Şoreşa Bi Stran: Rola Çandê di Rizgariya Dewletên Baltîk de

Beşa 1: Pêşgotin

1.1. Danasîna Giştî ya Şoreşa Bi Stran

Şoreşa Bi Stran, wekî ku di literaturê de bi berfirehî hatiye dokumentkirin, navê rêzek bûyerên berxwedana sivîl û bê tundî ye ku di navbera salên 1987 û 1991ê de li sê dewletên Baltîk – Estonya, Letonya û Lîtvanya – qewimîn.¹ Ev tevgerên girseyî, ku bi awayekî berbiçav xwe dispêpartin hêza stran, muzîk û çalakiyên çandî, di encamê de bûn sedema vegerandina serxwebûna van hersê welatan ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (YKSS). Têgeha “Şoreşa Bi Stran” (bi Estonî: laulev revolutsioon, bi Letonî: dziesmotā revolūcija, bi Lîtvanî: dainuojanti revoliucija) cara yekem ji hêla çalakvan û hunermendê navdar ê Estonî, Heinz Valk, ve hate bikaranîn. Valk ev têgih di gotareke xwe de, ku hefteyek piştî xwepêşandanên girseyî yên stranbêjiyê yên spontan di 10-11ê Hezîrana 1988an de li Qada Festîvala Stranan a Tallinnê (Tallinn Song Festival Grounds) pêk hatibûn, bi kar anî.¹ Ev navlêkirin bi awayekî kurt û bi wate girîngiya sembolîk a muzîkê di vê şoreşê de û rola pêşeng a Estonyayê di danasîna vê têgehê de nîşan dide. Şoreş ne tenê wekî berxwedanek siyasî, lê herwiha wekî vejîneke çandî û nasnameyî jî tê dîtin.

1.2. Girîngiya Mijarê di Çarçoveya Akademîk de

Şoreşa Bi Stran di qada lêkolînên akademîk de xwedî girîngiyeke taybet e. Ew wekî mînakeke berbiçav û yekta ya bikaranîna çandê, bi taybetî muzîk û stranbêjiya komî, wekî amûreke bingehîn a berxwedana siyasî ya bê tundî û mobilîzasyona girseyî tê naskirin.³ Vekolîna vê şoreşê ji bo têgihiştina mekanîzmayên ku çawa dikarin hêmanên çandî di têkoşînên siyasî de roleke navendî bilîzin, gelekî biqîmet e. Wekî din, Şoreşa Bi Stran beşek girîng ji pêvajoya berfirehtir a hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û pêla demokratîkbûnê ya ku di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de li Ewropaya Rojhilat û Navîn pêk hat, pêk tîne.¹ Analîzkirina wê ronahiyê dide ser dinamîkên navxweyî yên YKSSê di salên wê yên dawî de û herwiha li ser têkiliyên di navbera navend (Moskow) û komarên endam de.

1.3. Armanc û Pirsên Lêkolînê yên Gotarê

Armanca sereke ya vê gotara akademîk ew e ku Şoreşa Bi Stran bi awayekî kûr û berfireh vekole û analîz bike. Di vê çarçoveyê de, dê bi hûrgilî li ser paşxaneya dîrokî, aktorên sereke (kesayet û tevger), bûyerên girîng, encamên siyasî û civakî, û mîrasa demdirêj a vê şoreşê bê sekinandin. Ji bo gihîştina vê armancê, gotar dê hewl bide bersiva pirsên lêkolînê yên jêrîn bide:

Kevneşopiyên çandî yên dîrokî yên gelên Baltîk (bi taybetî festîvalên stranan û girîngiya ziman) çawa û çi radeyê bandor li karakter û stratejiyên Şoreşa Bi Stran kirin?
Polîtîkayên Glasnost û Perestroîka yên Mîxaîl Gorbaçov çi rol di derketin û pêşveçûna Şoreşa Bi Stran de lîstin? Gelo ev polîtîka derfet bûn an jî hewldanên ji bo kontrolkirina rewşê bûn?
Stratejî û taktîkên berxwedana bê tundî çawa ji hêla tevgerên Baltîk ve hatin bikaranîn û ev stratejî çi qas bi bandor bûn di rûbirûbûna bi rejîmeke otorîter re?
Şoreşa Bi Stran, ji hêla stratejî, beşdarî, û encamên xwe ve, çawa dikare bi tevgerên din ên berxwedana bê tundî yên li cîhanê re (wek Şoreşa Qedîfe, Şoreşa Hêza Gel, hwd.) were berawirdkirin? Xalên hevpar û cudahiyên sereke çi ne?

1.4. Metodolojî û Struktura Gotarê

Ev gotar dê nêzîkatiyeke analîtîk-dîrokî bi kar bîne. Ew ê xwe bispêre analîza çavkaniyên akademîk ên heyî, di nav de monografî, gotarên di kovarên peer-reviewed de, û dokumentên dîrokî. Herwiha, dê hewl bê dayîn ku îstatîstîk û daneyên berhevkirî yên têkildarî beşdariya gel û encamên referandûman ji bo xurtkirina argumanan bêne bikaranîn. Struktura gotarê dê bi vî rengî be: Piştî vê pêşgotinê, Beşa 2 dê li ser paşxaneya dîrokî û sedemên şoreşê hûr bibe. Beşa 3 dê pêşveçûn û bûyerên sereke yên Şoreşa Bi Stran vekole. Beşa 4 dê analîzeke îstatîstîkî û daneyên şoreşê pêşkêş bike. Beşa 5 dê bi kûrahî li ser rola muzîkê û hunermendan raweste. Beşa 6 dê şoreşê bi tevgerên din ên bê tundî yên cîhanê re berawird bike. Di Beşa 7 de, encam û mîrasa şoreşê dê bêne nirxandin. Di dawiyê de, Beşa 8 dê lîsteya jêderan pêşkêş bike.

Beşa 2: Paşxaneya Dîrokî û Sedemên Şoreşê

Ji bo têgihiştina kûr a Şoreşa Bi Stran, pêdivî ye ku mirov li paşxaneya dîrokî ya dûr û dirêj a dewletên Baltîk û li şert û mercên taybet ên ku rê li ber vê şoreşê vekirine, binêre. Ev beş dê li ser mîrateya serxwebûnê, dagirkeriyên biyanî, bi taybetî dagirkeriya Sovyetê û encamên wê, û herwiha li ser rewşa sosyo-polîtîk a YKSSê di dawiya salên 1980î de hûr bibe.

2.1. Mîrateya Serxwebûnê û Dagirkeriyên Biyanî

Gelên Baltîk xwedî dîrokeke kevnar û mîrateyeke dewlemend a serxwebûnê ne. Wek mînak, Estonî ji nêzîkî 6000 sal berî zayînê heta sala 1208 piştî zayînê wek gelekî serbixwe jiyane û li hember êrîşên derve li ber xwe dane.⁶ Lêbelê, ji sedsala 13an û pê ve, ev herêm rastî pêlên dagirkeriyê ji aliyê hêzên cuda yên wekî Şovalyeyên Teutonî, Danîmarka, Swêd, Polonya-Lîtvanya û Rûsyaya Çarî ve hat. Tevî van serweriyên biyanî, gelên Baltîk ziman, çand û nasnameya xwe ya neteweyî parastin.

Di sedsala 19an de, li Estonya û Letonyayê serdemên “Hişyarbûna Mezin” (bi Estonî: Ärkamisaeg; bi Letonî: Atmoda) rû dan.⁶ Di van serdeman de, eleqeyeke xurt ji bo ziman, wêje, muzîk û folklora neteweyî çêbû. Festîvalên stranan ên girseyî, ku yekem car li Estonyayê (Laulupidu) di sala 1869an de ⁶ û li Letonyayê (Dziesmu svētki) di sala 1873an de ⁸ hatin lidarxistin, bûn sembolên girîng ên vê hişyarbûnê û yekîtiya neteweyî. Van festîvalan ne tenê ji bo parastina çandê, lê herwiha ji bo xurtkirina hesta “aidiyetê” û nasnameya kolektîf roleke bingehîn lîstin.

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna Împaratoriya Rûsî, her sê dewletên Baltîk – Lîtvanya (16 Sibat 1918), Estonya (24 Sibat 1918), û Letonya (18 Mijdar 1918) – serxwebûna xwe ragihandin.⁶ Di navbera du şerên cîhanê de (1918/1920-1939/1940), van welatan wek komarên serbixwe pêşketinên girîng di warên siyasî, aborî û çandî de bi dest xistin. Ew bûn endamên Cemiyeta Miletan û di civaka navneteweyî de cihê xwe girtin.⁶

Berdewamiya festîvalên stranan û girîngiya zimanê zikmakî di bin serweriyên cuda yên dîrokî de bingehek ji bo berxwedana çandî ya domdar ava kiribû. Ev ne tenê parastineke pasîf bû, lê belê çalakiyeke aktîf a avakirina nasnameyê bû ku bi sedsalan dewam kir. Dema ku mirov li dîroka Estonyayê dinêre, tê dîtin ku ji salên 1200î heta sedsala 18an di bin serweriya Alman, Danîmarkî, Swêdî û Poloniyan de maye, û paşê jî ket bin destê Rûsan.⁶ Tevî vê yekê, “Hişyarbûna Mezin” a salên 1860î û lidarxistina yekem festîvala stranan di 1869an de nîşana zindîbûna çandî bû.⁶ Bi heman awayî, li Letonyayê jî sê serdemên hişyarbûna neteweyî hatine destnîşankirin, ku ya sêyem Şoreşa Bi Stran bi xwe ye.⁷ Ev kevneşopiya berxwedana çandî, ku di serdema Sovyetê de jî bi riya festîvalên koroyan ên bi zimanên xwecihî berdewam kir ³, zemîneke xurt ji bo Şoreşa Bi Stran amade kir. Lewma, şoreş ne wekî bûyereke ji nişka ve, lê wekî encama lûtkeya pêvajoyeke dîrokî ya dirêj a parastin û vejandina çandî derket holê.

2.2. Dagirkeriya Sovyetê û Encamên Wê

Serdema serxwebûnê ya dewletên Baltîk bi awayekî trajîk bi dawî bû. Di 23ê Tebaxa 1939an de, Yekîtiya Sovyetê û Almanyaya Nazî Peymana Molotov-Ribbentrop îmze kirin. Bi protokolên veşartî yên vê peymanê, Estonya, Letonya û Lîtvanya ketin bin “qada bandorê” ya Sovyetê.⁶ Di Hezîrana 1940an de, YKSSê bi ultîmatom û gefên leşkerî hersê dewletên Baltîk dagir kir. Hikûmetên nû yên ku di bin çavdêriya Sovyetê de hatin avakirin, hilbijartinên sexte lidar xistin û daxwaza tevlîbûna nav YKSSê kirin. Di Tebaxa 1940an de, Estonya, Letonya û Lîtvanya bi awayekî fermî wek komarên Sovyetê hatin îlxaskirin.¹ Piraniya welatên Rojava vê îlxaskirinê nas nekirin û ew wekî neqanûnî dîtin.¹⁰

Di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, ji 1941ê heta 1944an, dewletên Baltîk ji hêla Almanyaya Nazî ve hatin dagirkirin. Piştî têkçûna Naziyan, Artêşa Sor di sala 1944an de herêm ji nû ve dagir kir û rejîma Sovyetê careke din hate saz kirin.¹ Serdema duyem a dagirkeriya Sovyetê (1944-1991) bi polîtîkayên tund ên Sovyetîzasyon û Rusîfîkasyonê derbas bû. Bi deh hezaran kes ji gelên Baltîk, bi taybetî rewşenbîr, siyasetmedar, karsaz û cotkarên xwedî erd, wek “dijminên gel” hatin binavkirin û sirgûnî Sîbîrya û herêmên din ên dûr ên YKSSê hatin kirin.¹⁰ Ziman, çand, ol û kevneşopiyên herêmî bi awayekî sîstematîk hatin tepeserkirin.¹ Ji bo guhertina demografiya herêmê, bi hezaran karker û pisporên Rûs û ji neteweyên din ên Sovyetê li dewletên Baltîk hatin bicihkirin. Wekî encam, rêjeya nifûsa xwecihî bi awayekî berbiçav kêm bû. Mînak, li Estonyayê, rêjeya Estoniyan ji %88-90 di sala 1944an de daket %61.5 di sala 1989an de.¹⁰ Li Letonyayê jî, rêjeya Letoniyan ji %79 di 1940an de daket %52 di 1989an de.¹⁰

Windakirina serxwebûnê û bi taybetî awayê hovane yê dagirkeriya Sovyetê – dersînorkirinên girseyî, kuştinên siyasî, û tepeserkirina sîstematîk a çandî – travmayeke kûr û mayînde di bîra kolektîf a gelên Baltîk de hişt. Çavkanî behsa “dagirkeriyeke zehf tund û trawmatîk” dikin ku tê de ziman, ol û adetên herêmî hatin tepeserkirin.¹⁰ Tenê di Hezîrana 1941ê de, nêzîkî 60,000 kes ji Estonyayê hatin dersînorkirin ¹⁰, û di navbera salên 1944 û 1952an de, zêdetirî nîv mîlyon mirov ji hersê welatên Baltîk hatin sirgûnkirin.¹⁰ Ev ne tenê bîranînên dîrokî bûn, lê bûn motîvasyoneke bingehîn û kûr ji bo daxwaza serxwebûna tam û redkirina her cure serweriyeke Sovyetê, heta yên ku bi navê “reforman” dihatin pêşkêşkirin jî. Ev trauma di daxwaza serxwebûna bêkompromîs de xwe nîşan da, ku ne tenê li dijî polîtîkayên heyî, lê li dijî tevahiya mîrasa dagirkeriyê bû.

2.3. Rewşa Sosyo-Polîtîk û Aborî li YSSR di Dawiya Salên 1980î de

Di nîveka duyem a salên 1980î de, Yekîtiya Sovyetê ketibû nav krîzeke kûr a aborî û civakî. Aboriya navendîparêz a Sovyetê êdî nikarîbû pêdiviyên gel bi cih bîne. Kêmbûna hilberînê, kêmasiya kelûpelên serfkaran, teknolojiyên kevnar, û giraniya lêçûnên leşkerî (bi taybetî ji ber şerê li Afganistanê û pêşbirka çekan bi Rojava re) sîstemê lawaz kiribû.¹³ Gendelî û bêkêrhatîbûna burokrasiyê jî rewş girantir dikir.

Di vê atmosferê de, Mîxaîl Gorbaçov, ku di Adara 1985an de bû Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst a YKSSê, du polîtîkayên reformê yên mezin ragihand: Glasnost (vebûn) û Perestroîka (ji nû ve avakirin).¹³ Armanca Gorbaçov ew bû ku bi rêya Glasnostê, ku destûr dida rexnekirina hin aliyên sîstemê û azadiyeke bisînorkirî ya medyayê, beşdariya gel di pêvajoya siyasî de zêde bike û li hemberî bêlivîtiya burokratîk bisekine.¹³ Bi Perestroîkayê jî, wî dixwest aboriya Sovyetê ji nû ve struktur bike, hin mekanîzmayên bazarê tevlî bike û teknolojiyê modernîze bike da ku YKSSê ji hêla aborî ve bigihîne asta welatên Rojava.¹³

Lêbelê, van polîtîkayan encamên nexwestî û paradoksîk bi xwe re anîn. Glasnost, ku ji bo xurtkirina sîstemê hatibû armanckirin, di rastiyê de qadeke azadiyê vekir ku ji hêla tevgerên neteweperest û muxalif ve, bi taybetî li dewletên Baltîk, bi hostayî hate bikaranîn. Medya azadtir bû, mijarên tabû yên wekî Peymana Molotov-Ribbentrop û sûcên Stalînîzmê ketin rojevê, û rexnekirina hikûmetê zêde bû.¹³ Ev yek rê li ber derketin û geşbûna tevgerên gelêrî yên wekî Sąjūdis li Lîtvanyayê, Eniyên Gelêrî li Estonya û Letonyayê vekir, ku di destpêkê de daxwaza otonomiyê û paşê jî serxwebûna tam kirin.¹⁵ Estoniyan, wek mînak, polîtîkayên Gorbaçov bi protestoyên li dijî kanzayên fosforîtê ceribandin, û paşê bi eşkerekirina Peymana Molotov-Ribbentrop sînorên Glasnostê berfirehtir kirin.⁶

Perestroîka jî, li şûna ku aboriyê saxlem bike, bû sedema kaos û têkçûneke mezintir. Rakirina kontrola navendî ya hişk bêyî sazkirina mekanîzmayên bazarê yên bi bandor, bû sedema bêrêziyê, kêmbûna hilberînê, û enflasyoneke bilind.¹³ Ev têkçûna aborî hêza manewî û îdeolojîk a rejîma Sovyetê hê bêtir lawaz kir û nerazîbûna gel zêde kir. Bi vî awayî, polîtîkayên Gorbaçov, ku ji bo xilaskirin û nûjenkirina YKSSê hatibûn sêwirandin, di pratîkê de bûne katalîzator ji bo tevgerên cudaxwaz û di dawiyê de ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bi xwe.

Beşa 3: Şoreşa Bi Stran: Pêşveçûn û Bûyerên Sereke

Şoreşa Bi Stran ne bûyereke yekrojî bû, lê pêvajoyeke gav bi gav bû ku tê de hêmanên çandî, siyasî û civakî bi awayekî tevlihev li hev ketin. Ev beş dê li ser rola destpêkê ya festîvalên stranan, veguherîna stranan bo amûreke protestoyî, sazbûn û çalakiyên tevgerên gelêrî, û bûyerên mezin ên ku xalên werçerxê di şoreşê de pêk anîn, hûr bibe.

3.1. Rola Destpêkê ya Festîvalên Stranan û Kevneşopiya Koroyan

Kevneşopiya festîvalên stranan li dewletên Baltîk xwedî reh û rîşên kûr e. Li Estonyayê, Laulupidu (Festîvala Stranan), ku yekem car di sala 1869an de hate lidarxistin, û li Letonyayê, Dziesmu svētki (CeJna Stranan), ku di 1873an de dest pê kir, ne tenê bûyerên çandî bûn, lê di heman demê de îfadeyên xurt ên nasnameya neteweyî û yekîtiyê bûn.⁶ Di serdema dagirkeriya Sovyetê de, van festîvalan, tevî hewldanên rejîmê ji bo kontrolkirin û îdeolojîzekirina wan, wek stargehên parastina ziman û çanda neteweyî kar kirin.³ Bi deh hezaran stranbêj û bi sed hezaran temaşevan di van festîvalan de kom dibûn, ku ev yek bi xwe di bin sîstemeke totalîter de potansiyeleke mezin a hevgirtinê nîşan dida.⁸

Strana “Mu isamaa on minu arm” (Welatê min evîna min e), ku muzîka wê ji hêla Gustav Ernesaks ve di sala 1947an de ji bo helbesta Lydia Koidula ya sedsala 19an hatibû çêkirin, li Estonyayê bû semboleke veşartî ya daxwaza azadiyê. Tevî ku di salên 1950î de ji bernameya fermî ya festîvalê hatibû derxistin, gel bi israr ew distira, û di salên 1960î de ew bi awayekî de facto vegeriya bernameyê.³ Di salvegera 100emîn a Laulupidu di sala 1969an de, koroyan û temaşevanan li dijî fermanên Sovyetê ev stran dubare gotin, û heta orkestraya leşkerî jî nikarîbû dengê wan bitepisîne.⁶

Di sîstemeke totalîter de ku qadên giştî yên azad û xweser hema hema tune bûn, festîvalên stranan wekî “qadên giştî yên alternatîf” û nîv-destûrdar kar dikirin. Ev ne tenê cihên parastina çandê bûn, lê di heman demê de platformên ku hestên neteweyî û hevgirtina civakî dikaribûn bi awayekî kolektîf bêne îfadekirin. Ev qadên çandî yên ku di bin çavdêriya rejîmê de jî karîbûn hebûna xwe biparêzin ³, bi destpêkirina polîtîkayên Glasnostê re zû veguherîn platformên ji bo îfadeyên siyasî yên eşkeretir. Xwepêşandanên girseyî yên stranbêjiyê yên li Qada Festîvala Stranan a Tallinnê di sala 1988an de mînaka herî baş a vê veguherînê ne.¹ Bi vî awayî, bingeha çandî ya ku bi salan hatibû parastin, di dema Şoreşa Bi Stran de bû sermayeyeke girîng ji bo mobilîzasyona siyasî.

3.2. Veguherîna Stranan bo Amûreke Protestoyî

Bi destpêkirina Glasnostê re, gelên Baltîk dest bi ceribandina sînorên azadiya îfadeyê kirin. Protestoyên yekem ên girîng bi mijarên jîngehparêzî û dîrokî dest pê kirin. Li Estonyayê, di navbera salên 1986 û 1987an de, protestoyên li dijî plana Sovyetê ya ji bo avakirina kanzayên mezin ên fosforîtê (ku wekî “Şerê Fosforîtê” tê zanîn) derketin.³ Ev protesto ne tenê ji ber xetereyên ekolojîk bûn, lê herwiha ji ber ku plan dihewand ku zêdetirî 100,000 karkerên ne-Estonî bînin herêmê, ku dê balansa demografîk hê bêtir biguheranda.³ Li Letonyayê, koma mafên mirovan Helsinki-86, ku di sala 1986an de hatibû damezrandin, di 14ê Hezîrana 1987an de (salvegera dersînorkirinên 1941ê) çalakiyek lidar xist û kulîlk danîn ber Bîrdariya Azadiyê li Rîgayê.¹ Ev bûyer wek destpêka Hişyarbûna Neteweyî ya Sêyem li Letonyayê tê dîtin.

Di Hezîrana 1988an de, li Tallinnê, piştî Festîvala Bajarê Kevin, bi deh hezaran kes bi awayekî spontan ber bi Qada Festîvala Stranan ve meşiyan û dest bi gotina stranên welatparêzî kirin. Van “şevên stranbêjiyê” yên spontan, ku carinan heta 100,000 kes beşdar dibûn, nîşana veguherîna stranan bo amûreke protestoyî ya eşkere bûn.¹ Di van çalakiyan de, ala sêreng a Estonyayê ya qedexekirî jî bi awayekî sembolîk (carinan bi hilgirtina sê pankartên cuda yên şîn, reş û spî li kêleka hev) dihat nîşandan.⁶

Li gel stranên kevneşopî û folklorîk, stranên rock û pop ên nû jî bi lez û bez hatin afirandin û belav bûn, ku bi taybetî di nav ciwanan de populer bûn.²⁰ Li Estonyayê, “Pênc Stranên Welatparêzî” yên bestekar Alo Mattiisen, ku di Festîvala Pop a Tartuyê de di Gulana 1988an de hatin pêşkêşkirin, bandoreke mezin kirin.¹ Li Letonyayê, stranên wekî “Gaismas pils” (Keleha Ronahiyê) ya Jāzeps Vītols û “Pūt, vējiņi!” (Bade, Bayê!), ku ji hêla Imants Kalniņš ve bi şêwazê rockê hatibû aranje kirin, bûn sembolên berxwedanê. “Gaismas pils”, tevî ku ji hêla rejîma Sovyetê ve ji ber peyama xwe ya neteweyî hatibû qedexekirin, di Festîvala Stranan a 1985an de bi israra koroyan û bi pêşengiya dîrîjentê navdar Haralds Mednis hate gotin, ku ev yek wekî yek ji çirûskên destpêkê yên Şoreşa Bi Stran tê dîtin.¹

3.3. Sazbûn û Çalakiyên Tevgerên Gelêrî

Di atmosfera azadîxwaz a ku bi Glasnostê re çêbûbû de, li hersê dewletên Baltîk tevgerên gelêrî yên mezin û bi bandor derketin holê. Van tevgeran roleke navendî di organîzekirin û birêvebirina çalakiyên protestoyî û di formûlekirina daxwazên siyasî de lîstin.

Estonya: Sê komên sereke pêşengiya şoreşê kirin. Komeleya Mîrasê (Estonian Heritage Society), ku di sala 1987an de hate damezrandin, bal kişand ser dîroka Estonyayê û ji bo serxwebûnê piştgirî kom kir.¹ Eniya Gelêrî ya Estonyayê (Popular Front of Estonia – Rahvarinne), ku di Nîsana 1988an de bi pêşniyara Edgar Savisaar hate damezrandin, di destpêkê de armanc dikir ku Estonya di nav konfederasyoneke YKSSê de bigihîje xwerêveberiyê, lê paşê ber bi daxwaza serxwebûna tam ve çû.¹ Partiya Serxwebûna Neteweyî ya Estonyayê (Estonian National Independence Party – ERSP), ku ew jî di sala 1988an de hate damezrandin, ji destpêkê ve bi awayekî radîkaltir daxwaza serxwebûna tam û veqetîna ji YKSSê dikir.¹ Kesayetên girîng ên Estonî yên vê serdemê ev bûn: Edgar Savisaar, Lennart Meri (paşê bû serokkomar), Mart Laar (paşê bû serokwezîr), Heinz Valk (hunermend û çalakvanê ku têgeha “Şoreşa Bi Stran” bi kar anî), Trivimi Velliste (serokê Komeleya Mîrasê), Marju Lauristin (sosyolog û siyasetmedar), û Alo Mattiisen (bestekarê stranên welatparêzî).¹
Letonya: Li Letonyayê jî çend rêxistinên girîng derketin pêş. Klûba Parastina Jîngehê (VAK) û koma mafên mirovan Helsinki-86 (ku di 1986an de hatibû damezrandin) di nav tevgerên destpêkê de bûn ku daxwazên siyasî anîn rojevê.¹ Eniya Gelêrî ya Letonyayê (Popular Front of Latvia – Latvijas Tautas fronte, LTF), ku di Cotmeha 1988an de hate damezrandin, bû tevgera herî mezin û bi bandor. LTF di destpêkê de helwesteke nermtir nîşan da û daxwaza otonomiyeke berfireh kir, lê heta Gulana 1989an ew jî gihişt wê qenaetê ku serxwebûna tam tekane rê ye.¹ Tevgera Serxwebûna Neteweyî ya Letonyayê (Latvian National Independence Movement – LNNK), ku di Tîrmeha 1988an de ava bû, ji destpêkê ve bi awayekî eşkere daxwaza serxwebûnê dikir û wek baskê radîkaltir ê tevgera neteweperest dihat dîtin.¹ Di nav kesayetên sereke yên Letonî de Dainis Īvāns (serokê yekem ê LTF), Ivars Godmanis (paşê bû serokwezîr), Anatolijs Gorbunovs (serokê dewleta Sovyeta Letonî ku piştgirî da tevgerê), Eduards Berklavs (yek ji lîderên LNNK), û Sandra Kalniete (yek ji kesayetên navendî yên LTF û dîplomat) hebûn.¹
Lîtvanya: Li Lîtvanyayê, Tevgera Reformê ya Lîtvanyayê (Lithuanian Reform Movement – Sąjūdis), ku di 3ê Hezîrana 1988an de ji hêla komeke rewşenbîr, zanyar û hunermendan ve li Vilniusê hate damezrandin, bû hêza sereke ya şoreşê.¹ Sąjūdis bi lez li seranserê Lîtvanyayê belav bû û piştgiriyeke girseyî bi dest xist. Armanca wê ya destpêkê piştgirîkirina Perestroîkayê bû, lê zû veguherî daxwaza serxwebûna Lîtvanyayê. Kesayetên pêşeng ên Sąjūdisê ev bûn: Vytautas Landsbergis (profesorê muzikolojiyê û serokê Sąjūdis, paşê bû yekem serokê dewleta Lîtvanyaya serbixwe), Kazimira Prunskienė (aborînas û yekem serokwezîra Lîtvanyaya serbixwe), Arvydas Juozaitis (fîlozof û yek ji damezrînerên Sąjūdis), û Justinas Marcinkevičius (helbestvanê neteweyî yê navdar).¹

Ji bo ku xwendevan bikaribe bi hêsanî aktorên sereke û girêdana wan bi welatên xwe re bibîne û ji bo ku rapor bi awayekî sîstematîk agahiyan pêşkêş bike, tabloya jêrîn hatiye amadekirin. Ev tablo rê dide berhevkirin û pêşkêşkirina agahiyan bi awayekî zelal û kurt, ku di nivîsê de dibe ku belav bibe. Ew nîşan dide ka kîjan kom û kes li kîjan welatî çalak bûn û rola wan a giştî çi bû.

Tablo 1: Rêxistinên Sereke û Kesayetên Girîng ên Şoreşa Bi Stran

Welat	Rêxistin/Tevger	Kesayetên Sereke	Rola Kurt	Çavkanî
Estonya	Komeleya Mîrasê (Estonian Heritage Society)	Trivimi Velliste	Hişyarkirina li ser dîrokê, piştgiriya ji bo serxwebûnê	¹
	Eniya Gelêrî ya Estonyayê (Popular Front of Estonia – Rahvarinne)	Edgar Savisaar, Marju Lauristin, Lennart Meri	Ji otonomiyê ber bi serxwebûnê ve, organîzekirina çalakiyên girseyî	¹
	Partiya Serxwebûna Neteweyî ya Estonyayê (ERSP)	Tunne Kelam	Daxwaza serxwebûna tam ji destpêkê ve	¹
	Hunermend/Rewşenbîr	Heinz Valk, Alo Mattiisen, Mart Laar	Afirandina têgeha “Şoreşa Bi Stran”, bestekarî, lîderiya siyasî ya paşerojê	¹
Letonya	Helsinki-86	Konstantins Pupurs	Çalakiyên mafên mirovan, protestoyên destpêkê	¹
	Eniya Gelêrî ya Letonyayê (Latvian Popular Front – Tautas fronte, LTF)	Dainis Īvāns, Ivars Godmanis, Sandra Kalniete	Tevgera girseyî ya sereke ji bo otonomî û paşê serxwebûnê	¹
	Tevgera Serxwebûna Neteweyî ya Letonyayê (LNNK)	Eduards Berklavs, Einars Repše	Daxwaza serxwebûna tam bi awayekî radîkaltir	¹
	Rewşenbîr/Siyasetmedar	Anatolijs Gorbunovs	Serokê dewleta Sovyeta Letonî ku piştgirî da tevgerê	¹
Lîtvanya	Tevgera Reformê ya Lîtvanyayê (Sąjūdis)	Vytautas Landsbergis, Kazimira Prunskienė, Arvydas Juozaitis	Tevgera rewşenbîrî û gelêrî ya sereke ku Lîtvanya ber bi serxwebûnê ve bir	¹
	Lîga Azadiya Lîtvanyayê (Lithuanian Liberty League)	Antanas Terleckas	Komeke radîkaltir a muxalif	¹
	Rewşenbîr/Hunermend	Justinas Marcinkevičius, Algirdas Brazauskas (serokê Partiya Komunîst a Lîtvanyayê yê reformxwaz)	Piştgiriya çandî û siyasî ji bo tevgerê	¹

3.4. Bûyerên Mezin û Xalên Werçerxê

Pêvajoya Şoreşa Bi Stran bi rêzek bûyerên mezin û xalên werçerxê yên krîtîk hate nîşankirin, ku her yek ji wan tevgerê gavekê nêzîktirî armanca serxwebûnê kir.

Rêya Baltîk (Baltic Way/Baltic Chain) – 23 Tebax 1989: Ev bûyer belkî sembola herî xurt û bibîranîn a hevgirtina Baltîk û daxwaza azadiyê bû. Di 50emîn salvegera îmzekirina Peymana Molotov-Ribbentrop de, ku serxwebûna destpêkê ya dewletên Baltîk bi dawî anîbû, nêzîkî du mîlyon kes ji Estonya, Letonya û Lîtvanyayê destên hev girtin û zincîreke mirovî ya bênavber bi dirêjahiya nêzîkî 600-690 kîlometreyan ava kirin, ku sê paytextên Baltîk – Tallinn, Riga û Vilnius – bi hev ve girêda.¹ Di dema çalakiyê de, beşdaran stranên welatparêzî gotin û alên neteweyî hildan. Rêya Baltîk ne tenê ji bo YKSSê, lê ji bo tevahiya cîhanê peyameke zelal a vîna gelên Baltîk ji bo serxwebûnê bû.
Ragihandina Serweriyê û Serxwebûnê: Tevgerên Baltîk bi awayekî stratejîk gavên xwe ji daxwazên otonomiyê û serweriya aborî ber bi ragihandina serxwebûna siyasî ya tam ve bilind kirin.

Estonya: Di 16ê Mijdara 1988an de, Sovyeta Bilind a Estonyayê Deklarasyona Serweriyê qebûl kir, ku tê de hatibû diyarkirin ku qanûnên Estonyayê li ser qanûnên YKSSê re serwer in.¹ Serxwebûna tam di 20ê Tebaxa 1991ê de, di dema hewldana derbeya leşkerî ya li Moskowê de, hate ragihandin.¹
Lîtvanya: Di 18ê Gulana 1989an de Deklarasyona Serweriyê hate qebûl kirin.¹ Lîtvanya di 11ê Adara 1990an de, bi pêşengiya Sąjūdisê, yekem komara Sovyetê bû ku serxwebûna xwe ya tam ji YKSSê ragihand.¹ Ev gaveke gelek wêrek bû û Moskowê bi tundî aciz kir.
Letonya: Deklarasyona Serweriyê di 28ê Tîrmeha 1989an de hate pejirandin.¹ Di 4ê Gulana 1990an de, Sovyeta Bilind a Letonyayê deklarasyonek li ser vegerandina serxwebûnê qebûl kir, ku serdemeke veguhêz destnîşan dikir.²⁵ Serxwebûna tam di 21ê Tebaxa 1991ê de, piştî têkçûna derbeya li Moskowê, hate ragihandin.¹

Ev eskalasyona gav bi gav, nemaze ragihandina serxwebûnê ya Lîtvanyayê di Adara 1990an de, rîskeke mezin dihewand û Yekîtiya Sovyetê provoke kir. Moskow bi zextên siyasî û aborî bersiv da, lê ev yek nekarî pêşî li pêvajoyê bigire. Di rastiyê de, berxwedana li hember van zextan û israra li ser serxwebûnê, piştgiriya navxweyî û navneteweyî ji bo doza Baltîk xurtir kir.

Reaksiyona Sovyetê û Bûyerên Tundî: Her ku daxwazên serxwebûnê xurtir dibûn, reaksiyona Moskowê jî tundtir dibû.
Bûyerên Çileyê (1991): Di Çileya 1991ê de, hêzên taybet ên Sovyetê (OMON) û yekîneyên artêşê hewl dan ku bi zorê kontrola li ser dewletên Baltîk ji nû ve bi dest bixin. Di 13ê Çileyê de, li Vilniusê, di dema êrîşa li ser Birca Televîzyonê û avahiyên din ên stratejîk de, 14 sivîl hatin kuştin û bi sedan kes birîndar bûn.³⁴ Li Rîgayê jî, di 20ê Çileyê de, di êrîşên OMONê de 5 kes hatin kuştin.³⁷ Gelê Rîgayê li dora avahiyên girîng barîkatên mezin ava kirin û bi rojan li wir nobed girtin, stran gotin û li ber xwe dan.¹ Ev bûyerên tundî, tevî ku trajîk bûn, vîna gelên Baltîk ji bo serxwebûnê neşikandin û li qada navneteweyî sempatî û piştgiriyeke mezin ji bo wan peyda kir. Serokê Lîtvanyayê Vytautas Landsbergis di wan rojan de bang li gel kir ku hêrsa xwe kontrol bikin û nekevin nav taktîkên tund ên dijmin, ku ev yek nîşan dide ku lîder hay ji rîska provokasyonê û girîngiya parastina karakterê bê tundî yê tevgerê hebûn.³²
Hewldana Derbeya Leşkerî li Moskowê (Tebax 1991): Hewldana derbeya leşkerî ya ji hêla hêzên kevneperest ên Partiya Komunîst ve li Moskowê di Tebaxa 1991ê de û têkçûna wê ya bilez, xala werçerxê ya dawî bû. Ev bûyer otorîteya navendî ya Sovyetê bi temamî lawaz kir û rê li ber nasîna navneteweyî ya serxwebûna dewletên Baltîk vekir.¹ Piştî têkçûna derbeyê, Yekîtiya Sovyetê bi xwe di 6ê Îlona 1991ê de serxwebûna Estonya, Letonya û Lîtvanyayê bi fermî nas kir.¹

Ev pêvajoya eskalasyonê û rûbirûbûna bi zext û tundiya Sovyetê re nîşan dide ku tevgerên Baltîk ne tenê bi awayekî pasîf li benda derfetan man, lê bi awayekî çalak û stratejîk ji bo gihîştina armancên xwe têkoşiyan. Her çend rîsk mezin bûn jî, biryardariya wan a ji bo serxwebûnê û parastina rêbazên bê tundî di dawiyê de serkeftin anî.

Beşa 4: Analîza Îstatîstîkî û Daneyên Şoreşê

Ji bo têgihiştina pîvan û giraniya Şoreşa Bi Stran, pêdivî ye ku mirov li daneyên hejmarî yên têkildarî beşdariya gel di çalakiyan de û piştgiriya ji bo serxwebûnê binêre. Van daneyan ne tenê asta mobilîzasyonê nîşan didin, lê herwiha îradeya kolektîf a gelên Baltîk ji bo azadiyê jî piştrast dikin.

4.1. Beşdariya Girseya Gel di Çalakiyan de

Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên Şoreşa Bi Stran asta bilind a beşdariya girseyî bû.

Rêya Baltîk (23 Tebax 1989): Wekî ku berê jî hate gotin, ev çalakî yek ji mezintirîn xwepêşandanên bê tundî di dîrokê de bû. Nêzîkî 2 mîlyon kes ji sê welatên Baltîk beşdarî vê zincîra mirovî bûn.³³ Dabeşkirina beşdaran li gorî welatan û çavkaniyên cuda wiha ye:
Tablo 2: Hejmara Beşdarên Rêya Baltîk li Gorî Welatan û Çavkaniyên Cuda

Welat	Çavkanî: Reuters	Çavkanî: TASS (Ajansa Sovyetê)	Çavkanî:	Hejmara Giştî ya Nifûsê (Texmînî 1989)	Rêjeya Beşdariyê (li gorî Reuters)
Estonya	700,000	300,000	700,000	~1.6 mîlyon	~43.7%
Letonya	500,000	Agahî tune	400,000	~2.7 mîlyon	~18.5%
Lîtvanya	1,000,000	500,000	1,000,000	~3.7 mîlyon	~27.0%
Giştî	2,200,000 (texmîn)	800,000 (kêmtirîn)	2,100,000	~8.0 mîlyon ³³	~27.5%

*Têbînî: Hejmarên nifûsê texmînî ne û ji bo hesabkirina rêjeyê hatine bikaranîn. Cudahiya di navbera çavkaniyan de dibe ku ji ber metodolojiyên cuda yên jimartinê an jî ji ber propagandayê be, nemaze di rewşa TASSê de.*

Ev tablo bi zelalî nîşan dide ku Rêya Baltîk çalakiyeke bi pîvaneke mezin bû. Cudahiya di navbera hejmarên ku ji hêla Reuters û TASSê ve hatine ragihandin de jî balkêş e; TASS, wekî ajansa fermî ya Sovyetê, hewl daye ku girîngiya çalakiyê kêm bike. Lêbelê, heta hejmarên TASSê jî beşdariyeke girîng nîşan didin. Ev rêjeyên bilind ên beşdariyê, nemaze li Estonya û Lîtvanyayê, ku ji %25ê tevahiya nifûsê derbas dikin, hêza mobilîzasyonê ya tevgerên Baltîk û piştgiriya berfireh a gel ji bo armancên wan radixe ber çavan.

Xwepêşandanên Stranbêjiyê û Festîval:

Li Tallinnê, di Hezîrana 1988an de, di dema “şevên stranbêjiyê” yên spontan de, nêzîkî 100,000 kes kom bûn.²
Di 11ê Îlona 1988an de, di mîtînga mezin a bi navê “Eestimaa Laul” (Strana Estonyayê) de li Qada Festîvala Stranan a Tallinnê, zêdetirî 300,000 kes beşdar bûn, ku ev hejmar hema hema sêyeka tevahiya nifûsa Estonî ya wê demê pêk dianî.² Ev yek ji mezintirîn kombûnên gel di dîroka Estonyayê de bû.
Festîvalên Stranan ên kevneşopî yên li Letonyayê (Dziesmu svētki) bi xwezayî xwedî kapasîteyeke mezin bûn. Qada Mežaparks li Rîgayê, ku ji bo van festîvalan tê bikaranîn, ji bo 10,000 stranbêjan û 30,000 temaşevanan hatiye çêkirin.⁸ Her çend daneyên beşdariyê yên rastîn ji bo festîvalên di dema Şoreşa Bi Stran de kêm bin jî, pîvana festîvala sala 2018an (piştî serxwebûnê), ku tê de 500,000 ziyaretvan û 67,000 kes tenê di konsera dawî de beşdar bûn ⁸, potansiyela van bûyeran ji bo komkirina girseyan nîşan dide.
Li Lîtvanyayê, Festîvala Stranan a sala 1985an (berî destpêka şoreşê) 38,800 beşdar kişandibû.³⁸ Di 23ê Tebaxa 1988an de, di mîtînga bîranîna Peymana Molotov-Ribbentrop (Roja Benda Reş) de li Parka Vingis a Vilniusê, ku ji hêla Sąjūdisê ve hatibû organîzekirin, nêzîkî 250,000-300,000 kes kom bûn.²⁹

Rêjeya beşdariya gel di van çalakiyan de, bi taybetî li Estonyayê ku di yek çalakiyê de sêyeka nifûsê beşdar bû, û di Rêya Baltîk de ku çaryeka nifûsa giştî ya sê welatan beşdar bû, asta mobilîzasyonê ya bêhempa nîşan dide. Ev hejmar ji gelek tevgerên protestoyî yên din ên cîhanê bilindtir in. Wek mînak, teoriya Erica Chenoweth destnîşan dike ku gava %3.5ê nifûsê bi awayekî çalak beşdarî kampanyayên bê tundî bibe, serkeftin hema hema misoger dibe.³⁹ Hejmarên li Baltîkê bi awayekî berbiçav ji vê rêjeyê bilindtir bûn, ku ev yek hêza yekîtî, biryardariya neteweyî û piştgiriya berfireh a li pişt şoreşê destnîşan dike. Ev mobilîzasyona mezin zexta li ser rejîma Sovyetê zêde dikir û di heman demê de îhtîmala bikaranîna tundûtûjiyê ya berfireh ji hêla rejîmê ve dijwartir dikir, ji ber ku tepeserkirina girseyên ewqas mezin dê bihatana wateya rûbirûbûneke pir bi xwîn û dê li qada navneteweyî zirareke mezin bida YKSSê.

4.2. Piştgiriya Gel ji bo Serxwebûnê di Referandûman de

Ji bo ku îradeya gel bi awayekî fermî û demokratîk were piştrastkirin, di Sibat û Adara 1991ê de li hersê dewletên Baltîk referandûmên serxwebûnê hatin lidarxistin.³⁷ Encama van referandûman bi awayekî eşkere piştgiriya xurt a gel ji bo veqetîna ji Yekîtiya Sovyetê û vegerandina serxwebûnê nîşan da.

Tablo 3: Encama Referandûmên Serxwebûnê li Dewletên Baltîk (1991)

Welat	Dîroka Referandûmê	Pirsa Referandûmê (Wergera Giştî)	Rêjeya Beşdariyê (%)	Rêjeya Dengên “ERÊ” (%)	Çavkanî
Lîtvanya	9 Sibat 1991	“Gelo hûn piştgiriyê didin ku Dewleta Lîtvanyayê komareke demokratîk a serbixwe be?”	84.7	90.47 (ji dengên derbasdar); 76.5 (ji tevahiya elektoratê)	³⁷, Çavkaniyên din ên akademîk
Letonya	3 Adar 1991	“Gelo hûn piştgiriyê didin Komara Letonyayê ya demokratîk û serbixwe?”	87.6	73.68 (ji dengên derbasdar); 64.7 (ji tevahiya elektoratê)	³⁷, Çavkaniyên din ên akademîk
Estonya	3 Adar 1991	“Gelo hûn dixwazin serxwebûna dewletî û xweseriya Komara Estonyayê were vegerandin?”	82.9	77.83 (ji dengên derbasdar); 64.8 (ji tevahiya elektoratê)	³⁷, Çavkaniyên din ên akademîk

Têbînî: Hejmarên rêjeya beşdariyê û dengên “ERÊ” ji çavkaniyên akademîk ên cuda hatine berhevkirin ji bo temamkirina agahiyên di ³⁷ de.

Encamên van referandûman delîlên hejmarî yên bê nîqaş pêşkêş dikin ku piraniya mezin a nifûsa hersê dewletên Baltîk, tevî hebûna kêmneteweyên Rûs û yên din, piştgirî didan serxwebûnê. Ev piştgirî bingeheke xurt a meşrûiyetê da daxwazên serxwebûnê û pozîsyona lîderên Baltîk di danûstandinên bi Moskowê re û li qada navneteweyî xurt kir. Ev dane herwiha argumanên Sovyetê yên ku îdia dikirin tevgerên serxwebûnê tenê ji hêla komeke biçûk a “neteweperestên tundrew” ve tên birêvebirin, pûç kirin.

Beşa 5: Rola Muzîkê û Hunermendan

Muzîk û huner di Şoreşa Bi Stran de ne tenê wekî xeml û xemilandin, lê wekî hêmanên navendî û motorên bingehîn ên tevgerê kar kirin. Ev beş dê li ser awayên ku stran wekî navgîna îfadekirina nasnameya neteweyî û berxwedanê hate bikaranîn, analîza hin stranên sembolîk, û rola taybet a hunermendên rock û pop hûr bibe.

5.1. Stran wekî Navgîna Îfadekirina Nasnameya Neteweyî û Berxwedanê

Li dewletên Baltîk, stran û stranbêjiya komî ji mêj ve beşek girîng a nasnameya çandî û neteweyî bû. Di serdema Şoreşa Bi Stran de, ev kevneşopî bi awayekî nû û bi hêz hate vejandin û di xizmeta armancên siyasî de hate bikaranîn. Stranên folklorîk û welatparêzî yên kevneşopî, ku bi salan di bin zexta Sovyetê de mabûn, ji nû ve hatin keşfkirin û di çarçoveyeke nû ya berxwedanê de wateyeke kûrtir girtin.³ Sirûdên neteweyî û stranên din ên ku di serdema Sovyetê de qedexe bûn, bi awayekî vekirî û bi coşeke mezin di mîtîng û xwepêşandanan de dihatin gotin, ku ev yek bi xwe kiryareke berxwedanê ya wêrek bû.²⁰

Yek ji aliyên girîng ên rola muzîkê ew bû ku ew ji bo gelek kesên ku berê di warê siyasî de ne çalak bûn, bû platformek ji bo tevlêbûna protestoyan.³ Stranbêjiya komî hestek xurt a yekîtî, hevgirtin û hêzê di nav beşdaran de çêdikir. Ew ne tenê îfadekirina daxwazên siyasî bû, lê di heman demê de ezmûneke hestyarî ya kûr bû ku mirovan bi hev ve girêdida û tirsa li hemberî rejîmê kêm dikir.

Stranan ne tenê ji bo gelên Baltîk bi xwe, lê ji bo raya giştî ya navneteweyî jî peyameke xurt û têgihîştî radigihand. Hêza hestyarî ya muzîkê û dîmenên bi sed hezaran mirovên ku bi hev re û bi aştiyane stranan dibêjin, ji gotar û daxuyaniyên siyasî yên hişk bi bandortir bûn di kişandina sempatiya cîhanê de. Analîza strana Estonî “Koit” (Berbang) nîşan dide ku wateyên wê yên muzîkî, wek bikaranîna rîtma bolero û bilindbûna gav bi gav a enstrumanan, dikaribû ji hêla kesên ku bi çanda muzîka Rojava re nas bûn ve were fêm kirin, heta bêyî ku gotinên Estonî fêm bikin.²³ Ev yek nîşan dide ku muzîk dikare sînorên ziman û çandê derbas bike û peyameke gerdûnî ya azadî û berxwedanê ragihîne. Dîmenên “şoreşeke ku distirê” ²¹ ji bo wêneya navneteweyî ya Yekîtiya Sovyetê, ku hewl dida xwe wekî hêzeke pêşverû nîşan bide, pirsgirêkeke mezin çêdikir û îhtîmala bikaranîna tundûtûjiyê ya berfireh ji hêla Moskowê ve dijwartir dikir, ji ber ku Mîxaîl Gorbaçov ji ber wêneya xwe ya navneteweyî dudil bû ku tankan bişîne.⁶

5.2. Analîza Stranên Sembolîk

Di dema Şoreşa Bi Stran de, gelek stran derketin pêş û bûn sembolên berxwedan û hêviyê. Li jêr analîza hin ji van stranên sereke tê pêşkêşkirin:

Tablo 4: Stranên Sereke yên Şoreşa Bi Stran û Peyamên Wan

Stran	Hunermend/Nivîskar (Welat)	Peyam/Sembolîzm	Çavkanî
“Mu isamaa on minu arm” (Welatê min evîna min e)	Lydia Koidula (helbest) / Gustav Ernesaks (muzîk) (Estonya)	Wek sirûda neteweyî ya nefermî; sembola hêvî, berxwedan, parastina nasnameya Estonî di bin zexta Sovyetê de.	³
“Koit” (Berbang)	Tõnis Mägi (Estonya)	Pop-sirûdeke ku hesta xwenaskirin û hişmendiya neteweyî xurt kir; banga çalakiyê (“Wext e ku tu pişta xwe rast bikî”); îfadeya hêz, israr û girêdana bi cîhana Rojava re.	²³
“Eestlane olen ja eestlaseks jään” (Ez Estonî me û ez ê Estonî bimînim)	Ji “Pênc Stranên Welatparêzî” yên Alo Mattiisen (Estonya)	Îsrar û pabendbûna bi nasnameya neteweyî ya Estonî re li hemberî polîtîkayên Rusîfîkasyonê.	¹
“Pūt, vējiņi!” (Bade, Bayê!)	Strana gelêrî ya Letonî / Aranjmana rock ji hêla Imants Kalniņš (Letonya)	Di destpêkê de strana evînê, lê bû sembola protestoyê li dijî projeyên Sovyetê yên ku zirar didan xwezayê û paşê jî sembola giştî ya berxwedanê.	¹⁹
“Gaismas pils” (Keleha Ronahiyê)	Auseklis (helbest) / Jāzeps Vītols (muzîk) (Letonya)	Strana koroyê ya epîk ku azadî û vejîna neteweyî ya Letonyayê sembolîze dikir; tevî qedexeyan bi israr dihat gotin.	¹
“Saule, Pērkons, Daugava” (Roj, Guregura Batmanê, Daugava)	Rainis (helbest) / Mārtiņš Brauns (muzîk) (Letonya)	Di dema Şoreşa Bi Stran de derket; bi referansên xwe yên ji folklor û mîtolojiya kevnar a Letonî û bi muzîka xwe ya bi şêwaza koralên dêrî, hêza neteweyî û giyanî îfade dikir.	²⁴
Stranên folklorîk û welatparêzî yên Lîtvanyayê (navên taybet kêm hatine destnîşankirin)	Gelê Lîtvanî (Lîtvanya)	Stranên ku bi dehsalan qedexe bûn, di dema Rêya Baltîk û çalakiyên din de bi girseyî hatin gotin; îfadeya bîra dîrokî, berxwedana partîzanî, û daxwaza azadiyê.	²⁹
“Ärgake, Baltimaad” (Hişyar Bibin, Welatên Baltîk!)	Straneke sêzimanî (Estonî, Letonî, Lîtvanî)	Banga yekîtî û hişyarbûna hersê gelên Baltîk; di dema Rêya Baltîk de hate gotin.	²³

Navê şoreşê “Şoreşa Bi Stran” e, lewma stran hêmaneke navendî ne. Materyalên lêkolînê gelek stranên taybet û girîngiya wan destnîşan dikin.³ Tabloya jorîn rê dide ku ev stran, hunermendên wan (eger hebin), welatê pêwendîdar, û peyam/sembolîzma wan bi awayekî organîze bêne pêşkêş kirin. Ev ji xwendevan re dibe alîkar ku rola konkret a muzîkê û naveroka peyamên ku bi rêya stranan hatine ragihandin baştir fêm bike. Wek mînak, strana “Koit” (Berbang) ya Tõnis Mägi ne tenê bi gotinên xwe yên ku rasterast banga çalakiyê dikirin (“Wext e ku tu pişta xwe rast bikî / û çirûkên koletiyê ji xwe bavêjî…”) ²³, lê herwiha bi “materyalê wê yê dengî” jî bandor dikir. Bikaranîna defa snare bi rîtmeke domdar û bilindbûna gav bi gav a enstrumanan hestek hêz, israr, nêzîkbûna guhertinê, û girêdana bi cîhana Rojava re (bi rêya referansa ji Bolero ya Ravel) îfade dikir.²³ Ev nîşan dide ku ne tenê gotin, lê herwiha avaniya muzîkî ya stranan jî di ragihandina peyaman de roleke girîng lîstiye.

5.3. Rola Hunermendên Rock û Pop

Li gel kevneşopiya stranbêjiya koroyan û stranên folklorîk, muzîka rock û pop jî di Şoreşa Bi Stran de roleke girîng û nûjen lîst. Hunermendên rock û pop, ji ber adaptasyona xwe ya bilez û kapasîteya xwe ya ji bo gihîştina girseyên ciwan, karîn bi lez bersivê bidin guhertinên siyasî û stranên nû yên ku hestên neteweperestî û daxwaza azadiyê îfade dikirin, biafirînin û belav bikin.²³ Ew dikaribûn “ji bestekar û koroyên klasîk zûtir (û bi dengtir) stranan çêbikin, pêşkêş bikin, tomar bikin û biweşînin”.²³

Li Estonyayê, hunermendên wek Tõnis Mägi (bi strana “Koit”) û bestekar Alo Mattiisen (bi “Pênc Stranên Welatparêzî”, di nav de “Eestlane olen ja eestlaseks jään”) bi stranên xwe yên nû yên welatparêzî bandorek mezin li ser gel, bi taybetî li ser ciwanan, kirin.¹ Festîvalên pop û rock, wek Festîvala Pop a Tartuyê di Gulana 1988an de û festîvala Rock Summer li Tallinnê di Tebaxa 1988an de (ku yekem festîvala rockê ya bi vî rengî li YKSSê bû), bûn platformên girîng ji bo pêşkêşkirin û belavkirina van stranan û ji bo îfadekirina hestên neteweperestî.¹

Tevlêbûna muzîka rock û pop kevneşopiya stranbêjiyê ya Baltîk modernîze kir û ew ji nifşên ciwan re balkêştir û têkildartir kir. Ev yek ne tenê berfirehiya tevgerê zêde kir, lê herwiha enerjiya nûjeniyê û ruhekî serhildêr ê ciwaniyê tevlî berxwedana çandî ya kevneşopî kir. Bi vî awayî, tevger ne tenê xwe spart kevneşopiyê, lê di heman demê de formên çandî yên nûjen jî bi awayekî afirîner di nav xwe de hewand da ku bigihîje girseyek berfirehtir û dînamîzmek nû biafirîne. Ev yek ji faktorên girîng bû ku Şoreşa Bi Stran ewqas bi bandor û berfireh bû.

Beşa 6: Berawirdkirina Şoreşa Bi Stran bi Tevgerên Din ên Bê Tundî yên Cîhanê re

Şoreşa Bi Stran ne bûyereke îzole bû di dîroka berxwedana bê tundî de. Ji bo ku em girîngî û taybetmendiyên wê baştir fêm bikin, berawirdkirina wê bi tevgerên din ên bê tundî yên cîhanê re pêwîst e. Ev beş dê çarçoveyeke teorîk a kurt a berxwedana bê tundî pêşkêş bike û paşê Şoreşa Bi Stran bi Şoreşa Qedîfe li Çekoslovakyayê, Şoreşa Hêza Gel li Fîlîpînan, û bi giştî bi Tevgera Gandhî re berawird bike.

6.1. Çarçoveya Teorîk a Berxwedana Bê Tundî

Lêkolînên akademîk ên li ser tevgerên bê tundî hin prensîbên giştî yên ku ji bo serkeftina wan girîng in destnîşan kirine. Di nav van de, hejmara beşdaran roleke krîtîk dilîze. Lêkolîna Erica Chenoweth û Maria Stephan, ku bi sedan kampanyayên tund û bê tundî yên ji sedsala 20an ve analîz kirine, nîşan dide ku kampanyayên bê tundî du caran zêdetir ji kampanyayên tund îhtîmala serkeftinê hene (53% li hember 26%).³⁹ Yek ji sedemên vê yekê ew e ku kampanyayên bê tundî dikarin beşdariyeke pir berfirehtir ji beşên cuda yên civakê bikişînin, ji ber ku astengiyên fizîkî û moralî yên ji bo tevlêbûnê kêmtir in.³⁹ Chenoweth herwiha arguman dike ku gava nêzîkî %3.5ê nifûsa welatekî bi awayekî çalak beşdarî protestoyên bê tundî bibe, serkeftin hema hema misoger dibe.³⁹ Wekî ku di Beşa 4an de hate dîtin, Şoreşa Bi Stran, nemaze di çalakiyên wek Rêya Baltîk û mîtînga “Strana Estonyayê” de, ev bend bi awayekî berbiçav derbas kiribû. Faktorên din ên girîng ji bo serkeftinê ev in: parastina dîsîplîna bê tundî tevî provokasyonan, kişandina piştgiriyê ji stûnên piştgiriyê yên rejîmê (wek hêzên ewlehiyê, burokrasî, an elîtên aborî), û bikaranîna stratejî û taktîkên zîrek û adaptîf.

6.2. Berawirdkirin bi Şoreşa Qedîfe (Velvet Revolution) li Çekoslovakyayê (1989)

Şoreşa Qedîfe, ku di Mijdara 1989an de li Çekoslovakyayê qewimî û bû sedema hilweşîna rejîma komunîst, gelek xalên hevpar û hin cudahiyên girîng bi Şoreşa Bi Stran re nîşan dide.

Hevparî:

Bê Tundî: Her du şoreş jî bi awayekî bingehîn bê tundî bûn û bi ser ketin.³⁹
Serdem: Her du jî di heman serdema dîrokî de, ango di dema hilweşîna Bloka Rojhilat û lawazbûna Yekîtiya Sovyetê de, pêk hatin. Ev konteksta navneteweyî ji bo serkeftina wan girîng bû.
Rola Rewşenbîr, Hunermend û Xwendekaran: Li Çekoslovakyayê, rewşenbîr û hunermendên wekî Václav Havel û endamên Charter 77 roleke pêşeng lîstin.⁴⁰ Xwepêşandana xwendekaran di 17ê Mijdarê de û tepeserkirina wê ya tund bû çirûska destpêkê ya şoreşê.⁴⁰ Li Baltîkê jî, wek ku hate dîtin, rewşenbîr, hunermend (bi taybetî muzîkjen) û xwendekar di nav pêşengên tevgeran de bûn.
Amûrên Protestoyê: Her du şoreşan jî xwepêşandanên girseyî û grev (bi taybetî greva giştî ya li Çekoslovakyayê di 27ê Mijdarê de) wekî amûrên sereke yên zextê bi kar anîn.³⁹
Encamên Bilez: Her du şoreş jî di demek kurt de bûn sedema guhertina rejîmê û destpêkirina pêvajoya demokratîkbûnê.
Cudahî:

Rola Çanda Kevneşopî: Cudahîya herî berbiçav ew e ku Şoreşa Bi Stran bi awayekî kûrtir û rasterast xwe dispêra kevneşopiyeke çandî ya pêş-heyî û berfireh, ango festîvalên stranan û stranbêjiya komî, wekî amûra bingehîn a mobilîzasyon û îfadeya nasnameyê. Li Çekoslovakyayê, her çend hunermend û çand roleke girîng lîstin (mînak, koma rockê The Plastic People of the Universe wekî yek ji katalîzatorên damezrandina Charter 77 tê dîtin ⁴⁰), lê mekanîzmaya sereke ya protestoyê ne ewqas girêdayî formeke çandî ya taybet a girseyî bû ku bi dehsalan di nav gel de zindî mabû. Şoreşa Qedîfe bêtir wekî encama zexta protestoyên kolanan ên klasîk, grevan, û danûstandinên siyasî yên ku ji hêla komên muxalif ên wekî Civic Forum ve dihatin birêvebirin, xuya dike.⁴⁰
Karaktera Destpêkê ya Daxwazan: Li Baltîkê, daxwaza serxwebûnê û veqetîna ji YKSSê ji destpêkê ve (an jî pir zû) bû armanca sereke. Li Çekoslovakyayê, daxwazên destpêkê yên Civic Forum nermtir bûn (wek îstifaya berpirsên tundûtûjiyê, berdana girtiyên siyasî), û paşê ber bi daxwazên radîkaltir ên wek rakirina monopola Partiya Komunîst û hilbijartinên azad ve çûn.⁴⁰ Ev dibe ku ji ber cewhera pirsgirêkê be: Baltîk xwe wekî welatên dagirkirî didîtin, lê Çekoslovakya endamekî Bloka Sovyetê bû.

6.3. Berawirdkirin bi Şoreşa Hêza Gel (People Power Revolution) li Fîlîpînan (1986)

Şoreşa Hêza Gel li Fîlîpînan, ku di Sibata 1986an de bû sedema hilweşandina dîktatoriya Ferdinand Marcos, mînakeke din a girîng a berxwedana bê tundî ye.

Hevparî:

Bê Tundî û Beşdariya Girsevî: Her du şoreş jî bi awayekî bingehîn bê tundî bûn û bi beşdariyeke girseyî ya gel pêk hatin. Li Fîlîpînan, bi mîlyonan kes derketin kolanan.³⁹
Rola Sembolan û Hestên Kolektîf: Di her du rewşan de, sembol (wek rengê zer li Fîlîpînan, alên neteweyî û stran li Baltîkê) û hestên kolektîf ên hêvî, hêrs û yekîtiyê roleke mezin di mobilîzasyonê de lîstin.
Rola Muzîkê: Li Fîlîpînan jî muzîka popûler di îfadekirina têgeha “bayan” (netewe/gel) û di yekkirina mirovan de roleke girîng lîst ⁴², ku ev yek xaleke hevpar a balkêş e bi rola muzîkê li Baltîkê re.
Cudahî:

Bûyerên Teşwîqkar: Li Fîlîpînan, kuştina rêberê sereke yê opozîsyonê, Benigno Aquino Jr., di sala 1983an de û sextekariya berfireh di hilbijartinên serokatiyê yên 1986an de bûyerên teşwîqkar ên sereke bûn ku gel rakirin ser piyan.⁴¹ Li Baltîkê, her çend bûyerên tundî yên Sovyetê (wek Bûyerên Çileyê 1991) gel hê bêtir bi hêrs kir û yekîtî xurt kir jî, motora sereke ya şoreşê vejîna çandî, bîra dîrokî ya serxwebûnê, û daxwaza veqetîna ji YKSSê bû.
Rola Dêrê û Artêşê: Li Fîlîpînan, Dêra Katolîk (bi taybetî Kardînal Jaime Sin) û beşek ji artêşê (ku di bin pêşengiya Wezîrê Parastinê Juan Ponce Enrile û Cîgirê Serfermandar Fidel Ramos de ji Marcos veqetiyan) roleke krîtîk di serkeftina şoreşê de lîstin. Banga Kardînal Sin ji bo ku gel derkeve kolanan û piştgiriyê bide leşkerên serhildêr, xaleke werçerxê bû.⁴¹ Li dewletên Baltîk, dêr (bi taybetî Dêra Katolîk li Lîtvanyayê) roleke piştgiriyê lîst, lê ne bi qasî Fîlîpînan navendî bû. Artêşa Sovyetê li Baltîkê bi temamî dijberê tevgerên serxwebûnê bû û hewl da wan bitepisîne.
Struktura Dijber: Li Fîlîpînan, şoreş li dijî dîktatoriyeke kesane ya Ferdinand Marcos bû. Li Baltîkê, têkoşîn li dijî sîstemeke împaratorî ya Yekîtiya Sovyetê û dagirkeriya biyanî bû.

6.4. Berawirdkirin bi Tevgera Gandhî

Tevgera serxwebûnê ya Hindistanê di bin pêşengiya Mahatma Gandhî de yek ji mînakên herî navdar û bi bandor ên berxwedana bê tundî ye. Hin lêkolîner, bi taybetî yên ku li ser Tevgera Sąjūdis li Lîtvanyayê xebitîne, Şoreşa Bi Stran bi prensîbên Gandhî yên Satyagraha (hêza rastiyê/giyanî) û Ahimsa (bê tundî) ve girê didin.⁵

Hevparî:

Bikaranîna Berxwedana Sivîl: Her du tevgeran jî metodên berxwedana sivîl ên wekî xwepêşandanên girseyî, bêîteatiya sivîl, û avakirina saziyên alternatîf bi kar anîn.
Girîngiya Hêza Manewî û Moralê: Her du tevgeran jî tekezî li ser hêza manewî, moral û yekîtiya gel kirin wekî çavkaniya sereke ya hêzê li hemberî dijberekî ji hêla leşkerî ve bihêztir.
Hewldana ji bo Guhertina Dilê Dijber: Her çend dijwar be jî, di felsefeya Gandhî de hewldana ji bo “guhertina dilê” dijber û nîşandana neheqiya pozîsyona wî heye. Di Şoreşa Bi Stran de jî, bi taybetî bi rêya nîşandana vîna aştiyane ya gel, hewl dihat dayîn ku zexta moralî li ser Moskowê were kirin.
Cudahî:

Konteksta Çandî û Dîrokî: Kontekstên çandî û dîrokî yên Hindistan û dewletên Baltîk pir cuda ne. Gandhî li dijî împaratoriyeke kolonyal a Rojava (Brîtanya) têkoşiya; gelên Baltîk li dijî rejîmeke totalîter a komunîst (YKSS) û mîraseke dagirkeriyê ya dirêj têkoşiyan.
Amûrên Çandî yên Taybet: Her çend her du tevgeran jî hêmanên çandî bi kar anîn jî, formên wan cuda bûn. Li Baltîkê, stran û festîvalên stranbêjiyê amûrên sereke bûn. Li Hindistanê, Gandhî sembol û pratîkên wekî çerxa (ji bo xwe-besbûnê), rojîgirtin, û meşên sembolîk (wek Meşa Xwê) bi kar anîn.
Struktura Civakî û Siyasî: Civaka Hindistanê ji hêla kast, ol û zimanan ve pir cihêreng bû. Dewletên Baltîk, her çend kêmneteweyên wan hebûn jî (bi taybetî piştî bicihkirina Rûsan), ji hêla neteweyî ve homojentir bûn û xwedî nasnameyeke neteweyî ya xurt bûn ku li ser ziman û çanda hevpar ava bûbû.

Tablo 5: Berawirdkirina Şoreşa Bi Stran, Şoreşa Qedîfe, û Şoreşa Hêza Gel

Taybetmendî	Şoreşa Bi Stran (Baltîk, 1987-1991)	Şoreşa Qedîfe (Çekoslovakya, 1989)	Şoreşa Hêza Gel (Fîlîpîn, 1986)
Stratejiyên Sereke yên Bê Tundî	Xwepêşandanên girseyî yên stranbêjiyê, Rêya Baltîk (zincîra mirovî), vejandina sembolên neteweyî, avakirina eniyên gelêrî, ragihandina serwerî û serxwebûnê.	Xwepêşandanên girseyî yên xwendekar û welatiyan, greva giştî, avakirina Civic Forum, danûstandinên bi rejîmê re.	Xwepêşandanên girseyî, bêîteatiya sivîl, piştgiriya dêrê, veqetîna beşek ji artêşê, dorpêçkirina qesra serokatiyê.
Asta Beşdariya Gel	Pir bilind (heta %25-33ê nifûsê di hin çalakiyan de).	Bilind (nêzîkî 500,000 di xwepêşandanên mezin de, greva giştî bi beşdariya %75ê karkeran).	Pir bilind (bi mîlyonan kes li kolanan).
Rola Çandê/Muzîkê	Navendî û bingehîn; festîvalên stranan û stranên nû yên pop/rock wekî amûrên sereke yên mobilîzasyon û îfadeya nasnameyê.	Girîng; rola rewşenbîr, şanoger û hunermendan (mînak, Havel, The Plastic People), lê ne bi qasî Baltîkê girêdayî formeke çandî ya taybet.	Girîng; muzîka popûler ji bo yekîtî û îfadeya hestên neteweyî hate bikaranîn, sembolên olî û rengê zer.
Bûyerên Teşwîqkar ên Sereke	Polîtîkayên Glasnost û Perestroîka, bîranîna dîrokî ya dagirkeriyê, protestoyên jîngehparêzî û dîrokî, zexta Sovyetê.	Tepeserkirina xwepêşandana xwendekaran, krîza siyasî û aborî ya demdirêj, bandora guhertinên li welatên din ên Bloka Rojhilat.	Kuştina Benigno Aquino, sextekariya di hilbijartinan de, zordariya rejîma Marcos.
Rola Hêzên Derve/Saziyên Din	Piştgiriya dîasporayê, zexta hin welatên Rojava (ne-nasîna îlxaskirinê). Artêşa Sovyetê dijber bû.	Bandora hilweşîna Dîwarê Berlînê û guhertinên li Polonya û Macarîstanê. Kêmbûna destwerdana Sovyetê.	Zexta navneteweyî (bi taybetî ji DYA), rola navendî ya Dêra Katolîk, veqetîna beşek ji artêşê.
Encam	Vegerandina serxwebûna hersê dewletên Baltîk, hilweşîna YKSSê leztir kir.	Hilweşîna rejîma komunîst, veguherîna demokratîk (paşê veqetîna Çekya û Slovakyayê).	Hilweşandina dîktatoriya Marcos, vegerandina demokrasiyê (her çend bi pirsgirêkên demdirêj).

Ev berawirdkirin nîşan dide ku her çend prensîbên bingehîn ên berxwedana bê tundî, wek girîngiya hejmara beşdaran, parastina dîsîplîna bê tundî, û bikaranîna zexta moralî, di gelek tevgeran de hevpar bin jî, serkeftina wan bi piranî girêdayî adaptasyona van prensîban bi kontekstên çandî, dîrokî û siyasî yên herêmî ye. Rola bêhempa ya festîvalên stranan û kevneşopiya stranbêjiya komî li Baltîkê mînaka herî baş a vê adaptasyona afirîner e. Li Çekoslovakyayê, tora rewşenbîr û şanogeran a xurt û kapasîteya wan a ji bo organîzekirina greveke giştî ya bi bandor roleke sereke lîst. Li Fîlîpînan, yekîtiya dêr, beşek ji artêşê, û hêrsa gel a li hemberî dîktatoriyeke kesane faktorên diyarker bûn. Ji ber vê yekê, ne tenê kopîkirina taktîkan ji tevgereke din, lê têgihiştina kûr a konteksta xwecihî û adaptasyona afirîner a prensîbên gerdûnî yên berxwedana bê tundî ji bo serkeftinê krîtîk e.

Beşa 7: Encam û Mîrasa Şoreşê

Şoreşa Bi Stran ne tenê bûyereke dîrokî ya girîng bû ji bo gelên Baltîk, lê di heman demê de xwedî bandoreke kûr û demdirêj bû li ser qada siyasî ya herêmî û navneteweyî. Ev beş dê encamên sereke yên şoreşê, bandora wê li ser hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, mîrasa wê ya di warê berxwedana bê tundî û rola çandê de, û nirxandineke giştî pêşkêş bike.

7.1. Bidestxistina Serxwebûna Dewletên Baltîk

Encama herî rasterast û berbiçav a Şoreşa Bi Stran vegerandina serxwebûna tam a Estonya, Letonya û Lîtvanyayê bû. Piştî ragihandina serxwebûnê ji hêla hersê welatan ve (Lîtvanya di Adara 1990an de, Estonya û Letonya di Tebaxa 1991ê de), û bi taybetî piştî têkçûna hewldana derbeya leşkerî ya li Moskowê di Tebaxa 1991ê de, nasîna navneteweyî ya serxwebûna wan bi lez zêde bû.¹ Yekîtiya Sovyetê bi xwe di 6ê Îlona 1991ê de serxwebûna van sê dewletan bi fermî nas kir.¹

Piştî bidestxistina serxwebûnê, hersê dewletên Baltîk dest bi pêvajoya avakirina dewletên demokratîk û serwer kirin. Ev yek dihewand:

Vekişîna Leşkerên Sovyetê/Rûsyayê: Leşkerên Sovyetê (paşê Rûsyayê) heta sala 1993an ji Lîtvanyayê û heta sala 1994an ji Estonya û Letonyayê bi temamî vekişiyan.¹ Ev yek ji bo temamkirina serweriya wan gaveke krîtîk bû.
Vegerandina Demokrasiya Pir-Partî: Li hersê welatan sîstemên siyasî yên pir-partî hatin damezrandin, hilbijartinên azad û adil hatin lidarxistin, û saziyên demokratîk hatin avakirin.¹
Entegrasyona Navneteweyî: Dewletên Baltîk bi lez hewl dan ku xwe entegreyî saziyên Ewropî û navneteweyî bikin. Ew bûn endamên Neteweyên Yekbûyî, û paşê di sala 2004an de bûn endamên Yekîtiya Ewropayê û NATOyê, ku ev yek ewlekarî û pêşeroja wan a demokratîk garantî kir.

7.2. Bandora li ser Hilweşîna Yekîtiya Sovyetê

Şoreşa Bi Stran û serxwebûna dewletên Baltîk ne tenê ji bo van welatan, lê ji bo tevahiya Yekîtiya Sovyetê xwedî encamên girîng bû. Gelek lêkolîner û dîroknas di wê baweriyê de ne ku serxwebûna Baltîkê wekî katalîzatorek girîng ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di Kanûna 1991ê de kar kir.¹ Dewletên Baltîk “berî hilweşîna YSSR veqetiyan û bi vê yekê beşdarî têkçûna struktura Sovyetê bûn”.³⁷

Serkeftina tevgerên Baltîk cesaret û îlham da komarên din ên Sovyetê (wek Ukrayna, Gurcistan, Moldova, û yên din) ku ew jî daxwaza serxwebûnê bikin an jî serweriya xwe xurtir bikin. Mînaka Baltîk nîşan da ku mimkun e li hemberî hêza Moskowê bê sekinandin û serxwebûn bê bidestxistin. Ev yek “efekta domînoyê” ya ku Yekîtiya Sovyetê ji hev xist, leztir kir.

Lêbelê, girîng e ku bê destnîşankirin ku awayê bê tundî yê ku gelên Baltîk serxwebûna xwe bi dest xistin, tevî ku bi rîsk û bi hin qurbaniyan (wek di Bûyerên Çileyê de) bû jî, rê li ber senaryoyeke hilweşîneke hê girantir û tundtir a Yekîtiya Sovyetê girt. Wan modelek pêşkêş kir ku çawa dikare ji împaratoriyekê bi awayekî (nisbeten) birêkûpêk û bêyî şerekî navxweyî yê berfireh (wek mînaka Yûgoslavyayê) veqete. Her çend Bûyerên Çileyê tund bûn jî ³⁷, şoreş bi giştî bê tundî ma. Ev modela bê tundî, li gorî alternatîfên din, ji bo komarên din û di dawiyê de ji bo Moskowê bi xwe jî rêyeke kêmtir wêranker nîşan da.

7.3. Mîrasa Berxwedana Bê Tundî û Rola Çandê

Şoreşa Bi Stran di dîroka berxwedana bê tundî de cihekî taybet digire. Ew wekî mînakeke hêzdar û serkeftî ya têkoşîna bê tundî li dijî rejîmeke otorîter û dagirker tê dîtin.⁴ Mîrasa wê ya sereke di vî warî de ev e ku nîşan da ku çand – bi taybetî muzîk, stranbêjiya komî, festîval û sembolên neteweyî – dikare bibe amûreke pir xurt a mobilîzasyona siyasî, yekîtiya neteweyî, û îradeya berxwedanê.³

Bikaranîna stranên qedexekirî, vejandina kevneşopiyên çandî, û afirandina formên nû yên îfadeya çandî (wek stranên rock ên welatparêzî) hemî beşdarî xurtkirina nasnameya neteweyî û redkirina asîmîlasyona Sovyetê bûn. Ev yek nîşan dide ku berxwedana çandî dikare bibe bingehek ji bo berxwedana siyasî.

Girîngiya domdar a vê mîrasa çandî di sala 2003an de hate pejirandin, dema ku Festîvalên Stranan û Reqsan ên Baltîk (ji Estonya, Letonya û Lîtvanyayê) ji hêla UNESCO ve wekî Şaheserên Mîrateya Çandî ya Ne-Madî ya Mirovahiyê hatin nasîn.³² Ev yek ne tenê qîmeta wan a çandî, lê herwiha rola wan a di parastin û vejandina nasnameyê de jî destnîşan dike.

Wekî din, serkeftina Şoreşa Bi Stran bû îlham ji bo gelek tevgerên demokratîk û azadîxwaz ên din li cîhanê.²¹ Ew nîşan da ku heta li hemberî dijberekî pir bihêz jî, bi yekîtî, stratejiyeke zîrek, û bi karanîna rêbazên bê tundî, gel dikare bigihîje armancên xwe.

7.4. Nirxandina Dawî û Perspektîfên Pêşerojê

Şoreşa Bi Stran di dîroka sedsala 20an de û di lêkolînên li ser tevgerên civakî û berxwedana bê tundî de xwedî cihekî bêhempa ye. Ew bi awayekî serkeftî hêza çandê, bi taybetî muzîkê, wekî amûreke mobilîzasyon û berxwedanê nîşan da. Paşxaneya dîrokî ya dagirkerî û tepeserkirinê, travmaya kolektîf, û daxwaza kûr a ji bo serxwebûnê, tevî derfetên ku bi polîtîkayên Glasnost û Perestroîka re vebûn, zemîneke guncaw ji bo vê şoreşê amade kir.

Aktorên sereke, di nav de tevgerên gelêrî yên wekî Sąjūdis, Rahvarinne û Tautas fronte, û kesayetên rewşenbîr û hunermend, roleke krîtîk di organîzekirin û birêvebirina şoreşê de lîstin. Bûyerên mezin ên wekî Rêya Baltîk û xwepêşandanên stranbêjiyê yên girseyî hêza yekîtî û biryardariya gelên Baltîk nîşan dan.

Berawirdkirina Şoreşa Bi Stran bi tevgerên din ên bê tundî re nîşan dide ku her çend prensîbên gerdûnî yên berxwedana bê tundî hebin jî, adaptasyona van prensîban bi konteksta çandî û dîrokî ya herêmî re ji bo serkeftinê girîng e. Şoreşa Bi Stran mînakeke berbiçav a vê adaptasyona afirîner e.

Di encamê de, Şoreşa Bi Stran ne tenê serxwebûn anî ji Estonya, Letonya û Lîtvanyayê re û beşdarî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bû, lê di heman demê de mîraseke girîng a hêza berxwedana bê tundî û rola navendî ya çandê di têkoşînên siyasî de li pey xwe hişt.

Ji bo lêkolînên pêşerojê, hin pirsên ku dikarin bêne vekolandin ev in: Bandora demdirêj a Şoreşa Bi Stran li ser pêşketina civaka sivîl û çanda siyasî li dewletên Baltîk; rola dîasporaya Baltîk di piştgirîkirina şoreşê de; û analîzeke berfirehtir a bandora psîkolojîk a stranbêjiya komî li ser beşdaran di dema protestoyan de. Herwiha, lêkolînên berawirdî yên kûrtir dikarin li ser adaptasyona taktîkên Şoreşa Bi Stran ji hêla tevgerên din ên cîhanê ve bêne kirin.

Beşa 8: Jêder (Çavkanî)

¹ Wikipedia. Singing Revolution.
⁶ SingingRevolution.com. About: History.
⁹ Ehalal.io. Muslim Friendly Travel 2024: Riga.
¹⁰ Wikipedia. Occupation of the Baltic states.
¹¹ Academic.oup.com. Pirtûk: The Soviet Union and International Law. Beş: The Baltic States and International Law.
¹³ Britannica. Russia: The Gorbachev era: perestroika and glasnost.
¹⁴ YouTube. Perestroika and Glasnost | The Cold War | Simple History.
¹⁶ Britannica. Glasnost.
¹⁵ HistorySkills.com. Perestroika and Glasnost.
³ ENRS.eu. Revolution by Song: Choral Singing and Political Change in Estonia.
²³ Tagg.org. The ‘Singing Revolution’: On the role and meaning of ‘Koit’ (Dawn), an Estonian pop-anthem. ²³
²² Nvdatabase.swarthmore.edu. Estonians campaign for independence (Singing Revolution), 1987-1991.
⁸ Wikipedia. Latvian Song and Dance Festival.
³⁸ Dainusvente.lt. History.
³³ Wikipedia. Baltic Way.
¹ Wikipedia. Singing Revolution. (Ev çavkanî çend caran hatiye referans kirin ji ber agahiyên giştî)
²⁸ Cairn.info. A Typology of the Pioneers of the Sąjūdis Movement. ²⁸
⁴³ TheWorld.org. A human chain unshackled the Baltic nations.
¹⁷ Interkultur.com. Latvia – The Singing Nation.
⁶ SingingRevolution.com. About: History. ⁶
¹⁸ SingingRoute.com. Lithuania Singing Heritage.
⁴⁴ IASS-AIS.org. The Lithuanian Singing Revolution as Cultural Heritage and Source of Soft Power.
³⁷ AEI.Pitt.edu. The Baltic States: From the Soviet Union to the European Union.
³⁴ Baltdefcol.org. Restoration of independence in the Baltics.
³⁵ Thenonviolenceproject.wisc.edu. Hands Across the Baltics: The Story of the Baltic Way.
³⁶ TheBalticWay.eu. History.
⁴ ResearchGate. The power of song: Nonviolent national culture in the baltic singing revolution.
¹² Nonviolent-conflict.org. Estonia’s Singing Revolution (1986-1991).
⁵ ScientificResearchJournal.com. Singing Revolution (Sàjûdis Movement) of Lithuania: A Study of Non-Violent Liberation. ⁵
²⁴ SemanticScholar.org. Phenomenon of the Baltic Singing Revolution in 1987–1991: Three Latvian Songs as Historical Symbols of Non-Violent Resistance. ²⁴
³⁹ BBC.com. It only takes 3.5% of people to change the world.
⁷ Wikipedia. Latvian National Awakening.
¹⁹ DUO.uio.no. Dziesmu svētki: The Latvian Song and Dance Celebration as a Lieu de Mémoire.
²⁹ LRS.lt. Speech by Prof. Vytautas Landsbergis. ²⁹
³⁰ Lituanus.org. Sąjūdis’ Peaceful Revolution: An Analysis of the Lithuanian Liberation Movement’s Intellectual Leadership. ³⁰
² EstonianWorld.com. Estonia: How the Singing Revolution sparked independence.
³¹ NewEasternEurope.eu. The power of the Baltic Way.
²⁵ Wikipedia. Popular Front of Latvia.
¹ Wikipedia. Singing Revolution. (Ev çavkanî çend caran hatiye referans kirin)
⁴⁰ JMU.edu. The Strategy of Nonviolence in the Velvet Revolution. ⁴⁰
³⁹ BBC.com. It only takes 3.5% of people to change the world. ³⁹
³² FPRI.org. The Singing Revolution: Past and Present.
²⁷ LSM.lv. Baltic Way – a peaceful call for independence on day of infamy.
²⁰ Convocations.purdue.edu. The Singing Revolution.
²⁶ Wikipedia. Latvian National Independence Movement.
¹ Wikipedia. Singing Revolution. ¹
²¹ Immateriel.fr. Pêşgotina pirtûka Sandra Kalniete, Song to Kill a Giant.
⁴⁰ JMU.edu. The Strategy of Nonviolence in the Velvet Revolution. ⁴⁰
⁴¹ TheScienceSurvey.com. Lessons From ‘The People’s Power Revolution’ in The Philippines.
⁴² ResearchGate. Magkaisa: Popular Music, People Power, and the Philippines’ Unfinished Revolutions.
²³ Tagg.org. The ‘Singing Revolution’: On the role and meaning of ‘Koit’ (Dawn), an Estonian pop-anthem. ²³
⁶ SingingRevolution.com. About: History. ⁶
¹⁰ Wikipedia. Occupation of the Baltic states. ¹⁰
¹³ Britannica. Russia: The Gorbachev era: perestroika and glasnost. ¹³
¹⁵ HistorySkills.com. Perestroika and Glasnost. ¹⁵
³ ENRS.eu. Revolution by Song: Choral Singing and Political Change in Estonia. ³
²³ Tagg.org. The ‘Singing Revolution’: On the role and meaning of ‘Koit’ (Dawn), an Estonian pop-anthem. ²³
³⁰ Lituanus.org. Sąjūdis’ Peaceful Revolution: An Analysis of the Lithuanian Liberation Movement’s Intellectual Leadership. ³⁰
²⁸ Cairn.info. A Typology of the Pioneers of the Sąjūdis Movement. ²⁸
⁵ ScientificResearchJournal.com. Singing Revolution (Sàjûdis Movement) of Lithuania: A Study of Non-Violent Liberation. ⁵
²⁴ SemanticScholar.org. Phenomenon of the Baltic Singing Revolution in 1987–1991: Three Latvian Songs as Historical Symbols of Non-Violent Resistance. ²⁴
²⁹ LRS.lt. Speech by Prof. Vytautas Landsbergis. ²⁹
³⁰ Lituanus.org. Sąjūdis’ Peaceful Revolution: An Analysis of the Lithuanian Liberation Movement’s Intellectual Leadership. ³⁰
⁴⁰ JMU.edu. The Strategy of Nonviolence in the Velvet Revolution. ⁴⁰

Çavkanî

Singing Revolution – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Singing_Revolution
Estonia: how the singing revolution sparked independence – Estonian World, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://estonianworld.com/culture/estonia-how-the-singing-revolution-sparked-independence/
Revolution by Song: Choral Singing and Political Change in Estonia …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://enrs.eu/article/revolution-by-song-choral-singing-and-political-change-in-estonia
The power of song: Nonviolent national culture in the baltic singing revolution, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/290102977_The_power_of_song_Nonviolent_national_culture_in_the_baltic_singing_revolution
scientificresearchjournal.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2015/09/Social-Science-2_A-146-156-Full-Paper.pdf
History – The Singing Revolution, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://singingrevolution.com/about/history/
Latvian national awakening – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Latvian_national_awakening
Latvian Song and Dance Festival – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Latvian_Song_and_Dance_Festival
Riga Halal Food & Travel | Bismillah – eHalal.io, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://ku.ehalal.io/muslim-friendly-travel-2024/Riga
Occupation of the Baltic states – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Occupation_of_the_Baltic_states
Competing Histories: Soviet War Crimes in the Baltic States – Oxford Academic, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://academic.oup.com/book/26719/chapter/195549104
Estonia’s Singing Revolution (1986-1991) | ICNC, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.nonviolent-conflict.org/estonias-singing-revolution-1986-1991/
Russia – Perestroika, Glasnost, Reforms | Britannica, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/place/Russia/The-Gorbachev-era-perestroika-and-glasnost
Perestroika & Glasnost (The End of the Soviet Union) – YouTube, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=femvIHkVQG8&pp=0gcJCdgAo7VqN5tD
Perestroika and Glasnost: The most important catalysts for the end of …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.historyskills.com/classroom/year-10/perestroika-and-glasnost/
Glasnost | Perestroika, Gorbachev, Reforms – Britannica, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/topic/glasnost
Latvia – The Singing Nation – Interkultur, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.interkultur.com/newsroom/choir-games/details/news/latvia-the-singing-nation
Lithuania Singing Heritage, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://singingroute.com/lithuania-singing-heritage/
http://www.duo.uio.no, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/114241/MITRA-Master-s-Thesis.pdf?sequence=1&isAllowed=y
The Singing Revolution – Purdue Convocations, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://convocations.purdue.edu/the-singing-revolution/
Song To Kill A Giant, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://telechargement.immateriel.fr/fr/web_service/preview/23816/epub-preview.epub
Estonians campaign for independence (The Singing Revolution), 1987-1991, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/estonians-campaign-independence-singing-revolution-1987-1991
http://www.tagg.org, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.tagg.org/KMV/SingingRevolutionMaimets.pdf
pdfs.semanticscholar.org, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://pdfs.semanticscholar.org/0386/3e8b38bc5bd5071c8fd02e231e0f202fa3e2.pdf
Popular Front of Latvia – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Popular_Front_of_Latvia
Latvian National Independence Movement – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Latvian_National_Independence_Movement
Baltic Way – a peaceful call for independence on day of infamy – Reliable news from Latvia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://eng.lsm.lv/article/culture/history/baltic-way–a-peaceful-call-for-independence-on-day-of-infamy.a305521/
shs.cairn.info, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://shs.cairn.info/article/E_ETHN_182_0305/pdf?lang=en
Lithuanian Sajudis and the Singing Revolution – LRS, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=3552&p_d=77831&p_k=1
Sajudis’ Peaceful Revolution – Darius Furmonavicius – Lituanus.org, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, http://www.old.lituanus.org/2009/09_1_01%20Furmonavicius.htm
The power of the Baltic Way – New Eastern Europe, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://neweasterneurope.eu/2024/09/27/the-power-of-the-baltic-way/
Singing Revolution: Past and Present – Foreign Policy Research Institute, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.fpri.org/article/2016/10/singing-revolution-past-present/
Baltic Way – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Baltic_Way
Restoration of Independence in the Baltics, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.baltdefcol.org/news/restoration-of-independence-in-the-baltics
Hands Across the Baltics: The Story of the Baltic Way – The Nonviolence Project, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://thenonviolenceproject.wisc.edu/2022/11/15/hands-across-the-baltics-the-story-of-the-baltic-way/
History | The Baltic Way – thebalticway.eu, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.thebalticway.eu/en/history/
The Baltic states: security and defence after independence – Archive of European Integration, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://aei.pitt.edu/470/1/chai19e.html
History – Dainų šventė, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://dainusvente.lt/history/
The ‘3.5% rule’: How a small minority can change the world – BBC, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.bbc.com/future/article/20190513-it-only-takes-35-of-people-to-change-the-world
The Velvet Revolution: A Case Study in Strategic Nonviolence – JMU Scholarly Commons, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://commons.lib.jmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1003&context=madrush
Lessons From ‘The People’s Power Revolution’ in The Philippines – The Science Survey, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://thesciencesurvey.com/spotlight/2024/01/24/lessons-from-the-peoples-power-revolution-in-the-philippines/
Magkaisa!: Popular Music, People Power, and the Philippines’ Unfinished Revolutions, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/publication/369667492_Magkaisa_Popular_Music_People_Power_and_the_Philippines’_Unfinished_Revolutions
30 years later, the human chain that ‘unshackled’ the Baltic nations still matters – The World from PRX, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://theworld.org/stories/2019/08/22/human-chain-unshackled-baltic-nations
THE LITHUANIAN SINGING REVOLUTION AS CULTURAL HERITAGE AND SOURCE OF SOFT POWER – IASS-AIS, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://iass-ais.org/proceedings2014/view_lesson.php?id=149