de li nêzîkî Keleha dîrokî ya Nevşehirê, torgilokeke nû ya tunel û odeyên binê erdê hate keşfkirin.⁴⁰ Ev keşf di destpêkê de heyecaneke mezin çêkir û di medyayê de wekî “keşfa bajarê binê erdê yê herî mezin ê cîhanê” hate binavkirin.

Texmînên destpêkê yên li ser mezinahiya vî cihê nû pir berfireh bûn. Hat îdîakirin ku ev bajarê nû yê binê erdê dibe ku ji Derînkuyûyê sêyeka mezintir be, û rûbera wê bi qasî 65 qadên futbolê (nêzîkî 460,000 metrekare) be. Her weha, hat gotin ku kûrahiya hin korîdorên wê digihîje 371 ling (nêzîkî 113 metre) û temenê wê jî 5,000 salî tê texmînkirin.⁴⁰

Lêbelê, lêkolîn û nirxandinên arkeolojîk ên paşê, ku bi berfirehî di çavkaniyên wekî ⁴³ de hatine pêşkêşkirin, destnîşan dikin ku ev îdîayên destpêkê yên “bajarê binê erdê yê herî mezin ê cîhanê” dibe ku hinekî zêdegavî bûne. Cihê ku niha wekî Kayaşehir (“bajarê kevirî”) tê nasîn, li gorî van lêkolînên nû, bêtir wekî “niştecihbûneke li berpalê” an “niştecihbûneke li qûntarê çiyê” tê binavkirin, ne wekî bajarekî binê erdê yê bi tunelên kûr û bi hev ve girêdayî yên mîna Derînkuyû an Kaymaklıyê.⁴³ Tê gotin ku piraniya avahiyên Kayaşehirê yek an du qat di bin rûyê erdê de ne û odeyên wê ne bi rêya tunelên tevlihev bi hev ve girêdayî ne, lê belê bêtir wekî şikeftên ku li berpalê hatine kolan xuya dikin.⁴³

Ev cihê nû, tevî ku dibe ku ne bi qasî Derînkuyûyê mezin û kûr be jî, dîsa jî girîngiyeke arkeolojîk a mezin heye. Ew di Tebaxa 2020an de ji bo gel hate vekirin û keleheke serdema Osmanî ya ku li ser gir e û komplekseke jiyanê ya li berpalê ku ji kevir hatiye kolan, dihewîne.⁴³ Di nav kompleksê de dêreke şikeftî ya ku hin freskên wê yên hindik-parastî mane jî hatiye dîtin, lê ji ber şilbûna zêde ya ku zirarê dide freskan, ev dêr hîn ji bo gel nehatiye vekirin.⁴³

Lêkolîna akustîk a Sezin Nas nîşan dide ku lêkolînên li ser Derînkuyûyê ji tenê analîza mîmarî û dîrokî derbas dibin û dikevin qadên nû yên wekî arkeolojiya hestiyarî. Ev ji me re dibe alîkar ku em jiyana li van bajaran ne tenê wekî avahî, lê wekî ezmûnên mirovî fêm bikin. Keşfa li Nevşehirê û paşê nirxandina wê ya nûansîtir girîngiya lêkolîna domdar û rexneyî nîşan dide. Îdîayên destpêkê yên sansasyonel dibe ku bi demê re werin rastkirin an jî bi têgihiştinên kûrtir werin dewlemendkirin. Ev her du pêşketin nîşan didin ku Derînkuyû û mîrasa binerdî ya Kapadokyayê hîn jî mijarên lêkolînê yên zindî ne û potansiyela wan ji bo têgihiştinên nû heye. Cudahkirina têgehên wekî “bajarê binê erdê” (mîna Derînkuyû, ku bi torgilokên tunelan ên kûr û bi hev ve girêdayî tê nasîn) ji “niştecihbûna li berpalê” (mîna Kayaşehir, ku bêtir ji şikeftên li qûntarê pêk tê) ji bo kategorîzekirineke rast û têgihiştineke baştir a van avahiyên dîrokî yên cihêreng girîng e.

7. Encam

Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê, bi dîroka xwe ya hezar salî û mîmariya xwe ya bêhempa, ne tenê yek ji şahkarên endezyariya kevnar e, lê her weha şahidiyeke zindî ye ji bo jêhatîbûn, berxwedêrî û kapasîteya adaptasyonê ya mirovahiyê li hember şert û mercên herî dijwar û gefên domdar. Ew bi awayekî berbiçav nîşan dide ka çawa civakên kevnar karibûn bi karanîna jêhatî ya çavkaniyên xwezayî yên hawîrdora xwe û bi plansaziyeke civakî û teknîkî ya pêşketî, jîngehên jiyanê yên ewledar, domdar û fonksiyonel di bin rûyê erdê de biafirînin.

Taybetmendiyên yekta yên Derînkuyûyê, wekî kûrahiya wê ya ku digihîje 85 metreyan, sîstemên hewaguhastin û avê yên sofîstîke ku jiyanê ji bo bi hezaran mirovan mumkin dikir, mekanîzmayên parastinê yên jîrane û pir-qatî yên wekî deriyên kevirî yên gilover û tunelên teng, û kapasîteya hewandina civakeke mezin digel heywan û depoyên xwarinê, wê dikin yek ji mînakên herî balkêş û girîng ên mîrasa binerdî ya cîhanê. Ew ne tenê wekî stargehek, lê wekî bajarekî binê erdê yê bi tevahî organîzekirî, bi dibistan, dêr, şerabxane û cihên komunal, xizmet kiriye.

Derînkuyû berdewam dike ku hem ji bo lêkolînerên arkeolojî, dîrok, endezyarî û çandê, û hem jî ji bo geştyarên ji çar aliyên cîhanê bibe çavkaniya heyranî, meraq û lêkolînê. Tevî ku gelek lêkolîn li ser hatine kirin û beşek jê ji ziyaretvanan re vekirî ye, hîn jî gelek aliyên Derînkuyûyê hene ku sir û nepeniya xwe diparêzin. Pirsên wekî rêbazên rastîn ên rakirina bermayiyên kolandinê, hûrgiliyên jiyana civakî û rêxistinbûna rojane, berfirehiya tevahî ya beşên ku hîn nehatine kolandin û keşfkirin, û têkiliyên wê yên bi bajarên din ên binê erdê re, hîn jî li benda ronîkirineke berfirehtir in.

Lêkolînên nûjen ên wekî analîza akustîk a ku ji hêla Sezin Nas ve hatiye kirin, an jî bikaranîna teknolojiyên nû yên wekî skankirina jeo-radyasyonê, rêyên nû û perspektîfên balkêş ji bo têgihiştina kûrtir a van kompleksên kevnar vedikin. Her weha, keşfên nû yên li herêma Kapadokyayê, wekî cihê li nêzîkî Keleha Nevşehirê, nîşan didin ku ev herêm hîn jî potansiyela vedîtinên girîng dihewîne.

Di encamê de, Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê ne tenê bermayiyeke arkeolojîk e; ew mîraseke çandî ya gerdûnî ye ku dersên girîng li ser dîroka mirovahiyê, adaptasyon, nûjenî û hewldana bêdawî ya ji bo jiyan û ewlehiyê pêşkêşî me dike. Parastin, lêkolînkirin û danasîna wê ji bo nifşên pêşerojê erkekî girîng e.

8. Çavkanî

Derinkuyu underground city – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Derinkuyu_underground_city
Elengubu (Derinkuyu), the underground city that was home to thousands of people, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.tomorrow.city/elengubu-derinkuyu-underground-city-thousands-of-people/
Derinkuyu Underground City: Descending into the Depths of Cappadocia’s History, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://fragmancavecappadocia.com/derinkuyu-underground-city-descending-into-the-depths-of-cappadocias-history/
Everything About Derinkuyu Underground City: the History and Today in 2023, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://cappadociatravelpass.com/everything-about-derinkuyu-underground-city-the-history-and-today-in-2023
Cappadocia; rocks of ages – Fest Travel, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.festtravel.com/cappadocia-rocks-of-ages
Derinkuyu Yeraltı Şehri – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Derinkuyu_Yeralt%C4%B1_%C5%9Eehri
Derinkuyu Yeraltı Şehri, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://kapadokyaalan.ktb.gov.tr/TR-288407/derinkuyu-yeralti-sehri.html
Derinkuyu – Destination: History, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://destinationhistorypod.com/episodes/derinkuyu
Derinkuyu Yeraltı Şehri – Türkiye Turizm Ansiklopedisi, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/derinkuyu-yeralti-sehri
Derinkuyu: 18 Katlı ve 20.000 Kişilik Kapasiteli … – Arkeoloji ve Sanat, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/derinkuyu-18-katli-ve-20000-kisilik-kapasiteli-antik-muhendislik-harikasi_3_1421665.html
Derinkuyu Yeraltı Şehri Hakkında Bilmeniz Gerekenler – OGGUSTO, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.oggusto.com/seyahat/yurtici/derinkuyu-yeralti-sehri-hakkinda-bilmeniz-gerekenler
The Underground City of Cappadocia – Tsem Rinpoche, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.tsemrinpoche.com/tsem-tulku-rinpoche/art-architecture/the-underground-cities-of-cappadocia.html
Re-creating the sounds of an underground city – Popular Archeology, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://popular-archaeology.com/article/re-creating-the-sounds-of-an-underground-city/
Derinkuyu: A Subterranean Marvel of Ancient Engineering with 18 …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://arkeonews.net/derinkuyu-a-subterranean-marvel-of-ancient-engineering-with-18-levels-and-capacity-for-20000-inhabitants/
Derinkuyu Yeraltı Şehri | Kapadokya’nın Gizemli Şehri | ENUYGUN, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.enuygun.com/bilgi/derinkuyu-yeralti-sehri/
7 Reasons to visit Derinkuyu ancient underground city in Türkiye – Packing Light Travel, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://packinglighttravel.com/destinations/europe/turkey/derinkuyu-ancient-underground-city/
Cappadocia’s Underground Cities Saved Christianity – East West News Service, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.eastwestnewsservice.com/cappadocias-underground-cities/
Göbekli Tepe – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6bekli_Tepe
Rock-cut architecture – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Rock-cut_architecture
Choosing Between Derinkuyu and KaymaklÄ±: A Travel Guide to Turkey’s Underground Cities | Online Visa News, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://visa-to-travel.com/news/choosing-between-derinkuyu-and-kaymakl-turkey
Which Turkish Underground City – Derinkuyu Or Kaymakli – Chasing the Donkey, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.chasingthedonkey.com/turkish-underground-city-derinkuyu-or-kaymakli-turkiye/
8 Mysterious Underground Cities – History.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.history.com/articles/8-mysterious-underground-cities
whc.unesco.org, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://whc.unesco.org/en/list/326/#:~:text=Petra%20is%20half%2Dbuilt%2C%20half,traditions%20blend%20with%20Hellenistic%20architecture.
Secrets of the Rose City of Petra by Travel Director Muhammed – Insight Vacations, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.insightvacations.com/blog/rose-city-of-petra/
Petra – UNESCO World Heritage Centre, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://whc.unesco.org/en/list/326/
Underground city – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Underground_city
Ouyi Underground City, A Masterpiece of Ancient Architecture – To …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://toirantour.com/blog/ouyi-underground-city/
Nushabad’s Underground Mystery – Ancient Ouyi in Kashan, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.iransafar.co/noushabads-underground-mystery/
http://www.wieliczka-salt-mine-tours.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.wieliczka-salt-mine-tours.com/facts/
Wieliczka and Bochnia Royal Salt Mines – UNESCO World Heritage …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://whc.unesco.org/en/list/32/
Wieliczka Salt Mine: A UNESCO World Heritage Site – Meandering Wild, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://meanderingwild.com/wieliczka-salt-mine-poland/
Underground City, Montreal – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Underground_City,_Montreal
Underground Cities – Verdie Barry – Prezi, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://prezi.com/p/u08zsvafv-p7/underground-cities/
http://www.citesouterrainedenaours.fr, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.citesouterrainedenaours.fr/visit/#:~:text=The%20underground%20city%20of%20Naours&text=The%20Underground%20City%20was%20dug,by%20Abbott%20Danicourt%20in%201887.
Territoire Nord Picardie – Visit-Amiens.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.visit-amiens.com/territoire-nord-picardie
http://www.to-tuscany.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.to-tuscany.com/travel-guide/towns-villages/orvieto/#:~:text=Underground%20Orvieto%20%E2%80%93%20it’s%20a%20secret,carved%20into%20the%20tufa%2Dstone.
Orvieto, Italy – Top things to see and do – To Tuscany, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.to-tuscany.com/travel-guide/towns-villages/orvieto/
Welcome to Moose Jaw – “Canada’s Most Notorious City”, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://moosejaw.ca/business-development/welcome-to-moose-jaw/
Tunnels of Moose Jaw – Moose Jaw, SK Canada, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.tunnelsofmoosejaw.com/
Archaeologists Unfold World’s Largest Underground City in Turkey, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unfold-worlds-largest-underground-city-turkey-180954895/
In Turkey, Underground City Thought to be World’s Largest Has Been Found – Biblical Archaeology Society, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.biblicalarchaeology.org/daily/news/in-turkey-underground-city-thought-to-be-worlds-largest-has-been-found/
Large Underground City Discovered in Turkey – Archaeology Magazine, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://archaeology.org/news/2014/12/30/141230-turkey-underground-city/
Nevşehir Underground City – Cappadocia History, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.cappadociahistory.com/post/nev%C5%9Fehir-underground-city
Petra | For UNESCO World Heritage Travellers, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.worldheritagesite.org/list/Petra
Cappadocia’s Rock-Cut Churches: A Testament to Early Christian Heritage, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://fragmancavecappadocia.com/cappadocias-rock-cut-churches-a-testament-to-early-christian-heritage/