Pevçûna Mirov û Xwezayê, Têkçûna Plansaziyê û Nîşandana Medyayê

Şerê Mezin ê Emûyan (1932): Analîzeke Akademîk a Pevçûna Mirov û Xwezayê, Têkçûna Plansaziyê û Nîşandana Medyayê

1. Pêşgotin

Şerê Mezin ê Emûyan, ku di dîroka Awistralyayê de wekî bûyereke hem trajîk hem jî komîk cih girtiye, di rastiyê de operasyoneke leşkerî ya rêveberiya jiyana kovî ya bi pirsgirêk bû ku di dawiya sala 1932an de li herêma Campion a Rojavayê Awistralyayê pêk hat. Ev destwerdan ji bo bersivdana fikarên giştî yên derbarê zêdebûna hejmara emûyan (Dromaius novaehollandiae), çûkên mezin ên bêfirok ên xwecihê Awistralyayê, û zirara ku wan dida zeviyên genim, hatibû organîzekirin. Di vê operasyonê de, leşkerên ji Topxaneya Keyaniya Awistralyayê, bi çekên otomatîk ên Lewis hatin wezîfedarkirin. Tevî hewldanan, operasyon di armanca xwe ya kêmkirina populasyona emûyan û kontrolkirina zirara wan de bi ser neket, û ji ber vê yekê di medyayê de bi awayekî îronîk wekî “Şerê Emûyan” hat binavkirin.

Cewhera trajedîkomîk a vê bûyerê ew yekser dike mijareke balkêş ji bo analîzên akademîk. Ji aliyekî ve, trajediyek tê de heye: cotkarên ku jixwe di bin zexta Krîza Aborî ya Mezin de bûn, bi zirareke mezin a aborî re rû bi rû man, û hewldanên hikûmetê yên ji bo çareseriyê bi awayekî şermîn têk çûn. Ji aliyê din ve, komediyek eşkere di rewşê de heye – artêşeke modern a bi çekên makîneyî li dijî komeke çûkan şer dike û di dawiyê de emû “bi ser dikevin”. Ev absurdîte bûyerê dike yek ji kêliyên herî henekî û jibîrnekirî yên dîroka têkiliyên mirov û xwezayê.

Armanca sereke ya vê gotara akademîk ew e ku Şerê Mezin ê Emûyan bi awayekî kûr û berfireh vekolîne. Ev tê wateya analîzkirina sedemên bingehîn ên civakî, aborî û ekolojîk ên ku rê li ber vê “şerî” vekirin; bûyerên sereke yên operasyona leşkerî û taktîkên hatine bikaranîn; encamên rasterast û nerasterast ên operasyonê, tevî nirxandina “serkeftin” û “binketinê”; û dersên girîng ên ku ji vê ezmûna dîrokî hatine wergirtin. Girîngiya vê lêkolînê di ronîkirina têkiliyên tevlihev ên di navbera civakên mirovan, jîngeha xwezayî, û stratejiyên rêveberiya çavkaniyan de ye, nemaze di demên krîz û nediyariyê de. Wekî din, dê bandora medyayê di şekildana têgihiştina giştî ya bûyerê de û şîroveyên çandî yên ku li dû wê hatine, bi hûrgilî werin nirxandin.

Şerê Emûyan ji têkçûneke leşkerî ya herêmî wêdetir diçe; ew dikare wekî sembolek ji bo sînorên hêza mirovî ya li hemberî dînamîkên xwezayî yên nepêşbînîkirî û berxwedêr were dîtin. Hikûmet û artêşa Awistralyayê bi baweriyeke zêde ya li ser kapasîteyên xwe yên teknolojîk û hêza xwe ya organîzekirî (wek bikaranîna tivingên makîneyî) nêzîkî pirsgirêka emûyan bûn. Lêbelê, wan bi awayekî berbiçav tevger, lez û taktîkên xwezayî yên emûyan kêm nirxandibûn – ku ji hêla çavdêrek ve wekî “leşkerek bêpergal ku taktîkên gerîla bi kar tîne” hatibû wesfandin. Encama vê kêm-nirxandinê têkçûneke şermîn bû ku bi awayekî eşkere nîşan da ku xwezayê dikare li hemberî hewldanên kontrolê yên herî “pêşketî” û “hêzdar” jî li ber xwe bide û wan bêbandor bike. Ev têgihiştin ji bo nîqaşên îroyîn ên li ser rêveberiya jîngehê, destwerdanên mirovî di ekosîsteman de, û pêwîstiya bi nêzîkatiyên nermtir û adaptetir di birêvebirina jiyana kovî de pir girîng e.

Wekî din, cewhera trajedîkomîk a Şerê Emûyan ne tenê ji bo henek û şahiyê ye; ew di heman demê de rê dide rexneyeke civakî û siyasî ya kûrtir li ser biryarên hikûmetê, bikaranîna çavkaniyên leşkerî ji bo armancên navxweyî yên bi guman, û têkiliyên dewletê bi komên civakî yên di bin zextê de (wek cotkaran). Aliyê “trajedîk” ê bûyerê di zirara aborî ya ku li cotkaran bû, bêhêvîbûna wan a ji ber rewşa dijwar, û bikaranîna bêencam a çavkaniyên dewletê de diyar dibe. Aliyê “komîk” jî di absurdîteya şerekî fermî yê li dijî çûkan, nekarîna leşkerên profesyonel a li hemberî emûyên “bêdisîplîn”, û tinazên berbelav ên medyayê de xwe nîşan dide. Têkelbûna van her du aliyan dihêle ku mirov bi awayekî rexneyî hem li ser cidiyeta pirsgirêka bingehîn (zirara çandiniyê) û hem jî li ser nebesî û carinan jî ehmeqiya çareseriya pêşniyarkirî (şerê leşkerî) bifikire. Di vê çarçoveyê de, mîzah û absurdîte dibin amûrên xurt ji bo eşkerekirina kêmasiyên pergalê û pirsiyarkirina otorîteyê.

2. Rewşa Dîrokî û Civakî-Aborî ya Awistralyayê di Sala 1932an de

Ji bo têgihiştineke kûr a Şerê Mezin ê Emûyan, pêwîst e ku mirov li rewşa dîrokî û civakî-aborî ya Awistralyayê di destpêka salên 1930î de binêre. Ev serdem bi bandorên mayînde yên Şerê Cîhanê yê Yekemîn, hilweşîna aborî ya Krîza Mezin, û pirsgirêkên taybet ên çandiniyê li Rojavayê Awistralyayê diyar dibe.

Bandora Şerê Cîhanê yê Yekemîn: Piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Yekemîn di sala 1918an de, hikûmeta Awistralyayê, wekî gelek welatên din, bi pirsgirêka bicihkirin û entegrekirina leşkerên xwe yên kevn (veteran) re rû bi rû ma. Yek ji polîtîkayên sereke ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê, bicihkirina leşkerên kevn li ser erdên çandiniyê bû, nemaze li herêmên kêmtir pêşketî yên wekî Rojavayê Awistralyayê. Gelek ji van leşkerên kevn, tevî ku di şer de qehremanî nîşan dabûn, xwedî ezmûneke kêm an jî tune ya çandiniyê bûn. Wekî din, erdên ku ji wan re hatibûn terxankirin pir caran marjînal, kêmbereket û ji navendên bazirganiyê dûr bûn. Tevî soza piştgiriya hikûmetê, van cotkarên nû bi gelek zehmetiyên aborî û teknîkî re rû bi rû man. Ev rewşa nazik a aborî ya leşkerên kevn ên ku bûbûn cotkar, zemîneke girîng ji bo bûyerên paşê amade kir.

Krîza Aborî ya Mezin (Great Depression): Krîza Aborî ya Mezin, ku di sala 1929an de bi hilweşîna bazara borsayê ya Wall Streetê dest pê kir, bandoreke karesatbar li ser aboriya cîhanê û bi taybetî li ser Awistralyayê kir. Awistralya, ku aboriya wê bi giranî bi hinardekirina berhemên çandinî û xam (wek hirî û genim) ve girêdayî bû, ji ber kêmbûna daxwaza navneteweyî û hilweşîna bihayan pir zirar dît. Bihayê genim bi awayekî dramatîk ket, û gelek cotkar nekarîn berhemên xwe bifroşin an jî bi bihayekî ku lêçûnên wan bigire, bifroşin. Bêkarî li seranserê welêt zêde bû, û xizanî bi taybetî li herêmên gundewarî kûr bû. Di vê atmosfera bêhêvîtiyê de, her zirareke zêde ya li ser çandiniyê dikaribû bibe sedema encamên cidî.

Pirsgirêkên Çandiniyê li Rojavayê Awistralyayê: Ji bilî bandorên giştî yên Şerê Cîhanê yê Yekemîn û Krîza Aborî, sektora çandiniyê li Rojavayê Awistralyayê bi pirsgirêkên xwe yên taybet re jî rû bi rû bû. Wekî ku hate gotin, gelek erdên ku ji bo çandiniyê hatibûn veqetandin, ji aliyê kalîteyê ve nebaş bûn. Herwiha, herêm bi periyodên ziwabûnê re rû bi rû dima, ku ev yek hem bandor li ser berhemên çandiniyê dikir, hem jî dibû sedema guhertinên di şêwazên koçberiya jiyana kovî de, wek emûyan. Wekî din, cotkar ne tenê bi emûyan re, lê herwiha bi ajalên din ên zerardar ên wekî kerguhan (rabbits) re jî têdikoşiyan. Emûyan bi şikandina têlên parastinê yên li dora zeviyan, rê li ber ketina kerguhan û zirareke hê mezintir vedikirin.

Ev rewşa tevlihev a krîzên pirreng – mîrata Şerê Cîhanê yê Yekemîn, bandora wêranker a Krîza Aborî ya Mezin, û zehmetiyên ekolojîk û çandiniyê yên herêmî – çarçoveya ku Şerê Emûyan tê de qewimî, ava dike. Bûyer ne tenê ji ber pirsgirêka emûyan bi serê xwe derket holê. Leşkerên kevn ên ku piştî şer li erdên dijwar hatibûn bicihkirin û ji hêla aborî ve di rewşeke nazik de bûn , bi hatina krîza aborî re hê bêtir ketin tengasiyê. Di vê rewşa bêhêvîtiyê de, hatina bi hezaran emûyan û zirara ku wan dida berhemên hindik ên ku cotkaran bi zehmetî mezin kiribûn, bû wekî “qirika dawî” ku tehemula wan şikand û wan ber bi daxwaza çareseriyeke tund û lezgîn ve bir. Ev yek nîşan dide ku çareseriyên hêsan û yekalî (wek şandina artêşê) ji bo pirsgirêkên tevlihev û pir-qatî, ku ji gelek faktoran pêk tên, kêm caran dikarin serkeftî bin an jî encamên mayînde bi xwe re bînin.

Wekî din, girîng e ku rola taybet a leşkerên kevn di vê pêvajoyê de were destnîşankirin. Daxwaza destwerdana leşkerî bi giranî ji aliyê van cotkarên ku piraniya wan leşkerên kevn bûn û bi bikaranîna çekên otomatîk ên wek tivingên makîneyî dizanibûn, hat kirin. Ev yek zexteke taybet û dibe ku heta radeyekê zexteke moralî jî li ser hikûmetê çêkir. Hikûmet, ku xwe deyndarê van “qehremanên şer” didît û ji bo bicihkirina wan soz dabû, xwe mecbûr hîs kir ku bersivê bide daxwazên wan, heta ku ew daxwaz neasayî bin jî. Ev faktor dibe ku yek ji sedemên sereke be ku çima hikûmetê biryareke wisa ecêb da ku artêşê ji bo kontrolkirina populasyona çûkan bişîne. Ev rewş nîşan dide ka çawa statuya civakî û dîroka komeke taybet dikare bandorê li ser biryarên siyasî û rêveberî bike.

3. Sedemên Destpêkirina “Şerê Emûyan”

Destpêkirina “Şerê Emûyan” encama lihevketina çend faktoran bû: koçberiya mezin a emûyan û zirara ku wan dida çandiniyê, daxwaz û fişara zêde ya cotkaran, û motîvasyonên siyasî û pratîkî yên hikûmeta Awistralyayê.

Koçberiya Emûyan û Zirara Wan: Di sala 1932an de, piştî demsala xwe ya zêdebûnê, populasyoneke mezin a emûyan, ku hejmara wan bi qasî 20,000 dihat texmînkirin, ji herêmên navxweyî yên Awistralyayê ber bi herêmên peravê û zeviyên çandiniyê yên nûhatî yên li Rojavayê Awistralyayê ve koç kir. Zeviyên ku ji bo çandiniyê hatibûn paqijkirin û çavkaniyên avê yên ku ji bo heywanên kedî hatibûn çêkirin, ji bo emûyan jîngeheke îdeal û cazîb pêk anîn, nemaze di demekê de ku dibe ku ziwabûn li herêmên wan ên xwezayî hebûya. Emûyan bi awayekî sîstematîk êrîşî zeviyên genim kirin, berhem dixwarin, dipelixandin û bi vî awayî zirareke mezin didan çandiniyê. Wekî din, ev çûkên mezin û hêzdar têlên parastinê yên ku ji bo dûrxistina kerguhan û ajalên din ên zerardar hatibûn çêkirin, xera dikirin. Bi şikestina van têlan re, rê ji bo kerguhan vedibû ku ew jî bikevin zeviyan û zirareke hê mezintir bidin berheman.

Daxwaz û Fişara Cotkaran: Cotkarên li Rojavayê Awistralyayê, ku wekî berê hate gotin piraniya wan leşkerên kevn ên Şerê Cîhanê yê Yekemîn bûn, jixwe ji ber Krîza Aborî ya Mezin di rewşeke aborî ya pir dijwar de bûn. Zirara ku ji hêla emûyan ve dihat kirin, tehemula wan a aborî hê bêtir teng dikir. Ji ber vê yekê, wan bi israr ji hikûmeta federal daxwaza alîkariyê kirin. Bi taybetî, ji ber ku gelek ji wan xwedî ezmûna leşkerî bûn û bi kapasîteya tivingên makîneyî (machine guns) dizanibûn, wan daxwaz kir ku ev çek ji bo kuştina emûyan werin bikaranîn. Fişara cotkaran ewqas zêde bû ku hin ji wan gefa newihartina genimê xwe xwarin heke hikûmet alîkariya wan neke. Ev yek rewş ji bo hikûmetê hê alozttir dikir.

Motîvasyonên Hikûmetê: Li hemberî van daxwaz û fişaran, Wezîrê Parastinê yê wê demê, Sir George Pearce, biryar da ku bi şandina yekîneyeke leşkerî ji bo alîkariya cotkaran razî bibe. Çend motîvasyonên hikûmetê ji bo vê biryara neasayî hebûn. Yek jê ew bû ku piştgiriyê bide cotkarên ku piraniya wan leşkerên kevn bûn û hikûmet xwe deyndarê wan didît. Di heman demê de, di rewşeke civakî ya ku newekhevî zêde dibû û gefên nerazîbûnên civakî û heta şoreşê di rojnameyan de dihatin gotin, hikûmet dixwest xwe wekî alîgirê gel û parêzvanê berjewendiyên cotkaran nîşan bide. Wekî din, hin çavkanî destnîşan dikin ku ev operasyon wekî fersendek ji bo têkiliyên giştî (PR) ji bo artêşa Awistralyayê, ku di wê demê de bi kêmbûna budceyê û kêmkirina personelê re rû bi rû bû, dihat dîtin. Dibe ku hikûmetê herwiha ev wek fersendek ji bo pratîka hedefgirtinê ji bo leşkeran jî dîtibe, tevî ku ev yek bi awayekî fermî nehatibe eşkerekirin.

Biryara destwerdana leşkerî, li şûna ku tenê ji hewcedariyeke pratîkî ya kontrolkirina ajalan derkeve, dibe ku bêtir bersivek bû ji fişarên siyasî yên navxweyî û hewldanek ji bo baştirkirina îmaja hikûmetê û artêşê. Hikûmet dixwest nîşan bide ku ew “tiştekî dike” ji bo çareserkirina pirsgirêkên cotkaran, nemaze yên ku xwedî paşxaneyeke leşkerî bûn û di civakê de rêzdar dihatin dîtin. Armanca PR ji bo artêşê, ku di wê serdemê de hewl dida girîngiya xwe biparêze, faktorek din a girîng bû ku dibe ku bandor li ser biryarê kiribe. Ev rewş nîşan dide ku carinan biryarên rêveberiya jiyana kovî û destwerdanên jîngehî dikarin ji hêla motîvasyonên siyasî, civakî û îmajê ve werin rêvebirin, ne ji hêla nirxandinên zanistî, ekolojîk an jî aborî yên demdirêj ve.

Faktorek din a girîng ku zemîna ji bo destwerdaneke tund amade kir, guhertina statuya emûyan bû. Di sala 1922an de, hikûmeta Awistralyayê statuya emûyan ji cureyekî xwecihî yê parastî guhert û ew wek “zerardar” (vermin) îlan kir. Ev guhertin di têgihiştina fermî ya li hemberî emûyan de, rê li ber tedbîrên kontrolê yên tundtir vekir û meşrûiyeta exlaqî û qanûnî ya ji bo kuştina wan xurt kir. Heya wê demê, emû wek beşek ji mîrasa xwezayî ya bêhempa ya Awistralyayê dihat dîtin. Lêbelê, bi zêdebûna çandiniyê û berfirehbûna niştecihbûna mirovan re, lihevketinên di navbera berjewendiyên mirovan û hebûna emûyan de zêde bûn. Binavkirina wan wek “zerardar” ne tenê destûr da kuştina wan, lê herwiha nêrîneke neyînî ya giştî li hemberî wan jî xurt kir. Ev guhertina têgihîştinê mînakek e ji bo çawaniya ku nirxên civakî û aborî yên serdest dikarin bandoreke rasterast li ser polîtîkayên rêveberiya jiyana kovî û parastina xwezayê bikin.

4. Pêkanîna Operasyona Leşkerî

Piştî ku biryara destwerdanê hat dayîn, plansazî û amadekariyên ji bo operasyona leşkerî ya li dijî emûyan dest pê kirin. Ev beş dê li ser hûrgiliyên plansaziya destpêkê, personelên beşdar, amûrên hatine bikaranîn, û armancên destpêkê yên operasyonê raweste.

Plansaziya Destpêkê û Biryara Wezîrê Parastinê: Wekî ku berê hate destnîşankirin, li ser daxwaz û fişara zêde ya cotkarên Rojavayê Awistralyayê, Wezîrê Parastinê Sir George Pearce fermana destpêkirina operasyoneke leşkerî da. Armanca sereke ya operasyonê, li gorî daxuyaniyên fermî, kêmkirina populasyona emûyan bû ku bi awayekî berbiçav zirar didan zeviyên genim û têlên parastinê, û bi vî awayî sivikkirina barê aborî yê li ser cotkaran.

Personelên Beşdar: Ji bo pêkanîna vê operasyona neasayî, yekîneyeke pir biçûk ji Artêşa Awistralyayê hate wezîfedarkirin. Serkêşiya operasyonê ji hêla Major G.P.W. Meredith ve dihat kirin, ku ji Bataryaya Heftemîn a Giran a Topxaneya Keyaniya Awistralyayê bû. Bi Major Meredith re du leşkerên din hebûn: Sergeant S. McMurray û Gunner (Topavêj) J. O’Halloran. Ev tîma sê-kesî berpirsiyarê hemû operasyonên li qadê bû. Balkêş e ku sînemagerek jî ji bo tomarkirin û belavkirina dîmenên operasyonê bi tîmê re hatibû şandin. Hebûna sînemagerekê bi awayekî eşkere aliyê têkiliyên giştî (PR) yê operasyonê xurt dike û nîşan dide ku hikûmet û artêş dixwestin vê “şerî” ji raya giştî re ragihînin, dibe ku bi hêviya nîşandana hêz û biryardariya xwe.

Amûr û Çekên Hatine Bikaranîn: Tîma leşkerî bi amûrên ku ji bo şerekî rastîn dihatin bikaranîn, hatibû çekdarkirin. Amûra sereke ya êrîşê du tivingên sivik ên Lewis (Lewis light machine guns) bûn. Ev tivingên otomatîk, ku di Şerê Cîhanê yê Yekemîn de bi berfirehî hatibûn bikaranîn, xwedî kapasîteya gulebarana bilez bûn. Ji bo van tivingan, 10,000 fîşek jî ji tîmê re hatibûn dabînkirin.

Armancên Destpêkê û Derengketin: Ji bilî armanca sereke ya kêmkirina populasyona emûyan, armanceke din a balkêş jî ji bo operasyonê hatibû destnîşankirin: berhevkirina 100 çermên emûyan da ku ji wan şewqe ji bo siwariyên sivik (light horsemen) ên artêşê werin çêkirin. Ev armanca duyemîn, ku zêdetir dişibe nêçîreke ji bo trofeyan, nezelaliya armancên rastîn ên operasyonê û dibe ku kêm-cidiyeta ku pê nêzîkî pirsgirêkê bûne, nîşan dide. Operasyon di destpêkê de ji bo meha Cotmehê hatibû plankirin, lê ji ber baranên zêde yên ku li herêmê bariya, neçar ma ku were derengxistin. Baranê bûbû sedem ku komên emûyan li herêmeke berfirehtir belav bibin, ku ev yek dê hedefgirtina wan dijwartir bikira. Di dawiyê de, operasyon di 2ê Mijdara 1932an de dest pê kir.

Tevî navê “Şerê Mezin ê Emûyan” ku paşê lê hat kirin, operasyon di rastiyê de bi resursên pir kêm û bi tîmeke pir biçûk pêk hat. Tenê sê leşker û du tivingên makîneyî ji bo kontrolkirina populasyoneke ku bi qasî 20,000 emûyan dihat texmînkirin û li herêmeke berfireh belav bûbû, hatin şandin. Ev yek bi awayekî eşkere nîşan dide ku an hikûmet û artêşê mezinahî û dijwariya pirsgirêkê bi temamî fêm nekiribûn, an jî operasyon ji destpêkê ve zêdetir xwedî armanceke sembolîk û PR bû, ne ku çareseriyeke pratîkî û bibandor. Armanca berhevkirina çermên emûyan ji bo şewqeyan jî vê gumanê xurtir dike û pirsan li ser motîvasyonên rastîn û cidiyeta plansaziyê derdixe holê. Kêmasiya plansaziyeke berfireh, nirxandineke rastîn a rewşa li qadê, û têgihiştineke kûr a tevger û ekolojiya emûyan ji destpêka operasyonê ve diyar bû.

Wekî din, faktora derengketina operasyonê ji ber baranê jî dibe ku bandoreke neyînî li ser serkeftina destpêkê ya tîma leşkerî kiribe. Belavbûna emûyan li herêmeke firehtir taktîka destpêkê ya hedefgirtina komên mezin û qelebalix ên emûyan, ku dibe ku di plansaziyê de hebûya, dijwartir kir. Herwiha, ev derengbûn dibe ku bûbe sedema bêhntengî û bêsebiriya leşkeran, ku ev yek jî dikaribû bandor li ser performansa wan a li qadê bike. Van faktorên destpêkê hemû nîşanên têkçûna paşê ya operasyonê dihewandin.

5. Bûyerên Sereke û Taktîkên Leşkerî

Operasyona leşkerî ya li dijî emûyan, ku di Mijdar û Kanûna 1932an de pêk hat, bi çend hewldanên cuda û bikaranîna taktîkên leşkerî yên kevneşopî li hemberî “dijminekî” pir neasayî derket pêş. Van hewldanan bi piranî bêencam man û absurdîteya rewşê hê bêtir eşkere kirin.

Hewldana Yekem (2 Mijdar 1932): Operasyon bi fermî di 2ê Mijdarê de li herêma Campion dest pê kir, cihê ku komeke ji nêzîkî 50 emûyan hatibû dîtin. Lêbelê, çûk ji menzîla tivingên Lewis dûr bûn. Ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê, niştecihên herêmî (cotkar) hewl dan ku emûyan ber bi kemîna ku leşkeran danîbû ve biqewirînin. Ev taktîk bi ser neket; emû, ku ji xetereyê haydar bûn, bi lez û bez belav bûn û di komên biçûk de xwe veşartin, ku ev yek hedefgirtina wan bi tivingên makîneyî hema hema ne mumkin kir. Li gorî raporên Major Meredith, di vê hewldana yekem de tenê nêzîkî deh-dozdeh emû hatin kuştin. Hin çavkaniyên din destnîşan dikin ku di sê rojên pêşîn ên operasyonê de bi giştî tenê nêzîkî 30 emû hatibûn kuştin.

Hewldana Kemînê (4 Mijdar 1932): Du roj şûnda, tîma leşkerî hewldaneke din a ambûrînê kir. Wan li nêzî bendaveke herêmî, cihê ku hatibû ragihandin ku komeke mezin a ji nêzîkî 1,000 emûyan kom bûbû, kemînek danîn. Leşkeran bi dizî nêzîkî koma emûyan bûn û xwe ji bo gulebarana girseyî amade kirin. Lêbelê, piştî ku tenê çend fîşek hatin avêtin (hin çavkanî dibêjin 12 fîşek ), yek ji tivingên Lewis ji ber pirsgirêkeke teknîkî xera bû (jammed). Dengê guleyan û tevgera leşkeran bû sedem ku emû bi lez belav bibin û birevin. Di encama vê hewldana têkçûyî de, tenê hejmareke pir hindik emû (nêzîkî 12 heta 15) hatin kuştin.

Zehmetiyên li hemberî Taktîkên Emûyan: Pir zû ji bo Major Meredith û tîma wî eşkere bû ku ew bi dijminekî ji ya ku texmîn kiribûn pir cuda re rû bi rû ne. Major Meredith di raporên xwe yên fermî de bi awayekî balkêş behsa taktîkên “gerîla” yên emûyan kir. Wî destnîşan kir ku emû êdî di komên mezin de naçin, lê belê di yekîneyên biçûk û belavbûyî de tevdigerin, ku ev yek bikaranîna tivingên makîneyî yên bi gulebarana girseyî ne-aborî û bêbandor dike. Emû çûkên pir bilez in û dikarin bigihîjin leza 50 km/h. Tevgera wan a li qadê pir nepêşbînîkirî bû; ew pir caran di şêwazên zigzag de direviyan, ku ev yek hedefgirtina wan ji bo gulebarankeran pir dijwar dikir. Wekî din, çermê emûyan stûr e û pirça wan a qalind dikare wekî celebek zirxê xwezayî li hemberî guleyan tevbigere. Gelek guleyan bi tenê ji ser laşê wan diçûn an jî birînên sivik çêdikirin ku ne kujer bûn. Balkêş e ku hin emû piştî ku gule li wan diket jî bi lez direviyan û tenê piştî demekê ji ber birînên xwe dimirin, ku ev yek nirxandina serkeftina êrîşê di cih de dijwar dikir. Herwiha, çavdêriyan nîşan dan ku di her koma emûyan de bi gelemperî yek çûk wek çavdêr tevdigere; ev çûk li derdorê dinêre û di dema nêzîkbûna xetereyê de bi îşaretên taybet koma xwe hişyar dike, ku ev yek jî dibe alîkar ku ew bi lez birevin.

Hewldana Bikaranîna Kamyonan: Ji ber ku taktîkên kemînê û hedefgirtina ji dûr ve bi ser neketin, Major Meredith hewl da ku rêbazeke nû biceribîne. Wî yek ji tivingên Lewis li ser pişta kamyoneke leşkerî siwar kir, bi hêviya ku bikaribe emûyan bişopîne û di dema tevgerê de gulebaran bike. Lêbelê, ev taktîk jî bi têkçûneke din bi dawî bû. Eraziya herêmê pir dijwar û nehevseng bû, û kamyon nikaribû bi leza emûyên reviyayî re pêşbaziyê bike. Wekî din, lerizîn û hejandina kamyonê di dema tevgerê de li ser eraziyê dijwar rê nedida ku gulebaranker bi awayekî rast û bibandor hedef bigire. Di yek bûyerekê de, kamyonek piştî ku li emûyekê qelibî, ji rê derket û qeza kir, ku ev yek absurdîteya rewşê hê bêtir zêde kir.

Vekişîna Demkî û Hewldana Duyem: Piştî van têkçûnên li pey hev û rexneyên ku di medyayê de dest pê kiribûn belav bibin, Major Meredith û tîma wî di 8ê Mijdarê de ji qada operasyonê hatin vekişandin. Heta wê demê, li gorî hin çavkaniyan, nêzîkî 2,500 fîşek hatibûn bikaranîn. Hejmara emûyên kuştî di vê hewldana yekem de ne diyar bû û texmînên cuda hebûn; hin raporan behsa 50 emûyan dikirin , hinên din ji 200 heta 500 emûyan , û raporek fermî ya paşê îdîa kir ku 300 emû hatine kuştin. Lêbelê, vekişîna leşkeran pirsgirêk çareser nekir. Êrîşên emûyan li ser zeviyan berdewam kirin, û cotkaran dîsa bi israr daxwaza alîkariyê ji hikûmetê kirin. Herwiha, raporek ku îdîa dikir 300 emû di operasyona destpêkê de hatine kuştin (hejmareke ku dibe ku ji bo rewakirina berdewamkirina operasyonê hatibe zêdekirin), Wezîr Pearce qayil kir ku operasyon ji nû ve dest pê bike. Bi vî awayî, tîma leşkerî ya Major Meredith di 13ê Mijdarê de (hin çavkanî dibêjin 12ê Mijdarê ) vegeriya qada “şer”. Di vê hewldana duyem de, ku heta 10ê Kanûna Pêşîn a 1932an dom kir, tîma leşkerî hinekî “serkeftîtir” bû, an jî bi kêmanî îdîayên serkeftinê zêdetir bûn. Major Meredith di raporta xwe ya dawî de îdîa kir ku di vê qonaxê de 986 emû bi awayekî piştrastkirî hatine kuştin, û ji bo vê yekê 9,860 fîşek hatine bikaranîn (ku ev dike rêjeya tam 10 fîşek ji bo her emûyekê). Wî herwiha îdîa kir ku 2,500 emûyên din ên ku di operasyonê de birîndar bûbûn, paşê ji ber birînên xwe mirine. Lêbelê, ev hejmar, nemaze yên derbarê emûyên birîndar ên paşê mirî, ji hêla hin çavkaniyan ve hatine pirsiyarkirin û wekî ne-pêbawer hatine dîtin.

Ev bûyerên li pey hev nîşan didin ku Şerê Emûyan di rastiyê de şerekî asîmetrîk bû. Emûyan, tevî ku “dijminekî” ne-konvansiyonel û bêçek bûn, bi awayekî bêhempa li hemberî gefa leşkerî adapte bûn û taktîkên ku artêşa profesyonel matmayî û bêçare hiştin, bi kar anîn. Artêş bi hêviya hedefgirtina girseyên mezin ên emûyan û bidestxistina serkeftineke bilez hatibû qadê. Lêbelê, emûyan zû fêr bûn ku ji komên mezin dûr bikevin, belav bibin û di komên biçûk de tevbigerin, ku Major Meredith bi xwe jî ev wek “taktîkên gerîla” binav kir. Leza wan a bilind, berxwedana laşî ya li hemberî guleyan, û şiyana wan a ji bo veşartin û sûdwergirtina ji taybetmendiyên eraziyê, avantajên taktîkî yên girîng dan wan. Ev mînakek e ji bo zehmetiyên ku hêzên leşkerî yên konvansiyonel dikarin li hemberî dijminên ne-konvansiyonel û di jîngehên nenas û dijwar de biceribînin. Ew nîşan dide ku serweriya teknolojîk (di vê rewşê de, tivingên makîneyî) her gav serkeftinê garantî nake, nemaze dema ku “dijmin” bikaribe bi awayekî bibandor xwe adapte bike û sûdê ji taybetmendiyên xwezayî û jîngehê werbigire.

Di navenda vê çîroka trajedîkomîk de, kesayetiya Major G.P.W. Meredith derdikeve pêş. Ew di destpêkê de wek leşkerekî serbilind û bi biryar tê binavkirin ku ji têkçûnên destpêkê bêhêvî nabe û li rêbazên nû digere. Lêbelê, rapor û daxuyaniyên wî yên paşê, nemaze gotinên wî yên navdar ên li ser “hêza hilgirtina guleyan” a emûyan û berawirdkirina wan bi tankan re (“If we had a military division with the bullet-carrying capacity of these birds it would face any army in the world… They can face machine guns with the invulnerability of tanks.”) , hem hestek kûr a têkçûnê û hem jî celebek rêzgirtineke neçaverêkirî ji “dijminê” xwe yê bêper re nîşan dide. Gelo ew bi rastî ji berxwedan û jîrbûna emûyan matmayî mabû, an jî wî hewl dida ku têkçûna xwe û tîma xwe bi mezin nîşandana şiyanên “dijmin” rewa bike û veşêre? Her çi be jî, karakterê wî û şîroveyên wî beşek girîng ji absurdîte, henek û balkêşiya mayînde ya çîroka Şerê Emûyan pêk tînin.

6. Encam û Nirxandina “Serkeftin” û “Binketina” Şer

Piştî bi dawî hatina operasyonên leşkerî, pirsên li ser encamên rastîn, serkeftin an binketina “şer”, û hejmarên têkildar derketin holê. Nirxandina van faktoran ji bo têgihiştina mîrasa Şerê Emûyan girîng e.

Îstatîstîkên Operasyonê:

• Hejmara Emûyên Kuştî: Di derbarê hejmara rastîn a emûyên ku di operasyonê de hatine kuştin de nakokî û texmînên cuda hene.

• Hewldana Yekem (2-8 Mijdar): Çavkaniyek destnîşan dike ku tenê 50 emû hatine kuştin. Texmînên din ji 200 heta 500 emûyan diguhere. Raporek din dibêje ku piştî sê rojên operasyonê tenê 30 emû hatibûn kuştin. Rapora fermî ya ku paşê ji bo rewakirina hewldana duyem hate bikaranîn, îdîa kir ku 300 emû di hewldana yekem de hatine kuştin.
• Hewldana Duyem (13 Mijdar – 10 Kanûn): Major Meredith di raporta xwe ya dawî de îdîa kir ku 986 emû bi awayekî piştrastkirî hatine kuştin. Wî herwiha îdîa kir ku 2,500 emûyên din ên ku di operasyonê de birîndar bûbûn, paşê ji ber birînên xwe mirine. Lêbelê, ev hejmar, nemaze ya derbarê emûyên birîndar, ji hêla hin dîroknasan ve hatine pirsiyarkirin û wekî ne-pêbawer hatine dîtin. Hin çavkaniyên giştî behsa kêmtir ji 1,000 emûyên kuştî di tevahiya operasyonê de dikin.
• Hejmara Guleyên Hatine Bikaranîn û Rêjeya Gule/Kuştin:

• Di hewldana yekem de, heta 8ê Mijdarê, nêzîkî 2,500 fîşek hatibûn bikaranîn.
• Di dawiya hewldana duyem de, li gorî îdîaya Major Meredith, 9,860 fîşek ji bo 986 emûyên piştrastkirî hatine bikaranîn. Ev yek rêjeya tam 10 fîşek ji bo her emûyekê nîşan dide. Hin çavkanî vê yekê wekî rêjeyeke lêdanê ya yek-li-deh (one-in-ten hit rate) şîrove dikin, ku ev yek bêbandoriya gulebaranê nîşan dide.
• Mesrefa Operasyonê: Çavkaniyên berdest rasterast behsa mesrefa darayî ya giştî ya operasyonê nakin. Lêbelê, tê destnîşankirin ku mesrefa cebilxaneyê “bilind” bû û ev yek yek ji sedemên sereke bû ji bo rawestandina operasyonê di Kanûna Pêşîn de. Pêdivî ye ku were zanîn ku hin çavkaniyên wek û ku behsa 210,000 qurbanî û 61,519 kuştiyên Awistralyayê dikin, bi eşkere xelet in û ev dane ji bo Şerê Cîhanê yê Yekemîn in, ne ji bo Şerê Emûyan. Ji ber vê yekê, divê ev dane ji bo nirxandina mesref an qurbaniyên Şerê Emûyan neyên bikaranîn.

Vekişîna Leşkeran û Rawestandina Operasyonê: Operasyona leşkerî ya li dijî emûyan bi fermî di 10ê Kanûna Pêşîn a 1932an de hate rawestandin. Sedemên sereke yên ji bo vê biryarê, li gorî çavkaniyan, rexneyên giştî yên ku di medyayê de û di nav siyasetmedaran de zêde dibûn, mesrefa bilind a cebilxaneyê li gorî encamên kêm, û rêjeya giştî ya kêm a serkeftinê di kontrolkirina populasyona emûyan de bûn. Herwiha, protestoyên hin parêzvanên xwezayê, nemaze li Keyaniya Yekbûyî, ku kuştina emûyan wek “hewldana tunekirina emûya kêmpeyda” bi nav dikirin, dibe ku bandorek li ser biryarê kiribe.

Nîqaşa li ser Kê “Bi Ser Ket”: Pirs û nîqaşa herî balkêş a li ser Şerê Emûyan ew e ku gelo kî di vî “şerî” de “bi ser ket”. Bi gelemperî û di têgihiştina populer de, emû wek “serketiyên” şer tên dîtin. Ev nêrîn ji ber têkçûna eşkere ya artêşa Awistralyayê ya di kêmkirina populasyona emûyan de bi rêbazên leşkerî û berdewamiya zirara ku emûyan didan zeviyan piştî operasyonê, derketiye holê. Heta hin endamên parlamena Awistralyayê jî di wê demê de bi henekî gotin ku heke kesek heqê madalyayê bike ji bo vî şerî, ew emû ne, ji ber ku wan “heta niha her dor bi ser xistine”. Lêbelê, hin analîzên nûjen û rexneyî nêrîneke alternatîf pêşkêş dikin. Ew arguman dikin ku her çend operasyona leşkerî ya destpêkê têkçûnek bû, Awistralya di dawiyê de “bi ser ket” di kontrolkirina pirsgirêka emûyan de, lê bi rêbazên din. Piştî têkçûna leşkerî, hikûmetê dest bi piştgirîkirina cotkaran kir bi rêya peydakirina cebilxaneyê û sazkirina sîstemeke xelatdayînê (bounty system) ji bo nêçîra emûyan, û herwiha bi berfirehkirina bikaranîna têlên parastinê. Van rêbazan di kêmkirina populasyona emûyan û zirara wan de ji operasyona leşkerî bibandortir bûn. Ev nêrînek e ku hewl dide vegotina populer a “serketina emûyan” bipirse û çarçoveyeke demdirêjtir li ber çavan bigire.

Tabloya 1: Statîstîkên Sereke yên Şerê Mezin ê Emûyan (1932)

Parametre	Agahî / Hejmar	Çavkanî
Hejmara Texmînî ya Emûyan (berî operasyonê)	~20,000
Hejmara Leşkerên Beşdar	3 (Major Meredith, Sergeant McMurray, Gunner O’Halloran)
Cûre û Hejmara Çekan	2 x Tivingên Sivik ên Lewis
Hejmara Guleyên Destpêkê	10,000
Demjimara Operasyona Yekem	2 Mijdar – 8 Mijdar 1932
Hejmara Guleyên Bikaranî (Operasyona 1)	~2,500
Hejmara Emûyên Kuştî (Operasyona 1 – texmîn)	50 ; 200-500 ; 30 (piştî 3 rojan) ; 300 (rapora fermî ya paşê)
Demjimara Operasyona Duyem	13 Mijdar – 10 Kanûn 1932
Hejmara Guleyên Bikaranî (Operasyona 2)	Tevahiya operasyonê (tevî ya yekem): 9,860 (li gorî Meredith)
Hejmara Emûyên Kuştî (Operasyona 2 – îdîa)	986 (piştrastkirî, li gorî Meredith)
Emûyên Birîndar ên Paşê Mirî (îdîaya Meredith)	2,500 (li gorî Meredith, hejmar bi guman e)
Rêjeya Gule/Kuştin (tevahî, li gorî Meredith)	10 gule ji bo her emûyekê (9,860 gule / 986 emû)

Navê “Şerê Mezin ê Emûyan” û baldariya zêde ya medyayê ya li ser vê bûyerê, nakokiyeke mezin bi mezinahiya rastîn a operasyonê (ku tenê ji sê leşkeran pêk dihat) û encamên wê yên kêm û bi guman re çêdike. Ev nakokî bi xwe beşek girîng ji absurdîte û heneka ku bi bûyerê ve girêdayî ye pêk tîne. Medyayê bûyer wek “şer” binav kir û bi vî awayî ew ji çarçoveya operasyoneke biçûk a kontrola ajalan derxist û xiste çarçoveyeke dramatîktir û balkêştir. Encama vê “mezinkirinê” ew bû ku bûyer di bîra giştî de û paşê di çanda populer de, ji rastiya wê ya dîrokî ya sade û heta radeyekê şermîn, pir cuda û mezin xuya kir.

Wekî din, Şerê Emûyan pirsgirêka pîvandina “serkeftinê” di operasyonên kontrolkirina jiyana kovî de bi awayekî eşkere radixe ber çavan. Gelo serkeftin tenê bi hejmara ajalên kuştî tê pîvandin? Artêşê hewl da ku serkeftina xwe bi hejmara emûyên kuştî îspat bike. Lêbelê, ev hejmar li gorî populasyona giştî ya emûyan pir kêm bû û zirara li ser çandiniyê di cih de ranewestiya. Sîstema xelatdayînê ya ku paşê hate sazkirin, di kuştina hejmareke pir zêdetir a emûyan de “serkeftîtir” bû. Lê gelo ev “serkeftineke” ekolojîk an jî demdirêj bû? Parastina emûyan bi qanûnê di sala 1999an de nîşan dide ku têgihiştina civakê ya li ser “pirsgirêk” û “çareseriyê” bi demê re dikare bi awayekî radîkal biguhere. Ev yek destnîşan dike ku di nirxandina operasyonên bi vî rengî de, divê ne tenê encamên demkurt ên hejmarî, lê herwiha bandorên demdirêj ên ekolojîk, aborî, civakî û exlaqî jî li ber çavan werin girtin.

7. Analîza Çewtiyên Plansaziyê û Stratejîk

Têkçûna operasyona leşkerî ya di Şerê Emûyan de ne tenê ji ber “jîrbûn” û “taktîkên gerîla” yên emûyan bû, lê herwiha bi giranî ji ber çewtiyên mezin di plansazî, stratejî û taktîkên ku ji hêla artêşê ve hatin bikaranîn, bû. Analîza van çewtiyan ji bo têgihiştina sedemên binketina operasyonê û dersên ku jê hatine wergirtin girîng e.

Kêmxistina Şiyan û Berxwedana Emûyan: Yek ji çewtiyên herî bingehîn û berbiçav di plansaziya operasyonê de, kêm-nirxandina şiyanên xwezayî û kapasîteya berxwedanê ya emûyan bû. Artêş û plansazkerên leşkerî dibe ku bi nêrîneke antropomorfîk û bi baweriyeke zêde ya li ser serweriya teknolojîk û organîzasyonel a mirovan nêzîkî pirsgirêkê bûne. Wan bi awayekî eşkere şiyana emûyan a ji bo revê bi lezeke bilind (heta 50 km/h), tevgera wan a nepêşbînîkirî (wek revê di şêwazên zigzag de), kapasîteya wan a ji bo xweveşartinê di nav giya û daristanên kêm de, û berxwedana laşî ya wan a li hemberî guleyan kêm nirxandibûn. Major Meredith bi xwe jî piştî hewldanên destpêkê matmayîna xwe li hemberî berxwedana emûyan anîbû ziman û gotibû ku emû dikarin “bi bêparêzbûna tankan li hemberî tivingên makîneyî bisekinin”. Ev gotin bi xwe îtîrafek e ji vê kêm-nirxandina destpêkê.

Nepêkhatina Taktîk û Amûran: Amûr û taktîkên ku ji bo operasyonê hatin hilbijartin, ji bo hedefgirtin û kontrolkirina populasyona emûyan ne guncaw bûn. Tivingên sivik ên Lewis, ku di serî de ji bo şerê li dijî leşkerên dijmin di şert û mercên şerê konvansiyonel de hatibûn çêkirin, ji bo hedefgirtina emûyên bilez, belavbûyî û dijwar-lêdanê ne bibandor bûn. Hewldanên ji bo danîna kemînan û komkirina emûyan ber bi xalên gulebaranê ve, ji ber tevgera nepêşbînîkirî ya emûyan û şiyana wan a ji bo zû belavbûnê, bi piranî bi ser neketin. Hewldana bikaranîna kamyonan ji bo şopandin û gulebarana emûyan jî, ji ber leza kêm a kamyonan li ser eraziyê dijwar û nekarîna gulebaranker a ji bo hedefgirtina rast ji ser wesayîteke dihejî, têk çû. Wekî din, kêmasiyeke eşkere di warê îstîxbaratê de li ser tevger, adet û şêwazên jiyanê yên emûyan hebû, ku ev yek jî bandor li ser plansaziya taktîkî kir.

Pirsgirêkên Lojîstîk û Erdnîgarî: Eraziya berfireh, vekirî û carinan dijwar a herêma çandiniyê ya Rojavayê Awistralyayê, ji bo tîmeke leşkerî ya biçûk ku hewl dida populasyoneke mezin a ajalan kontrol bike, pirsgirêkên lojîstîkî yên mezin derdixist holê. Tevgera leşkeran, veguhestina amûran, û bicihanîna operasyonên kemînê li ser eraziyeke wisa dijwar û nenas, zehmetiyên zêde bi xwe re anîn. Herwiha, tê destnîşankirin ku leşker ji bo şert û mercên avhewa û eraziyê dijwar ê Awistralyayê bi têra xwe ne amade bûn, ku ev yek jî dikaribû bandor li ser performansa wan kiribe.

Kêmasiya Hevrêziyê: Hin çavkanî amaje dikin ku kêmasiyek di hevrêzî û ragihandinê de di navbera yekîneya leşkerî ya li qadê û rayedarên sivîl (wek cotkar an jî rêveberên herêmî) de hebû. Ev kêmasiya hevrêziyê dibe ku bûbe sedema tevlihevî, bêbandorî û windakirina fersendan di dema operasyonê de.

Yek ji çewtiyên bingehîn ên ku di plansaziya Şerê Emûyan de xuya dike, xemsarî û guhnedana zanîna xwecihî û têgihiştinên ekolojîk ên kûr bû. Artêş bi nêzîkatiyeke pir mekanîkî, ji jor-ber-bi-jêr, û bi baweriyeke zêde ya li ser kapasîteyên xwe yên teknolojîk û leşkerî tevgeriya. Çavkaniyên berdest bi têra xwe behsa wê yekê nakin ku gelo bi cotkarên herêmî re, yên ku dibe ku têgihiştineke baştir û ezmûneke dirêjtir li ser tevger, adet û qelsiyên emûyan hebûya, şêwirînên kûr û berfireh li ser taktîkên herî baş hatine kirin an na. Kêmasiya têgihiştina artêşê ya li ser “taktîkên gerîla” yên emûyan û matmayîna wan a li hemberî berxwedana van çûkan, vê gumanê piştrast dike. Ev rewş bi awayekî eşkere nîşan dide ku di rêveberiya jiyana kovî û çareserkirina pevçûnên mirov-xwezayê de, çiqas girîng e ku zanîna xwecihî, ezmûnên herêmî û têgihiştinên ekolojîk ên kûr werin berçavgirtin û di pêvajoya plansaziyê de werin entegrekirin.

Wekî din, dibe ku dersên girîng ji dîroka têkoşîna Awistralyayê ya bi cureyên din ên “zerardar” re nehatibin wergirtin. Pirsgirêka kerguhan li Awistralyayê, ku ji sedsala 19an ve berdewam dikir û zirareke mezin dida çandinî û jîngehê, jixwe diviyabû hişyariyek bûya li ser zehmetiyên kontrolkirina cureyên ku zû zêde dibin, baş adapte dibin û berxwedêr in. Zehmetiyên ku di kontrolkirina kerguhan de hatibûn ceribandin (mînak, bêbandoriya destpêkê ya têlên parastinê yên wekî “Rabbit-Proof Fence”) diviyabû nîşan bidana ku kontrola ajalan ne karekî hêsan e û pêwîstî bi stratejiyên demdirêj û pir-alî heye. Lêbelê, xuya ye ku nêzîkatiya ji bo çareserkirina pirsgirêka emûyan dîsa jî bi baweriyeke zêde ya li ser çareseriyên leşkerî yên hêsan û bilez bû. Ev yek dibe ku nîşan bide ku di nebûna analîzeke rexneyî ya kûr a ezmûnên berê de, meyla dubarekirina çewtiyên dîrokî û kêm-nirxandina tevliheviya pirsgirêkên ekolojîk heye.

8. Nîşandana Bûyerê di Medyayê de û Reaksiyonên Giştî/Siyasî

Şerê Mezin ê Emûyan ji destpêka xwe ve bala medyayê kişand û bi awayekî berfireh di rojnameyên Awistralyayê û heta yên navneteweyî de cih girt. Awayê ku medyayê bûyer nîşan da û reaksiyonên ku li dû wê hatin, beşek girîng ji çîroka vê operasyona neasayî pêk tînin.

Nûçeyên Hemdemî û Tinazên di Çapemeniyê de: Medyaya wê demê, hem li Awistralyayê hem jî li derveyî welêt, bi eleqeyeke mezin û pir caran bi zimanekî henekî û tinazkar behsa operasyona leşkerî ya li dijî emûyan kir. Rojnameyan zû navê “Şerê Emûyan” (Emu War) li bûyerê kirin, ku ev nav bi xwe jî îroniyekê dihewîne. Di nûçe û şîroveyan de, emû carinan wek dijminên biaqil, xwedî stratejî û heta bi serokên leşkerî yên ku komên xwe bi rê ve dibin, dihatin nîşandan. Mînakek ji vê yekê, sernivîsa rojnameya The Daily News a Perthê ya di 9ê Mijdara 1932an de bû ku bi awayekî fermî ragihand: “The Emu War. After a short, sharp campaign the military operations against the emu tribes have ceased with dramatic suddenness and for the time being all is quiet on the Campion front.”. Ev zimanê “şer” û “eşîrên emûyan” absurdîteya rewşê hê bêtir derdixist pêş. Gotegot û çîrokên henekî, wekî ku emû “wek perîskopan” serê xwe ji nav genim derdixînin da ku li leşkeran binêrin û paşê ji guleyan direvin, di medyayê de bi berfirehî belav bûn û bûn sedema ken û şahiya raya giştî.

Gotûbêjên di Parlamenê de û Rexneyên Siyasî: Bûyer zû bû mijara gotûbêj û henekan di Parlamena Awistralyayê de jî. Hin endamên parlamenê bi awayekî eşkere li ser operasyonê henek kirin û pirsîn gelo dê madalyayek taybet ji bo leşkerên ku beşdarî vî “şerî” bûne were dayîn. Di bersiva vê pirsê de, hin siyasetmedarên din bi îronî pêşniyar kirin ku heke madalyayek were dayîn, divê ew ji emûyan re were dayîn, ji ber ku wan “heta niha her dor bi ser xistine” û berxwedaneke bêhempa li hemberî artêşê nîşan dane. Li aliyê din, Wezîrê Parastinê Sir George Pearce, ku berpirsiyarê sereke yê operasyonê bû, di Senatoyê de bi tundî parastina biryara xwe û bikaranîna hêzên leşkerî û tivingên makîneyî kir. Wî amaje bi zirara mezin a aborî ya ku emûyan didan zeviyên genim û têlên parastinê kir û got ku kesên ku ji nêz ve bi pirsgirêkê nizanin, nikarin mezinahiya wê fêm bikin. Wî herwiha îdîa kir ku kuştina emûyan bi tivingên makîneyî ji kuştina wan bi tivingên normal ne zalimtir e û emûyên birîndar di cih de piştî gulebaranê dihatin kuştin.

Protestoyên Parêzvanên Xwezayê: Tevî ku di wê demê de tevgerên parastina xwezayê bi qasî îro ne xurt bûn, dîsa jî hin dengên rexneyî li dijî kuştina emûyan derketin. Bi taybetî li Keyaniya Yekbûyî, hin parêzvanên xwezayê û hezkiriyên çûkan li dijî vê operasyonê derketin û ew wek “hewldana tunekirina emûya kêmpeyda” bi nav kirin. Li Awistralyayê bi xwe jî, ornitologên navdar ên wekî Dominic Serventy û Hubert Whittell, “şer” wek “hewldanek ji bo tunekirina girseyî ya çûkan” binav kirin û rexne li hikûmetê girtin.

Bandora li ser Raya Giştî û Îmaja Artêşê: Têkçûna operasyona leşkerî û awayê ku medyayê ew nîşan da, ji aliyê gelek kesan ve wek şermek ji bo artêş û hikûmeta Awistralyayê hat dîtin. Armanca destpêkê ya ku dibe ku operasyon wekî hewldanek ji bo têkiliyên giştî (PR) ji bo artêşê hatibe dîtin, bi temamî berevajî bû û zirar da îmaja artêşê. Lêbelê, hin çavkanî jî amaje dikin ku ev bûyer û baldariya medyayê ya li ser wê, bi awayekî neçaverêkirî hestiyariya giştî û sempatî ji bo emûyan jî zêde kir.

Cihê Bûyerê di Çanda Populer de: Şerê Mezin ê Emûyan, tevî ku bûyereke dîrokî ya nisbeten biçûk e, di çanda populer de cihekî mayînde û berbiçav girtiye. Ew bûye mijareke hezkirî ji bo henek û mîzahê, û bûye îlhama gelek memeyên înternetê, fîlmên kurt, pirtûkên zarokan, û stranên satîrîk. Ew pir caran wek mînakek ji bo aliyên neasayî, absurd û henekî yên dîrokê tê bikaranîn. Wekî din, Şerê Emûyan di warê perwerdehiyê de jî wek mînakeke lêkolînê (case study) ji bo mijarên wekî stratejiya leşkerî, bandora destwerdanên mirovî li ser jîngehê, rola artêşê di karûbarên sivîl de, û têkiliyên di navbera hikûmet, gel û medyayê de tê bikaranîn.

Medyaya serdemê roleke sereke di avakirina vegotin û mîtolojiya “Şerê Emûyan” de lîst. Bi bikaranîna zimanekî dramatîk û carinan antropomorfîk (wekî danasîna emûyan wek dijminên biaqil û organîze), û bi mezinkirina têkçûna artêşê, medyayê bûyer ji çarçoveya operasyoneke biçûk a kontrola ajalan derxist û ew veguherand çîrokeke hema hema efsaneyî. Ev vegotina medyayê, ku paşê di bîra kolektîf û çanda populer de cîh girt, ji rastiya dîrokî ya bûyerê pir cuda û balkêştir bû.

Dibe ku henek, mîzah û absurdîteya ku bi Şerê Emûyan ve girêdayî ye, ji bo civaka Awistralyayê ya ku di sala 1932an de di bin zexta giran a Krîza Aborî ya Mezin de bû, wekî celebek mekanîzmayeke parastinê ya civakî xizmet kiribe. Rûbirûbûna bi rewşeke wisa dijwar, şermîn û bêçare (wek têkçûna li hemberî çûkan) dikaribû bibe sedema hêrs û bêhêvîtiyeke mezintir. Lêbelê, bi nêzîkatiyeke henekî û bi qebûlkirina absurdîteya rewşê, dibe ku zexta civakî û psîkolojîk hinekî hatibe kêmkirin. Ev meyla ji bo dîtina aliyê henekî yê bûyerê di çanda populer a îroyîn de jî berdewam dike, ku Şerê Emûyan wek çavkaniyeke bêdawî ya mîzah û şîroveyên îronîk tê dîtin.

9. Mînakên Kontrolkirina Jiyana Kovî li Cîhanê: Berawirdkirinek

Şerê Mezin ê Emûyan ne bûyereke yekane ye di dîroka têkoşîna mirovan a bi ajalên ku wek “zerardar” an “pirsgirêk” tên dîtin. Li çar aliyê cîhanê, gelek mînakên din ên hewldanên kontrolkirina populasyonên jiyana kovî hene, ku hin ji wan bi ser ketine, hin têk çûne, û hin jî encamên nepêşbînîkirî û carinan karesatbar bi xwe re anîne. Berawirdkirina Şerê Emûyan bi van mînakan re dikare têgihiştineke kûrtir li ser şablonên hevpar, dersên jêhatî, û tevliheviya rêveberiya jiyana kovî peyda bike. Çarçoveya giştî ya pevçûna mirov-jiyana kovî bi gelemperî ji ber berfirehbûna mirovan li ser jîngehên ajalan û pêşbaziyê ji bo çavkaniyan derdikeve holê.

Mînaka 1: Pirsgirêka Kerguhan li Awistralyayê: Ev mînak bi taybetî ji bo Awistralyayê girîng e û paralelên balkêş bi Şerê Emûyan re nîşan dide. Kerguhên Ewropî (Oryctolagus cuniculus) di sedsala 19an de ji bo armancên nêçîrê anîn Awistralyayê. Di sala 1859an de, tenê 24 kerguh li nêzî Geelong, Victoria hatin berdan. Ji ber nebûna nêçîrvanên xwezayî û şert û mercên guncaw ên jîngehê, populasyona kerguhan bi lezeke bêhempa zêde bû û di demek kurt de li seranserê parzemînê belav bû, bû sedema zirareke mezin a ekolojîk û aborî. Wan nebatên xwecihî dixwarin, dibûn sedema erozyona axê, û bi cureyên xwecihî re ji bo xwarin û jîngehê diketin pêşbaziyê.

• Rêbazên Kontrolê: Ji bo kontrolkirina populasyona kerguhan, gelek rêbaz hatin ceribandin. Yek ji hewldanên herî navdar avakirina “Têla Parastina Kerguhan” (Rabbit-Proof Fence) bû, ku di destpêka sedsala 20an de hate çêkirin û zêdetirî 3,200 kîlometre dirêj bû. Lêbelê, ev têl bi temamî bi ser neket di rawestandina belavbûna kerguhan de. Rêbazên din jehrkirin, hilweşandina hêlînên bin erdê (warrens), nêçîrkirina bi tiving û xefikan, û herwiha rêbazên kontrola biyolojîkî bûn. Di salên 1950î de, vîrusa Myxomatosis hate bikaranîn, ku di destpêkê de bandoreke mezin kir û hejmara kerguhan bi qasî %95 kêm kir. Lêbelê, bi demê re kerguhan li hemberî vîrusê berxwedan pêş xistin. Paşê, di salên 1990î de, vîrusa Calicivirus (RHDV) hate bikaranîn, ku ew jî di destpêkê de bibandor bû lê nekarî pirsgirêkê bi temamî çareser bike.
• Encam: Tevî hemû van hewldanên bi dehsalan, kerguh hîn jî li Awistralyayê pirsgirêkek mezin a ekolojîk û aborî ne. Tê texmînkirin ku îro zêdetirî 150 milyon kerguh li Awistralyayê hene û ew salane zêdetirî 200 milyon dolar zirarê didin aboriya welêt. Balkêş e ku di salên 1932-33 de, di heman dema ku Şerê Emûyan diqewimî, li hin deverên Awistralyayê belayeke mezin a kerguhan jî hebû, ku ev yek dijwariya giştî ya rêveberiya ajalan li welêt nîşan dide.
• Berawirdkirin bi Şerê Emûyan: Her du mînak jî zehmetiya kontrolkirina cureyên ku zû zêde dibin, baş adapte dibin û li jîngeheke nû bê nêçîrvanên xwezayî ne, nîşan didin. Têkçûna destpêkê ya “Rabbit-Proof Fence” di rawestandina kerguhan de dişibe têkçûna taktîkên leşkerî yên li dijî emûyan di warê kêm-nirxandina şiyanên ajalan û dijwariya eraziyê de. Her du mînak jî nîşan didin ku çareseriyên yekcarî û hêsan kêm caran ji bo pirsgirêkên ekolojîk ên tevlihev serkeftî ne.

Mînaka 2: Kampanyaya Mezin a Çivîkan (Sparrow) li Çînê (1958): Ev mînak yek ji hewldanên herî navdar û herî karesatbar ên kontrolkirina jiyana kovî di dîroka modern de ye.

• Armanc: Di sala 1958an de, wek beşek ji kampanyaya “Çar Zerardar” (Four Pests Campaign) di dema “Pêngava Mezin a Pêşve” (Great Leap Forward) de, serokê Partiya Komunîst a Çînê, Mao Zedong, ferman da tunekirina çivîkan (bi taybetî Passer montanus, Eurasian tree sparrow). Sedema vê yekê ew bû ku dihat bawerkirin ku çivîk tovên genim û birincê dixwin û bi vî awayî zirarê didin hilberîna çandiniyê û dibin sedema kêmbûna xwarinê. Armanca giştî ya kampanyayê ew bû ku “mirov xwezayê bi ser bixe” û hilberîna çandiniyê zêde bike.
• Pêkanîn: Ji bo tunekirina çivîkan, bi milyonan mirov li seranserê Çînê hatin seferberkirin. Gel bi lêdana def û tenûran, qîrîn û hawarê, û her cure dengên bilind, çivîk ditirsandin û nehiştin ku ew dakevin û bêhna xwe vedin. Di encamê de, gelek çivîk ji westandin û birçîbûnê ji esmanan diketin û dimirin. Herwiha, hêlînên çivîkan dihatin hilweşandin, hêkên wan dihatin şikandin, û çêlikên wan dihatin kuştin.
• Encamên Ekolojîk û Birçîbûn: Tê texmînkirin ku di encama vê kampanyayê de bi sed milyonan çivîk hatin kuştin. Lêbelê, encama nepêşbînîkirî û karesatbar a vê yekê ew bû ku populasyona kêzikên ku ji aliyê çivîkan ve dihatin xwarin, nemaze kuliyan (locusts), bi awayekî dramatîk zêde bû. Zêdebûna bêkontrol a kuliyan, ligel polîtîkayên çandiniyê yên xelet ên Pêngava Mezin a Pêşve û şert û mercên nebaş ên avhewayê (wek ziwabûn û lehiyan), bû sedema Birçîbûna Mezin a Çînê (1959-1961). Di encama vê birçîbûnê de, li gorî texmînên cuda, di navbera 15 milyon û 75 milyon mirovî de ji birçîbûnê jiyana xwe ji dest dan. Piştî ku zanyaran rola erênî ya çivîkan di kontrolkirina kêzikan de îspat kirin, hikûmeta Çînê kampanyaya li dijî çivîkan rawestand û li şûna wan kêzikên nivînan (bed bugs) xist lîsteya “Çar Zerardar”.
• Berawirdkirin bi Şerê Emûyan: Her du bûyer jî bi awayekî eşkere encamên nepêşbînîkirî û neyînî yên destwerdanên mezin ên di ekosîsteman de bêyî têgihiştineke kûr a ekolojîk û plansaziyeke baldar nîşan didin. Kampanyaya Çivîkan ji aliyê encamên mirovî ve bêguman pir trajîktir û karesatbartir bû, lê her du jî çewtiyên bingehîn ên di plansaziyê de û kêm-nirxandina rola cureyan di hevsengiya ekosîstemê de nîşan didin. Şerê Emûyan di encamê de bêtir wekî “komediyek” an jî “şermek” ji bo artêşê hat dîtin, lê Kampanyaya Çivîkan bû sedema karesateke mirovî ya mezin. Her du jî nîşan didin ku baweriya zêde ya bi çareseriyên hêsan û tund dikare bibe sedema pirsgirêkên hê mezintir.

Mînaka 3: Tunelezkirina Bîzonan li Amerîkaya Bakur (Sedsala 19an): Tunelezkirina bîzonên Amerîkî (Bison bison) di sedsala 19an de yek ji rûpelên herî tarî yên dîroka ekolojîk û mirovî ya Amerîkaya Bakur e.

• Rolê Hikûmetê û Sedem: Tevî ku tunekirina bîzonan rasterast polîtîkayeke fermî ya hikûmeta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) nebû, hikûmetê bi awayekî neyekser piştgirî da vê pêvajoyê û ew hêsan kir. Armancên sereke yên vê tunekirinê sûdwergirtina ji çerm û goştê bîzonan ji bo bazirganiyê bû. Lêbelê, armanceke din a girîng û veşartî jî lawazkirina gelên xwecihî yên Amerîkî (Hindî) bû, ku jiyan û çanda wan bi giranî bi hebûna bîzonan ve girêdayî bû. Bi tunekirina çavkaniya sereke ya jiyana wan, dihat hêvîkirin ku ew neçar bimînin ku dev ji jiyana xwe ya koçer berdin û li rezervasyonên ku ji hêla hikûmetê ve hatibûn destnîşankirin bicî bibin. General Philip Sheridan, yek ji fermandarên payebilind ên artêşa DYA, bi awayekî eşkere gotibû ku nêçîrvanên bîzonan di du salan de ji bo çareserkirina “pirsgirêka Hindiyan” ji tevahiya artêşa regular a di çil salan de bibandortir bûne.
• Pêkanîn û Îstatîstîk: Bi avakirina rêyên hesinî yên transkontînental re di nîveka duyem a sedsala 19an de, nêçîrvan bi hezaran herikîn Deştên Mezin ên Amerîkaya Bakur. Nêçîrvanên profesyonel ên wekî William “Buffalo Bill” Cody bi hezaran bîzon kuştin; Cody bi xwe di du salan de 4,000 bîzon kuştibû. Di salên 1870î de, tê texmînkirin ku rojane bi navînî 5,000 bîzon dihatin kuştin. Di encamê de, hejmara bîzonan, ku di destpêka sedsala 19an de di navbera 30 û 60 milyonî de dihat texmînkirin, di dawiya sedsalê de daket çend sed kesan.
• Bandora li ser Xwecihiyan û Ekosîstemê: Tunelezkirina bîzonan bandoreke karesatbar û mayînde li ser jiyan, aborî, çand û tenduristiya gelên xwecihî yên Deştên Mezin kir. Herwiha, ew windahiyeke mezin a ekolojîk bû ji bo ekosîstema Deştên Mezin, ji ber ku bîzon roleke sereke di parastina cihêrengiya giya û hevsengiya ekosîstemê de dilîstin.
• Berawirdkirin bi Şerê Emûyan: Her çend motîvasyon, pîvan û encamên tunekirina bîzonan ji Şerê Emûyan pir cuda û wêrankertir bin jî, her du mînak jî destwerdana mirovî ya bi piştgirî an jî bi destûra dewletê ji bo kontrolkirin an tunekirina populasyonên ajalan nîşan didin. Mînaka bîzonan encamên pir kûrtir û demdirêjtir ên civakî, çandî û ekolojîk hebûn. Şerê Emûyan li gorî vê yekê pirsgirêkek aborî ya herêmî bû ku bi awayekî pir nebaş û henekî hate birêvebirin, lê ne bi armanca tunekirina cureyekî an jî guhertina şêwaza jiyana gelekî.

Mînakên Din (Bi Kurtî):

• Kevokên Koçer (Passenger Pigeons) li Amerîkaya Bakur: Ev cureyê kevokê (Ectopistes migratorius) berê bi milyaran hebûn li Amerîkaya Bakur (tê texmînkirin ku populasyona wan di navbera 3 û 5 milyarî de bû, dibe ku cureyê çûkan ê herî zêde li cîhanê bûya). Lêbelê, ji ber nêçîra bazirganî ya bêkontrol û bêrehm ji bo goştê wan û hilweşandina jîngehên wan (daristanan), populasyona wan di sedsala 19an de bi lez kêm bû û di destpêka sedsala 20an de bi temamî hate tunekirin. Kevoka koçer a dawî, bi navê Martha, di 1ê Îlona 1914an de li Baxçeyê Ajalan ê Cincinnati mir. Ev mînakek trajîk e ji bo wê yekê ku çawa cureyekî pir zêde û berbelav jî dikare di demek kurt de ji ber zexta mirovî were tunekirin.
• Beqên Qamîşan (Cane Toads) li Awistralyayê: Beqên qamîşan (Rhinella marina) di sala 1935an de ji Hawaii anîn Queensland, Awistralya, bi armanca kontrolkirina kêzikên ku zirar didan çandiniya şekirê qamîşan. Lêbelê, ev hewldana kontrola biyolojîkî bi têkçûneke mezin bi dawî bû. Beqên qamîşan ne tenê di kontrolkirina kêzikên armanckirî de bi ser neketin, lê herwiha bi lez zêde bûn û li seranserê bakur û rojhilatê Awistralyayê belav bûn. Ji ber ku ew jehrî ne, ew bûne sedema mirina gelek cureyên xwecihî yên nêçîrvan (wek mar, margîse, û heta hin memikdaran) ku hewl didin wan bixwin. Heta niha jî, beqên qamîşan wekî yek ji cureyên dagirker ên herî zerardar li Awistralyayê tên dîtin û kontrolkirina wan pir dijwar e. Ev mînakek din e ji Awistralyayê ku destwerdaneke biyolojîkî ya kêm-plankirî encamên karesatbar û demdirêj daye.
• Nûtirya (Nutria) li DYA: Nûtirya (Myocastor coypus), ku cureyekî kojerê mezin ê nîv-avî ye û xwecihê Amerîkaya Başûr e, di destpêka sedsala 20an de ji bo bazirganiya kurkê anîn Dewletên Yekbûyî. Hin ji van ajalan reviyan an jî hatin berdan û populasyonên kovî ava kirin, nemaze li herêmên zozanî yên başûrê DYA, wek Louisiana. Nûtirya bi xwarina riwekên avî û kolandina kunan zirareke mezin didin zozan û bendavên avê. Hewldanên kontrolê yên bi rêya nêçîr, xefikdanîn û dayîna xelatan ji bo dûvikên nûtiriyan berdewam dikin, lê kontrolkirina wan dijwar e.
• Gur li Ewropa û Amerîkaya Bakur: Di dirêjahiya dîrokê de, gur (Canis lupus) li gelek deverên Ewropa û Amerîkaya Bakur wekî gefek li ser heywanên kedî (pez, dewar) û carinan jî li ser mirovan hatine dîtin. Ji ber vê yekê, kampanyayên berfireh ên bi piştgiriya dewletê û bi rêya sîstemên xelatdayînê (bounty systems) ji bo nêçîrkirin û tunekirina guran hatine meşandin. Ev hewldan bûne sedema kêmbûna tund a populasyonên guran û heta tunebûna wan li gelek herêmên berê yên jîngeha wan. Di van dehsalên dawî de, hewldan ji bo vegerandin û parastina guran li hin deveran dest pê kirine, lê ev yek jî bi nîqaş û berxwedana hin koman re rû bi rû dimîne.

Tabloya 2: Berawirdkirina Operasyonên Hilbijartî yên Kontrolkirina Jiyana Kovî li Cîhanê

Operasyon/Bûyer	Welat/Herêm	Salên Sereke	Cureyê Ajalê Armanc	Sedemên Destpêkê yên Kontrolê	Rêbazên Hatine Bikaranîn	Hejmara Texmînî ya Kuştî/Bandor li Populasyonê	Encamên Ekolojîk/Aborî/Civakî yên Sereke	Dersên Jêhatî/Xalên Mînahev bi Şerê Emûyan re
Şerê Mezin ê Emûyan	Awistralya (Rojavayê Awistralyayê)	1932	Emû (Dromaius novaehollandiae)	Zirara li ser zeviyên genim, fişara cotkaran	Operasyona leşkerî bi tivingên Lewis, hewldanên kemînê û şopandinê	Kêmtir ji 1,000 (îdîaya piştrastkirî ya Meredith 986, tevî 2,500 birîndarên paşê mirî)	Têkçûna leşkerî, tinazên medyayê, zirara aborî ya cotkaran berdewam kir heta ku rêbazên din hatin bikaranîn.	Kêm-nirxandina şiyanên ajalan, nepêkhatina taktîkên leşkerî, encamên nepêşbînîkirî, rola medyayê.
Pirsgirêka Kerguhan	Awistralya	Ji 1859an heta îro	Kerguhê Ewropî (Oryctolagus cuniculus)	Zirara ekolojîk û aborî ya mezin	Têlkirin, jehrkirin, hilweşandina hêlînan, nêçîr, kontrola biyolojîk (Myxomatosis, RHDV)	Bi sed milyonan hatine kuştin, lê populasyon hîn jî zêdeyî 150 milyon e	Erozyona axê, windabûna nebatên xwecihî, zirara aborî ya berdewam.	Zehmetiya kontrolkirina cureyên zû-zêdebûyî û adapteyî, encamên demdirêj ên anîna cureyên biyanî.
Kampanyaya Mezin a Çivîkan	Çîn	1958-1960 (kampanya li dijî çivîkan)	Çivîk (bi taybetî Passer montanus)	Baweriya ku çivîk tovên genim dixwin û zirarê didin çandiniyê	Seferberiya girseyî ya gel ji bo tirsandin, kuştin û hilweşandina hêlînan	Bi sed milyonan çivîk hatin kuştin	Zêdebûna kêzikan (nemaze kuliyan), Birçîbûna Mezin a Çînê (15-75 milyon mirî)	Encama karesatbar a destwerdana di ekosîstemê de bêyî têgihiştina ekolojîk, kêm-nirxandina rola cureyan.
Tunelezkirina Bîzonan	DYA (Deştên Mezin)	Sedsala 19an (bi taybetî 1860-1890)	Bîzonê Amerîkî (Bison bison)	Bazirganiya çerm û goşt, lawazkirina gelên xwecihî	Nêçîra bazirganî ya bêkontrol, bi piştgiriya neyekser a hikûmetê	Populasyon ji 30-60 milyonî daket çend sed kesan	Hema hema tunebûna cureyê, karesata civakî û çandî ji bo gelên xwecihî, guhertinên mezin ên ekolojîk.	Bandora wêranker a nêçîra bazirganî û polîtîkayên ku berjewendiyên aborî û siyasî li pêşiya parastina xwezayê digirin.
Tunelezkirina Kevokên Koçer	DYA/Kanada	Sedsala 19an – 1914	Kevoka Koçer (Ectopistes migratorius)	Nêçîra bazirganî ya ji bo goşt, hilweşandina jîngehê	Nêçîra girseyî û bêkontrol	Populasyon ji 3-5 milyarî daket sifirê (cure bi temamî hate tunekirin)	Windabûna cureyekî pir zêde, dersa li ser sînorên berxwedana xwezayê.	Cureyên pir zêde jî dikarin werin tunekirin, girîngiya rêveberiya domdar.
Belavbûna Beqên Qamîşan	Awistralya	Ji 1935an heta îro	Beqa Qamîşan (Rhinella marina)	Hewldana kontrola biyolojîk a kêzikên şekir	Anîna cureyekî biyanî	Populasyon bi lez zêde bû û belav bû (hejmar bi sed milyonan)	Jehrîbûna cureyên xwecihî, zirara ekolojîk a berfireh, kontrolkirina wan pir dijwar.	Rîskên mezin ên kontrola biyolojîkî ya kêm-plankirî, encamên nepêşbînîkirî yên anîna cureyên biyanî.

Berawirdkirina van mînakan şablonên hevpar ên têkçûn û pirsgirêkan di hewldanên kontrolkirina jiyana kovî de eşkere dike. Yek ji van şablonan kêm-nirxandina tevliheviya ekosîsteman û rola ku her cureyek di nav wan de dilîze ye. Wekî ku di Kampanyaya Çivîkan de bi awayekî karesatbar hate dîtin, tunekirina cureyekî ku wek “zerardar” tê dîtin dikare bibe sedema encamên nepêşbînîkirî û zincîreyî (cascading effects) yên ku ji pirsgirêka destpêkê pir mezintir in. Di Şerê Emûyan de, her çend encamên ekolojîk ne ewqas wêranker bûn jî, kêm-nirxandina şiyan û tevgera emûyan bû sedema têkçûna operasyonê. Şablonek din meyla ji bo çareseriyên “hêsan” ên teknolojîk an tund e (wek bikaranîna tivingên makîneyî li dijî emûyan, an jî seferberiya girseyî li dijî çivîkan) li şûna hewldana ji bo têgihiştineke kûr a ekolojîk û pêşxistina stratejiyên demdirêj û domdar. Mînaka anîna Beqên Qamîşan jî nîşan dide ku çawa çareseriyeke ku di destpêkê de “aqilane” xuya dike, dikare bibe pirsgirêkek hê mezintir. Van hemûyan nîşan didin ku Şerê Emûyan ne bûyereke îzolekirî û yekta ye, lê belê beşek e ji dîrokeke dirêjtir û berfirehtir a têkiliyên pirsgirêkdar ên mirovan bi jiyana kovî re, ku tê de çewtiyên plansaziyê û encamên neyînî pir caran dubare dibin.

Herwiha, berawirdkirina van mînakan rola guherbar a têgihîştina “zerardar” û “parastî” jî radixe ber çavan. Têgihîştina ka kîjan ajal “zerardar” e û heqê kontrolê an tunekirinê dike, ne tiştekî sabit e û bi dem, çarçoveya civakî, aborî û zanistî re diguhere. Emûyên ku di sala 1932an de li Awistralyayê wek zerardarên çandiniyê dihatin dîtin û bi artêşê dihatin nêçîrkirin, di sala 1999an de bi qanûnê hatin parastin û wek beşek ji mîrasa xwezayî ya welêt hatin nasîn. Bîzonên ku di sedsala 19an de hema hema bi temamî hatibûn tunekirin, paşê bûn mijara hewldanên mezin ên parastin û vejandinê. Ev guhertin nîşan didin ku polîtîkayên rêveberiya jiyana kovî ne statîk in û ji hêla nirxên civakî, têgihiştinên zanistî û berjewendiyên aborî yên guherbar ve tên şekildanîn. Ev yek pirseke girîng derdixe holê: Kî û li ser çi bingehekê biryarê dide ka kîjan cure “zerardar” e û kîjan heqê parastinê dike? Û gelo ev biryar her gav li ser bingeheke zanistî û ekolojîk a saxlem tên dayîn, an jî faktorên din ên siyasî û aborî roleke mezintir dilîzin?

10. Mîras û Dersên Şerê Emûyan

Tevî ku Şerê Mezin ê Emûyan wekî operasyoneke leşkerî ya têkçûyî û bûyereke henekî di dîrokê de cih girtiye, ew mîraseke girîng û çend dersên hêja li dû xwe hiştiye. Van dersan ne tenê ji bo rêveberiya jiyana kovî, lê herwiha ji bo têkiliyên di navbera artêş û civaka sivîl de, û ji bo têgihiştina rola medyayê û çanda populer di şekildana bîra dîrokî de jî girîng in.

Guhertin di Pratîkên Çandiniyê de: Têkçûna operasyona leşkerî ya di kontrolkirina emûyan de, cotkar neçar kirin ku li rêbazên din û dibe ku bibandortir ji bo parastina zeviyên xwe bigerin. Yek ji encamên demdirêj ên vê yekê, berfirehkirina bikaranîna têlên parastinê yên bihêztir û bilindtir li dora zeviyan bû. Ev têl, ku wekî “têlên dûrxistina emûyan” (emu exclusion fences) jî tên zanîn, di dawiyê de wekî yekane parastina daîmî û bibandor li dijî êrîşên emûyan derketin pêş. Lêbelê, bikaranîna van têlên berfireh jî bê nîqaş nebû. Hin parêzvanên xwezayê û ekologan îdîa kirin ku ev têl rê li ber şêwazên koçberiya xwezayî ya emûyan digirin, jîngehên wan perçe dikin, û dibe ku di demek dirêj de hebûna cureyê bixin xeterê.

Pêşxistina Sîstema Xelatdayînê (Bounty System): Piştî ku eşkere bû ku operasyona leşkerî di kêmkirina populasyona emûyan de bi ser neketiye, hikûmetê stratejiyeke nû pejirand. Wan dest bi peydakirina cebilxaneyê ji cotkaran re kir û sîstemeke xelatdayînê (bounty system) ji bo nêçîra emûyan saz kir. Di vê sîstemê de, ji bo her emûyek ku dihat kuştin û serê wê (an jî beşek din ê laşê wê wek delîl) dihat pêşkêşkirin, xelatek diravî dihat dayîn. Ev rêbaz di kuştina hejmareke mezin a emûyan de ji operasyona leşkerî pir “serkeftîtir” bû. Mînak, di sala 1934an de, tenê di nav şeş mehan de nêzîkî 57,034 xelat ji bo emûyên kuştî hatin dayîn. Ev hejmar ji ya ku artêşê di tevahiya operasyona xwe de kuştibû, pir zêdetir bû. Lêbelê, bandora demdirêj a sîstemên xelatdayînê li ser populasyonên ajalan û ekosîsteman jî mijara nîqaşên ekolojîk e.

Dersên ji bo Operasyonên Leşkerî di Karûbarên Sivîl de: Şerê Emûyan, tevî piçûkahiya xwe, hin dersên girîng ji bo bikaranîna hêzên leşkerî di çareserkirina pirsgirêkên sivîl an jî rêveberiya jiyana kovî de nîşan da. Bûyer bi awayekî eşkere girîngiya plansaziyeke baldar û hûrgilî, peydakirina amûr û perwerdehiya guncaw ji bo erkê, û têgihiştina sînorên hêza leşkerî di çareserkirina pirsgirêkên ku di bingeh de ne leşkerî ne, derxist pêş. Herwiha, girîngiya piştgiriya giştî û rola medyayê di şekildana têgihiştina operasyonên leşkerî û bandorkirina li ser biryarên siyasî jî careke din hate îspatkirin.

Bandora li ser Polîtîkayên Rêveberiya Jiyana Kovî û Parastina Cureyan: Şerê Emûyan û hewldanên din ên kontrolê yên li dû wê, di demek dirêj de bandor li ser nêrîn û polîtîkayên li hemberî emûyan û jiyana kovî ya Awistralyayê kir. Piştî bi dehsalan ji polîtîkayên kontrolê û carinan jî nêçîra bêrehm, têgihiştina li ser rola ekolojîk û nirxa xwezayî ya emûyan hêdî hêdî guherî. Di encamê de, di sala 1999an de, emûyên kovî yên Awistralyayê bi awayekî fermî di bin Qanûna Parastina Jîngehê û Parastina Cihêrengiya Biyolojîk a Awistralyayê (Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999) de hatin parastin. Ev guherîneke girîng û berbiçav bû ji statuya wan a “zerardar” (vermin) ku di sala 1922an de ji wan re hatibû dayîn, û nîşan dide ka çawa têgihiştinên civakî û zanistî dikarin bandorê li ser polîtîkayên parastina xwezayê bikin.

Cihê Şerê Emûyan di Bîra Dîrokî û Çandî ya Awistralyayê de: Tevî ku ji aliyê leşkerî ve bûyereke marjînal bû, Şerê Emûyan di bîra dîrokî û çandî ya Awistralyayê de cihekî taybet û mayînde girtiye. Ew bûye beşek ji nasnameya neteweyî, û pir caran hem bi henek û mîzah û hem jî bi hinek şanaziyeke îronîk tê bibîranîn. Ew wek sembola berxwedan û jîrbûna gelê Awistralyayê di rûbirûbûna bi dijwariyan re, û şiyana dîtina henekê heta di rewşên herî absurd û şermîn de jî tê dîtin. Çîroka Şerê Emûyan nifş bi nifş hatiye vegotin û di çanda populer de bi awayên cuda, wek pirtûk, fîlmên kurt, belgefîlm, stran, û nemaze memeyên înternetê, dijî û berdewam dike.

Dîroka piştî Şerê Emûyan, bi taybetî di warê polîtîkayên rêveberiya jiyana kovî de, pêşveçûneke balkêş nîşan dide. Ji hewldanên rasterast ên tunekirinê yên wekî operasyona leşkerî, ber bi stratejiyên parastin û hewldanên ji bo hevjiyanê ve guherînek çêbûye. Lêbelê, ev pêşveçûn ne yekalî û bê nakokî ye. Sîstema xelatdayînê ya ku piştî şer hate xurtkirin û ji bo demek dirêj berdewam kir, û herwiha bikaranîna berfireh a têlên dûrxistinê, nîşan didin ku tansiyona di navbera berjewendiyên mirovî (nemaze yên aborî) û parastina jiyana kovî û jîngehên wê de bi awayên cuda berdewam dike. Mînaka nîqaşên îroyîn ên li ser kontrolkirina populasyona kangurûyan li Awistralyayê jî vê rastiyê piştrast dike ku peydakirina hevsengiyekê di navbera hewcedariyên mirovan û parastina xwezayê de pêvajoyeke dijwar û berdewam e.

Mîrasa herî balkêş a Şerê Emûyan dibe ku di absurdîteya wê ya mayînde û kapasîteya wê ya ji bo teşwîqkirina xwe-rexnekirinê de veşartî be. Rastiya ku ev bûyer hîn jî piştî nêzîkî sed salî wekî çîrokeke henekî, îronîk û absurd tê bibîranîn û vegotin, dibe ku rê bide celebek xwe-rexnekirina neteweyî ya li ser têkçûnên berê û meyla mirovan (û hikûmetan) ji bo girtina biryarên nebaş an kêm-plankirî. Mîzah û îronî dikarin bibin amûrên xurt ji bo hînkirina dersên girîng li ser plansazî, rêveberî, û têkiliyên bi cîhana xwezayî re, bêyî ku bibin sedema şermek mezin an jî înkarkirina rastiyan. Lêbelê, di heman demê de xetera banalîzekirin û sivikkirina pirsgirêkên cidî yên rêveberiya jiyana kovî û destwerdanên mirovî di jîngehê de jî heye, heke tenê aliyê henekî yê bûyerê were derxistin pêş.

11. Encamname

Şerê Mezin ê Emûyan, ku di sala 1932an de li Rojavayê Awistralyayê qewimî, tevî ku di pîvana xwe de operasyoneke leşkerî ya biçûk bû, di dîroka têkiliyên mirov û xwezayê de wekî bûyereke sembolîk û dersderxistî cihê xwe girtiye. Sedemên bingehîn ên vê “şerî” di nav tevliheviya faktorên aborî yên dijwar ên Krîza Mezin, zextên civakî yên li ser cotkarên leşkerên kevn, û pirsgirêkên ekolojîk ên wekî koçberiya emûyan û zirara wan li ser çandiniyê de veşartî bûn. Hewldana hikûmetê ya ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê bi rêya destwerdaneke leşkerî, ji ber plansaziya xelet, kêm-nirxandina şiyan û berxwedana emûyan, û nepêkhatina taktîk û amûrên leşkerî, bi têkçûneke eşkere û heta radeyekê şermîn bi dawî bû. Medyaya wê demê roleke sereke di şekildana vegotina bûyerê de lîst, bi navkirina wê wek “Şerê Emûyan” û bi nîşandana wê wekî têkoşîneke hema hema epîk di navbera artêş û “leşkerên” emû yên jîr de, ku ev yek absurdîteya rewşê hê bêtir kûr kir.

Girîngiya Şerê Emûyan ji têkçûna operasyoneke herêmî wêdetir diçe. Ew wek mînakeke dîrokî ya berbiçav a pevçûna mirov-xwezayê, encamên nepêşbînîkirî yên destwerdanên kêm-plankirî di ekosîsteman de, û absurdîteya ku carinan di hewldanên mirovan ên ji bo kontrolkirina hêzên xwezayî de derdikeve holê, dimîne. Berawirdkirina wê bi mînakên din ên kontrolkirina jiyana kovî li cîhanê, wekî pirsgirêka kerguhan li Awistralyayê, Kampanyaya Mezin a Çivîkan li Çînê, û tunekirina bîzonan li Amerîkaya Bakur, şablonên hevpar ên çewtiyên plansaziyê, kêm-nirxandina tevliheviya ekolojîk, û encamên neyînî yên demdirêj eşkere dike. Van mînakan hemû nîşan didin ku Şerê Emûyan ne bûyereke îzolekirî ye, lê beşek e ji dîrokeke dirêjtir a têkiliyên pirsgirêkdar ên mirovan bi cîhana xwezayî re.

Şerê Emûyan û bûyerên mîna wê, pêwîstiya bi nêzîkatiyên rêveberiya jiyana kovî yên ku li ser têgihiştineke kûr a ekolojîk, plansaziyeke baldar û berfireh, û nirxandina hemû aliyên civakî, aborî, exlaqî û demdirêj ava bûne, bi awayekî xurt derdixe pêş. Ev bûyer hişyariyek e li dijî baweriya zêde ya bi çareseriyên teknolojîk ên hêsan û kêm-nirxandina tevlihevî, adaptebûn û berxwedana cîhana xwezayî. Ew nîşan dide ku hewldanên ji bo “serweriya” li ser xwezayê bêyî rêzgirtin ji qanûn û sînorên wê re, pir caran bi têkçûn û encamên nedilxwaz bi dawî dibin.

Di dawiyê de, Şerê Mezin ê Emûyan dikare wekî metelokek (metaphor) ji bo têkoşîna berfirehtir a mirovahiyê ya bi xwezayê re, serbilindiya mirovî (hubris), û encamên neçaverêkirî yên kiryarên me were dîtin. Ew dersa girîng a nefsbiçûkiyê û pêwîstiya rêzgirtina ji sînorên xwezayê re fêrî me dike. Di serdema ku pirsgirêkên jîngehê yên gerdûnî yên wekî guhertina avhewa û windabûna cihêrengiya biyolojîk di rojeva sereke ya mirovahiyê de ne, çîrokên hişyarker ên wekî Şerê Emûyan ji her demê girîngtir in. Ew girîngiya girtina biryarên agahdar, berpirsiyar û demdirêj di têkiliyên me yên bi cîhana xwezayî re radixin ber çavan, da ku em bikaribin ji çewtiyên dîrokî dersan werbigirin û ber bi pêşerojeke domdartir û lihevhatîtir bi xwezayê re gavan bavêjin.

Çavkanî

1. Emu War – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Emu_War 2. Emu War | History, Summary, & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/topic/Emu-War 3. The Great Emu War: History’s Overlooked And Most Hilarious Conflict – HistoryExpose, https://www.historyexpose.com/things/the-great-emu-war 4. The Emu War in Popular Culture – Australia’s Emu War: Conflict …, https://app.studyraid.com/en/read/9115/260556/the-emu-war-in-popular-culture 5. People who butcher the inherent comedy of the Australian Emu War because they’re too lazy to read a Wikipedia article bug the hell out of me and completely lack originality : r/PetPeeves – Reddit, https://www.reddit.com/r/PetPeeves/comments/1e7j1ux/people_who_butcher_the_inherent_comedy_of_the/ 6. The Great Emu War: How Flightless Birds Beat the Australian Army …, https://www.historyhit.com/the-great-emu-war/ 7. No, Australia never lost the ‘Great Emu War’ of 1932 | Sandboxx, https://www.sandboxx.us/news/no-australia-never-lost-the-great-emu-war-of-1932/ 8. The Great Emu War (Australia, 1932) (#3) – Let’s Learn About, https://learnaboutpod.com/ep-03/ 9. The Great Emu War: when the Australian Army was defeated by a flock of flightless birds, https://www.historyskills.com/classroom/year-10/emu-war/ 10. The Great Emu War: The Most Hilarious Battle In History in 2025 – Unread Why, https://unreadwhy.com/the-great-emu-war-the-most-hilarious-battle-history/ 11. The Great Emu War – Issuu, https://issuu.com/wellington_college/docs/bacon_lent_2023/s/23882858 12. The Great Emu War Of 1932 Is As Weird As It Sounds | IFLScience, https://www.iflscience.com/great-emu-war-1932-weird-sounds-41298 13. The Great Emu War: How Australia Lost a Battle Against Birds by Ajaya Neupane | Contra, https://contra.com/p/NZNQF7Os-the-great-emu-war-how-australia-lost-a-battle-against-birds 14. The Great Emu War of 1932 | Everything You Need to Know! – Nomads Hostel, https://nomadsworld.com/great-emu-war/ 15. http://www.thecollector.com, https://www.thecollector.com/great-emu-war/#:~:text=Background%20to%20the%20Great%20Emu%20War&text=Over%20the%20course%20of%20the,people%2C%20these%20were%20devastating%20losses. 16. The Great Emu War: When Australians Lost to Flightless Birds | TheCollector, https://www.thecollector.com/great-emu-war/ 17. Legacy in Australian History – Australia’s Emu War: Conflict, Impact …, https://app.studyraid.com/en/read/9115/260551/legacy-in-australian-history 18. In 1859, 24 rabbits ‘colonised’ a new continent—a biologist tells the story – Forbes Australia, https://www.forbes.com.au/news/experts/in-1859-24-rabbits-colonised-a-new-continent-a-biologist-tells-the-story/ 19. Rabbit plagues in Australia – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Rabbit_plagues_in_Australia 20. 09 Nov 1932 – The Emu War – Trove, https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/82880770 21. 19 Nov 1932 – “EMU WAR” DEFENDED. – Trove, https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/4509731 22. Human-Wildlife Conflict | Threats – WWF, https://www.worldwildlife.org/threats/human-wildlife-conflict 23. A bibliometric review of global research on the human-wildlife conflicts – Frontiers, https://www.frontiersin.org/journals/environmental-science/articles/10.3389/fenvs.2024.1517218/full 24. Six Lessons From the World’s Deadliest Environmental Disaster – The Revelator, https://therevelator.org/china-sparrow-campaign/ 25. The Four Pests Campaign: Objectives, Execution, Failure, And Consequences – WorldAtlas, https://www.worldatlas.com/articles/the-four-pests-campaign-objectives-execution-failure-and-consequences.html 26. Haunting Photos Of The Mass Extermination That Almost Wiped Out The American Bison, https://allthatsinteresting.com/american-bison-extinction-1800s 27. Full article: Piles of Bones – Taylor & Francis Online, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09528822.2022.2149010 28. The Immorality of Extinction | Wandering at Large, https://fitznaturalist.com/2025/05/20/the-immorality-of-extinction/ 29. Project Passenger Pigeon – Peggy Notebaert Nature Museum, https://naturemuseum.org/cas/project-passenger-pigeon 30. Cane toad management | Department of Biodiversity, Conservation and Attractions, https://www.dbca.wa.gov.au/management/threat-management/invasive-animals/cane-toad-management 31. Cane toads in Australia – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Cane_toads_in_Australia 32. Wolf hunting – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Wolf_hunting 33. Historical dynamics of a declining wolf population: Persecution vs. prey reduction, https://www.researchgate.net/publication/225769994_Historical_dynamics_of_a_declining_wolf_population_Persecution_vs_prey_reduction 34. History of Kangaroo Killing – Parliament of Australia, https://www.aph.gov.au/binaries/senate/committee/history/animalwelfare_ctte/kangaroos/04ch4.pdf 35. How Do Australians Feel About Commercial Killing Of Kangaroos? – Faunalytics, https://faunalytics.org/how-do-australians-feel-about-commercial-killing-of-kangaroos/