Codex Gigas (Încîla Şeytan): Lêkolîneke Akademîk a Berfireh

Beşa 1: Pêşgotin

1.1. Danasîna Giştî ya Codex Gigas

Codex Gigas, ku di nav gel de bêtir bi navê “Încîla Şeytan” tê nasîn, yek ji destnivîsên serdema navîn ên herî balkêş, mezin û enigmatîk e ku heta roja îro sax maye. Ev berhema bîrdarî, ku di destpêka sedsala 13-an de, di navbera salên texmînî 1204 û 1230an de, li herêma Bohemyayê, ku îro dikeve nav Komara Çek, hatiye afirandin, ne tenê bi mezinahiya xwe ya fizîkî lê herweha bi naveroka xwe ya cihêreng û efsaneyên pê re girêdayî jî navdar e. Navê “Codex Gigas”, ku ji latînî tê û wateya “Pirtûka Gewre” dide, bi awayekî rast pîvanên wê yên awarte îfade dike. Bilindahiya wê digihîje dora 89-92 cm, firehiya wê nêzîkî 49-50 cm ye, û stûriya wê jî bi qasî 22 cm ye. Ev pîvan wê dikin yek ji mezintirîn, heke ne ya herî mezin, destnivîsa serdema navîn a ku heta niha hatiye parastin. Lêbelê, navê wê yê herî populer, “Încîla Şeytan”, ji du sedemên sereke çavkanî digire: yek, portreyeke mezin û tirsnak a Şeytan ku rûpelek tije ya destnivîsê digire, û ya duyem, efsaneya navdar a li ser çêbûna wê, ku tê gotin keşîşekî ji bo ku ji cezayekî giran xilas bibe, bi alîkariya Şeytan di şevekê de ev pirtûka gewre nivîsandiye.

1.2. Girîngiya Destnivîsê di Çarçoveya Dîrokî û Çandî de

Girîngiya Codex Gigas ji mezinahî û efsaneyên wê wêdetir diçe. Ev destnivîs ji bo têgihiştina çand, bawerî, huner, û zanîna serdema navîn xwedî nirxeke bêhempa ye. Naveroka wê ya cihêreng, ku ji Încîlê bigire heta metnên dîrokî, tibî, efsûn û salnameyan, wê dike çavkaniyeke dewlemend ji bo lêkolînerên serdema navîn. Ew ne tenê wekî berhemeke olî, lê herweha wekî celebeke “pirtûkxaneya yek-cildî” ya serdema xwe jî dikare bê dîtin, ku hewl dide beşeke girîng a zanîna wê demê di nav xwe de bihewîne. Ji aliyê kodîkolojîk û paleografîk ve, Codex Gigas ji bo lêkolînên li ser teknîkên çêkirina pirtûkan, awayên nivîsandinê, û hunera xemilandina destnivîsan di sedsala 13-an de materyaleke girîng pêşkêş dike. Hebûna metnên wekî efsûn û formûlên sêrbaziyê di nav destnivîseke keşîşxaneyî de jî pirsên balkêş li ser têkiliya di navbera ola fermî û baweriyên gelêrî, an jî “zanîna qedexe” de, di serdema navîn de derdixe holê.

1.3. Armanc û Avaniya Gotarê

Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk û berfireh Codex Gigas ji xwendevanên kurdîaxêv re bide nasîn. Ji bo vê yekê, dê li ser taybetmendiyên fizîkî, koka dîrokî, naveroka cihêreng, û nirxa hunerî ya destnivîsê bi hûrgilî bê rawestîn. Herweha, efsaneyên pê re têkildar dê bên analîzkirin û di çarçoveya baweriyên serdema navîn de bên nirxandin. Di dawiyê de, Codex Gigas dê bi berhemên hevdem re bê berawirdkirin da ku cihê wê yê taybet di nav mîrasa çandî ya cîhanê de baştir bê fêmkirin. Daxwaza ji bo “gotareke akademîk a temamkirî” û pêdiviya bi “tablo, îstatîstîk” û “berawirdkirina bi mînakên din re” nîşan dide ku ev lêkolîn dê ji danasîneke rûkal wêdetir biçe. Ev yek hewce dike ku ne tenê agahiyên eşkere, lê herweha têkiliyên kûr û çarçoveya berfireh a destnivîsê jî bêne ronîkirin. Bikaranîna termînolojiya zanistî, referansên pêbawer, û nêzîkatiyeke rexneyî dê bingeha vê xebatê pêk bîne. Pêşkêşkirina daneyên konkret û pîvandî bi rêya tabloyan, û berawirdkirina Codex Gigas bi berhemên din ên serdema navîn re, dê alîkariyê bide ku ev destnivîs ne wekî objeyeke îzolekirî, lê di nav konteksta xwe ya dîrokî û çandî de bê nirxandin. Ji ber vê yekê, ev gotar dê hewl bide ku agahiyan bi awayekî analîtîk şîrove bike û girêdanên di navbera wan de eşkere bike.

Beşa 2: Taybetmendiyên Fizîkî û Kodîkolojîk ên Codex Gigas

2.1. Pîvan û Giranî

Codex Gigas bi awayekî berbiçav wekî destnivîsa serdema navîn a herî mezin a ku heta niha hatiye parastin tê qebûlkirin. Pîvanên wê yên niha, wekî ku ji hêla Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê ve hatiye tomarkirin, bi qasî 89 cm bilindî û 49 cm firehî ne. Tê texmînkirin ku pîvanên wê yên orîjînal hinekî mezintir bûne, nêzîkî 90 cm x 50 cm, lê ji ber ku di pêvajoya dîrokê de ji nû ve hatiye birrîn (re-trimming), bi qasî santîmetreyek ji her aliyekî kêm bûye. Çavkaniyên din pîvanên hinekî cuda didin, wek mînak 92 cm bilindî û 50 cm firehî. Stûriya destnivîsê jî bi qasî 22 cm (nêzîkî 8.7 înç) e. Giraniya Codex Gigas nêzîkî 75 kîlogram (yan 165 lîre) ye, ku hilgirtin û bikaranîna wê karekî zehmet dike û bi kêmanî du kesan hewce dike. Ev pîvanên fizîkî yên awarte faktorek girîng in ku di navdarbûna destnivîsê û çêbûna efsaneyên li dora wê de rol leyîstine.

2.2. Materyalên Çêkirinê

Pergamen: Codex Gigas ji 310 pelên pergamenê yên bi kalîteya bilind pêk tê. Bi eslê xwe, tê texmînkirin ku destnivîs 320 pel bûye, lê 10 pel (yan jî 12 pel li gorî hin çavkaniyan) di demeke nenas de û ji ber sedemeke nenas jê hatine derxistin an winda bûne. Materyalê sereke yê pelan çermê ajalan e, ku bi taybetî wekî vellum (pergameneke zirav û bi kalîte) tê binavkirin. Li ser cûreya çermê ajalan nîqaş hene; Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê û hin lêkolînerên din diyar dikin ku bi îhtimaleke mezin çermê golikan (calfskin) hatiye bikaranîn. Lêbelê, hin çavkaniyên din, nemaze yên kevntir an jî yên ku zêdetir xwe dispêrin efsaneyan, behsa bikaranîna çermê 160 keran dikin. Analîzên nûtir û nêrîna pisporan bêtir ber bi teoriya çermê golikan ve diçe, ku ev yek jî bi nirxa bilind a materyalê re hevaheng e. Rûbera giştî ya van pelên pergamenê digihîje 142.6 metrekareyî, ku ev yek jî mezinahiya projeyê radixe ber çavan. Mezinahî û materyalên giranbiha yên ku di çêkirina Codex Gigas de hatine bikaranîn – nêzîkî 160 çermên ajalan, ku bi îhtimaleke mezin çermê golikan bûne û ji çermê keran bihatir bûne – lêçûnek û hewldaneke mezin nîşan didin. Ev yek nîşan dide ku Codex Gigas ne projeyeke rojane bû, lê belê berhemeke bi prestîj bû ku yan ji hêla keşîşxaneyeke xwedî derfetên girîng ve, yan jî bi piştgiriyeke xurt a patronan hatiye çêkirin. Ev rastî bi agahiya ku Keşîşxaneya Podlažice, ku wekî xwediyê yekem ê naskirî yê destnivîsê tê zanîn, keşîşxaneyeke piçûk û feqîr bûye , dikeve dijberiyê. Ev dijberî pirsên girîng li ser çavkaniya rastîn a fînansmanê û armanca sereke ya çêkirina vê berhema bîrdarî derdixe holê. Dibe ku ev yek bi îdîaya ku Codex Gigas di wê demê de wekî yek ji “ecêbên cîhanê” dihat dîtin re têkildar be.

Murekeb: Ji bo nivîsandina متنê sereke yê Codex Gigas, murekebeke yekreng û hevgirtî hatiye bikaranîn. Li gorî analîzên destpêkê yên ku ji hêla paleograf Michael Gullick ve hatine kirin, tê gotin ku ev murekeb ji hêkên kêzikan (bi taybetî ji hêlînên kêzikên pelan) hatiye çêkirin. Ev yekrengiya murekebê yek ji delîlên sereke ye ku ji bo piştgirîkirina teoriya yek nivîskarî tê bikaranîn. Ji bo xemilandin û ronîkirina destnivîsê, rengên cihêreng hatine bikaranîn, di nav de sor, şîn, zer, kesk û zêr. Lêbelê, divê bê zanîn ku lêkolînên zanistî yên berfireh û nûjen ên li ser analîza kîmyewî ya pîgment û murekebên ku di Codex Gigas de hatine bikaranîn, bi teknîkên pêşketî yên wekî spektroskopiya Raman an analîza XRF (X-ray fluorescence), di çavkaniyên berdest de bi hêsanî peyda nabin an jî kêm in. Hebûna agahiyên wiha dikaribû ronahiyeke zêdetir bixista ser teknîkên çêkirinê, bazirganiya materyalan di serdema navîn de, û dibe ku heta der barê atolyeya (scriptorium) ku destnivîs lê hatiye çêkirin de jî. Ev valahî di lêkolînan de firsendekê ji bo xebatên pêşerojê yên li ser vê destnivîsa girîng pêşkêş dike.

2.3. Cildkirin

Codex Gigas di yek bergê de hatiye cildkirin. Cilda wê ya orîjînal ji texteyên darîn ên stûr pêk dihat, ku bi çermê spî (tawed skin) hatibûn sergirtin. Li ser van texteyan nexşên kor (blind stamps) hatine çêkirin, ku di nav wan de motîfa herî berbiçav tacek e. Tê gotin ku ev nexşên kor li tu cildeke din a serdema navîn nehatine dîtin, ku ev yek jî orîjînalîteya cildê nîşan dide.

Herdu texteyên cildê bi xemlên metalî yên zexm hatine xemilandin. Ev xeml ji çar perçeyên metalî yên li goşeyan (corner fittings) û yek perçeyek metalî ya li navendê (centre fitting) pêk tên. Xelmlên goşeyan her yek bi du fîgurên grîfonan (heywanên mîtolojîk) hatine xemilandin. Her yek ji van xemlan xwedî bişkokeke bilindkirî (boss) ye ku armanca wê ew bûye ku pirtûk dema girtî ye li ser wan radiweste û pelên wê ji erdê bilind bimînin. Li ser pişta cildê jî du xemlên metalî yên din hene ku xwedî beşekî bilindkirî û qul in. Tê texmînkirin ku ev qul ji bo wê yekê bûne ku Codex Gigas bi zincîrekê bi maseyekê an refikek pirtûkxaneyê ve bê girêdan, da ku ji dizînê bê parastin – pratîkek ku di serdema navîn de ji bo pirtûkên giranbiha gelemper bû.

Cilda ku îro li ser Codex Gigas tê dîtin ne ya orîjînal e, lê di sala 1819an de li Stockholmê ji hêla cildçêkerekî bi navê Samuel Sandman ve hatiye nûkirin. Ji bo materyal û keda vê cildkirinê 78 riksdaler (pereyê swêdî yê wê demê) hatiye xerckirin, ku ji bo berawirdkirinê, di heman demê de nirxê çêlekekê 45 riksdaler bû. Lêbelê, tê bawer kirin ku texteyên darîn ên ku di cilda nû de hatine bikaranîn, ji cilda orîjînal a sedsala 13-an mane.

2.4. Cihê Parastinê

Piştî rêwîtiyeke dîrokî ya dirêj, ku dê di beşeke din a vê gotarê de bi hûrgilî bê şîrovekirin, Codex Gigas îro li Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê (Kungliga biblioteket) li Stockholmê tê parastin. Ew di Odeya Xezîneyê (Treasury Room) ya pirtûkxaneyê de di nav vîtrîneke camî de tê pêşandan. Ji ber ku pirtûk ji ber ku bi salan bi bergê vekirî dihat pêşandan zirar dîtibû, niha bi bergê girtî tê nîşandan. Kesên ku bixwazin naveroka wê û portreya navdar a Şeytan bibînin, dikarin li ser ekraneke dîjîtal a li kêleka vîtrînê lê bigerin. Herwiha, tevahiya destnivîsê hatiye dîjîtalkirin û bi rêya Pirtûkxaneya Dîjîtal a Cîhanê (World Digital Library) ji bo lêkolîner û gelê meraqdar li seranserê cîhanê berdest e.

Tabloya 2.1: Berawirdkirina Taybetmendiyên Fizîkî yên Codex Gigas bi Încîlên Mezin ên Hemdem re

Navê Destnivîsê	Serdem/Dîrok	Cihê Çêkirinê	Materyalê Nivîsandinê (Pergamen/Cûreya Çerm)	Hejmara Pelan (Heyî)	Pîvan (Bilindî x Firehî cm)	Giranî (kg)	Hejmara Texmînkirî ya Çermên Ajalan	Çavkanî
Codex Gigas	Destpêka sedsala 13an (n. 1204-1230)	Bohemya (Komara Çek a îroyîn)	Pergamen (bi îhtimaleke mezin çermê golikan)	310 (bi eslê xwe 320)	~89 x 49 (bi eslê xwe ~90 x 50)	~75	~160
Încîla Winchester	n. 1160-1175 (yan 1150-1180)	Winchester, Îngilistan	Pergamen (çermê golikan)	468 (di 4 bergan de, niha 2)	~58 x 39	~22.7 (her berg texmînî)	Zêdetirî 250 golik
Încîla Lambeth	n. 1150-1170	Canterbury, Îngilistan	Pergamen	Cild I: 328, Cild II: kêm (bi eslê xwe du cild)	~52 x 35.5 (Cild I)	Nenas	Nenas
Încîla Bury St Edmunds	n. 1135-1138	Bury St Edmunds, Îngilistan	Pergamen (çermê golikan, hinek ji Îrlandayê)	357 (ji cildekî, cildê duyem winda ye)	~52.5 x 35	Nenas	~350 (ji bo tevahî)
Încîla Stavelot	1093-1097	Keşîşxaneya Stavelot (Belçîkaya îroyîn)	Pergamen	Cild I: 236, Cild II: 200	~57.5 x 38	Nenas	Nenas
Încîla Arnstein	n. 1172	Keşîşxaneya Arnstein, Almanya	Pergamen	Cild I: 242, Cild II: 209	~54.5 x 36	Nenas	Nenas

Ev tablo nîşan dide ku her çend Încîlên Mezin ên Romanesk bi giştî berhemên bîrdarî bûn jî, Codex Gigas ji aliyê pîvan û giraniyê ve ji gelek hevdemên xwe mezintir û girantir bû. Ev yek îstisnatiya wê di warê hewldana fizîkî û materyalî de radixe ber çavan.

Beşa 3: Koka Dîrokî, Nivîskar, û Çarçoveya Keşîşxaneyî

3.1. Cih û Dema Çêkirinê

Li gorî lêkolînên berdest, Codex Gigas li Keyaniya Bohemyayê, ku îro beşek ji Komara Çek pêk tîne, hatiye afirandin. Dema çêkirina wê bi awayekî nisbeten teqez di navbera salên 1204 û 1230an de tê texmînkirin. Ev dîrokkirin li ser bingeha çend delîlên navxweyî yên di destnivîsê de ye. Mînak, di salnameya Codex Gigas de navê pîrozê Bohemî Prokop (Procopius) derbas dibe, ku di sala 1204an de wek pîroz hatiye îlankirin; ev yek nîşan dide ku destnivîs nikare berî vê dîrokê hatibe nivîsandin. Herwiha, di nekrolojiya (lîsteya miriyan) destnivîsê de navê Metranê Pragê Andreas, ku di sala 1223an de wefat kiriye, wek kesê herî dawî yê naskirî yê dîrokî derbas dibe. Ji aliyê din ve, navê Qralê Bohemyayê Ottokar I, ku di sala 1230an de miriye, di nekrolojiyê de tune ye. Ev yek dide xuyakirin ku Codex Gigas bi îhtimaleke mezin di navbera salên 1224 û 1230an de hatiye temamkirin.

Xwediyê yekem ê naskirî yê Codex Gigas Keşîşxaneya Benedictine ya Podlažice bû, ku li nêzîkî bajarê Chrudimê li Bohemyayê ye. Nîşeyek li ser rûpela yekem a destnivîsê vê xwedaniyê piştrast dike. Lêbelê, piraniya lêkolîneran di wê baweriyê de ne ku Keşîşxaneya Podlažice ji ber piçûkahî û feqîriya xwe nikarîbû projeyeke ewqas mezin û biha fînanse bike û bi cih bîne. Ev yek pirsên girîng der barê koka rastîn a destnivîsê, patronên wê, û armanca çêkirina wê de derdixe holê. Dijberiya di navbera feqîriya Keşîşxaneya Podlažice û lêçûna mezin a Codex Gigas de pêşniyar dike ku çêkirina destnivîsê dibe ku ji hêla hêzeke derveyî ve hatibe fînansekirin an jî ew berhemeke yekane bû ku ji bo armanceke pir taybet (wekî diyariyek bi prestîj an jî ji bo bidestxistina navûdengê ji bo keşîşxaneyeke biçûk) hatiye çêkirin. Ev yek bi îdîaya ku Codex Gigas di wê demê de wekî yek ji “ecêbên cîhanê” dihat dîtin re hevaheng e.

3.2. Nîqaşa li ser Nivîskar: Hermanus Inclusus û Teoriya Yek Nivîskarî

Yek ji aliyên herî balkêş ên Codex Gigas hevgirtina awarte ya nivîsê di seranserê destnivîsê de ye. Nivîs ji destpêkê heta dawiyê bi heman şêwaz û karakterîstîkan e, û tu nîşanên guherînê ji ber pîrbûn, nexweşî, an guherîna rewşa derûnî ya nivîskar nîşan nade. Ev yekrengiya bêhempa bûye sedema teoriya xurt ku tevahiya pirtûkê ji hêla yek nivîskarekî (scribe) ve hatiye nivîsandin.

Paleografê navdar Michael Gullick, ku li Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê lêkolîn li ser destnivîsê kiriye, li ser bingeha analîza kalîgrafî û murekebê (ku tê gotin ji hêkên kêzikan hatiye çêkirin û di tevahiya pirtûkê de yek e) vê teoriyê piştguh dike. Di nekrolojiya destnivîsê de, di bin dîroka 10ê Mijdarê de, navê “Hermanus monachus inclusus” (Keşîş Hermanê Veşartî/Dûrketî) derbas dibe. Ev nav wekî nivîskarê gengaz ê Codex Gigas tê spekulekirin. Têgîna “inclusus” di serdema navîn de bi gelemperî ji bo kesên ku ji ber sedemên olî an jî wekî poşmaniyekê xwe di hucreyekê de îzole dikirin û jiyaneke tenêtiyê derbas dikirin dihat bikaranîn. Ev şîrove ji wateya ku di efsaneyê de tê gotin, ango “dîwarkirî” wekî cezayekî, cuda ye û dibe ku rastiya li pişt efsaneyê hinekî ronî bike.

Tê texmînkirin ku temamkirina xebateke ewqas mezin û berfireh ji hêla yek kesî ve dibe ku 20 heta 30 salan, an jî heta “kedeke jiyanî” (a lifetime’s work) ajotibe. Ev hewldana bêhempa û dirêj, ku ji hêla yek kesî ve bi asteke bilind a jêhatîbûn û sebrê hatiye meşandin, bi xwe re heyranî û di heman demê de jî pirsan tîne. Asta bilind a fedakarî û jêhatîbûna ku ji bo afirandina berhemeke wiha pêwîst e, ne tenê bingehek ji bo çêbûna efsaneya navdar a Şeytan peyda dike, lê di heman demê de girîngiya kedkariya takekesî û rola keşîşan di parastin û hilberîna zanînê de di serdema navîn de jî radixe ber çavan. Dibe ku ev awartebûna hewldanê bi xwe bûbe yek ji faktorên ku efsaneya çêbûna serxwezayî ya Codex Gigas geş kiriye.

3.3. Çarçoveya Keşîşxaneyî li Bohemyayê di Sedsala 13-an de

Ji bo ku em koka Codex Gigas baştir fêm bikin, divê em li rewşa giştî ya keşîşxaneyên Benedictine li Bohemyayê di sedsala 13-an de binêrin. Di vê serdemê de, keşîşxane ne tenê navendên olî bûn, lê di heman demê de navendên girîng ên çand, perwerdehî û hilberîna pirtûkan (scriptoria) jî bûn. Nivîsarên olî, wek Încîl û şîroveyên wê, bingeha pirtûkxaneyên keşîşxaneyan pêk dianîn. Lêbelê, li gel van, berhemên li ser dîrok, felsefe, zanistên xwezayî, û hetta tibê jî di hin pirtûkxaneyan de cih digirtin. Hilberîna pirtûkên destnivîs karekî bi zehmet û biha bû, ku hewceyî kedkarên pispor (nivîskar, xemilîner, cildçêker) û materyalên giranbiha (pergamen, murekebên rengîn, zêr) dikir.

Keşîşxaneya Podlažice, wekî ku hate gotin, keşîşxaneyeke piçûk û ne pir dewlemend bû. Ji ber vê yekê, çêkirina berhemeke ewqas bîrdarî wek Codex Gigas li cihekî wiha pirsan derdixe holê. Gelo armanc ew bû ku bi vê berhema awarte prestîja keşîşxaneyê bê bilindkirin? An jî gelo ew diyariyeke ji patronekî dewlemend bû? Mixabin, agahiyên berfireh li ser pirtûkxane û kapasîteya hilberîna pirtûkan a keşîşxaneyên Benedictine yên Bohemyayê yên sedsala 13-an, nemaze yên piçûk ên wekî Podlažice an jî yên mezintir ên wekî Břevnov, di çavkaniyên heyî de kêm in. Lêbelê, hebûna Codex Gigas bi serê xwe nîşan dide ku li Bohemyayê di wê serdemê de jêhatîbûn û kapasîteya ji bo afirandina berhemên destnivîs ên bi kalîteyeke bilind hebûye, her çend dibe ku ev yek ji bo keşîşxaneyên taybet an jî di bin şert û mercên taybet de bûbe.

Beşa 4: Naveroka Berfireh a Codex Gigas

Codex Gigas ne tenê ji ber mezinahî û efsaneya xwe, lê herweha ji ber naveroka xwe ya cihêreng û berfireh jî berhemeke awarte ye. Ew wekî celebeke “pirtûkxaneya yek-cildî” ya serdema navîn tê binavkirin, ku tê de gelek berhemên girîng ên wê demê hatine berhevkirin.

4.1. Încîla Vulgate

Beşa herî mezin a Codex Gigas, ku nêzîkî nîvê destnivîsê pêk tîne (pelên 1r-118r ji bo Peymana Kevin û pelên 253r-286r ji bo Peymana Nû), ji tevahiya Încîla Latînî ya Vulgate pêk tê. Vulgate wergera latînî ya Încîlê ye ku ji hêla St. Jerome ve di sedsala 4-an de hatiye amadekirin û di seranserê Serdema Navîn de li Rojava wekî teksta standard a Încîlê dihat bikaranîn.

Lêbelê, taybetmendiyeke girîng a beşa Încîlê ya di Codex Gigas de ew e ku pirtûkên Karên Şandiyan (Acts of the Apostles) û Peyxamê (Book of Revelation) ne ji guhertoya Vulgate, lê ji guhertoyeke kevntir a latînî, ku wekî Vetus Latina (Latîniya Kevin) tê nasîn, hatine girtin. Ev yek ji bo lêkolînerên rexneya tekstuel a Încîlê xwedî girîngiyeke taybet e, ji ber ku ew şahidiyekê ji bo hebûn û bikaranîna van guhertoyên kevn di sedsala 13-an de jî pêşkêş dike. Rêzkirina pirtûkên Peymana Kevin di Codex Gigas de wiha ye: Destpêk (beşek jê winda ye) heta Rût; Îşaya heta Daniyêl; Hoşea heta Malakî; Eyûb; Samûêl û Padîşah; Zebûr heta Strana Strana Silêman; Hikmeta Silêman; Hikmeta Îsa (Sîrak); Ezra; Tobît; Jûdît; Ester; û pirtûkên Makabiyan. Mixabin, destpêka Pirtûka Destpêkê (Genesis) ji destnivîsê winda bûye.

4.2. Berhemên Flavius Josephus

Piştî Peymana Kevin, du berhemên girîng ên dîroknasê cihû yê sedsala 1-ê, Flavius Josephus, di Codex Gigas de cih digirin (pelên 118v-200v): Antiquitates Judaicae (Dîroka Kevnar a Cihûyan) û De bello Judaico (Şerê Cihûyan). Antiquitates Judaicae dîroka gelê cihû ji afirandinê heta destpêka şerê li dijî Romayê vedibêje, û De bello Judaico bi hûrgilî behsa serhildana cihûyan a li dijî Împeratoriya Romayê di salên 66-73 PZ de dike. Hebûna van her du berheman di destnivîseke xiristiyanî ya serdema navîn de nîşan dide ku Josephus wekî çavkaniyeke girîng ji bo têgihiştina paşxaneya dîrokî ya Încîlê û destpêka xiristiyantiyê dihat dîtin. Rûpela yekem a Antiquitates Judaicae (f. 118v), ku behsa çîroka afirandinê ya di Pirtûka Destpêkê de dike, di qeraxê de bi du wêneyên biçûk ên ku Ezman û Erdê temsîl dikin hatiye xemilandin. Herweha portreyek ku tê texmînkirin ya Josephus e jî di destpêka vê beşê de heye.

4.3. Etymologiae ya Isidore yê Seville

Berhema din a girîng a ku di Codex Gigas de cih digire (pelên 201r-239v) Etymologiae ye, ensîklopediya navdar a Isidore yê Seville, metranekî sedsala 7-an. Ev berhem, ku ji 20 pirtûkan pêk tê, hewleke berfireh bû ji bo berhevkirin û rêkxistina hemû zanîna ku di wê demê de hebû, ji gramer û retorîkê bigire heta tib, hiqûq, kozmolojî, û zoolojiyê. Etymologiae di seranserê Serdema Navîn de wekî yek ji çavkaniyên sereke yên zanînê dihat bikaranîn û bandoreke mezin li ser perwerde û çanda Ewropî kir. Hebûna wê di Codex Gigas de meyla ansîklopedîk a destnivîsê û armanca wê ya ji bo peydakirina zanîneke berfireh ji xwendevanên xwe re nîşan dide.

4.4. Metnên Tibî (Ars medicinae)

Beşeke girîng a Codex Gigas (pelên 240r-252v) ji bo metnên tibî hatiye veqetandin. Ev beş bi giştî wekî Ars medicinae (Hunerê Tibê) tê nasîn, ku navê komeke standart a ji nivîsarên tibî bû ku di serdema navîn de ji bo hînkirina tibê li zanîngeh û dibistanên keşîşxaneyan dihat bikaranîn. Ev beş tê de wergerên latînî yên berhemên bijîjkên yewnanî yên navdar ên wekî Hîpokrates û Galen, û herweha berhemên bijîjkên serdema navîn ên wekî Theophilus Protospatharius û Philaretus dihewîne. Naveroka van metnan ji danasîna tibê wekî zanistekê bigire heta rêbazên teşhîskirin û dermankirina nexweşiyan diguhere. Yek ji nivîsarên bingehîn ên di nav Ars medicinae de Aforîzmayên Hîpokrates e, ku bi hevoka navdar “Jiyan kurt e, huner dirêj e, derfet firinde ye, ceribandin xapînok e, û darizandin dijwar e” dest pê dike. Hebûna van metnên tibî di Codex Gigas de girîngiya zanîna tibî di jiyana keşîşxaneyî ya serdema navîn de û rola keşîşxaneyan di parastin û ragihandina vê zanînê de radixe ber çavan. Ev yek nîşan dide ku armanca Codex Gigas ne tenê parastina metnên olî bû, lê belê ew wekî çavkaniyeke zanistî ya pratîkî jî dihat dîtin.

4.5. Chronica Boemorum ya Cosmasê Pragê

Berhema dawî ya dirêj a ne-încîlî ya di Codex Gigas de (pelên 294r-304v) Chronica Boemorum (Kronîka Bohemyayê) ye, ku ji hêla Cosmasê Pragê ve di destpêka sedsala 12-an de (nêzîkî 1125) hatiye nivîsandin. Ev kronîk yekemîn berhema berfireh e ku li ser dîroka Bohemyayê (welatê Çek ê îroyîn) hatiye nivîsandin û ji ber vê yekê ji bo dîroknivîsiya Çek xwedî nirxeke bingehîn e. Tevî ku bi gelemperî ev kronîk zêdetirî dused rûpelan digire, di Codex Gigas de tenê di 11 pelan de cih bûye, ku ev yek jî şiyana nivîskarê Codex Gigas a ji bo bikaranîna cih bi awayekî bikêrhatî nîşan dide. Hebûna vê kronîkê di destnivîsê de girêdana wê bi herêma Bohemyayê re xurtir dike û nîşan dide ku armancek jî parastina dîroka herêmî bûye.

4.6. Metnên Kurt: Efsûn, Formûlên Sêrbaziyê, Poşmanî, Salname, Nekrolojî

Ji bilî van berhemên dirêj, Codex Gigas gelek metnên kurt û cihêreng jî dihewîne ku ronahiyê dixin ser aliyên cuda yên jiyana olî û çandî ya serdema navîn.

• Îtirafa Gunehan û Poşmanî: Berî portreyên Şeytan û Orşelîma Ezmanî, pênc rûpel (pelên 286v-288v) ji bo modeleke îtirafa gunehan hatine veqetandin. Di vê beşê de, keşîşek gunehên xwe yên curbecur îtiraf dike û bi duayekê ji bo lêborîn û rehmê bi dawî tîne. Lîsteyên dirêj ên gunehan di serdema navîn a destpêkê de gelemper bûn û armanca wan ew bû ku qelsiya mirovan nîşan bidin û wan ji kirina karên xerab bitirsînin.
• Efsûn û Formûlên Sêrbaziyê: Rûpelên ku yekser li dû portreya Şeytan tên (pelên 290v-291v) sê efsûn (spells) û du formûlên sêrbaziyê (magic formulas) dihewînin. Armanca efsûnan ew e ku nexweşiyên ji nişka ve û tayê derman bikin, dema ku formûlên sêrbaziyê rave dikin ka meriv çawa dikare bi rêûresmên cihêreng dizan bigire. Hebûna van metnan, ku hin jê ji çavkaniyên cihûyan jî tên nasîn , di destnivîseke xiristiyanî ya keşîşxaneyî de pir balkêş e. Dibe ku ew li wir hatibin danîn da ku li hemberî bandora Şeytan bisekinin, an jî dibe ku ew nîşana eleqeya bi pratîkên sêrbaziyê re di nav keşîşan de bin. Ev yek têgihiştina me ya li ser sînorên di navbera ola fermî û “zanîna qedexe” de di serdema navîn de tevlihevtir dike. Divê bê zanîn ku di serdema navîn de, sêrbazî ne her tim wekî tiştekî bi tevahî neyînî dihat dîtin; hin formên wê, nemaze yên ku ji bo dermankirin an parastinê bûn, dikaribûn di nav civakên xiristiyan de jî bên qebûlkirin an tehemûl kirin, heya ku ew bi awayekî eşkere li dijî hînkirinên dêrê nebûna. Hebûna van efsûnan di Codex Gigas de, ku berhemeke keşîşxaneyî ye, nîşan dide ku keşîşxane ne tenê navendên parastina teolojiya ortodoks bûn, lê di heman demê de dikaribûn bibin cihê berhevkirin û lêkolîna cûrbecûr zanînê, tevî yên ku li ser sînorê ortodoksiyê bûn.
• Salname û Nekrolojî: Beşa dawî ya girîng a metnên kurt (pelên 305r-312v) salnameyeke berfireh e ku tê de rojên pîrozkirina pîrozan û rojên bîranîna mirina kesên girîng ên ji Bohemyayê, hem ji nav dêrê û hem jî ji derveyî wê, hatine tomarkirin. Salname bi awayekî cuda ji salnameyên nûjen dîrokan hesab dike, li ser bingeha sê rojên sereke yên her mehê. Di vê beşê de 1539 navnîşên mirinê (obituaries) hene, ku tenê beşek biçûk ji wan (2.5%) heta niha hatine nasîn. Herweha, lîsteya birayên Keşîşxaneya Podlažice jî di nav vê beşê de cih digire.
• Alfabe û Nîşeyên Din: Li ser rûpela yekem a destnivîsê (f. 1v) du alfabeyên Îbranî hene. Herweha, pelên pêvekirî yên ku alfabeyên Kîrîlî ya Kevin û Glagolîtîk dihewînin jî hatine zêdekirin. Di seranserê destnivîsê de nêzîkî pêncî nîşeyên cuda hene ku di salên cuda de ji hêla kesên cihê ve hatine zêdekirin, wek mînak nîşeyek ji sala 1527an ku behsa serdana Împerator Ferdinand I li Keşîşxaneya Broumov dike, ku Codex Gigas wê demê lê dihat parastin.

4.7. Rûpelên Winda û Spekulasyon

Wekî ku berê hate gotin, Codex Gigas bi eslê xwe 320 pel bû, lê îro tenê 310 pel mane. Ev tê wê wateyê ku 10 pel (ango 20 rûpel) ji destnivîsê hatine derxistin an winda bûne. Sedem û dema windabûna van pelan bi teqezî nayê zanîn û ev yek bûye sedema gelek spekulasyonan.

Yek ji teoriyên herî belav ew e ku pelên windabûyî Regula Benedicti (Rêbaza St. Benedict) dihewandin. Regula Benedicti rêbernameyeke bingehîn bû ji bo jiyana keşîşxaneyî ya Benedictine, ku di sedsala 6-an de ji hêla St. Benedict ve hatibû nivîsandin. Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê jî vê teoriyê piştguh dike û dibêje ku nîşeyek di destnivîsê de ku behsa deynkirina Codex Gigas ji hêla Keşîşxaneya Podlažice ve ji Keşîşxaneya Cistercian a Sedlec re dike, herweha destnîşan dike ku Regula Benedicti di pirtûkê de hatiye nivîsandin. Ji ber ku ev rêbaz niha di destnivîsê de tune ye, tê texmînkirin ku ew di nav pelên windabûyî de bûye. Dibe ku ev pel ji bo kopîkirinê hatibin derxistin û paşê nehatibin vegerandin, an jî ji ber sedemeke din hatibin rakirin.

Lêbelê, spekulasyonên din ên fantastîktir jî hene. Hin kes bawer dikin ku pelên windabûyî metnên sêrbazî yên hê bihêztir, “Duaya Şeytan”, an jî agahiyên apokalîptîk ên ku bi qestî hatine rakirin da ku pêşî li felaketekê bigirin, dihewandin. Helbet, ji bo van îdîayan tu delîlên zanistî tune ne û ew bêtir beşek ji folklora ku li dora “Încîla Şeytan” pêşketiye ne. Windabûna van pelan sira li dora Codex Gigas kûrtir dike û wê ji bo xeyal û spekulasyonan hê bêtir vekirî dihêle.

Tabloya 4.1: Lîsteya Berfireh a Naveroka Codex Gigas

Beş	Naverok	Hejmara Rûpelan/Pelan (texmînî)	Ziman	Çavkanî
Metnên Sereke
Încîla Vulgate	Peymana Kevin (ji bilî Destpêkê ku winda ye) û Peymana Nû (Karên Şandiyan û Peyxam ji guhertoyeke berî Vulgateyê ne)	f. 1r-118r (Peymana Kevin), f. 253r-286r (Peymana Nû)	Latînî
Flavius Josephus	Antiquitates Judaicae (Dîroka Kevnar a Cihûyan)	f. 118v-178r	Latînî
Flavius Josephus	De bello Judaico (Şerê Cihûyan)	f. 178v-200v	Latînî
Isidore yê Seville	Etymologiae (Ensîklopedî)	f. 201r-239v	Latînî
Metnên Tibî	Ars medicinae (Hunerê Tibê) – komek ji nivîsarên tibî, di nav de Hîpokrates, Theophilus û yên din	f. 240r-252v	Latînî
Cosmasê Pragê	Chronica Boemorum (Kronîka Bohemyayê)	f. 294r-304v	Latînî
Metnên Kurt û Zêdekirî
Îtirafa Gunehan	Modeleke îtirafê ji bo keşîşekî	f. 286v-288v (5 rûpel)	Latînî
Portreya Şeytan	Teswîreke rûpelekî tije ya Şeytan	f. 290r	–
Orşelîma Ezmanî	Teswîreke rûpelekî tije ya Orşelîma Ezmanî	f. 289v	–
Efsûn û Formûlên Sêrbaziyê	Sê efsûn û du formûlên sêrbaziyê (ji bo nexweşiyan û dîtina dizan)	f. 290v-291v (piştî portreya Şeytan)	Latînî
Salname û Nekrolojî	Salnameya bi cejnên pîrozan û rojên mirina kesên ji Bohemyayê, bi 1539 navnîşên mirinê	f. 305r-312v	Latînî
Lîsteya Birayên Keşîşxaneya Podlažice	Navên keşîşên keşîşxaneyê	Di nav salname û nekrolojiyê de (f. 305r-312v)	Latînî
Alfabe	Alfebeyên Îbranî, Yewnanî, Latînî, Glagolîtîk û Kîrîlî ya Kevin	f. 1v (û pelên pêvekirî)	–
Destpêka Introits ji bo Cejnan	Beşek ji merasîmên olî	Di nav salnameyê de (f. 305r-312v)	Latînî
Qeydên Herêmî yên Din	Nîşeyên cihêreng ên li ser bûyer û kesan	Di nav salnameyê de (f. 305r-312v)	Latînî
Rûpelên Winda	Bi îhtimaleke mezin Regula Benedicti (Rêbaza St. Benedict)	Bi eslê xwe 10 pel (20 rûpel)	Latînî

Beşa 5: Hunera Destnivîsê: Xemilandin û Îkonografî

Codex Gigas ne tenê ji ber naveroka xwe ya berfireh, lê herweha ji ber xemilandina xwe ya hunerî jî berhemeke girîng e. Tevî ku ew bi qasî hin Încîlên mezin ên hevdem ên wekî Încîla Winchester an Încîla Lambeth bi mînyaturên fîguratîf ên berfireh ne xemilandî ye, dîsa jî xwedî hêmanên xemilandinê yên balkêş e.

5.1. Şêwaza Giştî ya Xemilandinê (Herfên Destpêkê, Marjîn)

Xemilandina sereke ya Codex Gigas di herfên destpêkê (initials) yên mezin û xemilandî de xuya dike. Li destpêka piraniya pirtûkên Încîlê û Kronîka Cosmas, herfên destpêkê yên pir-rengîn hene ku carinan piraniya rûpelê digirin. Ji van, 57 herfên destpêkê yên bi vî rengî yên xemilandî sax mane. Şeş ji van herfan tevahiya bilindahiya rûpelê digirin û bi fîgurên çûkan û ajalan hatine xemilandin; du ji wan di Peymana Kevin de û çar jî di Peymana Nû de ne (bi taybetî li destpêka Mizgîniyan). Tenê herfên destpêkê yên Mizgîniyên Metta û Marqos zêr dihewînin.

Ji bilî van herfên mezin ên pir-rengîn, cureyên din ên herfên xemilandî jî hene. Nêzîkî 20 herfên destpêkê yên bi tîpên şîn û xemlên bi şêweya pelên mêwê (vine decorations) yên sor hene. Herweha, herfên destpêkê yên “erebesk” jî hene ku du-rengî ne, bi tîpên şîn û xemlên pelî yên sor. Ev cure herf li destpêka her pirtûkê di ensîklopediya Isidore de û li serê her rûpelê salname û nekrolojiyê de têne dîtin. Di nav pirtûkan de, tîpên mezin ên sereke (major capitals) pir hatine mezinkirin, bi qasî bilindahiya pênc-şeş rêzên nivîsê, bi murekeba sor hatine nivîsandin û di qeraxan de hatine danîn. Beşên kêmtir girîng bi tîpên hinekî mezinkirî di nav nivîsê de û bi murekeba zer li dora formên tîpan hatine ronîkirin.

5.2. Portreya Şeytan: Analîza Îkonografîk û Sembolîk

Bêguman, hêmana herî navdar û nîqaşkirî ya xemilandina Codex Gigas portreya Şeytan e ku li ser pelê 290r rûpelek tije digire. Ev teswîr, ku bi qasî 50 cm bilind e, di hunera serdema navîn de ji ber çend sedeman awarte ye.

Taybetmendiyên fizîkî (mezinahî, reng, pozîsyon): Şeytan bi awayekî pêşiyê (frontal), di pozîsyoneke çovkdayî de, bi destên xwe yên ber bi jor ve rakirî, di nav dîmenekî çol û vala de, ku bi du bircên bilind hatiye çarçovekirin, tê teswîrkirin. Rengê serê wî keskê tarî ye, û porê wî wekî kulmeke ji porê gêj û qewartî xuya dike. Çavên wî yên piçûk û sor vekirî ne, û guhên wî yên bi serikên sor mezin in. Devê wî yê vekirî diranên wî yên piçûk û spî nîşan dide.

Sembolîzma kincê hermelîn, zimanê ducarî, çar tilî/pêçî: Şeytan tenê kincekî biçûk ê ji çermê hermelînê li dora navtenga xwe girêdaye. Hermelîn bi gelemperî bi qraliyetê re têkildar e, û bikaranîna wê li vir bi îhtimaleke mezin ji bo tekezkirina pozîsyona Şeytan wekî “Mîrê Tarihiyê” ye. Du zimanên dirêj û sor ji goşeyên devê wî derdikevin. Zimanê ducarî (forked tongue) bi gelemperî bi maran û bi mirovên derewîn û xapînok re têkildar e, û di îkonografiya xiristiyanî de yek ji formên ku ji Şeytan re tê veqetandin e. Yek ji taybetmendiyên herî ecêb ên vê portreyê ew e ku Şeytan tenê bi çar tiliyên destan û çar pêçiyên piyan hatiye teswîrkirin. Wateya sembolîk a vê taybetmendiyê bi teqezî nehatiye destnîşankirin, lê dibe ku ew nîşana nekamilbûn an jî xwezaya wî ya dij-mirovî be. Di hunera serdema navîn de, hejmarên ne-normal ên tiliyan carinan ji bo nîşankirina موجوداتên serxwezayî an şeytanî dihatin bikaranîn, lê ji bo vê yekê delîlên berfirehtir hewce ne. Kêmbûna yek tilî/pêçî dikare wekî dûrketina ji kamilbûna Xwedayî (ku bi gelemperî bi hejmara pênc ve girêdayî ye, wek pênc birînên Mesîh) were şîrovekirin.

Berawirdkirina bi teswîrên şeytan ên serdema navîn re: Tevî ku teswîrên Şeytan di hunera serdema navîn de ne kêm bûn, portreya di Codex Gigas de ji ber çend aliyan taybet e. Ya yekem, ew teswîreke rûpelekî tije ye ku tenê Şeytan nîşan dide, ku ev yek pir kêm e. Bi gelemperî, Şeytan di çarçoveya dîmenên Dojeha Dawî (Last Judgment) de, an jî di ceribandina pîrozan de dihat teswîrkirin. Mezinahiya teswîrê (nêzîkî 50 cm) û pozîsyona wê ya serdest li ser rûpelê jî wê bi hêz û tirsnak dike. Rengê kesk ê serê Şeytan û dûmana sor a ku ji pozê wî derdikeve (li gorî hin danasînan) jî taybetmendiyên ku dikarin di hin teswîrên din de bên dîtin lê li vir bi awayekî berbiçav hatine bikaranîn.

5.3. Teswîra Orşelîma Ezmanî

Li hemberî rûpela ku portreya Şeytan lê ye, rûpeleke din a tije (f. 289v) ji bo teswîra Orşelîma Ezmanî (Heavenly Jerusalem) hatiye veqetandin. Ev pozîsyona dualî bi qestî hatiye hilbijartin da ku cûdahiya di navbera sembola hêvî û xilasiyê (Orşelîma Ezmanî) û sembola tarîtî û xerabiyê (Şeytan) de tekez bike. Orşelîma Ezmanî wekî bajarekî bi gelek avahî û bircan, li pişt dîwarên sor hatiye teswîrkirin, û bi du bircên mezin ên mîna yên di portreya Şeytan de hatiye sînordarkirin. Berevajî vê, dojeh, wekî ku ji hêla dîmenê çol û vala yê Şeytan ve tê temsîl kirin, ji bilî hukumdarê xwe yê hêzdar vala ye. Armanca van her du rûpelan ew bû ku feydeyên jiyaneke baş û dezavantajên jiyaneke xerab nîşan bidin. Ev yek bi naveroka metnên ku li dora van teswîran hatine bicîhkirin re jî hevaheng e: berî Orşelîma Ezmanî îtirafa gunehan heye, û piştî portreya Şeytan efsûnên ji bo derxistina ruhên xerab hene.

5.4. Wêneyên Din (Portreya Josephus, Ezman û Erd)

Ji bilî du teswîrên rûpelên tije, sê wêneyên din ên marjînal di Codex Gigas de hene, ku hemû jî di beşa Antiquitates Judaicae ya Flavius Josephus de cih digirin.

• Wêneyê yekem portreyek e ku tê texmînkirin ya nivîskar Josephus bi xwe ye. Ev portre li kêleka pêşgotina berhema wî hatiye danîn. Ev yekane portreya kesekî ye ku di tevahiya Codex Gigas de xuya dike.
• Du wêneyên din du xelek in ku yekser li destpêka nivîsara Josephus, ku çîroka afirandinê vedibêje, hatine danîn. Ev xelek Ezman û Erdê temsîl dikin. Xeleka jorîn, ku Ezman temsîl dike, şîn e û tê de roj, hîv û hin stêrk hene. Xeleka jêrîn, ku Erdê temsîl dike, kesk e û wekî gerstêrkeke ku bi tevahî ji deryayê pêk tê û tu bejahî lê tune ye, hatiye teswîrkirin. Ev her sê wêneyên marjînal yekane wêneyên di Codex Gigas de ne ku rasterast bi nivîsara ku pê re ne ve girêdayî ne.

Hebûna van wêneyan, tevî ku ne pir in, nîşan dide ku armanca xemilandina Codex Gigas ne tenê estetîk bûye, lê di heman demê de ji bo xurtkirina peyamên olî û dîrokî yên di nav nivîsaran de jî bûye.

Beşa 6: Efsaneya Codex Gigas: Çêbûna bi Alîkariya Şeytan

Yek ji sedemên sereke yên navdarbûna Codex Gigas efsaneya awarte ya li ser çêbûna wê ye. Ev efsane, ku bi sedsalan e tê vegotin, bûye sedem ku pirtûk wekî “Încîla Şeytan” bê binavkirin û bi sir û tirseke taybet bê dorpêçkirin.

6.1. Vegotina Efsaneyê û Guhertoyên Wê

Efsaneya herî belav a li ser Codex Gigas dibêje ku ew ji hêla keşîşekî Benedictine yê Keşîşxaneya Podlažice ve hatiye nivîsandin ku ji ber şikandina sondên xwe yên keşîşiyê bi cezayê dîwarkirina sax (immurement) hatibû mehkûmkirin. Ji bo ku ji vê cezayê giran xilas bibe, keşîş soz dide ku di şevekê de pirtûkeke ewqas mezin û berfireh biafirîne ku tê de hemû zanîna mirovahiyê hebe û herheyî rûmeta keşîşxaneyê bilind bike.

Gava ku keşîş dibîne ku ew nikare vî karê nemimkûn bi serê xwe biqedîne û wextê wî ber bi dawîbûnê ve diçe (nêzîkî nîvê şevê), ew di bêhêvîtiyê de duayek taybet dike, ne ji Xwedê re, lê ji Lucifer (Şeytan) re. Ew giyanê xwe di berdêla alîkariya Şeytan ji bo temamkirina pirtûkê pêşkêş dike. Şeytan peymanê qebûl dike û bi şertê ku portreya wî di pirtûkê de bê çêkirin, di şevekê de pirtûkê temam dike. Keşîş jî ji bo spasdariya xwe, portreya Şeytan di nav pirtûkê de çêdike.

Hin guhertoyên efsaneyê hûrgiliyên cuda lê zêde dikin. Mînak, di hin vegotinan de, Meryema Pîroz di dawiyê de destwerdanê dike û giyanê keşîş xilas dike. Di guhertoyên din de, ji keşîş re salek dem tê dayîn da ku karê xwe biqedîne, lê dîsa jî ew têrê nake û neçar dimîne ku serî li Şeytan bide. An jî tê gotin ku keşîş diviyabû piştî temamkirina pirtûkê ji birçîbûnê bimira, û wî bi qasî 30 salan li ser pirtûkê xebitî.

6.2. Analîza Efsaneyê: Koka Dîrokî û Çandî

Efsaneya Codex Gigas, her çend fantastîk be jî, di çarçoveya bawerî û çanda serdema navîn de xwedî wateyên kûr e.

• Têkiliya bi mezinahî û hewldana çêkirinê re: Mezinahiya awarte ya Codex Gigas û hewldana bîrdarî ya ku ji bo çêkirina wê pêwîst bûye (wek ku di Beşa 3.2 de hate nîqaşkirin, dibe ku 20-30 sal ji hêla yek kesî ve), bi serê xwe bes bûn ku heyranî û spekulasyonan biafirînin. Ji bo hişê serdema navîn, ku bi pîvanên mirovî yên asayî dihesibî, afirandina berhemeke ewqas mezin di demek kurt de (wek ku efsane îdîa dike) tenê bi destwerdaneke serxwezayî mimkûn bû. Ji ber vê yekê, efsaneya alîkariya Şeytan dikare wekî hewlek ji bo ravekirina tiştekî ku ji têgihiştina asayî wêdetir bûye were dîtin.
• Têkiliya bi portreya Şeytan re: Hebûna portreyeke mezin û berbiçav a Şeytan di nav pirtûkeke ku wekî din piranî ji metnên olî yên xiristiyanî pêk tê, bêguman faktorek sereke bûye di çêbûn û belavbûna efsaneyê de. Ev portre, ku di hunera serdema navîn de ji ber mezinahî û tenêbûna fîgurê Şeytan awarte ye, bi hêsanî dikaribû wekî “mohra” Şeytan li ser pirtûkê were şîrovekirin û çîroka peymana bi wî re xurtir bike.
• Çarçoveya baweriyên serdema navîn li ser şeytan û peymanan: Têgeha peymana bi Şeytan re (deal with the Devil) motîfeke naskirî ye di folklor û wêjeya Ewropî de, nemaze di serdema navîn û piştî wê de. Çîrokên li ser kesên ku giyanê xwe ji bo zanîn, hêz, an dewlemendiyê difirotin Şeytan gelemper bûn. Efsaneya Codex Gigas bi awayekî bêkêmasî di nav vê çarçoveya çandî de cih digire û tirsa ji hêza Şeytan û di heman demê de jî xwesteka ji bo bidestxistina zanîn û jêhatîbûnên awarte îfade dike.

6.3. Rastiya li Pişt Efsaneyê: Nêrînên Akademîk

Piraniya lêkolînerên nûjen efsaneya çêbûna Codex Gigas di şevekê de bi alîkariya Şeytan wekî çîrokeke folklorîk û bêbinaşe dihesibînin. Delîlên kodîkolojîk û paleografîk, wek yekrengiya nivîsê û texmîna dema dirêj a çêkirinê, bi tevahî li dijî îdîaya çêbûna di şevekê de derdikevin.

Wekî ku berê hate gotin, navê “Hermanus inclusus” di destnivîsê de û şîroveya rast a têgîna “inclusus” wekî “kesê ku xwe îzole kiriye” li şûna “dîwarkirî” , bingeha efsaneyê ya li ser keşîşê mehkûmkirî lawaz dike. Dibe ku Herman bi rastî keşîşek bû ku ji bo temamkirina vê xebata bîrdarî jiyaneke tenêtiyê hilbijartibû.

Lêkolîner di wê baweriyê de ne ku efsane dibe ku ji ber tevliheviya çend faktoran derketibe holê: mezinahiya awarte ya pirtûkê, hewldana dirêj a ji bo çêkirina wê, hebûna portreya Şeytan, û dibe ku şaşfêmkirina navê “Hermanus inclusus”. Herweha, di serdema navîn de, her tiştê ku awarte û ji têgihiştina asayî wêdetir bû, bi hêsanî dikaribû bi hêzên serxwezayî, çi Xwedayî çi şeytanî, were girêdan.

Beşa 7: Codex Gigas û Têgeha “Zanîna Qedexe”

Codex Gigas ne tenê ji ber efsaneya Şeytan, lê herweha ji ber naveroka xwe ya ku hin metnên bi sêrbazî û efsûnan ve girêdayî dihewîne jî, bi têgeha “zanîna qedexe” re têkildar dibe. Ev yek pirsên balkêş li ser helwesta keşîşxaneyên serdema navîn li hemberî cûreyên cuda yên zanînê derdixe holê.

7.1. Hebûna Metnên Sêrbazî û Efsûnan di Keşîşxaneyan de

Hebûna sê efsûn û du formûlên sêrbaziyê di Codex Gigas de (pelên 290v-291v), ku yekser li dû portreya Şeytan hatine nivîsandin, di destpêkê de dibe ku ecêb xuya bike, nemaze dema ku em li ber çavan digirin ku ev berhemeke keşîşxaneyî ye. Lêbelê, divê ev yek di çarçoveya berfirehtir a sêrbaziya hînbûyî (learned magic) û pirtûkxaneyên keşîşxaneyan ên serdema navîn de bê nirxandin.

Di serdema navîn de, sînorên di navbera ol, zanist û sêrbaziyê de ne ewqas zelal bûn ku îro ne. Keşîşxane navendên sereke yên parastin û kopîkirina zanînê bûn, û ev zanîn ne tenê bi teolojî û metnên olî re sînordar bû. Gelek keşîşxane xwedî pirtûkxaneyên berfireh bûn ku tê de berhemên li ser astronomî, astrologî, alkîmya, û hetta metnên ku bi sêrbaziyê ve girêdayî bûn jî hebûn. Sêrbaziya hînbûyî, ku bi gelemperî ji hêla kesên xwendî û keşîşan ve dihat pratîzekirin, xwe dispargirt pirtûkên sêrbaziyê (grimoires) û bi gelemperî bi bangkirina li hêzên serxwezayî (çi ferîşte çi cin) ve girêdayî bû.

Dêrê bi giştî li dijî sêrbaziya ku wekî şeytanî an pûtperestî dihat dîtin derdiket, lê helwesta wê li hemberî hin pratîkên ku armanca wan baş bû (wekî dermankirin an parastin) an jî yên ku wekî beşek ji “zanistên xwezayî” yên wê demê dihatin dîtin, dikaribû biguhere. Hebûna efsûnên ji bo dermankirina nexweşiyan an girtina dizan di Codex Gigas de dibe ku nîşan bide ku ev cure pratîk heta radeyekê di nav keşîşxaneyan de dihatin tehemûl kirin an jî wekî beşek ji zanîna pratîkî dihatin dîtin. Dibe ku nivîskarê Codex Gigas ev metnan wekî beşek ji berhevkirina “hemû zanîna mirovahiyê” (wek ku efsane îdîa dike) an jî ji bo armancên lêkolînî û akademîk tomar kiribe.

7.2. Codex Gigas wekî Depoyek Zanînê ya Berfireh

Ji bilî metnên sêrbaziyê, naveroka giştî ya Codex Gigas wê dike depoyeke zanînê ya berfireh û bi rastî jî xwedî karaktereke ansîklopedîk e. Berhevkirina Încîlê bi tevahî, berhemên dîrokî yên Josephus, ensîklopediya Isidore, metnên tibî yên standart, û kronîka herêmî ya Bohemyayê di yek cildeke bîrdarî de, hewleke awarte bû ji bo afirandina “pirtûkxaneyeke yek-cildî” ku dikaribû ji bo keşîşên keşîşxaneyê wekî çavkaniyeke sereke ya zanînê xizmet bike.

Di sedsala 13-an de, pirtûkxaneyên keşîşxaneyan bi gelemperî ji gelek cildên cuda pêk dihatin. Încîl bi xwe jî pir caran di çend cildan de dihat dîtin. Afirandina “pandect”ekê (Încîleke yek-cildî ya temam) bi serê xwe karekî mezin bû, lê Codex Gigas ji vê jî wêdetir diçe û gelek berhemên girîng ên ne-încîlî jî di nav xwe de dihewîne. Ev yek wê ji piraniya Încîlên mezin ên hevdem cuda dike, ku bi gelemperî tenê metnên încîlî û dibe ku hin pêşgotin an şîroveyên kurt dihewandin. Ji ber vê yekê, Codex Gigas ne tenê wekî Încîleke mezin, lê belê wekî hewleke ji bo afirandina “summa” ango berhevokeke giştî ya zanîna wê demê dikare bê dîtin. Ev meyla ansîklopedîk dibe ku nîşana armanceke taybet a keşîşxaneya ku ew lê hatiye çêkirin, an jî ya patronê wê be, ku dixwest xwedî berhemeke awarte û berfireh be.

7.3. Têkiliya di navbera Zanîn, Hêz û Kontrolê de di Serdema Navîn de

Di serdema navîn de, zanîn bi hêz û otorîteyê re rasterast girêdayî bû. Dêr û keşîşxane wekî parêzvan û ragihînerên sereke yên zanînê dihatin dîtin, û kontrola li ser nivîsaran û şîrovekirina wan çavkaniyeke girîng a hêzê bû. Afirandina berhemeke ewqas mezin û berfireh wek Codex Gigas, ku tê de ne tenê metnên olî lê herweha zanîna laîk (secular) a wekî dîrok, tib û ensîklopedî jî hebû, dikare wekî îfadeyeke vê hêzê û otorîteyê bê dîtin.

Hebûna metnên ku wekî “qedexe” an jî li ser sînorê ortodoksiyê dihatin dîtin, wekî efsûn û formûlên sêrbaziyê, di heman demê de pirsên li ser kontrola zanînê jî derdixe holê. Gelo armanc ew bû ku ev cure zanîn jî di bin kontrola dêrê de bê girtin û şîrovekirin? An jî gelo ew nîşana eleqeyeke veşartî ya bi van mijaran re bû? Bersiva van pirsan ne hêsan e, lê Codex Gigas wekî şahidiyeke bêdeng a têkiliyên tevlihev ên di navbera zanîn, hêz, û baweriyê de di serdema navîn de radiweste.

Beşa 8: Berawirdkirina Codex Gigas bi Destnivîsên Mezin ên Din ên Serdema Navîn re

Ji bo ku em cihê taybet ê Codex Gigas di nav berhemên hevdem de baştir fêm bikin, girîng e ku em wê bi destnivîsên mezin ên din ên serdema navîn re, nemaze Încîlên Mezin ên Romanesk û destnivîsên ansîklopedîk, bidin ber hev.

8.1. Încîlên Mezin ên Romanesk (mînak, Încîla Winchester, Încîla Lambeth)

Di serdema Romanesk de (bi taybetî sedsalên 11-an û 12-an) û destpêka serdema Gotîk (sedsala 13-an), çêkirina Încîlên mezin û bi xemlên dewlemend (wekî “Giant Bibles” an “Atlantic Bibles” jî tên nasîn) di nav keşîşxaneyên Ewropî de gelemper bû. Armanca van Încîlan bi gelemperî ew bû ku di merasîmên olî de bên bikaranîn, li ser altaran bên pêşandan, an jî di refektoriyûmên keşîşxaneyan de bên xwendin. Ew herweha sembola prestîj û dewlemendiya keşîşxaneya ku ew çêdikirin jî bûn.

• Berawirdkirina pîvan, materyal, xemilandin: Wekî ku di Tabloya 2.1 de jî tê dîtin, Codex Gigas ji aliyê pîvan û giraniyê ve ji piraniya Încîlên Mezin ên Romanesk ên navdar ên wekî Încîla Winchester (n. 58 x 39 cm) , Încîla Lambeth (n. 52 x 35.5 cm) , û Încîla Bury St Edmunds (n. 52.5 x 35 cm) mezintir e. Tevî ku hemû jî ji pergamenê hatine çêkirin û bi awayekî dewlemend hatine xemilandin, mezinahiya awarte ya Codex Gigas wê dike berhemeke yekane. Ji aliyê xemilandinê ve, Încîlên Mezin ên Romanesk bi gelemperî bi mînyaturên rûpelên tije û herfên destpêkê yên fîguratîf ên pir berfireh hatine xemilandin. Codex Gigas, ji bilî portreyên Şeytan û Orşelîma Ezmanî û çend wêneyên marjînal, kêmtir mînyaturên fîguratîf dihewîne û xemilandina wê bêtir li ser herfên destpêkê yên mezin û xemlên nebatî û geometrîk disekine.
• Berawirdkirina naverokê (hebûna metnên ne-încîlî): Cûdahiya herî mezin a di navbera Codex Gigas û piraniya Încîlên Mezin ên Romanesk de di naveroka wan a ne-încîlî de ye. Încîlên Mezin ên Romanesk bi gelemperî tenê tevahiya Încîlê (Peymana Kevin û Nû) û dibe ku hin pêşgotinên standart (wekî yên St. Jerome) an jî lîsteyên beşan (capitula) dihewandin. Kêm caran berhemên dîrokî, ensîklopedîk, an tibî yên berfireh di nav van Încîlan de cih digirtin. Lêbelê, Codex Gigas, wekî ku di Beşa 4 de hate dîtin, ji bilî Încîlê, berhemên girîng ên Josephus, Isidore, Cosmas, û herweha komeke metnên tibî û metnên kurt ên wekî efsûn û salnameyan dihewîne. Ev yek Codex Gigas dike berhemeke pir-alî û ansîklopedîk ku ji fonksiyona Încîleke standart wêdetir diçe. Tevî ku hin Încîlên Mezin ên wekî Încîla Stavelot an Încîla Arnstein dibe ku hin metnên pêvek ên kurt an jî şîroveyan dihewînin, berfirehî û cihêrengiya metnên ne-încîlî yên di Codex Gigas de awarte ye.

8.2. Destnivîsên Ansîklopedîk ên Din

Di serdema navîn de, ji bilî Încîlan, destnivîsên ku armanca wan berhevkirina zanînê bi awayekî ansîklopedîk bû jî dihatin çêkirin. Berhema Etymologiae ya Isidore yê Seville, ku di Codex Gigas de jî heye, yek ji mînakên herî girîng ên vê cureyê ye. Herweha, berhemên wekî Speculum Maius ya Vincentê Beauvais (ku hinekî piştî Codex Gigas hatiye nivîsandin) jî hewl didan ku zanîna serdemê bi awayekî sîstematîk berhev bikin. Lêbelê, piraniya van berhemên ansîklopedîk bi gelemperî di gelek cildan de dihatin pêşkêşkirin û ne wekî Codex Gigas di yek cildeke bîrdarî de bûn. Ji ber vê yekê, Codex Gigas ji ber ku hem Încîlê hem jî gelek berhemên ansîklopedîk û zanistî yên din di yek cildê de berhev dike, xwedî karaktereke yekane ye.

8.3. Cihê Taybet ê Codex Gigas di Nav Berhemên Hemdem de

Li ser bingeha van berawirdkirinan, diyar dibe ku Codex Gigas di nav destnivîsên mezin ên sedsala 13-an de xwedî cihekî taybet û yekane ye. Ew ne tenê Încîleke mezin e, lê di heman demê de berhevokeke zanînê ya berfireh e ku armanc dike ku bibe çavkaniyeke sereke ji bo keşîşxaneya ku lê hatiye çêkirin an jî ji bo patronê wê. Mezinahiya wê ya fizîkî, hewldana bîrdarî ya ji bo çêkirina wê, û naveroka wê ya cihêreng wê ji piraniya berhemên hevdem cuda dike. Tevî ku Încîlên Mezin ên Romanesk jî berhemên bi prestîj û biha bûn, Codex Gigas ji ber meyla xwe ya ansîklopedîk û hebûna metnên cihêreng ên wekî dîrok, tib, û hetta efsûnan, ji wan cihê dibe. Ev yek wê dike ne tenê berhemeke hunerî û olî, lê herweha şahidiyeke girîng a li ser têgihiştina zanînê û awayên parastin û ragihandina wê di serdema navîn de.

Beşa 9: Dîroka Destnivîsê Piştî Çêkirinê Heta Îro

Dîroka Codex Gigas piştî çêkirina wê bi qasî efsaneya koka wê balkêş û bi bûyer e. Destnivîs di seranserê sedsalan de gelek caran cih guhertiye û bûye şahidê bûyerên dîrokî yên girîng.

9.1. Guhertinên Xwedaniyê (Podlažice, Sedlec, Břevnov, Rudolf II)

Wekî ku berê hate gotin, xwediyê yekem ê naskirî yê Codex Gigas Keşîşxaneya Benedictine ya Podlažice bû. Lêbelê, di sala 1295an de, ji ber zehmetiyên aborî, keşîşên Podlažice neçar dimînin ku destnivîsê wekî barimte (pawn) bidin Keşîşxaneya Cistercian a li Sedlecê, ku ew jî li Bohemyayê bû. Di heman salê de, destnivîs ji hêla keşîşxaneyeke din a Benedictine, Keşîşxaneya Břevnov a li nêzîkî Pragê, ve tê kirîn. Codex Gigas heta dawiya sedsala 16-an li keşîşxaneyên cuda yên Bohemyayê dimîne, di nav de Keşîşxaneya Broumov ji sala 1477an heta 1593an.

Di sala 1594an de, Împeratorê Romaya Pîroz Rudolf II, ku bi eleqeya xwe ya ji bo huner, zanist û tiştên nadir û okult dihat nasîn, Codex Gigas “deyn dike” û wê dibe Qesra Pragê da ku li koleksiyona xwe ya berfireh zêde bike. Tê gotin ku portreya Şeytan bi taybetî eleqeya Rudolf II kişandiye ji ber meyla wî ya ji bo okultîzmê. Împerator bi îhtimaleke mezin tu niyeta wî nebûye ku destnivîsê vegerîne.

9.2. Rêwîtiya ber bi Swêdê ve (Xanima Şer a Siyê Salî)

Codex Gigas heta sala 1648an li Pragê dimîne. Di vê salê de, di dawiya Şerê Siyê Salî de, artêşa Swêdê Pragê dagir dike û gelek xezîneyên hunerî û çandî, di nav de Codex Gigas, wekî xenîmeta şer (war booty) desteser dike û dibe Stockholmê. Destnivîs dikeve nav koleksiyona Qralîçe Christina ya Swêdê, ku bi hewesa xwe ya ji bo berhevkirina pirtûk û destnivîsên giranbiha dihat nasîn, û li pirtûkxaneya Qesra Stockholmê tê bicîhkirin.

9.3. Bûyerên Girîng (Şewata Qesra Tre Kronor)

Yek ji bûyerên herî dramatîk di dîroka Codex Gigas de şewata Qesra Qraliyetê ya Tre Kronor a li Stockholmê di 7ê Gulana 1697an de ye. Di vê şewatê de beşeke mezin a pirtûkxaneya qraliyetê dişewite; ji 24,500 pirtûk û 1,400 destnivîsan, tenê 6,000 pirtûk û 300 destnivîs tên xilaskirin. Codex Gigas bi awayekî mûcîzeyî ji şewatê tê filitandin, dema ku kesek wê ji pencereyê davêje derve. Tê gotin ku pirtûk li ser kesekî ku li jêrê sekinîbû ketiye û ew birîndar kiriye, her çend rastiya vê hûrgiliyê cihê gumanê ye. Lêbelê, tiştekî teqez e ku cilda pirtûkê di vê bûyerê de zirareke mezin dîtiye.

9.4. Parastin û Lêkolînên Nûjen (Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê)

Piştî şewatê, Codex Gigas di sala 1768an de tevî Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê derbasî Qesra Qraliyetê ya nû ya Stockholmê dibe. Di sala 1878an de, destnivîs bi awayekî merasîmî (tê gotin ku rêveberê pirtûkxaneyê Gustaf Klemming li pêşiya xizmetkarekî ku pirtûkê li ser xizekekê dikişand meşiyaye) tê veguhestin avahiya nû ya Pirtûkxaneya Neteweyî ya li Humlegårdenê, ku heta roja îro lê tê parastin.

Di serdema nûjen de, Codex Gigas bûye mijara gelek lêkolînên akademîk û eleqeyeke mezin ji raya giştî dîtiye. Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swêdê ji bo parastin û lêkolîna wê hewldanên girîng dike. Destnivîs di bin şert û mercên taybet ên klîmayê de tê parastin da ku ji zirara zêdetir bê dûrxistin. Teknîkên dîjîtalkirinê yên pêşketî hatine bikaranîn da ku wêneyên bi rezolusyona bilind ên her rûpelê destnivîsê bên kişandin û ew ji bo lêkolîner û gelê meraqdar li seranserê cîhanê bi rêya înternetê berdest bin. Ev yek ne tenê gihîştina destnivîsê hêsantir dike, lê di heman demê de ji bo parastina wê ya demdirêj jî girîng e, ji ber ku hewcedariya bi destwerdana fizîkî ya li ser destnivîsa nazik kêm dike. Lêkolînên li ser materyalên wê (pergamen, murekeb, pîgment), naveroka wê, û dîroka wê berdewam dikin, û Pirtûkxaneya Neteweyî carinan bi saziyên din ên navneteweyî re ji bo van lêkolînan hevkariyê dike. Di navbera salên 2007 û 2008an de, Codex Gigas ji bo pêşangehekê bi deyn hate şandin Pragê, ku ev yek jî eleqeyeke mezin kişand.

Beşa 10: Bandora Çandî û Mîrasa Codex Gigas

Codex Gigas, bi dîroka xwe ya dirêj, mezinahiya xwe ya awarte, naveroka xwe ya cihêreng û efsaneyên pê re girêdayî, bandoreke kûr li ser çand û xeyala mirovan hiştiye û heta roja îro jî wekî mîraseke girîng a serdema navîn tê dîtin.

10.1. Codex Gigas di Çanda Populer de (Wêje, Fîlm, hwd.)

Ji ber sifatên xwe yên enigmatîk û tirsnak, Codex Gigas gelek caran di çanda populer de bûye mijara eleqeyê. Efsaneya “Încîla Şeytan” û portreya wî ya di pirtûkê de, xeyala nivîskar, senarîst û hunermendan geş kiriye.

• Wêje: Çîroka peymana bi Şeytan re, ku bi Codex Gigas ve girêdayî ye, motîfeke kevnar e ku di gelek berhemên wêjeyî de hatiye bikaranîn. Her çend dibe ku referansên rasterast ji Codex Gigas re di wêjeya klasîk de kêm bin jî, atmosfera sira

Çavkanî

1. Codex Gigas or the Devil’s Bible – Patrimonio Ediciones, https://patrimonioediciones.com/portfolio-item/codex-gigas/?lang=en 2. History of the Codex Gigas – Kungliga biblioteket – Sveriges …, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas/history-of-the-codex-gigas.html 3. Codex Gigas – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Codex_Gigas 4. Appearance of the Codex Gigas – Kungliga biblioteket, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas/appearance-of-the-codex-gigas.html 5. The Codex Gigas: Secrets of the Devil’s Bible – Discovery UK, https://www.discoveryuk.com/mysteries/the-codex-gigas-secrets-of-the-devils-bible/ 6. The Codex Gigas – Kungliga biblioteket – Sveriges nationalbibliotek …, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas.html 7. What is the Codex Gigas? | GotQuestions.org, https://www.gotquestions.org/Codex-Gigas.html 8. The Codex Gigas: 10 Terrifying Secrets Of The Devil’s Bible Revealed! – MemoryCherish, https://memorycherish.com/codex-gigas-devils-bible-medieval-manuscripts/ 9. Codex Gigas: Know About The Famous Book With Its Massive Size, Satanic History And Survival Journey – NDTV, https://www.ndtv.com/feature/codex-gigas-know-about-the-famous-book-with-its-massive-size-satanic-history-and-survival-journey-7391864 10. Codex Gigas Online Lesen – densem.edu, https://densem.edu/fetch.php/book-search/468755/CodexGigasOnlineLesen.pdf 11. Codex Gigas Translated In English – Pay Commission, https://paycommission.gov.ie/fetch.php/024363/CodexGigasTranslatedInEnglish.pdf 12. paleographic methods – FasterCapital, https://fastercapital.com/term/paleographic-methods.html 13. Magic and scribblings – The Codex Gigas – Kungliga biblioteket, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas/content-of-the-codex-gigas/magic-and-scribblings.html 14. discovery.ucl.ac.uk, https://discovery.ucl.ac.uk/1541259/1/Page.OIHM.book.chapter2.pdf 15. Codex Gigas – AP Manuscripts, https://www.apmanuscripts.com/special-collection/codex-gigas 16. The Unusual Tale of The Codex Gigas AKA The Devil’s Bible – Reddit, https://www.reddit.com/r/nonmurdermysteries/comments/enrg8y/the_unusual_tale_of_the_codex_gigas_aka_the/ 17. How many pages were in handwritten medieval Bibles? – Quora, https://www.quora.com/How-many-pages-were-in-handwritten-medieval-Bibles 18. Codex Gigas, the Devil’s Bible – Erica Jurus, Author, Dark Urban Fantasy, https://ericajurus.ca/2023/10/24/codex-gigas-the-devils-bible/ 19. Sacrificial Lambs: Livestock, Book Costs, and the Premodern Parchment Trade, https://sarahemilybond.com/2016/04/04/sacrificial-lambs-livestock-book-costs-and-the-premodern-parchment-trade/ 20. Codex Gigas (The Devil’s Bible) on Air – Evangelical Textual Criticism, http://evangelicaltextualcriticism.blogspot.com/2008/12/codex-gigas-devils-bible-on-air.html 21. Codex Gigas “The Devil’s Bible” – Mulberry, Mummies & Marshes – WordPress.com, https://mulberrymummiesmarshes2017.wordpress.com/2017/11/09/codex-gigas-the-devils-bible/ 22. The mystery behind ‘the Devil’s Bible’: Europe’s largest surviving manuscript, https://www.catholic.org/news/international/europe/story.php?id=60389 23. Ornamentation in the Codex Gigas – Kungliga biblioteket – Sveriges …, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas/appearance-of-the-codex-gigas/ornamentation-in-the-codex-gigas.html 24. osf.io, https://osf.io/mepkc/?action=download 25. A spectroscopic study of inks from a rare Old Slavic manuscript: Liturgical Collection of chronicles, scriptures, etc. – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/292143009_A_spectroscopic_study_of_inks_from_a_rare_Old_Slavic_manuscript_Liturgical_Collection_of_chronicles_scriptures_etc 26. Lo Inexplicado Codex Gigas 4 – densem.edu, https://densem.edu/default.aspx/scholarship/469780/Lo_Inexplicado_Codex_Gigas_4.pdf 27. Medieval manuscripts blog: Sacred texts – British Library blogs, https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/sacred-texts-1/ 28. An unknown scribe – Kungliga biblioteket – Sveriges …, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas/history-of-the-codex-gigas/an-unknown-scribe.html 29. The Codex Gigas – the Devil’s Bible – Old Historical Medieval Illuminated Mystery Myths Monastery Manuscript – Digital Instant Download – Etsy, https://www.etsy.com/au/listing/1314077725/the-codex-gigas-the-devils-bible-old 30. Herman and his codex | Lost Manuscripts, https://lostmanuscripts.com/2016/05/25/herman-and-his-codex/ 31. Chapter 4. The Middle Ages in the West and East: Monasteries, courts, manuscripts, publishing – History of the Book, https://hob.gseis.ucla.edu/HoBCoursebook_Ch_4.html 32. 08_Monastery Libraries – Universitätsbibliothek Leipzig, https://www.ub.uni-leipzig.de/en/about-us/exhibitions/permanent-exhibition/monastery-libraries 33. History of publishing – Medieval, Manuscripts, Scriptoria | Britannica, https://www.britannica.com/topic/publishing/The-medieval-book 34. Masterpieces of the J. Paul Getty Museum: Illuminated Manuscripts, https://www.getty.edu/publications/resources/virtuallibrary/0892364467.pdf 35. Published titles – National Library of the Czech Republic, https://www.en.nkp.cz/about-us/about-nl/published-titles/prave-vyslo-cele 36. The Slavic Letters of St. Jerome: The History of the Legend and Its Legacy, or, How the Translator of the Vulgate Became an Apostle of the Slavs 9781501757921 – DOKUMEN.PUB, https://dokumen.pub/the-slavic-letters-of-st-jerome-the-history-of-the-legend-and-its-legacy-or-how-the-translator-of-the-vulgate-became-an-apostle-of-the-slavs-9781501757921.html 37. Bible, 11: Vulgate – Brill – Reference Works, https://referenceworks.brill.com/display/entries/EECO/COM-036538.xml 38. The Codex Gigas (“The Devil’s Bible”) is the largest existing medieval manuscript in the world … and available to view online at the National Library of Sweden – Reddit, https://www.reddit.com/r/history/comments/49yka2/the_codex_gigas_the_devils_bible_is_the_largest/ 39. Devil’s Bible. | Library of Congress, https://www.loc.gov/item/2021667604 40. History and medicine – Kungliga biblioteket, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas/content-of-the-codex-gigas/history-and-medicine.html 41. THE DEVIL’S BIBLE: Meet The Codex Gigas, the Largest Extant Medieval Illuminated Manuscript in the World – PENGlobal, https://penglobalinc.com/the-devils-bible-meet-the-codex-gigas-the-largest-extant-medieval-illuminated-manuscript-in-the-world 42. Medieval European magic – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Medieval_European_magic 43. Codex Gigas – Lost Manuscripts, https://lostmanuscripts.com/tag/codex-gigas/ 44. Content of the Codex Gigas – Kungliga biblioteket, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas/content-of-the-codex-gigas.html 45. The Devil’s Bible – a mysterious massive medieval manuscript – – Magic Bohemia, https://magicbohemia.com/the-devils-bible-is-an-unending-mystery/ 46. What Is the Codex Gigas? Understanding the “Devil’s Bible” | Christianity.com, https://www.christianity.com/wiki/bible/what-is-the-codex-gigas.html 47. Did a Medieval Monk Sell His Soul to the Devil to Create the Codex Gigas? | UC Geography, https://legacy.geog.ucsb.edu/did-a-medieval-monk-sell-his-soul-to-the-devil-to-create-the-codex-gigas/ 48. Pentagram | Design, Shape, Star, Supernatural, Definition, & Meaning | Britannica, https://www.britannica.com/topic/pentagram 49. Depictions of demons and the devil in medieval manuscripts – Pinterest, https://www.pinterest.com/pin/200973202115760310/ 50. Asmodeus – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Asmodeus 51. Honest question: why the extra faces in medieval art demons? : r/Medievalart – Reddit, https://www.reddit.com/r/Medievalart/comments/8luwj5/honest_question_why_the_extra_faces_in_medieval/ 52. Contemporary Demonology: The Criminological Theories of Hannibal Lecter, Part Two, https://www.researchgate.net/publication/228492969_Contemporary_Demonology_The_Criminological_Theories_of_Hannibal_Lecter_Part_Two 53. Baphomet – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Baphomet 54. The Devil You Know – Medieval manuscripts blog, https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2016/10/the-devil-you-know.html 55. Diabolical appearances in late antiquity: the case of exorcism – The Italian Academy, https://italianacademy.columbia.edu/sites/default/files/content/paper_fa06_Lunn-Rockliffe.pdf 56. Protective Devices, Apotropaic Symbols and Witch Marks – The Mystic Masque, https://www.mysticmasque.com/history-mystery/protective-devices-apotropaic-symbols-and-witch-marks 57. The mark of the Devil : medical proof in witchcraft trials. – ThinkIR, https://ir.library.louisville.edu/context/etd/article/3901/viewcontent/The_Mark_of_the_Devil_by_Sarah_Dunn__PDF_.pdf 58. What does this symbolise? : r/MedievalHistory – Reddit, https://www.reddit.com/r/MedievalHistory/comments/1b72wrk/what_does_this_symbolise/ 59. Medieval Iconography | A blog made to decipher the cryptic symbols of the Middle Ages, https://medievaliconography.wordpress.com/ 60. Cracking the Cosmic Code: Numerology in Medieval Art – Williams College Museum of Art, https://artmuseum.williams.edu/cracking-the-cosmic-code-numerology-in-medieval-art/ 61. The art of early medieval number symbolism | Request PDF – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/292245033_The_art_of_early_medieval_number_symbolism 62. The Devil’s Bible: A Massive Medieval Manuscript of Mystery | Ancient Origins, https://www.ancient-origins.net/myths-legends-europe/codex-gigas-devils-bible-001276 63. What is the current consensus on the story behind the Codex Gigas, and why does an ostensibly Christian manuscript feature such a prominent depiction of the Devil? – Reddit, https://www.reddit.com/r/AskHistorians/comments/buuist/what_is_the_current_consensus_on_the_story_behind/ 64. The Tenth Century Onwards: Scholarship and Heresy – Oxford Academic, https://academic.oup.com/book/12425/chapter/162893730/chapter-pdf/44652922/acprof-9780198744733-chapter-5.pdf 65. The Devil’s Bible, the Largest Extant Medieval Manuscript, is 92 cm Tall., https://historyofinformation.com/detail.php?entryid=2359 66. Codex Gigas Latin Vulgate | The greatest WordPress.com site in all the land!, https://codexgigaslatinvulgate.wordpress.com/ 67. Codex-Gigas-In-English.pdf – SlideShare, https://www.slideshare.net/slideshow/codexgigasinenglishpdf/261375767 68. Unveiling the Enigma: 12 Documentaries on Mysterious Ancient Manuscripts, https://www.factualamerica.com/the-unseen-realm/12-documentaries-on-mysterious-ancient-manuscripts-that-unveil-the-past 69. Deal with the Devil – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Deal_with_the_Devil 70. Codex Gigas – Writers Write, https://www.writerswrite.com/journal/codex-gigas/ 71. Codex Gigas: The Devil’s Bible | Jon Kaneko-James – WordPress.com, https://thedevilsdavenport.wordpress.com/2014/10/24/codex-gigas-the-devils-bible/ 72. Myth Says Devil’s Bible or Codex Gigas Was Written by Lucifer Himself, https://www.atheistrepublic.com/news/myth-says-devil-s-bible-or-codex-gigas-was-written-lucifer-himself 73. Size Matters (Part 2): Giant Medieval Manuscripts! – medievalfragments – WordPress.com, https://medievalfragments.wordpress.com/2014/08/01/size-matters-part-2-giant-medieval-manuscripts/ 74. Codex gigas, a huge 13th century bible also known as “the devil’s bible”. It measures 92×50 cm and weighs 75 kg. Royal Library of Sweden. [2575×1551] : r/ArtefactPorn – Reddit, https://www.reddit.com/r/ArtefactPorn/comments/ibz91g/codex_gigas_a_huge_13th_century_bible_also_known/ 75. The Codex Gigas: Vol- 3 (Codex Complete Volume) – Amazon.com, https://www.amazon.com/Codex-Gigas-Vol-Complete/dp/B0DS8ZW7S5 76. The ‘Devil’s Bible’: Codex Gigas – Zwinglius Redivivus, https://zwingliusredivivus.wordpress.com/2014/03/08/the-devils-bible-codex-gigas/ 77. Exploring the Legend of Codex Gigas at Royal Library, Stockholm – TikTok, https://www.tiktok.com/@pauiietravels/video/7227467275811720494 78. Devils Bible Codex Gigas – Pay Commission, https://paycommission.gov.ie/uploaded-files/024368/DevilsBibleCodexGigas.pdf 79. Codex Gigas English Translation – Pay Commission, https://paycommission.gov.ie/index.jsp/024363/CodexGigasEnglishTranslation.pdf 80. Illuminated manuscript – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Illuminated_manuscript 81. Decorated, Illuminated, and Illustrated Bibles | Oxford Research Encyclopedia of Religion, https://oxfordre.com/religion/display/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-782?p=emailA4LYJ9RJDkzS.&d=/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-782 82. Paratext and meaning in Late Medieval Bibles 3 – Manchester Hive, https://www.manchesterhive.com/downloadpdf/9781526110534/9781526110534.00014.xml 83. What Is a Giant Bible? | The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/exhibitions/listings/2014/winchester-bible/blog/posts/what-is-a-giant-bible 84. The Winchester Bible: A Masterpiece of Medieval Art_ – The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/press-releases/winchester-bible-2014-exhibitions 85. Introducing the Lambeth Bible. A Study of Text and Imagery – Brepols Publishers, https://www.brepols.net/products/IS-9782503515113-1 86. Dorothy Shepard: Introducing the Lambeth Bible. A Study of Text …, https://arthist.net/reviews/245/lang=en_US 87. Cambridge, Corpus Christi College, MS 002III: The Bury Bible – Parker Library On the Web, https://parker.stanford.edu/parker/catalog/dt053nh0820 88. St Edmundsbury Borough Council – Introducing the Bury Bible, http://www.stedmundsburychronicle.co.uk/BBopt/Bibleintro.htm 89. Cambridge, Corpus Christi College, MS 002I: The Bury Bible – Parker Library On the Web, https://parker.stanford.edu/parker/catalog/nm203xw8381 90. The monumental art of the Stavelot Bible – Medieval manuscripts blog, https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2020/06/the-monumental-art-of-the-stavelot-bible.html 91. Flanders. Gerard of Cambrai, Richard of Saint-Vanne and the Saint-Vaast Bible. – ArtHist.net, https://arthist.net/reviews/32383 92. colour, paint and gold: the materiality of english manuscript illumination in the twelfth century two, https://etheses.whiterose.ac.uk/id/eprint/3982/1/Vol1_Text.pdf 93. The Kennicott Bible’s Codicology and Its Implications, https://journal.thewalters.org/volume/76/essay/the-kennicott-bibles-codicology-and-its-implications/ 94. The Latin Bible, c. 900 to the Council of Trent, 1546 | Cambridge Core, https://resolve.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/F97E055EBE1B860A4BE954BF90EC17F1/9781139050555c5_p93-109_CBO.pdf/latin_bible_c_900_to_the_council_of_trent_1546.pdf 95. Canterbury manuscripts Lambeth Palace Library, https://www.lambethpalacelibrary.info/wp-content/uploads/2021/08/canterbury_mss_0.pdf 96. Medieval manuscripts blog: July 2020, https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2020/07/index.html 97. Gesta | Vol 24, No 2, https://www.journals.uchicago.edu/toc/ges/1985/24/2 98. Managing jurisdictions at Canterbury Cathedral Priory in the High Middle Ages 1285-1331. Doctor of Philosophy (PhD) – Kent Academic Repository, https://kar.kent.ac.uk/86502/1/594236.pdf 99. The Spanish Connection: The Winchester Bible and Spain | The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/exhibitions/listings/2014/winchester-bible/blog/posts/the-spanish-connection 100. (PDF) The Bible as a Product of Cultural Power: The Case of Gender Ideology in the English Standard Version – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/334708047_The_Bible_as_a_Product_of_Cultural_Power_The_Case_of_Gender_Ideology_in_the_English_Standard_Version 101. Clarifications Concerning the Real Authorship of the … – jstor, https://www.jstor.org/stable/2857500 102. Codex Amiatinus. | Library of Congress, https://www.loc.gov/item/2021668243 103. Biblical manuscript – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Biblical_manuscript 104. THE BIBLE AS BELLWETHER: MANUSCRIPT BIBLES IN THE CONTEXT OF SPIRITUAL, LITURGICAL AND EDUCATIONAL REFORM, 1000–1200 Diane J. – Brill, https://brill.com/display/book/9789004248892/B9789004248892-s003.pdf 105. AN UNUSUAL HELL MOUTH IN AN OLD TESTAMENT ILLUSTRATION: UNDERSTANDING THE NUMBERS INITIAL IN THE TWELFTH- CENTURY LAUD BIBLE – The domain cambridgecore.org is registered by NetNames, https://core-cms.cambridgecore.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/F99200268756E65D3A50CA68C1AD8E8F/9781787444966c7_p123-142_CBO.pdf/an_unusual_hell_mouth_in_an_old_testament_illustration_understanding_the_numbers_initial_in_the_twelfthcentury_laud_bible.pdf 106. What are Illuminated Manuscripts? – BibleQuestions.info, https://biblequestions.info/2020/04/04/what-are-illuminated-manuscripts/ 107. The Codex Gigas – Kungliga biblioteket, https://www.kb.se/in-english/the-codex-gigas 108. Codex Gigas En Library – Pay Commission, https://paycommission.gov.ie/HomePages/024363/CodexGigasEnLibrary.pdf 109. El Codex Gigas – densem.edu, https://densem.edu/fetch.php/browse/466727/ElCodexGigas.pdf 110. Codex Gigas En Library – densem.edu, https://densem.edu/index.jsp/scholarship/467745/CodexGigasEnLibrary.pdf 111. Sweden — Progress Report 2007-2009, https://www.cerl.org/_media/collaboration/manuscriptexperts/progress_report_2007-2009_sweden_6.pdf