1. Pêşgotin: Şaristaniya Geliyê Hindûsê – Kolanek Kevnar a Cîhanê

Şaristaniya Geliyê Hindûsê (ŞGH), ku wekî Şaristaniya Harappayê jî tê nasîn, yek ji sê şaristaniyên herî kevnar ên cîhanê ye ku li kêleka Mezopotamya û Misrê kevnar şîn bûye. Ev şaristanî, ku bi qasî Beriya Zayînê (B.Z.) 3300 heta 1300 li bakurê rojavayê parzemîna Hindistanê geş bû, bi bajarên xwe yên bi plansaziyeke pêşketî, pergalên kanalîzasyonê yên sofîstîke, û bikaranîna pîvan û kêşanên standardkirî tê nasîn. Navendên wê yên bajarî yên sereke, wekî Harappa û Mohenjo-daro, asta bilind a organîzasyon û pêşketina teknolojîk a vê çanda kevnar nîşan didin. Tevî van destkeftiyên berbiçav, yek ji sirên herî mezin ên ŞGH nivîsa wê ye ku heya roja îro nehatiye deşîfrekirin. Ev kêmasiya têgihiştinê pirsên girîng derbarê ziman, bawerî, sazî û pergala rêveberiya wan derdixe holê, û valahiyeke mezin di zanîna me ya li ser vê şaristaniya mezin de dihêle.

Balkêş e ku ŞGH ji aliyê erdnîgarî ve ji Misrê û Mezopotamyayê berfirehtir bû, û qadeke ku piraniya Pakistana îroyîn, bakurê rojavayê Hindistanê û heta hin deverên Afganistanê digirt nav xwe. Tevî vê berfirehiya mezin, li seranserê vê qadê standardîzasyoneke berbiçav di plansaziya bajarî, mezinahiya kerpîçan û pergalên pîvanê de tê dîtin. Ev yek paradoksekê pêşkêş dike: çawa ev qada ewqas berfireh û cihêreng, bêyî delîlên xurt ên ji bo rêveberiyeke navendî ya bi hêz a wekî ya fîrewnên Misrê an padîşahên Mezopotamyayê , karîbû asteke wisa bilind a hevrêzî û standardîzasyonê biparêze? Ev pirs girîngiya lêkolîna li ser modelên alternatîf ên rêveberiyê di şaristaniyên kevnar de derdixe pêş û me han dide ku em têgihiştinên xwe yên kevneşopî yên li ser dewlet û desthilatdariyê bipirsin. Dibe ku mekanîzmayên hevrêziyê yên ku ev standardîzasyon pêk anîne ne li ser bingeha desthilatdariyeke otorîter, lê belê li ser bingeha tora bazirganan, rêxistinên olî yên bi bandor, an jî konfederasyoneke bajar-dewletan bûne.

Armanca vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk û berfireh li ser Şaristaniya Geliyê Hindûsê, bi taybetî li ser taybetmendiyên wê yên sereke, jiyana civakî, aborî, bawerî û bi taybetî jî li ser nivîsa wê ya nediyarkirî û hewldanên ji bo deşîfrekirina wê, hûr bibe. Herwiha, dê sedemên hilweşîna vê şaristaniya mezin û cihê wê di çarçoveya şaristaniyên din ên hemdem de werin nirxandin. Di gotarê de, dê daneyên îstatîstîkî û tablo ji bo zelalkirina hin xalan werin bikaranîn, û analîzeke berawirdî bi şaristaniyên Mezopotamya û Misrê re were kirin da ku taybetmendiyên yekta yên ŞGH baştir werin famkirin.

2. Erdnîgarî, Dem û Qonaxên Şaristaniyê

Şaristaniya Geliyê Hindûsê li deştên berdar ên ku ji hêla Çemê Hindûsê û şaxên wê, û her weha ji hêla pergala çemê Ghaggar-Hakra (ku piraniya lêkolîneran wekî çemê Saraswatî yê kevnar didin nasîn) ve dihatin avdan, geş bû. Ev herêm îro beşek ji Pakistan û bakurê rojavayê Hindistanê pêk tîne, lê bandora şaristaniyê heta bakurê rojhilatê Afganistanê, peravên Deryaya Erebî, û heta rojhilatê Uttar Pradeşê jî dirêj dibû. Hebûna van çeman ji bo peydakirina avê ji bo çandiniyê, transport û bazirganiyê krîtîk bû, û bingeha pêşketina bajarvaniyê li herêmê pêk anî.

Demjimêra Şaristaniya Geliyê Hindûsê bi giştî di navbera B.Z. 3300 û 1300 de tê texmînkirin. Ev serdema dirêj bi gelemperî li sê qonaxên sereke tê dabeşkirin, ku her yek taybetmendiyên xwe yên cihêreng nîşan dide:

• Qonaxa Destpêkê ya Harappayê (Early Harappan / Regionalization Phase) (nêzîkî B.Z. 3300-2600): Di vê qonaxê de, gundên neolîtîk ên berê dest pê kirin ku veguherin navendên mezintir û birêxistinkirî. Taybetmendiyên herêmî di çanda maddî de, wekî şêwazên kumkariyê, berbiçav bûn. Li hin cihan, wekî Mehrgarh li Belûçistanê, delîlên ji bo niştecihbûnê heta B.Z. 7000 diçin, ku bingeha pêşketina paşê ya ŞGH nîşan dide. Di vê qonaxê de, keleh û dîwarên parastinê li hin wargehan dest pê kirin ku werin çêkirin, û tora bazirganiyê ya destpêkê û pisporiya di pîşeyan de derket holê. Cihên girîng ên vê qonaxê Harappa, Kot Diji, û Amri ne.
• Qonaxa Harappaya Gihîştî (Mature Harappan / Integration Phase) (nêzîkî B.Z. 2600-1900): Ev qonax lûtkeya pêşketina ŞGH temsîl dike. Di vê serdemê de, bajarên mezin ên wekî Harappa, Mohenjo-daro, Dholavira, û Kalibangan bi plansaziyeke bajarî ya pir pêşketî, pergalên kanalîzasyonê yên sofîstîke, û avahiyên giştî yên bi heybet derketin holê. Standardîzasyoneke bilind di pîvan û kêşanan, mezinahiya kerpîçan, û şêwazên kumkariyê de li seranserê herêmeke berfireh xuya dibe. Nivîsa Hindûsê di vê qonaxê de bi awayekî berfireh hate bikaranîn, bi taybetî li ser mohran. Tora bazirganiyê ya navxweyî û navneteweyî gelek berfireh bû, û têkiliyên bi Mezopotamya, Oman, û Asyaya Navîn re hatin danîn. Nifûsa giştî ya şaristaniyê di vê qonaxê de dibe ku gihîştibe pênc mîlyon kesî. Balkêş e ku veguherîna ji Qonaxa Destpêkê bo Qonaxa Gihîştî ne tenê mezinbûneke hêdî bû. Li hin wargehan, wekî Harappa û Kalibangan, delîlên ji bo “guhertineke ji nişka ve di plansaziya bajarî de” û “ferzkirina kompleksên nû yên kelehê” li ser wargehên berê hene. Ev termên “ji nişka ve” û “ferzkirin” nîşan didin ku dibe ku ev veguherîn bi guhertinên siyasî an civakî yên girîng re, wekî derketina desthilatdariyeke nû an jî pejirandina îdeolojiyeke nû ya bajarvaniyê, têkildar be, ne ku tenê pêşveçûneke organîk a gav bi gav. Ev pirsê derdixe holê ka gelo derketina nivîsê û standardîzasyona berfireh bi van guhertinên “ji nişka ve” re hemdem bûn an na.
• Qonaxa Dereng a Harappayê (Late Harappan / Localization Phase) (nêzîkî B.Z. 1900-1300): Di vê qonaxê de, gelek navendên bajarî yên mezin dest bi kêmbûn û terikandinê kirin. Standardîzasyona ku taybetmendiya Qonaxa Gihîştî bû kêm bû, û taybetmendiyên çandî yên herêmî dîsa derketin pêş. Nivîs û mohrên standardkirî hêdî hêdî winda bûn. Sedemên vê hilweşînê tevlihev in û di beşeke paşê de dê bi hûrgulî werin nîqaşkirin. Tevî hilweşîna bajarên mezin, hin hêmanên çandî yên ŞGH li gund û wargehên piçûktir, bi taybetî li rojhilat û başûr, berdewam kirin. Cihên wekî Goristana H li Harappa, Siswal, û Rangpur nimûneyên vê qonaxê ne.

Berfirehbûna ŞGH di Qonaxa Gihîştî de ne tenê li deştên çeman sînordar bû. Şaristanî her wiha deverên peravê yên li sepanjang Deryaya Erebî ji Sutkagen Dor li rojava heta Lothal li rojhilat girtiye ber xwe. Ya balkêştir, hebûna wargeheke wekî Shortugai li bakur-rojhilatê Afganistanê, ku wekî “wargeheke kolonyal a îzolekirî ku dibe wekî depoyeke bazirganiyê kar dikir” tê binavkirin , nîşana stratejiyeke berfireh a kontrolkirina çavkaniyan û rêyên bazirganiyê ye. Shortugai li herêmeke ku bi çavkaniyên lapis lazuli dewlemend e cih digire, û ev yek nîşan dide ku ŞGH ne tenê bi awayekî pasîf bazirganî dikir, lê dibe ku bi awayekî çalak hewl dida ku gihîştina çavkaniyên girîng misoger bike, heta bi avakirina wargehên dûr. Ev asta rêxistinbûn û plansaziya stratejîk, ku ji bo piştgirîkirina aboriya bajarî û pîşesaziyên destan ên ŞGH pêwîst bû, nîşan dide ku “împaratoriya” aborî ya ŞGH dibe ku ji ya ku berê dihate fikirîn berfirehtir û bi stratejîktir bûye.

Tablo 1: Qonaxên Şaristaniya Geliyê Hindûsê û Taybetmendiyên Sereke

Qonax	Dem (B.Z. Nêzîkî)	Cihên Sereke yên Nimûne	Taybetmendiyên Diyarker
Qonaxa Destpêkê ya Harappayê (Early Harappan)	3300-2600	Mehrgarh, Harappa (tebeqeyên destpêkê), Kot Diji, Amri	Derketina gundan, destpêka bajarvaniyê, kelehên destpêkê, taybetmendiyên çandî yên herêmî, tora bazirganiyê ya destpêkê, pisporiya pîşeyî ya zû.
Qonaxa Harappaya Gihîştî (Mature Harappan)	2600-1900	Harappa, Mohenjo-daro, Dholavira, Kalibangan, Lothal	Lûtkeya bajarvaniyê, plansaziya bajarî ya gridî, kerpîçên standardkirî, nivîs, mohr, pîvan û kêşanên standardkirî, bazirganiya dûr û dirêj.
Qonaxa Dereng a Harappayê (Late Harappan)	1900-1300	Goristana H (Harappa), Siswal, Rojdi, Rangpur	Kêmbûna bajarvaniyê, terikandina navendên mezin, windabûna nivîs û standardan, zêdebûna herêmîbûnê, berdewamiya çandî li wargehên piçûktir.

3. Bajarvaniya Pêşketî: Harappa, Mohenjo-daro û Navendên Din

Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên Şaristaniya Geliyê Hindûsê asta bilind a bajarvaniya wê ye, ku di bajarên wekî Harappa, Mohenjo-daro, Dholavira, Lothal û Kalibangan de bi awayekî berbiçav xuya dibe. Van bajaran ne tenê ji ber mezinahiya xwe, lê ji ber plansaziya xwe ya birêkûpêk, mîmariya standardkirî û binesaziya pêşketî ya ku ji bo dema xwe awarte bû, girîng in.

Plansaziya Bajarî ya Giştî: Piraniya bajarên ŞGH li gorî pergaleke gridê ya baş-plansazkirî hatine avakirin, ku kolanên sereke bi awayekî giştî li ser eksê bakur-başûr û rojhilat-rojava dirêj dibin û hevûdu bi goşeyên rast dibirin. Ev plansaziya gridî, ku li hema hema hemî wargehên ŞGH, ji bajarên herî mezin heta bajarokên herî piçûk, dubare dibe , nîşana hebûna kevneşopiyeke bajarvaniyê ya xurt an jî celebeke plansaziyeke navendî ye. Kolanên sereke fireh bûn (heta 9 metreyan li Mohenjo-daro), dema ku kolanên duyemîn û kuçe tengtir bûn. Bajar bi gelemperî li du beşên sereke dihatin dabeşkirin: beşek bilindtir û piçûktir ku wekî ‘keleh’ (citadel) tê nasîn, û beşek jêrîntir û berfirehtir ku wekî ‘bajarê jêrîn’ (lower town) tê zanîn. Keleh bi gelemperî li ser platformekê bilindkirî ya ji kerpîçên xam hatibû avakirin û bi dîwarên xurt hatibû dorpêçkirin. Fonksiyona rastîn a kelehê hîn jî mijara nîqaşê ye; dibe ku ew navendeke rêveberî, olî, an jî ji bo parastinê bûbe, an jî tevliheviyek ji van fonksiyonan pêk anîbe. Bajarê jêrîn, ku piraniya nifûsê lê dijiya, ji blokên xaniyan ên ku ji hêla kolan û kuçeyan ve hatibûn veqetandin pêk dihat.

Mîmarî û Avahî: Materyalê avahîsaziyê yê sereke kerpîç bû. Kerpîçên xam bi giranî ji bo platform û dîwarên derve dihatin bikaranîn, dema ku kerpîçên pijandî, ku li hember şilbûnê berxwedêrtir in, ji bo xanî, avahiyên giştî, û bi taybetî ji bo pergalên kanalîzasyonê û serşokan dihatin bikaranîn. Yek ji taybetmendiyên herî balkêş standardîzasyona di mezinahiya kerpîçên pijandî de ye, ku bi gelemperî rêjeya dirêjahî:firehî:stûrahî ya 4:2:1 diparastin. Ev standardîzasyon li seranserê herêmeke berfireh a ŞGH tê dîtin û asta bilind a hevrêziyê nîşan dide. Xaniyên li bajarê jêrîn ji aliyê mezinahî û plansaziyê ve cihêreng bûn, ji yek-odeyî heta avahiyên mezin ên bi gelek ode û hewşan. Piraniya xaniyan li dora hewşeke navendî hatibûn avakirin, ku ronahî û hewayê peyda dikir û ji bo çalakiyên rojane dihate bikaranîn. Gelek xanî xwedî serşokên taybet û carinan destavên hundurîn bûn, ku bi pergala kanalîzasyonê ya bajêr ve girêdayî bûn. Ji bilî xaniyan, avahiyên giştî yên girîng jî li bajarên ŞGH hatine dîtin. Ya herî navdar Hemama Mezin a Mohenjo-daro ye, hewzeke mezin a ji kerpîçên pijandî (nêzîkî 12×7 metre û 2.4 metre kûr) ku bi awayekî bêkêmasî hatibû çêkirin da ku avê negire. Tê texmînkirin ku ev hemam ji bo armancên ayînî an paqijiya komunal dihate bikaranîn. Avahiyên din ên mezin ên ku wekî embar (granaries) hatine şîrovekirin li Harappa û Mohenjo-daro hatine kolandin. Van avahiyan, ku li ser platformên bilindkirî hatibûn çêkirin û xwedî pergalên hewayê bûn, dibe ku ji bo depokirina dexlûdanên zêde û rêveberiya çavkaniyên xwarinê yên bajêr dihatin bikaranîn.

Binesaziya Pêşketî: Yek ji destkeftiyên herî berbiçav ên bajarvaniya ŞGH pergalên kanalîzasyon û avrêjê yên pir sofîstîke ne. Hema hema her xaniyek bi pergala kanalîzasyonê ya giştî ve girêdayî bû. Ava qirêj ji serşok û destavan bi riya boriyên gilî an jî kerpîçî diherikî nav kanalên sergirtî yên ku di bin kolanên sereke de dirêj dibûn. Van kanalan xwedî kunên kontrolê (manholes) bûn ku ji bo paqijkirin û sererastkirinê dihatin bikaranîn. Ev asta plansazî û girîngîdana li ser paqijiya giştî ji bo serdema xwe awarte bû û ji gelek şaristaniyên hemdem, tevî yên li Mezopotamya û Misrê, pêşketîtir bû. Pergalên peydakirina avê jî baş pêşketî bûn. Li Mohenjo-daro tenê zêdeyî 700 bîrên giştî û taybet hatine dîtin, ku nîşan dide ku gihîştina ava paqij ji bo niştecihan girîng bû. Li hin cihan, wekî Dholavira, pergalên berhevkirin û depokirina ava baranê yên tevlihev, tevî rezervuar û bendavan, hatine çêkirin.

Standardîzasyona awarte di plansaziya bajarî, materyalên avahîsaziyê, û hetta di pîvan û kêşanan de (wekî ku dê di beşa aboriyê de were nîqaşkirin) li seranserê erdnîgariyeke ewqas berfireh û cihêreng, bêyî delîlên xurt ên ji bo împaratoriyeke navendî ya bi şêwaza Misrê, pirsekê derdixe holê. Çawa ev standardîzasyon pêk hat? Ma dibe ku mekanîzmayên kontrolê an jî hevrêziyê yên pir sofîstîke û dibe ku ne-otorîter hebûne? Hin lêkolîner pêşniyar dikin ku dibe ku ev standardîzasyon ji hêla komeke bazirganan, rêxistinên pîşeyî (guilds), an jî îdeolojiyeke hevpar a bajarvaniyê ve hatibe birêvebirin. ŞGH dibe ku modelek pêşkêş bike ji bo bajarvaniyeke berfireh û standardkirî ku ne bi temamî girêdayî dewleteke navendî ya otorîter be. Wekî din, girîngîdana awarte li ser paqijî û rêveberiya avê ne tenê pragmatîzmeke teknîkî bû. Hebûna Hemama Mezin û gelek serşokên taybet pêşniyar dikin ku av û paqijî dibe ku di jiyana ayînî û rojane de roleke navendî lîstine. Ev yek dibe ku nirxên çandî an olî yên kûr nîşan bide, û dibe ku bi têgihiştinên paşê yên li ser paqijiya ayînî li parzemîna Hindistanê re têkildar be, ku girîngiya lêkolîna li ser berdewamiya çandî nîşan dide, tevî ku nivîs nedeşîfrekirî ye.

Tablo 2: Taybetmendiyên Sereke yên Bajarên Mezin ên ŞGH

Navê Bajar	Cih (Herêm/Çem)	Qebareya Texmînkirî (hektar)	Nifûsa Texmînkirî	Avahiyên Taybet/Balkêş	Taybetmendiyên Plansaziyê yên Diyarker
Harappa	Pencab, Pakistan (Çemê Ravî)	>150	~23,500-35,000	Keleh, Embarên Mezin (Granaries), Goristana H (Qonaxa Dereng).	Plansaziya gridî, kerpîçên pijandî, pergala kanalîzasyonê.
Mohenjo-daro	Sindh, Pakistan (Çemê Hindûsê)	>200-250	~30,000-60,000+	Keleh, Hemama Mezin, Embarê Mezin, Hola Stûnan, “Kolej”.	Plansaziya gridî, kolanên fireh, zêdeyî 700 bîr, pergala kanalîzasyonê ya pêşketî.
Dholavira	Gujarat, Hindistan (Rann of Kutch)	~100	Nayê zanîn	Sê beş (keleh, bajarê navîn, bajarê jêrîn), pergalên rêveberiya avê yên sofîstîke, rezervuar, tabela bi nivîsê.	Bikaranîna berfireh a kevir di avahîsaziyê de, dîwarên xurt.
Lothal	Gujarat, Hindistan (nêzîkî Kendava Cambay)	~7	Nayê zanîn	Bendera keştiyan (dockyard), embar, kargeha morikan, goristan.	Bajarê portê, plansaziya dualî (keleh û bajarê jêrîn).
Kalibangan	Rajasthan, Hindistan (Çemê Ghaggar)	Nayê zanîn	Nayê zanîn	Keleh û bajarê jêrîn ên cihê, gorîgehên agir, zeviya cotkirî ya herî kevn a naskirî.	Bikaranîna kerpîçên xam di xaniyan de, kerpîçên pijandî di kanalan de.
Rakhigarhi	Haryana, Hindistan (Çemê Ghaggar)	>350 (dibe ku mezintirîn be)	Nayê zanîn	Keleh, embar, delîlên DNA yên girîng.	Plansaziya bajarî ya Harappayî, pergalên kanalîzasyonê.

Nîşe: Qebare û nifûs texmînî ne û li gorî çavkaniyên cihêreng diguherin.

4. Aborî, Çandinî û Têkiliyên Bazirganiyê

Aboriya Şaristaniya Geliyê Hindûsê bi giranî li ser çandiniyê bû, lê di heman demê de pîşe û pîşesaziyên destan ên pêşketî û tora bazirganiyê ya berfireh a navxweyî û navneteweyî jî dihewand. Standardîzasyona di pîvan û kêşanan de û bikaranîna mohran nîşana pergaleke aborî ya birêkûpêk û sofîstîke ye.

Bingeha Çandiniyê: Deştên berdar ên çemên Hindûs û Ghaggar-Hakra ji bo çandiniyê gelek guncaw bûn. Berhemên sereke yên ku dihatin çandin genim, ceh, nîsk, fasûlî, û bihar bûn. Li hin deveran, wekî Lothal û Rangpur li Gujaratê, delîlên ji bo çandina birincê jî hatine dîtin. Yek ji destkeftiyên herî girîng ên çandiniya ŞGH çandina pembû bû; ew yek ji kevntirîn şaristaniyan bû ku pembû çandiye û ji bo çêkirina qumaşan bikar aniye, û pembû wekî berhemeke girîng a bazirganiyê dihate hesibandin. Ajalxwedîkirin jî roleke girîng di aboriyê de dilîst. Dewêrên bi qiloç (zebu), mîh, bizin, û gamêş bi awayekî berfireh dihatin xwedîkirin. Fîl jî hatibûn kedîkirin û dibe ku ji bo karên giran an jî transportê dihatin bikaranîn. Teknolojiyên çandiniyê cotên ku dibe ku ji darê hatibin çêkirin û pergalên avdaniyê yên wekî kanal û bîran dihewandin. Lêbelê, hin çavkanî destnîşan dikin ku ŞGH bi giranî xwe nespartiye kanalên avdaniyê yên mezin û lehiyên salane yên çeman têra xwe şilî ji bo çandiniyê peyda dikirin. Ev xal dibe ku li gorî herêm û dema şaristaniyê guherîbe. Zêdebûna hilberîna çandiniyê di embarên mezin ên bajaran de dihate depokirin.

Pîşe û Pîşesazî: Gelê ŞGH di gelek pîşeyên destan de pispor bûn:

• Metalurjî: Wan sifir, bronz (tevliheviya sifir û qelayê), lîber û qelay bi kar dianîn ji bo çêkirina amûr, çek (tevî ku kêm bûn), firax û tiştên xemlê. Zêr û zîv jî ji bo çêkirina zêr û morikan dihatin bikaranîn.
• Kevirvanî: Çêkirina mohrên navdar ên ji kevirê sabûnê (steatite), ku bi nivîs û wêneyên ajalan hatibûn xemilandin, pîşeyeke pir pêşketî bû. Herwiha, kêşanên standardkirî yên ji kevirê çertê û tiştên xemlê yên ji kevirên nîv-hêja dihatin çêkirin.
• Kumkarî: Kumkarên ŞGH firaxên ji gilê yên sade û boyaxkirî bi qalîteyeke bilind û bi teknîkên standardkirî hildiberandin. Firaxên sor ên bi nexşên reş ên geometrîk an jî wêneyên ajalan û riwekan taybetmendiyeke hevpar bûn.
• Tekstîl: Wekî ku hate gotin, çêkirina qumaşên pembû pîşesaziyeke girîng bû. Delîlên ji bo kunên teşiyê û perçeyên qumaşên ku li ser tiştên gilî asê mabûn vê yekê piştrast dikin.
• Çêkirina Morik û Tiştên Xemlê: Ev pîşesaziyeke pir pêşketî bû. Morik ji cûrbecûr materyalan dihatin çêkirin, wekî kevirên nîv-hêja (karneol, lajwerd, aqat), zêr, zîv, sifir, fayans, hestî, û qalikên deryayî. Bi taybetî morikên karneol ên dirêj û yên xemilandî (etched carnelian beads) navdar bûn. Li Chanhu-daro kargeheke mezin a çêkirina morikan hatibû dîtin.

Standardîzasyon di Aboriyê de: Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên aboriya ŞGH asta bilind a standardîzasyonê bû. Pergala pîvan û kêşanên standardkirî, ku ji kubên ji kevirê çertê yên bi awayekî rast hatibûn birrîn pêk dihat, li seranserê şaristaniyê dihate bikaranîn. Ev yek ji bo birêkûpêkkirina bazirganiya navxweyî û navneteweyî krîtîk bû. Mohrên bi nivîs û wêneyên ajalan (bi taybetî yekqiloç) jî bi awayekî berfireh dihatin bikaranîn. Tê texmînkirin ku ev mohr ji bo nîşankirina xwedaniyê, garantîkirina kalîteya tiştan, an jî ji bo kontrola bazirganiyê û bacgirtinê dihatin bikaranîn. Hebûna van pîvan û mohrên standardkirî li derveyî herêma Hindûsê, wekî li Omanê , nîşan dide ku ŞGH di tora aborî ya Serdema Bronz de aktorekî sofîstîke bû ku xwedî mekanîzmayên ji bo birêkûpêkkirina danûstandinên tevlihev bû. Ev standardîzasyon dibe ku ji hêla komeleyên bazirganan ve hatibe pêşve xistin û domandin, ku asta entegrasyona aborî ya ŞGH di cîhana kevnar de û sofîstîkebûna pratîkên wê yên bazirganiyê nîşan dide.

Tora Bazirganiyê: Gelê ŞGH tora bazirganiyê ya berfireh ava kiribû. Bazirganiya navxweyî di navbera bajar û wargehên cihêreng ên şaristaniyê de bi riya çem û rêyên bejayî dihate kirin. Lê ya balkêştir bazirganiya dûr û dirêj a bi şaristaniyên din re bû:

• Mezopotamya: Têkiliyên bazirganiyê yên xurt bi Mezopotamyayê re hebûn. Belgeyên kuneîform ên Mezopotamî behsa keştiyên ji Dilmun (Bahreyn a îroyîn, ku dibe navendeke guhertina tiştan bû), Makan (bi gelemperî wekî Oman tê nasîn), û Meluhha (ku piraniya lêkolîneran wekî Geliyê Hindûsê didin nasîn) dikin ku digihîştin benderên Agadeyê. Tiştên ku ji Meluhhayê dihatin hinardekirin morikên karneol, fîldişî, qalikên deryayî, lapis lazuli, margarît, darên hêja, sifir û dibe ku biharat û ajalên wekî gamêş û tawus bûn. Mohrên ŞGH û tiştên din ên Harappayî li wargehên Mezopotamî hatine dîtin.
• Nîvgirava Omanê (Magan): Bazirganiyeke girîng bi Omanê re hebû. Oman çavkaniyeke girîng a sifirê bû ji bo ŞGH. Di berdêla wê de, ŞGH firaxên depokirinê yên mezin (black slipped jars), morikên karneol, tiştên fîldişî, û amûrên metal hinarde dikir Omanê. Balkêş e, delîl hene ku pîşekarên ŞGH li Omanê dixebitîn û tiştên bi şêwaza Hindûsê ji materyalên herêmî çêdikirin. Ev yek nîşana nêzîkatiyeke proaktîf û dibe ku “stratejiyeke kirrûbirra gerdûnî ya hevrêzkirî” be ji bo kontrolkirina zincîreyên peydakirinê.
• Asyaya Navîn, Îran, û Afganistan: ŞGH ji van herêman jî madeyên xam, bi taybetî lapis lazuli (ji herêma Shortugai li bakurê Afganistanê, ku dibe wargeheke bazirganiyê ya ŞGH bû), tenûr, û kevirên din ên hêja peyda dikir.

Stratejiya ŞGH ya ji bo peydakirina madeyên xam ne tenê bi bazirganiyê re sînordar bû. Wekî ku hate gotin, avakirina wargehên bazirganiyê yên dûr (mînak, Shortugai) û hebûna pîşekarên ŞGH li derveyî welat (mînak, li Omanê) nîşana veberhênaneke rasterast di peydakirina çavkaniyan û dibe ku kontrola li ser beşên zincîra peydakirinê ye. Ev yek ŞGH ne tenê wekî hilberîner û firoşkar, lê wekî lîstikvanekî stratejîk di aboriya navneteweyî ya Serdema Bronz de nîşan dide. Lêbelê, paradoksek heye: tevî bazirganiya berfireh a bi Mezopotamyayê re û hinardekirina gelek tiştên ŞGH bo wir, kêmbûna berbiçav a tiştên Mezopotamî yên ku li bajarên ŞGH hatine dîtin pirsekê derdixe holê. Ma ŞGH di berdêla tiştên xwe de bi giranî metalên hêja (zêr û zîv) distend, an jî tiştên Mezopotamî yên ku dihatin îtxalkirin ji materyalên ku zû xira dibin (wekî qumaşên hirî) bûn, an jî piştî îtxalkirinê dihatin vezîvirandin û ji nû ve dihatin bikaranîn? Ev “tiştên wenda” yên Mezopotamî di ŞGH de valahiyek di têgihiştina me ya li ser cewhera rastîn a têkiliyên bazirganiyê de nîşan dide û dibe ku nîşana hêzeke aborî ya mezintir a ŞGH di van danûstandinan de be.

Tablo 3: Bazirganiya Şaristaniya Geliyê Hindûsê: Hevkar, Malên Hinardekirî û Anî

Herêma Hevkar	Malên Sereke yên ku ji ŞGH Dihatin Hinardekirin	Malên Sereke yên ku ji ŞGH Re Dihatin Anîn	Delîlên Arkeolojîk/Nivîskî
Mezopotamya	Pembû, tekstîl, dexlûdan, morikên karneol û yên xemilandî, fîldişî, dar, sifir, qalikên deryayî, biharat, ajal (gamêş, tawus).	Metalên hêja (zêr, zîv?), qumaşên hirî (texmînî), tiştên ku zû xira dibin an jî dihatin vezîvirandin.	Mohrên ŞGH, morik û tiştên din ên Harappayî li Mezopotamyayê; behskirina Meluhha di nivîsên kuneîform de.
Nîvgirava Omanê (Magan)	Firaxên depokirinê (black slipped jars), firaxên boyaxkirî, morikên karneol, tiştên fîldişî, amûrên metal.	Sifir (ingot), qalikên deryayî, firaxên ji kevirê nerm (softstone), dibe ku bixûr (frankincense).	Tiştên ŞGH û yên bi şêwaza ŞGH li Omanê; pîvanên ŞGH li Omanê; analîzên îzotopî yên sifirê.
Asyaya Navîn, Îran, Afganistan	Tiştên pîşesaziyê, morik.	Lapis lazuli (ji Shortugai), tenûr, zîv, kevirên din ên hêja.	Wargeha Shortugai, tiştên ŞGH li wargehên Asyaya Navîn û Îranê.
Herêmên Navxweyî yên Hindistanê	Berhemên çandiniyê, tiştên pîşesaziyê (firax, amûr, tekstîl).	Kevirên xam (çert, aqat), metal (sifir ji Rajasthan), dar, qalik.	Belavbûna yekreng a çanda maddî ya ŞGH.

5. Rêxistina Civakî, Jiyana Rojane û Rêveberî

Têgihiştina li ser rêxistina civakî, jiyana rojane û pergala rêveberiya Şaristaniya Geliyê Hindûsê ji ber nebûna nivîsareke deşîfrekirî û kêmbûna delîlên rasterast dijwar e. Lêbelê, lêkolînên arkeolojîk ên li ser plansaziya bajaran, mîmarî, adetên definkirinê, û çanda maddî hin têgihiştinên girîng pêşkêş dikin.

Struktura Civakî ya Texmînkirî: Delîlên arkeolojîk pêşniyar dikin ku civaka ŞGH xwedî astekê ji cudahiyên civakî bû. Cûdahiya di mezinahî û qalîteya xaniyan de li hin beşan (mînak, xaniyên piçûktir li rojhilat û yên mezintir li rojava li Mohenjo-daro ) û hebûna tiştên luks di hin goran de li gorî yên din dibe ku nîşana newekheviyên di statu û dewlemendiyê de bin. Dabeşkirina bajaran bo keleh (citadel) û bajarê jêrîn jî dibe ku hiyerarşiyeke fonksiyonel an civakî nîşan bide. Hin lêkolîner pêşniyar dikin ku dibe ku civak çînên cihêreng ên wekî çîna rêvebir/zanist, şervan (tevî ku delîlên ji bo şer û çekên kujer kêm in ), bazirgan û pîşekar, û karkerên destan hebûne. Bi taybetî bazirgan, ji ber girîngiya bazirganiyê ji bo aboriya ŞGH, dibe ku çîneke jorîn û bi bandor pêk anîbin. Rola jinan di civaka ŞGH de mijareke balkêş e. Zêdebûna peykerokên terrakotayî yên jinan û îhtîmala perestina Xwedawenda Dayik (wekî ku dê di beşa olê de were nîqaşkirin) dibe ku statuyeke girîng a jinan di warê olî, sembolîk an jî malbatî de nîşan bide. Hin çavkanî civakê wekî “bi giranî मातृसत्तात्मक” (matriarchal) bi nav dikin, lê ev îddîayeke xurt e ku pêdivî bi delîlên berfirehtir heye û divê bi baldarî were şîrovekirin. Delîlên ji goristanan, wekî ku ji hêla Keyoner ve hatiye destnîşankirin, pêşniyar dikin ku jinên ku xizmên xwînê bûn bi hev re dihatin veşartin, lê ev yek ji bo mêran ne wisa bû, û mêr li nêzî bav û kalên jina xwe dihatin veşartin. Ev yek dibe ku hin aliyên matrilineal ên di rêxistina malbatê de nîşan bide, lê ne hewce ye ku sîstemeke मातृसत्तात्मक a siyasî an civakî ya tam nîşan bide. Tevliheviya delîlan di derbarê strukturên civakî de balkêş e. Ji aliyekî ve, standardîzasyona di plansaziya bajarî û hetta mezinahiya xaniyan de li hin deveran dibe ku wekheviyeke nisbî nîşan bide. Ji aliyê din ve, cûdahiya di mezinahiya xaniyan de li deverên din , hebûna kelehê, û cûreyên cihê yên definkirinê hiyerarşiyekê pêşniyar dikin. Ev “wekheviya di nav newekheviyê de” dibe ku nîşana sîstemeke civakî ya yekta be ku bi tevahî ne wekhevîparêz û ne jî bi tundî hiyerarşîk bûye, û dibe ku statu ne tenê bi dewlemendiyê, lê bi faktorên din ên wekî pîşe an jî endamtiya malbatê ve girêdayî bûbe.

Jiyana Rojane: Xaniyên gelê ŞGH bi gelemperî ji kerpîçên pijandî hatibûn çêkirin û li dora hewşeke navendî hatibûn plansazkirin. Piraniya xaniyan xwedî serşokên taybet bûn, û hinan destavên hundurîn jî hebûn ku bi pergala kanalîzasyonê ya bajêr ve girêdayî bûn. Malbatên dewlemendtir dibe ku xwedî hewşên mezintir an jî odeyên zêdetir bûne. Ji ber ku li Geliyê Hindûsê hewa germ bû, mirov piraniya wextê xwe li derve derbas dikirin. Xwarina wan bi giranî ji genim, ceh, birinc (li hin deveran), nîsk, sebze û fêkiyên wekî xurmeyan pêk dihat. Şîr û berhemên şîr jî dihatin bikaranîn. Goştê dewar, pez, bizin, beraz, mirîşk û masî jî beşek ji parêza wan bû. Cil û bergên wan bi giranî ji qumaşên pembû dihatin çêkirin, lê hirî jî dihate bikaranîn. Tê texmînkirin ku mêran şal û cûreyek dhoti li xwe dikirin, dema ku jinan kincên wekî dhoti-kurta an jî sarî yên kevneşopî li xwe dikirin. Hem mêr û hem jî jinan xeml û zêrên ji zêr, zîv, fîldişî, kevirên hêja, û qalikên deryayî li xwe dikirin. Gerdane, bazin, û gustîlk ji bo her du cinsan hevpar bûn, dema ku guhar, xişirên poz, û xirxal bi taybetî ji hêla jinan ve dihatin bikaranîn. Bikaranîna kosmetîkê jî di nav wan de belav bûbû. Amûr û alavên rojane bi giranî ji gil û metalên wekî sifir û bronz dihatin çêkirin. Kar û pîşeyên sereke çandinî, pîşekarî (kumkarî, metalurjî, tekstîl, çêkirina morikan, hwd.), û bazirganî bûn. Tê gotin ku zarokên pîşekaran huner û pîşeyên dêûbavên xwe mîras digirtin û berdewam dikirin. Ji bo valakirin û lîstikan, gelê ŞGH bi nêçîra ajalan, şerê gayan, masîgirtin, û modelkirina ji gil mijûl dibûn. Gelek pêlîstokên ji terrakotayê, wekî erebeyên bi teker, fîgurên ajalan, û bilbilok, hatine dîtin, ku nîşan dide ku girîngî ji lîstik û şahiya zarokan re dihate dayîn.

Rêveberî (Governance): Cewhera rêveberî û desthilatdariya siyasî li ŞGH yek ji mijarên herî nîqaşkirî ye. Plansaziya bajarî ya standardkirî, pergala pîvan û kêşanên yekgirtî, û belavbûna mohrên bi heman şêwazî li seranserê herêmeke berfireh hebûna celebeke desthilatdarî an jî hevrêziyeke xurt pêşniyar dikin. Lêbelê, kêmbûna berbiçav a avahiyên qesrî yên mezin ên mîna yên li Misrê an Mezopotamyayê, an jî gorên padîşahan ên bi heybet, pirsa cewherê vê desthilatdariyê derdixe holê. Ma desthilatdariyeke navendî ya bi şêwaza monarşiyekê hebû, an jî rêveberî bi awayekî din dihate kirin? Hin lêkolîner pêşniyar dikin ku dibe ku rêveberî ji hêla meclîseke bazirganan, kahînan, an jî komeke elîtên bajarî ve hatibe kirin. Teoriyên nûtir modelên rêveberiyeke wekhevîparêztir an jî kolektîf pêşniyar dikin, ku tê de “dengê gelêrî” û beşdariya civakê rolek lîstiye. Adam Green amaje bi “burokrasiyên sivîl” û “rêxistinên wekî guild” (komeleyên pîşeyî) dike ku dibe ku di hevrêzkirina çalakiyan û peydakirina kelûpelên giştî de rolek lîstibin. Ev yek, ligel kêmbûna delîlên ji bo qesrên padîşahan an jî perestgehên mezin ên dewletî, pêşniyar dike ku dibe ku hêza siyasî li ŞGH ji ya Misrê an Mezopotamyayê cudatir hatibe organîzekirin û îfadekirin. Li şûna ku bi riya avahiyên monûmental ên kesane were îfadekirin, dibe ku hêz di birêvebirina baş a bajar û refaha giştî de (mînak, pergalên kanalîzasyonê yên pêşketî) xwe nîşan dabe. Ev yek dikare têgihiştina me ya li ser “dewlet” û “hêza siyasî” di cîhana kevnar de berfireh bike, û ŞGH wekî modelek pêşkêş bike ku tê de hêz ne bi awayekî kesane û monûmental, lê bi awayekî fonksiyonel û kolektîf dihate îfadekirin. Civaka ŞGH bi gelemperî wekî aştiyane tê dîtin, ji ber kêmbûna delîlên ji bo çekên kujer ên bi armanca şer û nebûna dîwarên parastinê yên bi şêwaza leşkerî li dora hemî bajaran. Lêbelê, ev nêrîn jî ji hêla hin lêkolîneran ve tê nîqaşkirin, ku amaje bi hebûna hin amûrên ku dikarin wekî çek werin bikaranîn û dîwarên xurt ên li dora kelehan dikin.

6. Bawerî, Perestgeh û Ayînên Olî

Agahiyên me yên li ser bawerî û pratîkên olî yên Şaristaniya Geliyê Hindûsê bi giranî ji şîrovekirina delîlên arkeolojîk ên wekî mohr, peykerokên terrakotayî, û avahiyên taybet ên wekî Hemama Mezin tên. Ji ber ku nivîsa Hindûsê hêj nehatiye deşîfrekirin, têgihiştina me di vî warî de bi giranî spekulatîf dimîne û gelek caran di bin bandora têkiliyên gengaz ên bi kevneşopiyên olî yên paşê yên li parzemîna Hindistanê re ye.

Cewhera Polîteîstîk û Xwedawendên Gengaz: Piraniya lêkolîneran qebûl dikin ku ola ŞGH polîteîstîk bû, ango bawerî bi gelek xwedawendan hebû.

• Xwedawenda Dayik: Yek ji fîgurên herî berbelav ên ku di kolandinan de hatine dîtin, peykerokên terrakotayî yên jinan in, ku bi gelemperî bi xeml û serikên tevlihev hatine xemilandin. Ev peykerok bi kevneşopî wekî nûnertiya Xwedawenda Dayik an jî xwedawendeke zayîn û berhemdariyê hatine şîrovekirin. Lêbelê, hin lêkolînên nû vê şîroveyê dipirsin û pêşniyar dikin ku dibe ku ev fîgur pûtikên lîstikê an jî fîgurên ayînî yên bi wateyên din bin.
• “Xwedayê Mezin ê Nêr” / “Proto-Şîva”: Mohra herî navdar a ku bi ola ŞGH ve tê girêdan, mohra “Paşûpatî” ye ku li Mohenjo-daro hatiye dîtin. Ev mohr fîgurekî nêr ê bi sê rû (an jî sê serî) û bi qiloçên gamêşê nîşan dide, ku di pozîsyoneke mîna ya yogayê de rûniştiye û bi ajalan (fîl, piling, kergedan, û gamêş) dorpêçkirî ye. Li bin textê wî du pezkovî hene. John Marshall, yek ji arkeologên sereke yên ku li Mohenjo-daro kolandin kirine, ev fîgur wekî “Proto-Şîva” şîrove kiriye, ku pêşengekî xwedawendê Hindu Şîva ye di rola wî ya Paşûpatî (Xudanê Ajalan) de. Lêbelê, ev şîrove jî bi awayekî berfireh tê nîqaşkirin. Hin lêkolîner arguman dikin ku delîl têr nakin ji bo ku rasterast têkiliyek bi Şîva re were danîn, û pêşniyar dikin ku dibe ku ew xwedawendekî din ê zayînê, xudanekî ajalan, an jî şamanek be.

Perestina Ajalan û Daran: Mohrên ŞGH bi gelemperî wêneyên ajalan ên wekî yekqiloç (unicorn), gayê bi qiloç, fîl, piling, kergedan, û gamêşê avê nîşan didin. Yekqiloç motîfa herî hevpar e û dibe ku heywanekî mîtolojîk an jî semboleke girîng a olî bûbe. Perestina ajalan an jî têkiliya wan a pîroz bi xwedawendan re îhtîmaleke xurt e. Herwiha, dar jî di hunera ŞGH de cih digirin. Dara pîpal (hêjîra Hindî) bi taybetî li ser mohran xuya dike, carinan bi fîgurên xwedayî an ayînî re têkildar e. Ev yek pêşniyar dike ku dibe ku hin dar, bi taybetî pîpal, wekî pîroz hatibin dîtin, ku ev yek bi kevneşopiyên paşê yên li Hindistanê re hevaheng e.

Ayînên Avê û Paqijiyê: Wekî ku berê hate gotin, Hemama Mezin a Mohenjo-daro avahiyeke bi heybet e ku dibe ku ji bo armancên ayînî hatibe bikaranîn. Mezinahî û avahiya wê ya bêkêmasî pêşniyar dike ku ew ji bo paqijiya komunal an jî ayînên avê yên girîng bûye. Ev yek, ligel girîngîdana giştî ya li ser pergalên kanalîzasyonê û hebûna serşokan di gelek xaniyan de, nîşan dide ku av û paqijî di jiyana gelê ŞGH de, dibe ku hem ji aliyê pratîkî û hem jî ji aliyê sembolîk/olî ve, roleke navendî lîstine.

Sembolên Din û Pratîkên Gengaz: Sembola swastîkayê li ser hin tiştên ŞGH hatiye dîtin û dibe ku wateyeke pîroz an jî bextewariyê hebûbe. Hin lêkolîneran pêşniyar kirine ku dibe ku perestina lingam (sembola zayînê ya nêr) û yonî (sembola zayînê ya mê) jî hebûbe, lê ev şîroveyên ku bi giranî ji hêla Marshall ve hatine kirin, îro ji hêla piraniya lêkolîneran ve nayên qebûlkirin û wekî spekulatîf têne dîtin. Delîlên ji bo perestina agirê jî li hin cihan, wekî Kalibangan û Lothal, di forma “gorîgehên agirê” de hatine dîtin.

Adetên Definkirinê: Adetên definkirinê li ŞGH cihêrengiyê nîşan didin. Bi gelemperî, mirî di goristanên li derveyî deverên niştecihbûnê de dihatin veşartin. Laş bi gelemperî di pozîsyoneke dirêjkirî de, bi serê xwe ber bi bakur ve, dihatin danîn. Carinan firaxên gilî, xeml û zêr, û tiştên din ên kesane bi miriyan re dihatin veşartin, ku dibe nîşana baweriya bi jiyana piştî mirinê be. Li Lothal, delîlên ji bo definkirina cot (du kes bi hev re) û definkirina di tabûtê de hatine dîtin. Li Kalibangan, cûreyên cihê yên goran, tevî gorên vala (cenotaphs) û gorên bi firaxên gilî bêyî laş, hatine dîtin, ku dibe newekheviyên civakî an jî pratîkên ayînî yên cihêreng nîşan bidin. Hin çavkanî behsa wê yekê dikin ku dibe ku di qonaxên paşê de şewitandina laşan (cremation) û parastina axê di kulikan de jî hatibe pratîkkirin. Ev cûrbecûriya di adetên definkirinê de dibe ku nîşana baweriyên herêmî yên cihêreng an jî guhertinên di pratîkên olî de bi demê re be, li şûna yek sîstemeke yekgirtî ya baweriyê li seranserê şaristaniyê.

Kêmbûna Perestgehên Monûmental: Yek ji cudahiyên herî berbiçav ên ŞGH ji şaristaniyên hemdem ên Misrê û Mezopotamyayê kêmbûna delîlên ji bo perestgehên mezin ên giştî an jî avahiyên olî yên monûmental e. Tevî ku hin avahî wekî perestgehên piçûk hatine pêşniyarkirin, tiştek bi heybetiya zîguratên Mezopotamî an perestgehên Misrî re nayê berawirdkirin. Ev yek nayê wê wateyê ku ol di jiyana gelê ŞGH de ne girîng bû. Belkî, ew nîşana awayekî cuda yê îfadekirina olî ye, ku dibe ku bêtir li ser pratîkên kesane, malbatî, an jî komunal ên li cîhên wekî Hemama Mezin, li derve, an jî di nav perestgehên piçûk de sekinîbe. Ev yek dikare bi nebûna delîlên ji bo padîşahiyeke bi hêz a navendî û teokratîk a bi şêwaza Misrê re jî têkildar be. Di dawiyê de, girîng e ku meriv baldar be li hember şîroveyên paşverû yên ku hewl didin rasterast têkiliyan di navbera fîgur û sembolên ŞGH û Hinduîzma paşê de deynin. Tevî ku dibe ku hin hêmanên berdewamiyê hebin, kêmbûna nivîsên deşîfrekirî şîrovekirina van fîguran pir dijwar û spekulatîf dike. Dibe ku van sembol û fîguran ji bo gelê ŞGH wateyên ku ji yên ku em îro texmîn dikin pir cuda bûne.

7. Nivîsa Geliyê Hindûsê: Sira Nediyarkirî

Nivîsa Geliyê Hindûsê, ku carinan wekî Nivîsa Harappayê jî tê binavkirin, yek ji sirên herî mezin û balkêş ên Şaristaniya Geliyê Hindûsê ye. Tevî hewldanên gelek lêkolîneran di nav sed salên borî de, ev nivîs hêj nehatiye deşîfrekirin, û ev yek têgihiştina me ya li ser gelek aliyên vê şaristaniya mezin sînordar dike.

Taybetmendiyên Giştî:

• Cureyê Nivîsê: Nivîsa Hindûsê bi gelemperî wekî pergaleke pîktografîk tê binavkirin, ku tê de nîşan wêneyên tiştan an têgehan temsîl dikin. Lêkolînerê navdar Asko Parpola wê wekî pergaleke “logo-syllabic” kategorîze dike, ku tê de hin nîşan peyvan (logos) û hinên din jî kîteyan (syllables) temsîl dikin. Ev nêrîn ji hêla piraniya pisporan ve tê qebûlkirin.
• Hejmara Nîşanan: Nêzîkî 400 heta 450 nîşanên cihêreng di nivîsa Hindûsê de hatine nasîn. Ev hejmar ji bo nivîseke bi tevahî alfabetîk (ku bi gelemperî 20-40 nîşanan dihewîne) pir zêde ye, û ji bo nivîseke bi tevahî logografîk (ku dikare bi hezaran nîşanan hebe, wekî di Çînî ya kevnar de) pir kêm e. Ev yek jî piştgiriyê dide teoriya logo-syllabic.
• Materyalên ku Nivîs li ser Wan Hatiye Dîtin: Piraniya nimûneyên nivîsa Hindûsê li ser mohrên piçûk ên çargoşe an jî आयতক্ষেত্রî yên ji kevirê sabûnê (steatite) hatine dîtin. Herwiha, nivîs li ser amuletên ji terrakotta û fayansê, perçeyên firaxên gilî, tabletên sifir, û amûrên ji hestî an fîldişî jî hatiye dîtin.
• Dirêjahiya Nivîsaran: Taybetmendiyeke din a girîng a nivîsa Hindûsê kurtbûna nivîsaran e. Piraniya nivîsaran pir kurt in, bi navînî ji 4-5 nîşanan pêk tên. Nivîsara herî dirêj a ku heta niha hatiye dîtin tenê nêzîkî 26 nîşanan dihewîne. Ev kurtbûn yek ji astengiyên herî mezin ên li pêşiya deşîfrekirinê ye.
• Aliyê Nivîsandinê: Li ser bingeha analîzên strukturî, bi gelemperî tê qebûlkirin ku nivîsa Hindûsê ji rastê ber bi çepê ve dihate nivîsandin. Li ser mohran, nivîs bi gelemperî bi awayekî berevajî (wekî di neynikê de) hatiye kolandin, da ku dema mohr li ser gil an materyalek din were lêdan, nivîs bi aliyê rast xuya bibe. Hin nimûneyên kêm ên nivîsandina boustrophedon (ku aliyê nivîsandinê di her rêzê de diguhere) jî hatine pêşniyarkirin.

Pirsgirêkên Deşîfrekirinê: Deşîfrekirina nivîsa Hindûsê ji ber gelek faktoran pir dijwar e:

• Nebûna Nivîsareke Duzimanî: Heta niha ti nivîsareke duzimanî, wekî Kevirê Rozetayê yê ku ji bo deşîfrekirina hiyeroglîfên Misrî krîtîk bû, nehatiye dîtin. Nivîsareke wisa dê wergera heman metnê bi nivîsa Hindûsê û bi zimanekî naskirî pêşkêş bikira.
• Kurtbûna Nivîsaran: Wekî ku hate gotin, kurtbûna nivîsaran analîzkirina rêziman, hevoksazî, û qalibên dubarekirî pir dijwar dike.
• Zimanê Bingehîn ê Nenas: Ziman an jî zimanên ku ji hêla gelê ŞGH ve dihatin axaftin û di nivîsê de hatine bikaranîn, nenas in. Ev yek berawirdkirina bi zimanên naskirî re dijwar dike.
• Kêmbûna Konteksta Dîrokî: Navên padîşah, bajar, an jî bûyerên dîrokî yên ŞGH di tomarên şaristaniyên hemdem ên wekî Mezopotamyayê de bi awayekî ku rasterast bi nivîsê ve were girêdan, nehatine nasîn.

Teoriyên Sereke yên li ser Ziman û Cewherê Nivîsê: Di nav salan de gelek teorî li ser zimanê bingehîn û cewherê nivîsa Hindûsê hatine pêşniyarkirin:

• Hîpoteza Dravîdî: Ev yek ji teoriyên herî berbelav û bi bandor e, ku ji hêla gelek lêkolîneran ve, bi taybetî Asko Parpola û Iravatham Mahadevan, tê piştgirîkirin. Li gorî vê hîpotezê, nivîsa Hindûsê zimanekî Proto-Dravîdî temsîl dike, ku bav û kalê zimanên Dravîdî yên îroyîn ên li başûrê Hindistanê (wekî Tamîlî, Teluguyî) û Brahui (ku li Belûçistanê, nêzîkî herêma ŞGH, tê axaftin) ye. Parpola ji bo piştgirîkirina vê teoriyê analîzên strukturî yên nîşanan, berawirdkirinên bi motîfên îkonografîk re, û hewldanên ji bo xwendina hin nîşanan li ser bingeha prensîba rebus (bikaranîna wêneyekê ji bo temsîlkirina peyveke ku bi heman rengî tê bilêvkirin lê wateyeke cuda heye) bikar aniye. Mînaka wî ya navdar şîrovekirina nîşanên “masî” wekî ku xwedawendan temsîl dikin, li ser bingeha homonîmiya peyva Dravîdî ya ji bo “masî” (meen) û “stêrk” (meen), ku stêrk sembola xwedawendiyê ye, ye. Heke ev şîrove rast be, ew ne tenê dikare alîkariyê bide deşîfrekirinê, lê di heman demê de pencereyekê li ser kozmolojî û baweriyên astral ên ŞGH veke.
• Hîpoteza Hînd-Arî (Sanskrît): Hin lêkolîneran pêşniyar kirine ku nivîs dibe ku zimanekî Hînd-Arî yê destpêkê, wekî formeke kevnar a Sanskrîtê, temsîl bike. Lêbelê, ev teorî bi gelemperî ji ber pirsgirêkên kronolojîk (tê texmînkirin ku Hînd-Arî piştî hilweşîna ŞGH gihîştine herêmê) û kêmbûna delîlên xurt ên arkeolojîk û zimanî, kêmtir tê qebûlkirin.
• Nivîs wekî Pergaleke Ne-Zimanî (Proto-Writing): Komeke din a lêkolîneran, wekî Steve Farmer, Michael Witzel, û Richard Sproat, arguman dikin ku dibe ku nîşanên Hindûsê ne pergala nivîsandinê ya tam bin ku zimanekî axaftinê bi awayekî sîstematîk tomar dike. Ew pêşniyar dikin ku dibe ku ev nîşan komeke sembolên îdeolojîk, olî, îdarî (wekî nîşanên xwedaniyê an jî pîşeyan), an jî ji bo tomarkirina daneyên aborî yên hêsan bin, bêyî ku rêziman an hevoksaziyeke tevlihev hebe. Kurtbûna nivîsaran û nebûna dubarebûna qalibên dirêj wekî piştgirî ji vê nêrînê re têne pêşkêşkirin.
• Têkiliyên bi Nivîsên Din re: Di destpêka lêkolînan de, hin hewl hatin dayîn ku nivîsa Hindûsê bi nivîsa Brahmi ya paşê ya Hindistanê an jî bi nivîsên Proto-Elamî û Sumerî yên Mezopotamyayê re bidin ber hev. Lêbelê, ev berawirdkirin bi gelemperî wekî spekulatîf û bêbingeh hatine dîtin.

Hewldanên Deşîfrekirinê yên Nûjen û Potansiyela Agahiyan: Di salên dawî de, teknîkên kompîturî, analîzên îstatîstîkî, û algorîtmayên fêrbûna makîneyê ji bo analîzkirina qalib û strukturan di nivîsa Hindûsê de hatine bikaranîn. Tevî ku van teknîkan hin têgihiştinên balkêş li ser frekansa nîşanan û kombînasyonên gengaz peyda kirine, ew hêj negihîştine deşîfrekirineke teqez. Heta ku zimanê bingehîn neyê nasîn an jî nivîsareke duzimanî neyê dîtin, deşîfrekirin dê dijwar bimîne. Nakokiya di navbera standardîzasyona bilind a çanda maddî ya ŞGH (bajarvanî, pîvan) û nebûna nivîsareke deşîfrekirî ya ku dikare vê hevrêziyê rave bike, yek ji paradoksên herî mezin ên ŞGH ye. Ma dibe ku nivîs ji bo armancên pir taybet (mînak, nasnameya elît, ayînên olî) hatibe bikaranîn û ne ji bo rêveberiya berfireh a ku em di Mezopotamyayê de dibînin? Hin lêkolînên nû pêşniyar dikin ku dibe ku nivîs ji bo “zanîna pîroz, prensîbên kozmolojîk, û gazîkirinên ayînî” hatibe bikaranîn, ne tenê ji bo tomarkirina aborî. Ev yek, heke rast be, dê ronahiyê bide ser cewhera rêveberiya ŞGH û fonksiyona nivîsê di nav wê de. Herwiha, pêşniyara ku nivîsa Hindûsê dibe ku “pergaleke alfabetîk” be ku di qonaxa xwe ya gihîştî de pêş ketiye û dibe ku ji hêla “gelêrî” ve hatibe bikaranîn , dijberî têgihiştina gelemperî ya ku ew pergaleke tevlihev a logo-syllabic e ku ji hêla elîtan ve tê bikaranîn, radiweste. Ev teorî, heke were îsbatkirin, dê têgihiştina me ya li ser xwendin û nivîsandinê û belavbûna wê di ŞGH de bi awayekî radîkal biguherîne. Heger rojekê nivîsa Hindûsê were deşîfrekirin, ew ê pencereyeke bêhempa li ser ziman, ol, rêxistina civakî, rêveberî, û jiyana rojane ya gelê ŞGH veke. Ew ê alîkariya me bike ku em bersiva gelek pirsên ku heya niha bêbersiv mane bidin û têgihiştina me ya li ser yek ji şaristaniyên herî kevnar û esrarî yên cîhanê kûrtir bike.

Tablo 4: Berawirdkirina Nivîsa Hindûsê bi Nivîsên Hemdem

Taybetmendî	Nivîsa Geliyê Hindûsê	Kuneîforma Mezopotamyayê (Sumerî/Akkadî)	Hiyeroglîfên Misrê
Cureyê Nivîsê yê Texmînkirî	Logo-syllabic (pîktografîk)	Logo-syllabic (ji pîktografiyê pêş ketiye)	Logo-syllabic (tevî hêmanên konsonantî)
Hejmara Nîşanan a Texmînkirî	~400-450	~600-1000+ (li gorî serdemê)	~700-1000+ (li gorî serdemê)
Aliyê Nivîsandinê yê Giştî	Ji rastê ber bi çepê (carinan boustrophedon)	Ji çepê ber bi rastê (di destpêkê de vertîkal)	Ji rastê ber bi çepê, ji çepê ber bi rastê, an jî vertîkal (li gorî kontekstê)
Materyalên Nivîsandinê yên Sereke	Mohrên kevirî, amulet, firaxên gilî, tabletên sifir	Tabletên gilî, nivîsên li ser kevir û metal	Papîrus, dîwarên perestgeh û goran, tabletên darîn û kevirî
Dirêjahiya Nivîsarên Tîpîk	Pir kurt (navînî 4-5 nîşan)	Ji kurt heta pir dirêj (metnên edebî, qanûnî, hwd.)	Ji kurt (navên li ser tiştan) heta pir dirêj (Metnên Pîramîdê, Pirtûka Miriyan)
Bikaranîna Sereke ya Texmînkirî	Nasname, mohrkirina tiştan, ayînî?	Rêveberî, aborî, qanûnî, olî, edebî	Olî, bîrdarî, rêveberî, edebî
Rewşa Deşîfrekirinê	Nedeşîfrekirî	Deşîfrekirî	Deşîfrekirî

8. Hilweşîna Şaristaniyê: Sedem û Teorî

Hilweşîna Şaristaniya Geliyê Hindûsê, ku li dora B.Z. 1900 dest pê kir û di nav çend sedsalan de qewimî, yek ji mijarên herî zêde nîqaşkirî di arkeolojiya Asyaya Başûr de ye. Delîlên arkeolojîk ên ji bo vê hilweşînê terikandina bajarên mezin ên wekî Mohenjo-daro û Harappa, kêmbûna kalîteya avahîsaziyê li wargehên ku niştecihbûn lê berdewam kiriye, windabûna hêdî hêdî ya nivîsa Hindûsê û pîvan û kêşanên standardkirî, û rawestandina bazirganiya dûr û dirêj, bi taybetî bi Mezopotamyayê re, dihewîne. Ji bo ravekirina vê hilweşînê gelek teorî hatine pêşniyarkirin, û îro piraniya lêkolîneran qebûl dikin ku ew pêvajoyeke tevlihev bû ku ji hêla gelek faktoran ve hat rêvebirin, ne ku ji ber yek sedemekê.

Teoriyên Sereke:

• Guhertina Keşûhewayê: Ev koma teoriyan di nav lêkolînerên îroyîn de herî zêde piştgiriyê dibîne.

• Ziwabûna Çemê Saraswatî (Ghaggar-Hakra): Gelek wargehên ŞGH, bi taybetî li rojhilat, li ser peravên çemê Ghaggar-Hakra, ku tê texmînkirin çemê Saraswatî yê efsanewî yê ku di nivîsên Vedî de behsa wê tê kirin be, hatibûn avakirin. Delîlên paleoklîmatolojîk nîşan didin ku ev çem li dora B.Z. 1900 dest bi ziwabûnê kiriye, dibe ku ji ber guhertinên tektonîkî yên ku çavkaniyên avê yên wê qut kirine an jî ji ber kêmbûna baranê. Ziwabûna vî çemê mezin dê bandorek wêranker li ser çandinî û jiyana li gelek wargehan kiribe.
• Guhertina Rêgeha Çemên Mezin: Bûyerên tektonîkî dibe ku ne tenê bandor li ser Saraswatiyê kiribin, lê her weha rêgeha Çemê Hindûsê û şaxên wê jî guhertibin. Ev yek dikare bibe sedema lehiyên wêranker li hin deveran û ziwabûnê li deverên din, ku dê binesaziya çandiniyê û bajarvaniyê têk bibe.
• Guhertina Şêwazên Mûsonê: Aboriya çandiniyê ya ŞGH bi giranî girêdayî baranên mûsonê bû. Hin lêkolîn pêşniyar dikin ku dibe ku şêwazên mûsonê di vê serdemê de guherîbin, qels bûbin, an jî ber bi rojhilat ve çûbin, ku ev yek dê bibe sedema kêmbûna berhemdariya çandiniyê û zextê li ser çavkaniyên xwarinê bike.
• Ziwabûna Giştî: Delîlên ji bo serdemeke ziwabûnê ya berfireh li herêmê di dawiya hezarsala sêyemîn a B.Z. de hene, ku dibe ku yek ji faktorên destpêkê yên ji bo bajarvaniyê bûbe (ji ber ku mirov li dora çavkaniyên avê yên mayî kom bûne) , lê di heman demê de dibe ku di dawiyê de bûbe sedema zextek negihîştî li ser pergalê.

• Faktorên Jîngehê: Ji bilî guhertina keşûhewayê, dibe ku çalakiyên mirovan jî beşdarî xirabûna jîngehê bûne. Bikaranîna zêde ya daristanan ji bo pijandina kerpîçan (ku ji bo avakirina bajarên mezin bi hejmareke mezin dihatin bikaranîn) û ji bo sotemeniyê, û her weha çandiniya zêde, dibe ku bibe sedema erozyona axê û kêmbûna berhemdariya wê.
• Teoriya Êrîşa Ariyan / Koça Hînd-Ariyan: Yek ji teoriyên herî kevn û nîqaşkirî teoriya êrîşa eşîrên Arî yên koçber ji bakurê rojava bû, ku ji hêla arkeolog Mortimer Wheeler ve di salên 1940î de hatibû pêşniyarkirin. Wheeler şîroveya xwe li ser bingeha dîtina komek îskeletên ku li Mohenjo-daro bi awayekî bêserûber hatibûn veşartin û hin referansên di nivîsên Vedî yên paşê de yên ku behsa şer û hilweşandina kelehan dikin, damezrandibû. Lêbelê, ev teorî îro bi giranî hatiye redkirin an jî bi awayekî berbiçav hatiye guhertin. Lêkolînên paşê nîşan dan ku delîlên arkeolojîk ên ji bo şerekî mezin an dagirkeriyeke wêranker kêm in, û îskeletên ku Wheeler behsa wan dikir dibe ku ji ber sedemên din (wekî nexweşî an jî definkirina bilez di demên kaosê de) miribin. Li şûna teoriya êrîşê, piraniya lêkolîneran niha qala “koçberiya Hînd-Ariyan” dikin, ku pêvajoyeke dirêjtir a ketina komên Hînd-Arîaxêv bo parzemîna Hindistanê û asîmîlasyona çandî ya hêdî hêdî bi gelên herêmî re bûye, ne ku dagirkeriyeke leşkerî ya ji nişka ve. Guhertina ji teoriya “êrîşa Ariyan” a yek-sedemî ber bi modelek pir-faktoranî ve, ne tenê pêşketineke di têgihiştina ŞGH de ye, lê di heman demê de meyla giştî ya di arkeolojiyê de ya dûrketina ji ravekirinên dagirkeriyê yên hêsan û ber bi têgihiştina pêvajoyên tevlihev ên guhertina çandî ve nîşan dide. Ev yek girîngiya lêkolînên navdîsîplînî (mînak, paleoklîmatolojî, genetîk) di têgihiştina rabirdûyê de destnîşan dike.
• Faktorên Navxweyî û Aborî: Hin lêkolîner destnîşan dikin ku dibe ku faktorên navxweyî jî di hilweşînê de rolek lîstibin. Kêmbûna bazirganiya dûr û dirêj, bi taybetî bi Mezopotamyayê re (ku delîlên ji bo wê li dora B.Z. 1800 hene ), dibe ku bandorek neyînî li ser aboriya bajarên ŞGH kiribe, ku bi giranî girêdayî hinardekirina tiştên luks û peydakirina madeyên xam bûn. Nexweşiyên wekî malarya, ku delîlên ji bo wê di îskeletan de hatine dîtin , dibe ku bûbin sedema kêmbûna nifûsê û têkçûna nîzama civakî. Dibe ku pergalên civakî û siyasî yên ŞGH, ku cewhera wan hîn jî bi tevahî nehatiye famkirin, nikarîbûn li hember zextên jîngehî, aborî û dibe ku civakî yên zêde dibin bisekinin.

Koçberî û Berdewamiya Herêmî: Girîng e ku meriv fêm bike ku “hilweşîn”a ŞGH nayê wateya windabûna tam a gel an jî çanda wê. Belkî, ew veguherîneke ber bi awayên jiyanê yên kêmtir bajarî, bêtir gundî û herêmî bû. Piştî terikandina bajarên mezin, nifûs ber bi gundên piçûktir û deverên nû, bi taybetî ber bi rojhilat (deşta Gangesê) û başûr (Gujarat û Maharashtra) ve koç kir. Li van deveran, hin hêmanên çanda Harappayê, wekî teknîkên çandiniyê, şêwazên kumkariyê, û dibe ku hin baweriyên olî, bi awayekî guhertî berdewam kirin û bi çandên herêmî re tevlihev bûn. Ev serdema piştî-bajarî wekî Qonaxa Dereng a Harappayê an jî çandên herêmî yên post-Harappayî tê nasîn.

Di encamê de, hilweşîna Şaristaniya Geliyê Hindûsê ne bûyereke ji nişka ve bû, lê belê pêvajoyeke dirêj û tevlihev bû ku ji hêla gelek faktorên bi hev ve girêdayî – keşûhewa, jîngeh, aborî, û dibe ku guhertinên civakî û koçberî – ve hat şekildanîn. Têgihiştina vê pêvajoyê ji bo famkirina rabûn û hilweşîna şaristaniyên kevnar û têkiliya di navbera mirov û jîngeha wî de girîng e.

9. Şaristaniya Geliyê Hindûsê di Konteksta Cîhanî de: Berawirdkirina bi Mezopotamya û Misrê re

Şaristaniya Geliyê Hindûsê yek ji sê “kolanên şaristaniyê” yên cîhana kevnar bû, ku hemdem bi şaristaniyên Mezopotamya (Sumer, Akkad, Babîl) û Misrê kevnar re pêş ket. Berawirdkirina ŞGH bi van her du şaristaniyên din re dikare alîkariya me bike ku em taybetmendiyên wê yên yekta û her weha xalên hevpar ên di pêşketina civakên kompleks ên destpêkê de baştir fam bikin.

Erdnîgarî û Bajarvanî:

• ŞGH: Li deştên berdar ên çemên Hindûs û Ghaggar-Hakra geş bû. Qada wê ya erdnîgarî ji ya Misrê an Mezopotamyayê berfirehtir bû. Bajarên wê (Harappa, Mohenjo-daro) bi plansaziyeke gridî ya pêşketî, kerpîçên pijandî yên standardkirî, û pergalên kanalîzasyon û avrêjê yên sofîstîke diyar dibin. Taybetmendiyeke balkêş kêmbûna avahiyên monûmental ên wekî qesrên padîşahan an perestgehên mezin e, ku berevajî Mezopotamya û Misrê ye. Girîngî bêtir li ser binesaziya giştî û refaha komunal bûye.
• Mezopotamya: Di navbera çemên Dîcle û Feratê de (“welatê di navbera du çeman de”) pêş ket. Bajar-dewletên Sumerî (Ur, Uruk, Lagaş) navendên bajarî yên girîng bûn. Plansaziya bajaran bi gelemperî kêmtir birêkûpêk bû li gorî ŞGH, û bajar li dora kompleksên perestgehan (zîgurat) û qesran mezin dibûn. Kerpîçên xam materyalê avahîsaziyê yê sereke bûn. Pergalên avdaniyê pir pêşketî bûn.
• Misir: Li ser peravên teng ên Çemê Nîlê, ku ji hêla çolê ve hatibû îzolekirin, pêş ket. Bajarvanî li Misrê ji ya Mezopotamya û ŞGH cudatir bû; tevî ku navendên îdarî û olî yên girîng (Memphis, Thebes) hebûn, nifûs bêtir li gundên li sepanjang Nîlê belav bûbû. Mîmariya Misrî bi avahiyên monûmental ên ji kevir (pîramîd, perestgeh, gorên padîşahan) navdar e, ku hêza fîrewn û girîngiya olê nîşan dide.

Nivîs û Pergalên Tomarkirinê:

• ŞGH: Xwedî nivîseke pîktografîk/logo-syllabic bû ku li ser mohr û tiştên din dihate dîtin, lê heya niha nehatiye deşîfrekirin. Kurtbûna nivîsaran û nebûna metnên dirêj taybetmendiyeke diyarker e. Fonksiyona wê ya rastîn (îdarî, aborî, olî, an nasnameyî) hîn jî tê nîqaşkirin.
• Mezopotamya: Nivîsa kuneîform (mîxî) li ser tabletên gilî pêş xist. Ev nivîs ji bo armancên cihêreng dihate bikaranîn: tomarên aborî û îdarî, qanûn, metnên olî, û edebiyat. Ew hatiye deşîfrekirin û çavkaniyeke dewlemend a agahiyan e.
• Misir: Nivîsa hiyeroglîfîk (wêneyî) û formên wê yên kurssîv (hiyeratîk û demotîk) pêş xist, ku bi giranî li ser papîrus û dîwarên avahiyan dihate nivîsandin. Ji bo armancên olî, bîrdarî, îdarî û edebî dihate bikaranîn. Ew jî hatiye deşîfrekirin.

Rêxistina Civakî û Siyasî:

• ŞGH: Delîlên ji bo hiyerarşiyeke civakî hene, lê cewherê rêveberiya siyasî ne diyar e. Kêmbûna delîlên ji bo padîşahiyeke bi hêz, qesrên mezin, an jî artêşeke xurt pêşniyar dike ku dibe ku sîstemeke rêveberiyê ya kêmtir navendîparêz an jî kolektîftir hebûbe (mînak, ji hêla meclîsên bazirganan an kahînan ve). Standardîzasyona berfireh li seranserê herêmeke mezin bêyî împaratoriyeke eşkere paradoksekê pêşkêş dike.
• Mezopotamya: Bi gelemperî ji hêla bajar-dewletên serbixwe ve dihate birêvebirin, ku her yek xwedî padîşah an rêvebirekî xwe bû ku wekî navbeynkarê xwedawendan dihate dîtin. Paşê împaratoriyên mezin (Akkad, Babîl, Asûr) derketin holê. Hiyerarşiyeke civakî ya zelal hebû, bi padîşah, kahîn, esilzade, mirovên azad, û koleyan.
• Misir: Xwedî sîstemeke siyasî ya pir navendîparêz bû ku li dora fîrewn, ku wekî xwedayekî zindî dihate dîtin, organîze bûbû. Burokrasiyeke berfireh ji bo birêvebirina dewletê hebû. Civak bi tundî hiyerarşîk bû, bi fîrewn li lûtkeyê, li pey wî esilzade, kahîn, nivîskar, pîşekar, cotkar, û kole.

Baweriyên Olî û Pratîk:

• ŞGH: Ola polîteîstîk, bi delîlên ji bo perestina Xwedawenda Dayik, fîgurekî nêr ê mîna “Proto-Şîva”, û perestina ajalan (yekqiloç) û daran (pîpal). Ayînên avê û paqijiyê (Hemama Mezin) girîng xuya dikin. Kêmbûna perestgehên monûmental taybetmendiyeke balkêş e.
• Mezopotamya: Ola polîteîstîk bi panteoneke berfireh a xwedawendan ku bi hêzên xwezayê û bajarên taybet ve girêdayî bûn (Anu, Enlil, Enki, Inanna). Perestgehên mezin (zîgurat) navendên olî û aborî yên bajaran bûn. Kahînan roleke girîng dilîstin.
• Misir: Ola polîteîstîk a tevlihev bi gelek xwedawendan (Ra, Osiris, Isis, Horus). Fîrewn wekî xwedayekî dihate perestin. Baweriya bi jiyana piştî mirinê pir xurt bû, ku di adetên mumyakirinê û avakirina gorên bi heybet (pîramîd) de xwe nîşan dide. Perestgehên mezin ji bo xwedawendan û fîrewnan dihatin avakirin.

Aborî û Bazirganî:

• ŞGH: Aboriya li ser bingeha çandinî (genim, ceh, pembû), pîşekarî (metalurjî, kumkarî, tekstîl, çêkirina morikan), û bazirganiya berfireh a navxweyî û navneteweyî (bi Mezopotamya, Oman, Asyaya Navîn re). Pergala pîvan û kêşanên standardkirî û mohrên ji bo bazirganiyê girîng bûn.
• Mezopotamya: Aboriya li ser bingeha çandiniya avdanî (genim, ceh), ajalxwedîkirin, û bazirganiya berfireh. Ji ber kêmbûna hin madeyên xam (metal, kevir, dar), bazirganiya dûr û dirêj pêwîst bû. Tabletên gilî ji bo tomarkirina danûstandinên aborî dihatin bikaranîn.
• Misir: Aboriya bi giranî li ser çandiniya li Geliyê Nîlê (genim, ceh) bû. Dewletê kontrola xurt li ser aboriyê û belavkirina çavkaniyan hebû. Bazirganiya bi Nûbya (zêr, fîldişî), Levant, û Punt re dikir.

Hilweşîn:

• ŞGH: Hilweşîn pêvajoyeke gav bi gav bû ku dibe ku ji ber gelek faktoran (guhertina keşûhewayê, pirsgirêkên jîngehê, kêmbûna bazirganiyê, dibe ku aloziyên navxweyî û koçberî) qewimîbe.
• Mezopotamya: Bajar-dewlet û împaratoriyên Mezopotamî bi gelemperî ji ber şerên navxweyî, êrîşên derve, û carinan pirsgirêkên jîngehê (wekî şorbûna axê) hilweşiyan an jî qels bûn.
• Misir: Tevî serdemên bêîstîqrarê (Serdemên Navîn), şaristaniya Misrê bi hezaran salan berdewam kir, bi giranî ji ber îzolasyona wê ya erdnîgarî û yekîtiya çandî ya xurt. Hilweşîna dawî bi dagirkeriyên derve (Asûrî, Pers, Yewnanî, Romî) hat.

Tablo 5: Berawirdkirina ŞGH bi Mezopotamya û Misrê re

Taybetmendî	Şaristaniya Geliyê Hindûsê	Mezopotamya	Misir
Bajarvanî	Plansaziya gridî ya pêşketî, kanalîzasyona sofîstîke, kêmbûna avahiyên monûmental ên dewletî/olî.	Bajarên li dora perestgeh/qesran, plansaziya kêmtir birêkûpêk, zîguratên monûmental.	Navendên îdarî/olî, nifûsa belavbûyî, pîramîd û perestgehên kevirî yên monûmental.
Nivîs	Pîktografîk/Logo-syllabic, nedeşîfrekirî, nivîsarên kurt li ser mohran.	Kuneîform li ser tabletên gilî, deşîfrekirî, ji bo armancên cihêreng.	Hiyeroglîf li ser papîrus/kevir, deşîfrekirî, ji bo armancên cihêreng.
Rêveberiya Siyasî	Ne diyar, dibe ku kêmtir navendîparêz, bêyî padîşahiyeke eşkere.	Bajar-dewlet bi padîşahan, paşê împaratorî, şerên pir caran.	Dewleta navendîparêz a xurt bi fîrewnê xwedayî.
Struktura Civakî	Hiyerarşî heye lê dibe ku kêmtir tund be, rola bazirganan girîng.	Hiyerarşiya zelal (padîşah, kahîn, esilzade, kole).	Hiyerarşiya tund (fîrewn, esilzade, kahîn, kole).
Mîmariya Monûmental	Kêm e, bêtir girîngî li ser binesaziya giştî (Hemama Mezin, embar).	Zîgurat, qesr.	Pîramîd, perestgehên mezin, gorên padîşahan.
Bazirganî	Berfireh (Mezopotamya, Oman), pîvan û mohrên standardkirî.	Berfireh (Geliyê Hindûsê, Misir, Anatolya), bikaranîna nivîsê ji bo tomaran.	Kontrola dewletê li ser bazirganiyê (Nûbya, Levant).

Ev berawirdkirin nîşan dide ku tevî ku her sê şaristanî di hin aliyan de (wekî girêdayîbûna bi çeman û pêşxistina nivîsê) dişibin hev, ŞGH di gelek taybetmendiyên xwe de, bi taybetî di plansaziya bajarî, cewhera rêveberiya siyasî ya gengaz, û kêmbûna mîmariya monûmental a dewletî/olî de, yekta bû. Ev yek ŞGH wekî modelek alternatîf a pêşketina şaristaniyê di cîhana kevnar de pêşkêş dike.

10. Encamname: Mîras û Pirsên Vekirî

Şaristaniya Geliyê Hindûsê, wekî yek ji kevntirîn û berfirehtirîn şaristaniyên bajarî yên cîhanê, mîraseke dewlemend û gelek pirsên bêbersiv ji me re hiştiye. Plansaziya bajarî ya pêşketî, pergalên kanalîzasyonê yên sofîstîke, û standardîzasyona di pîvan û kêşanan de nîşana asteke bilind a rêxistinbûn û jêhatîbûna teknîkî ye ku ji bo dema xwe awarte bû. Tora bazirganiyê ya berfireh a ku ji Mezopotamyayê heta Asyaya Navîn û Nîvgirava Omanê dirêj dibû, girîngiya aborî û têkiliyên navçandî yên vê şaristaniyê destnîşan dike.

Lêbelê, tevî van destkeftiyan, gelek aliyên ŞGH di nav tarîtiyê de mane. Sira herî mezin nivîsa wê ye, ku heya roja îro nehatiye deşîfrekirin. Ev yek têgihiştina me ya li ser ziman, bawerî, sazî, û pergala rêveberiya wan bi awayekî kûr sînordar dike. Cewhera rastîn a desthilatdariya siyasî li ŞGH – gelo ew dewleteke navendîparêz, konfederasyoneke bajar-dewletan, an jî celebeke rêveberiya kolektîf bû – hîn jî mijara nîqaşên germ e. Kêmbûna qesrên padîşahan ên bi heybet û perestgehên mezin ên dewletî, ku taybetmendiya şaristaniyên hemdem ên Misrê û Mezopotamyayê ne, pêşniyar dike ku dibe ku hêz û îdeolojî li ŞGH bi awayên cuda hatibin îfadekirin.

Sedemên hilweşîna vê şaristaniya mezin jî bi tevahî nehatine ronîkirin. Tevî ku guhertinên keşûhewayê û faktorên jîngehê wekî sedemên sereke têne dîtin, pêvajoya hilweşînê dibe ku tevlihev û pir-alî bûbe, ku tê de faktorên aborî, civakî, û dibe ku koçberî jî rolek lîstibin.

Mîrasa Şaristaniya Geliyê Hindûsê ne tenê di bermahiyên arkeolojîk ên bi heybet de ye. Tê texmînkirin ku hin hêmanên çandî, teknolojîk, û dibe ku olî yên ŞGH di nav çandên paşê yên parzemîna Hindistanê de berdewam kirine û bandor li ser pêşketina wan kiriye. Lêkolînên li ser vê berdewamiyê, tevî dijwariyên ku ji ber nebûna nivîsa deşîfrekirî derdikevin, ji bo têgihiştina kûrahiya dîrokî ya herêmê girîng in.

Di dawiyê de, Şaristaniya Geliyê Hindûsê wekî şahidiyek ji jêhatîbûn, adaptebûn, û tevliheviya civakên mirovî yên kevnar radiweste. Pirsên ku ew derdixe holê – li ser cewhera nivîsê, rêxistina civakî, rêveberî, û têkiliya di navbera mirov û jîngehê de – îro jî ji bo arkeolog, dîroknas, û zanyarên civakî mijarên lêkolînê yên girîng in. Her vedîtineke nû û her pêşketineke di teknîkên analîzê de hêviyê dide ku rojekê hin ji sirên vê şaristaniya esrarî werin ronîkirin.

Çavkanî

1. Indus Valley Civilization, Map, Script, Seals – Vajiram & Ravi, https://vajiramandravi.com/upsc-exam/indus-valley-civilization/ 2. The Indus River Valley Civilizations | World Civilizations I (HIS101 …, https://courses.lumenlearning.com/suny-fmcc-boundless-worldhistory/chapter/the-indus-river-valley-civilizations/ 3. Indus River Valley civilizations (article) | Khan Academy, https://www.khanacademy.org/humanities/world-history/world-history-beginnings/ancient-india/a/the-indus-river-valley-civilizations 4. primuspartners.in, https://primuspartners.in/docs/documents/TL-From%20Mohenjo-Daro%20to%20Mumbai%20-%20Merging%20Ancient%20Wisdom%20of%20Town%20Planning%20With%20Modern%20Solutions.pdf 5. en.unesco.org, https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_I%20silk%20road_the%20indus%20civilization%20BIS.pdf 6. Full Text Version of Deciphering the Indus Script | Harappa, https://www.harappa.com/script/parpola15.html 7. Indus script and the challenges of decipherment | Origins of Civilization Class Notes, https://library.fiveable.me/origins-of-civilization/unit-6/indus-script-challenges-decipherment/study-guide/hH1sXlEl1Uxt8Xqk 8. Indus Valley Civilisation – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_Valley_Civilisation 9. Indus Valley Civilization: urban planning and trade | Early World Civilizations Class Notes | Fiveable, https://library.fiveable.me/early-world-civilizations/unit-5/indus-valley-civilization-urban-planning-trade/study-guide/jWb6HD8P6Fs06LcQ 10. Of Revenue Without Rulers: Public Goods in the … – Frontiers, https://www.frontiersin.org/journals/political-science/articles/10.3389/fpos.2022.823071/full 11. The Indus Civilization Trade with the Oman Peninsula – Harappa, https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/The_Indus_Civilization_Trade_with_the_Om.pdf 12. Disappearance of the Indus Valley Civilization | World Civilization, https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldcivilization/chapter/disappearance-of-the-indus-valley-civilization/ 13. The Indus Valley civilization Urban Planning and social structures – IJMR, https://ijmr.net.in/current/2024/Nov/fmR8AZ4ANGzY8jj.pdf 14. Indus Civilization (–1750 BCE) – Brill – Reference Works, https://referenceworks.brill.com/display/entries/ENHI/COM-9000000086.xml 15. http://www.bbc.co.uk, https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zghy34j#:~:text=It%20was%20very%20hot%20in,Richer%20families%20had%20courtyards. 16. Religion of the Indus Valley Civilisation – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_of_the_Indus_Valley_Civilisation 17. Agriculture During Indus Valley Civilization- Ancient India History Notes – Prepp, https://prepp.in/news/e-492-agriculture-during-indus-valley-civilization-ancient-india-history-notes 18. Economy and Trade – The Indus Valley Civilization, http://indus-valley-civ.weebly.com/economy-and-trade.html 19. Craft Traditions of the Indus Civilization Kenoyer – Harappa, https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Kenoyer1998_Craft%20Traditions%20of%20the%20Indus%20Civilization%20and%20t.pdf 20. The Social Life Of The Indus Valley Civilisation – Unacademy, https://unacademy.com/content/bpsc/study-material/history/the-social-life-of-the-indus-valley-civilisation/ 21. Trade Networks of the Indus Civilization – The Friday Times, https://thefridaytimes.com/27-Sep-2019/trade-networks-of-the-indus-civilization 22. 100 years of Indus Valley Civilisation: This ancient culture remains mysterious – The Week, https://www.theweek.in/theweek/cover/2024/12/21/debate-over-indus-valley-civilisation-and-aryan-invasion-continues.html 23. unacademy.com, https://unacademy.com/content/bpsc/study-material/history/the-social-life-of-the-indus-valley-civilisation/#:~:text=The%20society%20was%20predominantly%20matriarchal,in%20crafting%20from%20their%20parents. 24. What was everyday life like in the Indus Valley? – BBC Bitesize, https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zghy34j 25. Indus Valley Civilization: History, Discoveries, and Debates, https://indiabeyondcurry.com/2024/07/27/exploring-indus-valley-civilization-history-discoveries-and-scholarly-debates/ 26. COMPARING TWO CIVILIZATIONS | PPT – SlideShare, https://www.slideshare.net/slideshow/presentation1-28426555/28426555 27. Durham E-Theses – Durham University, http://etheses.dur.ac.uk/2665/1/2665_677_-_vol_1.pdf 28. Religion and Culture – The Indus Valley Civilization, https://indus-valley-civ.weebly.com/religion-and-culture.html 29. Lost In Time With $1 Million On The Line: Inside The Race To Decode The Indus Script, https://homegrown.co.in/homegrown-voices/lost-in-time-with-1-million-on-the-line-inside-the-race-to-decode-the-indus-script 30. Asko PARPOLA – Harappa, https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/indusscript%282%29.pdf 31. Cracking the Code of the Indus Valley Civilization: A Computational Approach to Lost Knowledge – Preprints.org, https://www.preprints.org/manuscript/202502.0699/v1 32. THE INDUS SCRIPT AS AN ALPHABET Examining Conformity in the Usage of the Indus Script – Preprints.org, https://www.preprints.org/manuscript/202408.1473 33. http://www.khanacademy.org, https://www.khanacademy.org/humanities/world-history/world-history-beginnings/ancient-india/a/the-indus-river-valley-civilizations#:~:text=Many%20scholars%20believe%20that%20the,great%20flood%20struck%20the%20area. 34. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_Valley_Civilisation#:~:text=Mohenjo%2Ddaro%20and%20Harappa%20very,initial%20stimulus%20for%20its%20urbanisation. 35. HIST 150 Midterm Exam Flashcards | Quizlet, https://quizlet.com/118162912/hist-150-midterm-exam-flash-cards/ 36. Mesopotamia, Egypt, and Indus Valley Essay – 813 Words – Bartleby.com, https://www.bartleby.com/essay/Mesopotamia-Egypt-and-Indus-Valley-F3J59M23TJ 37. (PDF) Role of Geography in Formation of Character of Civilizations …, https://www.researchgate.net/publication/346106162_Role_of_Geography_in_Formation_of_Character_of_Civilizations_Case_Studies_Egypt_Mesopotamia_Indus_Valley 38. Cradle of civilization – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Cradle_of_civilization 39. A Comparison of Indus Valley, Mesopotamia and Egypt – Kibin, https://www.kibin.com/essay-examples/a-comparison-of-indus-valley-mesopotamia-and-egypt-2RsYnIzl 40. Comparing Mesopotamia And The Indus River Valley Civilization – 1421 Words | Bartleby, https://www.bartleby.com/essay/Comparing-Mesopotamia-And-The-Indus-River-Valley-35B61D4D01A98399 41. Early Civilizations’ Modern Legacy | Origins of Civilization Class Notes – Fiveable, https://library.fiveable.me/origins-of-civilization/unit-14 42. Comparing Ancient Egypt And Indus Valley Civilization – 573 Words – Bartleby.com, https://www.bartleby.com/essay/Comparing-Ancient-Egypt-And-Indus-Valley-Civilization-ABBE4488A833E26D 43. Early Civilizations: Compare and Contrast | Origins of Civilization …, https://library.fiveable.me/origins-of-civilization/unit-13