1. Pêşgotin: Nexşeya Pîrî Reîs û Razên Wê yên Dîrokî

Nexşeya Cîhanê ya Pîrî Reîs, ku di sala 1513an de ji aliyê amîral û kartografê navdar ê Osmanî Pîrî Reîs ve hatiye çêkirin, yek ji berhemên herî balkêş û gengeşîbar ên dîroka kartografiyê ye. Ev nexşe, ku îro tenê beşek jê li Muzeya Qesra Topkapiyê ya Stenbolê tê parastin , ne tenê wekî şahidiyek ji bo asta zanîna erdnîgarî û hunera kartografiyê ya serdema xwe, lê her weha wekî belgeyeke dîrokî ya ku gelek pirs, nîqaş û teoriyên cihêreng li ser xwe kom kirine, xwedî nirxekî bilind e. Girîngiya wê hem di agahiyên ku pêşkêş dike de, nemaze nîşandana peravên Amerîkayê yên nûhatî keşfkirin, hem jî di pirsên ku derdixe holê de ye, bi taybetî îdîayên li ser çavkaniyên wê yên kevnar û teswîra herêmên ku di wê demê de bi fermî nehatibûn keşfkirin.

Pirsên sereke yên ku li dora vê nexşeyê digerin ev in: Çavkaniyên Pîrî Reîs çi bûn? Gelo wî nexşeyên kevnar ên windabûyî, dibe ku ji şaristaniyên pêşketî yên berê, bikar anîne? Û ya herî girîng, gelo bi rastî jî nexşe peravên Antarktîkayê nîşan dide, berî ku ew bi fermî di sedsala 19an de were keşfkirin? Van pirsan bûne sedema gelek spekulasyonan, ku hin ji wan digihîjin teoriyên li ser teknolojiyên pêşketî yên kevnar an jî şaristaniyên windabûyî. Ev gotara akademîk dê hewl bide ku bi awayekî sîstematîk van pirsan û aliyên din ên nexşeyê bikole, bi bikaranîna delîlên ji çavkaniyên dîrokî û akademîk û bi nirxandina nîqaşên pisporan. Em ê pêşî li jiyan û berhemên Pîrî Reîs binêrin, piştre taybetmendiyên nexşeya 1513an û çavkaniyên wê yên muhtemel şirove bikin. Beşa herî girîng a gengeşiyê, ango îdîaya Antarktîkayê, dê bi hûrgilî were vekolîn. Di dawiyê de, em ê nexşeyê di çarçoveya kartografiya cîhanê ya hemdem de bi cih bikin û teoriyên alternatîf binirxînin, berî ku em bigihîjin encamnameyekê.

Nexşeya Pîrî Reîs ji berhemeke teknîkî ya kartografiyê wêdetir e; ew wekî neynikekê ye ku rewşa zanistî, siyasî û çandî ya dewra xwe û têkiliyên navbera şaristaniyan nîşan dide. Çêkirina nexşeyê di serdemeke keşfên mezin ên erdnîgarî de pêk hatiye, ku agahiyên nû bi lez û bez digihiştin hem Ewropayê hem jî Împaratoriya Osmanî. Pîrî Reîs, wekî amîralekî payebilind ê Osmanî, xwedî îmkan bû ku bigihîje van agahiyan, çi bi rêya keştiyên Ewropî yên ku dihatin girtin , çi jî bi rêya torên berfireh ên bazirganî û dîplomatîk ên Osmanî. Pêşkêşkirina nexşeyê ji Sultan Selîm I re û îdîaya ku Sultan ew perçe kiriye û gotiye “em ê aliyê rojhilat di destê xwe de bihêlin” , girîngiya stratejîk a agahiyên erdnîgarî ji bo dewletên wê demê û ambîsyonên emperyal radixe ber çavan. Wekî din, bikaranîna çavkaniyên cihêreng – Ewropî (Kolomb, Portekîzî), Erebî, û heta referansên ji Yewnana kevnar (bi riya “Caferiye”) – nîşan dide ku Împaratoriya Osmanî di navenda danûstandineke çandî û zanistî ya zindî û berfireh de bû. Nexşe ne tenê ji bo armancên pratîkî yên deryavaniyê, lê dibe ku ji bo nîşandana prestîj, hêz û asta zanîna Împaratoriya Osmanî jî hatibe amadekirin, wek ku ji xemilandina wê ya bi hûrgilî û pêşkêşkirina wê ji Sultan re diyar dibe. Ji ber vê yekê, nexşe ne tenê xêzkirineke erdnîgarî ye, lê belgeyeke kompleks e ku têkiliyên hêzê, transfera zanînê, û nêrînên cîhanî yên serdemekê di nav xwe de dihewîne.

2. Pîrî Reîs: Jiyan û Berhemên Kartografî yên Hostayekî Osmanî

Hacı Ahmed Muhiddin Pîrî, ku bi navê Pîrî Reîs tê naskirin, di navbera salên 1465-1470 de li Gelîboluyê ji dayik bûye û di sala 1554an de li Qahîreyê hatiye îdamkirin. Ew ne tenê amîralekî jêhatî yê hêzên deryayî yên Osmanî bû, lê di heman demê de kartograf û nivîskarekî berhemên girîng ên li ser deryavaniyê bû. Apê wî, Kemal Reîs, ku ew jî deryavanekî navdar ê Osmanî bû, di perwerdekirin û pêşxistina Pîrî Reîs de roleke mezin lîstiye. Pîrî Reîs di gelek şerên deryayî yên girîng de cih girtiye û di bin fermandariya Barbaros Hayreddîn Paşa de jî xebitiye. Tê gotin ku wî gelek zimanên biyanî yên wekî Rûmî, Îtalî, Îspanyolî û Portekîzî dizanibû , ku ev yek jê re bûye alîkar ku ji çavkaniyên cihêreng ên Ewropî û yên din sûd werbigire ji bo berhemên xwe yên kartografî.

Berhema herî navdar a Pîrî Reîs pirtûka wî ya bi navê “Kitab-ı Bahriye” (Pirtûka Deryavaniyê) ye. Ev pirtûk, ku wekî rêbernameyeke berfireh ji bo deryavanên Deryaya Navîn û Egeyê hatiye amadekirin, agahiyên hûr û kûr li ser perav, girav, tengav, kendav, lengergeh, kûrahiya avê, şert û mercên hewayê û rêyên deryayî dihewîne. Pîrî Reîs di vê pirtûkê de ne tenê agahiyên teknîkî yên deryavaniyê, lê her weha çavdêriyên xwe yên li ser erdnîgarî, dîrok, çand û aboriya herêmên ku ziyaret kirine jî tomar kirine. Nusxeya yekem a “Kitab-ı Bahriye” di sala 1521an de hatiye temamkirin û nusxeyeke berfirehtir û xemilandîtir jî di sala 1526an de ji Sultan Silêmanê Qanûnî re hatiye pêşkêşkirin. Ev berhem, bi nexşeyên xwe yên hûrgilî yên bender û peravan, îro jî wekî çavkaniyeke bêhempa ya dîrokî û erdnîgarî tê qebûlkirin û wekî pêşengê “rêbernameyên deryavaniyê” (sailing directions) yên modern tê dîtin.

Ji bilî “Kitab-ı Bahriye” û nexşeya cîhanê ya 1513an, Pîrî Reîs di sala 1528an de nexşeyeke din a cîhanê jî çêkiriye. Mixabin, ji vê nexşeya duyemîn jî tenê perçeyek maye, ku peravên bakur-rojavayê Okyanûsa Atlantîkê, di nav de Amerîkaya Navîn, Florîda, beşek ji Kanadayê û Grönlandê nîşan dide. Ev nexşeya duyemîn, li gorî ya yekem, ji aliyê teknîkî ve pêşketîtir û ji aliyê agahiyan ve berfirehtir tê dîtin û wekî yek ji baştirîn nimûneyên kartografiya serdema xwe tê qebûlkirin. Taybetmendiyeke balkêş a vê nexşeyê ew e ku Pîrî Reîs cihên ku nehatine keşfkirin an jî agahiyên wî yên teqez li ser wan tune ne, vala hiştiye û di nîşeyan de bi eşkereyî diyar kiriye ku ji ber nezanînê ew xêz nekirine. Ev yek helwesteke zanistî û rexneyî nîşan dide.

Berhemên Pîrî Reîs, bi taybetî “Kitab-ı Bahriye” û her du nexşeyên wî yên cîhanê, nîşan didin ku ew ne tenê kartografekî jêhatî bûye, lê di heman demê de zanyarekî sîstematîk û lêkolînerekî baldar bûye. Ew bi salan li ser berhevkirina agahiyan xebitiye, çavdêriyên xwe tomar kirine û hewl daye ku ji çavkaniyên cihêreng sûd werbigire. Di “Kitab-ı Bahriye” de, ew bi hûrgilî behsa taybetmendiyên erdnîgarî, çandî û rêbazên deryavaniyê dike, ku ev yek kûrahiya zanîn û tecrubeya wî nîşan dide. Di nexşeyên xwe de, Pîrî Reîs bi awayekî eşkere çavkaniyên ku bikar anîne (wekî nexşeyên Kolomb, Portekîzî, û yên kevnar) destnîşan dike. Ev yek ne tenê şefafiyeta rêbaza wî nîşan dide, lê her weha nêzîkatiyeke ku îro wekî etîka akademîk tê zanîn jî pêşbînî dike. Helwesta wî ya di nexşeya duyemîn de ku cihên nenas vala dihêle û vê yekê jî bi zelalî diyar dike , nîşana hişmendiyeke rexneyî û zanistî ye ku sînorên zanîna xwe qebûl dike, li şûna ku bikeve nava spekulasyonên bêbingeh. Wekî din, berawirdkirina nexşeya yekem (1513) û ya duyemîn (1528) nîşan dide ku Pîrî Reîs agahiyên xwe bi berdewamî nûjen kiriye û hewl daye ku kêmasî û xeletiyên berê rast bike, mînakî di teswîra Kubayê de. Ev jî pêvajoyeke fêrbûn û pêşketinê ya domdar nîşan dide. Ji ber van hemû sedeman, Pîrî Reîs dikare wekî yek ji pêşengên rêbaza zanistî di warê kartografiyê de di cîhana Osmanî ya sedsala 16an de bê dîtin, ku bi awayekî sîstematîk agahî berhev kirine, nirxandine û bi rexneyî bikar anîne.

3. Nexşeya Cîhanê ya 1513an: Taybetmendî û Şirovekirin

Nexşeya Cîhanê ya Pîrî Reîs a 1513an, piştî ku bi sedsalan windabûyî mabû, di sala 1929an de di dema xebatên ji nû ve birêxistinkirina arşîvên Qesra Topkapiyê ya Stenbolê û veguherandina wê bo muzeyê de, ji aliyê Midûrê Giştî yê Muzeyan ê wê demê, Halîl Ethem Eldem ve, bi awayekî tesadufî hate dîtin. Ev vedîtin di cîhana akademîk de heyecaneke mezin çêkir. Teologê Alman Gustav Adolf Deissmann û pisporê rojhilatnasiyê Paul Kahle di nasandin û lêkolîna destpêkê ya nexşeyê de roleke girîng lîstin. Balkêş e ku Mustafa Kemal Atatürk, damezrînerê Komara Tirkiyeyê, bi xwe eleqeyeke mezin nîşanî vê nexşeyê da, xwest ku ew bi hûrgilî were lêkolînkirin, kopiyên wê werin çapkirin û ji raya giştî û cîhana zanistê re were pêşkêşkirin.

Nexşe li ser perçeyek çermê xezalê hatiye xêzkirin. Mezinahiya beşa ku heta roja îro maye, bi giştî dora 87 cm dirêjî û 63 cm firehî ye (li gorî çavkaniyan ev pîvan hinekî diguhere, wek mînak 90×60 mm an 86 cm dirêj, beşa jorîn 61 cm û beşa jêrîn 41 cm fireh ). Tê texmînkirin ku ev perçeya mayî tenê sêyeka rojavayî ya nexşeyeke cîhanê ya pir mezintir e. Nexşe bi 8 an 9 rengên cihêreng hatiye boyaxkirin û bi hûrgiliyên xemilandî ve hatiye dewlemendkirin. Ew bi şêwaza portolan hatiye çêkirin, ku taybetmendiya sereke ya van nexşeyan ew e ku li şûna xêzên enlem û boylamê (firehî û dirêjahî), tora xêzên rêberiyê (rhumb lines) yên ku ji guliyên bayê (rûzgargul an jî pusulayên xemilandî) derdikevin, bikar tînin. Li ser beşa mayî ya nexşeyê, bi giştî pênc guliyên bayê (du mezin û sê biçûk) xuya dikin.

Beşa mayî ya nexşeyê peravên rojavayê Ewropayê (bi taybetî Nîvgirava Îberyayê û Fransa), peravên rojavayê Afrîkayê, Okyanûsa Atlantîkê, û ya herî balkêş, peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr û beşek ji giravên Karayîban nîşan dide. Peravên Ewropa û Afrîkayê, tevî giravên Atlantîkê yên wekî Giravên Kanarya, Kap Verde û Azor, bi awayekî ku ji bo wê demê têra xwe rast e, hatine teswîrkirin. Lê belê, beşa ku herî zêde bala lêkolîneran kişandiye, teswîra parzemîna Amerîkayê ye. Peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr, nemaze yên Brezîlyayê, bi awayekî sosret û ji bo sala 1513an bi rastbûneke berbiçav hatine xêzkirin. Çemên mezin ên wekî Amazon û Orînoko, û her weha girava Trînîdadê, bi hêsanî tên naskirin. Heta Rêzeçiyayên Andê jî li ser nexşeyê xuya dikin, tevî ku Francisco Pizarro hê di wê demê de Peru û van çiyayan keşf nekiribû. Berevajî vê, nîşandana Amerîkaya Bakur û giravên Karayîban kêmtir rast e û bûye cihê gelek gengeşiyan. Mînak, girava Hispanyola (Haiti û Komara Domînîk a îroyîn) bi awayekî vertîkal û pir mezin hatiye xêzkirin, ku dişibe teswîra Japonê (Cipangu) di nexşeyên Ewropî yên wê demê de. Her wiha, Kuba wekî beşek ji parzemîna Asyayê hatiye nîşandan, ku ev yek bi baweriya Krîstof Kolomb re hevaheng e ku wî digot qey gihîştiye peravên rojhilatê Asyayê.

Nexşeya Pîrî Reîs ne tenê xêzên erdnîgarî ne; ew bi gelek nîşe, sembol û teswîran hatiye xemilandin ku agahiyên zêde pêşkêş dikin. Piraniya nîşeyan bi zimanê Tirkîya Osmanî û bi alfabeya Erebî hatine nivîsandin. Van nîşeyan agahiyên girîng li ser çavkaniyên ku Pîrî Reîs bikar anîne, dîroka keşfên herêman, taybetmendiyên gelên xwecihî, û dewlemendiyên siruştî yên wan deran didin. Ji bilî nîşeyan, teswîrên mirovan (wekî şahên herêmî), ajalan (wekî fîl û şuturmurx li Afrîkayê; lama û puma li Amerîkaya Başûr), keştîyên cihêreng, û sembolên din (wekî alayên welatan û armayên qraliyetê) li ser nexşeyê hatine bicihkirin. Ev teswîr ne tenê ji bo armancên estetîkî ne, lê her weha hewl didin ku agahiyên çandî, zoolojîk û siyasî yên serdemê jî ragihînin.

Dema ku em rastbûna erdnîgarî ya nexşeyê li gorî zanîna serdema wê dinirxînin, divê em çend xalan li ber çavan bigirin. Ji bo peravên naskirî yên Ewropa û Afrîkayê, û bi taybetî ji bo peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr, nexşe ji bo dema xwe xwedî rastbûneke berbiçav e. Bi taybetî, têkiliya dirêjahî (longitudinal) ya di navbera peravên Afrîka û Amerîkaya Başûr de bi awayekî sosret rast hatiye destnîşankirin. Lêbelê, wekî ku hate gotin, di teswîra Amerîkaya Bakur û giravên Karayîban de kêmasî û xeletiyên mezin hene, ku ev yek dibe ku ji ber çavkaniyên kêmtir pêbawer an jî ji ber şîroveyên Pîrî Reîs bi xwe bin. Girîng e ku bê zanîn ku di sedsala 16an de, her çend nexşeyên Cîhana Kevin (Ewropa, Asya, Afrîka) bi giştî rast bûn, nexşeyên Cîhana Nû hîn di qonaxeke destpêkê ya pêşketinê de bûn û agahiyên nû bi vegera her keştiyeke keşfê re dihatin zêdekirin û nûjenkirin. Ji ber vê yekê, nirxandina nexşeyê divê di vê çarçoveyê de were kirin.

Li jêr tabloyek heye ku taybetmendiyên fizîkî yên nexşeya Pîrî Reîs a 1513an û nexşeya wî ya duyemîn a 1528an dide ber hev:

Tablo 1: Taybetmendiyên Fizîkî yên Nexşeya Pîrî Reîs (1513) û Nexşeya Duyemîn (1528)

Taybetmendî	Nexşeya Pîrî Reîs (1513)	Nexşeya Pîrî Reîs (1528)
Dîrok	Adar/Nîsan 1513	1528
Materyal	Çermê Xezalê	Çermê Xezalê
Mezinahî (beşa mayî)	Texmînî 87 cm x 63 cm (Guhertoyên din: 900×600 mm , 86cm dirêj, jor 61cm, jêr 41cm fireh )	69 cm x 70 cm
Reng	9 reng	8 reng
Şêwaz	Portolan	Portolan
Hejmara Guliyên Bayê	5 (2 mezin, 3 biçûk) li ser beşa mayî	4 mezin, 2 biçûk
Herêmên Sereke yên Nîşankirî	Peravên rojava yên Ewropa û Afrîkayê, Okyanûsa Atlantîk, peravên rojhilat ên Amerîkaya Başûr, Karayîb	Amerîkaya Navîn, Florîda, bakur-rojhilatê Kanada, Grönland
Cihê Parastinê	Muzeya Qesra Topkapiyê, Stenbol	Muzeya Qesra Topkapiyê, Stenbol

Vedîtina Nexşeya Pîrî Reîs di sala 1929an de û eleqeya ku ji aliyê Atatürk ve jê re hate nîşandan, ne tenê bûyereke zanistî ya girîng bû, lê di heman demê de ji bo Komara Tirkiyeyê ya nû ava bûyî xwedî wateyeke kûr a siyasî û çandî bû. Di demekê de ku komar hewl dida nasnameyeke neteweyî ya laîk, nûjen û serbixwe ava bike, vedîtina berhemeke zanistî ya bi vî rengî ya ji serdema Osmanî, ku tê de parzemîna Amerîkayê bi awayekî nisbeten rast hatibû nîşandan û îdîayên balkêş li ser Antarktîkayê dihewand, wekî sembolek ji bo pêşketina zanistî ya “Tirkan” di dîrokê de û wekî delîlek ji bo mîraseke neteweyî ya ku dikare pê serbilind be, hate dîtin. Eleqeya rasterast a Atatürk û piştgiriya wî ji bo lêkolîn û weşandina nexşeyê vê girîngiyê hîn bêhtir tekez dike. Wî dixwest ku ev mîrasa zanistî ya Osmanî, ku dikaribû wekî beşek ji dîroka zanistî ya cîhanê were qebûlkirin, derkeve holê û ji cîhanê re were pêşkêşkirin. Ev yek dikare wekî beşek ji hewldanên dewleta nû ji bo avakirina “dîrokeke neteweyî” ya ku rûmet û serbilindiyê bide gel û dewletê were dîtin, ku tê de Împaratoriya Osmanî ne tenê wekî hêzeke leşkerî ya paşverû, lê her weha wekî xwediyê mîraseke zanistî û çandî ya pêşketî jî tê pêşkêşkirin. Ji ber vê yekê, nûvedîtina nexşeyê û baldariya ku ji aliyê dewletê ve lê hate kirin, divê di çarçoveya siyaseta çandî û stratejiyên avakirina nasnameyê yên wê serdemê de jî were nirxandin.

4. Çavkaniyên Nexşeyê: Li Pey Şopên Windabûyî

Yek ji aliyên herî balkêş û gengeşîbar ên Nexşeya Pîrî Reîs, çavkaniyên ku wî ji bo amadekirina wê bikar anîne ne. Pîrî Reîs bi xwe di nîşeyên ku li ser nexşeyê nivîsandine de, bi eşkereyî diyar dike ku wî ji gelek çavkaniyên cihêreng sûd wergirtiye. Li gorî van nîşeyan, wî dora bîst nexşeyên kevn û nû wekî bingeh ji bo karê xwe girtine. Ev yek nîşan dide ku Pîrî Reîs ne tenê kartografekî orîjînal bû, lê di heman demê de berhevkarekî jêhatî yê agahiyên kartografî yên serdema xwe bû.

Di nav çavkaniyên ku Pîrî Reîs behs dike de, ya herî zêde bala kişandiye û bûye mijara nîqaşan, nexşeyeke Krîstof Kolomb e. Pîrî Reîs îdîa dike ku wî ji bo teswîra peravên rojavayî (ango Amerîka) nexşeyeke ku ji aliyê Kolomb ve hatibû çêkirin, bikar aniye. Tê gotin ku ev nexşeya orîjînal a Kolomb îro winda ye, û ji ber vê yekê, Nexşeya Pîrî Reîs dibe ku yekane kopiya beşek ji wê nexşeya windabûyî be, ku ev yek nirxê wê yê dîrokî pir zêde dike. Li gorî Pîrî Reîs, wî ev nexşeya Kolomb ji keştiyarekî Îspanyolî bi navê Rodrigo de Triana (li gorî hin çavkaniyan) ku bi Kolomb re di sefera wî ya yekem de bû û paşê ji aliyê apê Pîrî Reîs, Kemal Reîs ve, dîl hatibû girtin, bi dest xistiye. Ev îdîa ji aliyê gelek lêkolîneran ve, wekî Gregory McIntosh, bi analîzkirina taybetmendiyên teswîra Karayîban li ser nexşeya Pîrî Reîs, hatiye piştrastkirin.

Ji bilî nexşeya Kolomb, Pîrî Reîs behsa çar nexşeyên nû yên Portekîzî jî dike ku wî ji bo teswîra herêmên Sind, Hind û Çînê (Asyaya Başûr û Rojhilat) bikar anîne. Ev yek nîşan dide ku Pîrî Reîs ne tenê xwe gihandibû agahiyên herî dawî yên keşfên Îspanyolan li rojava, lê her weha yên Portekîziyan jî li rojhilat. Wekî din, nexşeyeke Erebî ya Hindistanê jî di nav çavkaniyên wî de tê jimartin, ku ev yek girêdana wî bi kevneşopiya kartografiya Îslamî re nîşan dide.

Çavkaniyeke din a ku Pîrî Reîs behs dike û gelek meraq û spekulasyon li ser çêbûne, heşt nexşeyên cîhanê ne ku ew dibêje ji dema Îskenderê Mezin (sedsala 4an B.Z.) mane û Ereban ji wan re “Caferiye” gotine. Têgeha “Caferiye” ji bo demeke dirêj nezelal mabû. Lêkolînên paşê destnîşan kirin ku ev têgeh bi îhtîmaleke mezin amaje bi nexşeyên ku di dema Xelîfeyê Ebasî El-Me’mûn (sedsala 9an M.) de hatine çêkirin an jî kopîkirin, dike. Tê zanîn ku El-Me’mûn piştgiriyeke mezin dida zanistê û di dema wî de gelek berhemên Yewnana kevnar, di nav de yên Ptolemaîos, hatibûn wergerandin û lêkolînkirin. Ji ber vê yekê, dibe ku nexşeyên “Caferiye” di bin bandora kartografiya Ptolemaîk de hatibin amadekirin. Ev yek girêdana Pîrî Reîs bi kevneşopiya kartografiya klasîk a Yewnanî û ya Îslamî ya serdema navîn re bi awayekî xurt nîşan dide.

Li jêr tabloyek heye ku çavkaniyên Nexşeya Pîrî Reîs (1513) li gorî agahiyên ku Pîrî Reîs bi xwe dide û şîroveyên lêkolînerên nûjen, bi kurtasî dide ber hev:

Tablo 2: Çavkaniyên Nexşeya Pîrî Reîs (1513) li gorî Pîrî Reîs û Lêkolîneran

Kategorîya Çavkaniyê	Hejmara Texmînkirî (li gorî Pîrî Reîs)	Agahiyên ji Pîrî Reîs	Şîroveyên Lêkolîneran
Nexşeya Krîstof Kolomb	1	Nexşeyeke ku Kolomb ji bo herêmên rojava (Amerîka) çêkiriye.	Bi îhtimaleke mezin nexşeyeke windabûyî ya Kolomb e, dibe ku ji sefera wî ya sêyemîn be. Teswîra Karayîban li ser nexşeya Pîrî Reîs gelek taybetmendiyên Kolombî nîşan dide.
Nexşeyên Portekîzî	4	Nexşeyên nû yên ku Sind, Hind û Çînê (Asyaya Başûr û Rojhilat) bi awayekî geometrîk nîşan didin.	Nîşan dide ku Pîrî Reîs gihîştiye agahiyên herî dawî yên keşfên Portekîziyan li Okyanûsa Hindê. Dibe ku nexşeyên mîna yên Cantino (1502) an jî çavkaniyên wekhev bin.
Nexşeyeke Erebî ya Hindistanê	1	Nexşeyeke Erebî ku Hindistanê nîşan dide.	Girêdana bi kevneşopiya kartografiya Îslamî re tekez dike. Dibe ku nexşeyeke deryavanî ya Okyanûsa Hindê be.
Nexşeyên Ptolemaîk/”Caferiye”	8	Nexşeyên cîhanê yên ji dema Îskenderê Mezin ku Ereban jê re “Caferiye” digotin û hemû cîhana niştecî nîşan didan.	Bi îhtimaleke mezin amaje bi nexşeyên ku di bin bandora Ptolemaîos de di serdema Xelîfe El-Me’mûn de hatine çêkirin an kopîkirin, dike. Ev yek girêdana bi kartografiya klasîk û Îslamî re nîşan dide.
Çavkaniyên Din/Nenas	~6 (ji 20an kêmkirî)	Pîrî Reîs behsa “nêzîkî bîst” nexşeyan dike.	Nasnameya van çavkaniyên din hîn jî bi tevahî nehatiye zelalkirin. Dibe ku nexşeyên din ên Ewropî an Îslamî yên serdemê bin.

Analîza îhtîmala bikaranîna nexşeyên kevnar ên windabûyî, nemaze yên ku wekî “Caferiye” tên binavkirin, derî li spekulasyonên li ser hebûna zanîneke kartografî ya pir kevnar vedike. Gelo ev nexşe bi rastî ji dema Îskenderê Mezin mabûn, an jî ew kopî û adaptasyonên paşê bûn ku bingeha xwe ji kevneşopiyên kevnar digirtin, mijareke ku hîn jî bi tevahî nehatiye çareserkirin. Lêbelê, ev îdîa bi serê xwe girîng e ji ber ku ew nîşan dide ku Pîrî Reîs xwe wekî beşek ji kevneşopiyeke zanistî ya dirêj û berfireh didît.

Teknîkên ku Pîrî Reîs ji bo berhevkirin û sentezkirina van çavkaniyên cihêreng bikar anîne, jêhatîbûneke berbiçav nîşan didin. Wî bi xwe diyar kiriye ku wî ev nexşeyên cihêreng dane ber hev, pîvanên wan yek kirine û ji wan nexşeyek nû û yekgirtî derxistiye holê. Ev pêvajo, nemaze dema ku meriv li ber çavan bigire ku ev nexşe dibe ku ji pîvan, projeksiyon û heta zimananên cihêreng hatibin, zehmetiyeke mezin dihewîne û jêhatîbûneke bilind di warê analîz, sentez û adaptasyonê de hewce dike.

Gengeşiya li ser çavkaniyên Pîrî Reîs, nemaze îdîaya bikaranîna nexşeyeke Kolomb û nexşeyên “Caferiye”, ji pirseke teknîkî ya dîroka kartografiyê wêdetir diçe. Ew pirsên kûrtir li ser transfera zanînê di navbera şaristaniyên cihêreng (Ewropa, Cîhana Îslamî, Cîhana Antîk) û awayên parastin û ragihandina zanînê di dirêjahiya dîrokê de derdixe holê. Îdîaya Pîrî Reîs ku wî nexşeyeke Kolomb bikar aniye , û analîzên ku vê yekê piştrast dikin , nîşan dide ku agahiyên ji keşfên nû yên Ewropiyan bi lez û bez digihiştin navenda Împaratoriya Osmanî. Ev yek dikaribû bi rêyên cihêreng pêk hatibe, wekî dîlgirtina keştiyên biyanî û destdanîna ser belgeyên wan , torên bazirganiyê, an jî heta sîxuriya dewletê. Ji aliyê din ve, behskirina nexşeyên “Caferiye” yên ku bi dema Îskenderê Mezin û Xelîfe El-Me’mûn ê Ebasî ve tên girêdan , îhtîmala hebûna kevneşopiyeke kartografî ya domdar ku ji Yewnana Antîk bi rêya zanyarên Misilman ên serdema zêrîn a Îslamê gihîştiye kartografên Osmanî, xurt dike. Ev yek dijberî vegotineke teng a dîroka kartografiyê ye ku tenê li ser pêşketinên Ewropî radiweste. Pirsa gelo Pîrî Reîs bi rastî gihîştiye nexşeyên ewqas kevnar, an jî ew behsa kopî an adaptasyonên paşê dike ku bingeha xwe ji wan kevneşopiyan digirin, hîn jî cihê nîqaşê ye. Lê di herdu rewşan de jî, ev yek nîşan dide ku kartografên Osmanî yên wekî Pîrî Reîs xwe wekî beşek ji kevneşopiyeke zanistî ya berfireh û demdirêj didîtin. Windabûna gelek ji van çavkaniyên orîjînal, wekî nexşeya Kolomb û piraniya nexşeyên “Caferiye”, razdarî û girîngiya Nexşeya Pîrî Reîs wekî “arşîvek” ji bo van çavkaniyên windabûyî hîn bêhtir tekez dike. Ji ber vê yekê, lêkolîna çavkaniyên Pîrî Reîs ne tenê ji bo têgihiştina nexşeya wî bi xwe, lê her weha ji bo têgihiştina tevger, transfer û parastina zanînê di serdemên cihêreng ên dîrokî û di navbera çandên cuda de jî xwedî girîngiyeke krîtîk e.

5. Nîqaşa Antarktîkayê: Di Navbera Rastî û Spekulasyonê de

Yek ji îdîayên herî navdar, balkêş û di heman demê de gengeşîbar ên derbarê Nexşeya Pîrî Reîs de ew e ku tê gotin ev nexşe peravên parzemîna Antarktîkayê nîşan dide, û ya hê balkêştir, ew jî berî ku ev parzemîn bi qeşayê were pêçan. Ev îdîa, ku Antarktîka bi fermî heta sedsala 19an nehatibû keşfkirin , bi taybetî ji aliyê profesorê dîrokê Charles H. Hapgood ve di pirtûka wî ya bi navê “Maps of the Ancient Sea Kings” (Nexşeyên Qralên Deryayê yên Kevin), ku di sala 1965an de hate weşandin, bi awayekî berfireh hate popûlerkirin. Li gorî Hapgood û şopînerên wî, beşa herî başûrî ya nexşeya Pîrî Reîs peravên bakurê Antarktîkayê, bi taybetî herêma ku îro wekî Erdê Şahbanû Maud (Queen Maud Land) tê naskirin, nîşan dide, û ev teswîr jî li gorî heyameke ku qeşa li ser van peravan nebûye, hatiye çêkirin.

Ji bo nirxandina vê îdîayê, pêwîst e em li delîlên erdnîgarî, jeolojîk û paleoklîmatolojîk ên têkildarî qeşagirtina Antarktîkayê binêrin. Li gorî zanîna jeolojîk a heyî, parzemîna Antarktîkayê bi qasî 34 milyon sal berê dest bi qeşagirtinê kiriye û bi kêmî ve 15 milyon salên dawî bi awayekî berfireh bi qatek stûr a qeşayê pêçayî ye. Her çend di serdemên germtir ên navbera qeşayê de (interglacial periods) hin herêmên peravê yên Antarktîkayê dibe ku kêmbûneke qismî di qebareya qeşayê de dîtibin, nêrîna ku tevahiya parzemînê an beşên mezin jê di demên nêzîk ên dîrokî de (mînak, 6000 sal berê, wek ku hin teorî îdîa dikin ) bi tevahî bê qeşa bûye, ji aliyê piraniya zanyarên qeşayê (glaciologists) û paleoklîmatologan ve nayê qebûlkirin. Hin çavkanî îdîa dikin ku lêkolînên jeolojîk destnîşan kirine ku Erdê Şahbanû Maud heta 4000 sal B.Z. bê qeşa bûye , lê ev nêrîn di nav civaka zanistî ya berfireh de gengeşîbar e û delîlên xurt û berfireh hewce dike ku were piştrastkirin. Lêkolînên berfireh ên li ser qeşaya Antarktîkayê, ku bi rêya sondajên qeşayê (ice cores) û analîzên sedimentên deryayî têne kirin, dîrokek pir dirêjtir û domdartir a qeşagirtinê ji bo piraniya parzemînê nîşan didin.

Li hemberî îdîaya Antarktîkaya bê qeşa, piraniya kartografên dîrokî û zanyarên din nêrînên alternatîf pêşkêş dikin. Nêrîna herî serdest ew e ku “parzemîna başûr” a ku li ser Nexşeya Pîrî Reîs xuya dike, ne Antarktîka ye, lê belê yek ji van her du îhtîmalan e: Yan ew berdewamiya peravên Amerîkaya Başûr e ku bi awayekî stîlîzekirî an jî ji ber kêmasiya cîhê li ser çerm, ber bi rojhilat ve hatiye zivirandin ; yan jî ew teswîra Terra Australis Incognita (Erdê Başûr ê Nenas) ye. Terra Australis parzemîneke hîpotetîk bû ku ji dema fîlozofên Yewnana Kevnar ve dihat bawerkirin ku li nîvkada başûr heye da ku hevsengiya girseya erdî ya nîvkada bakur çêbike. Ev parzemîna xeyalî li ser gelek nexşeyên serdema navîn û Ronesansê, heta sedsala 18an jî, bi awayên cihêreng dihat nîşandan.

Gregory McIntosh, di analîza xwe ya hûrgilî ya Nexşeya Pîrî Reîs de, bi awayekî xurt arguman dike ku teswîra li ser nexşeyê ne Antarktîka ye. Ew destnîşan dike ku nîşeyên ku Pîrî Reîs bi xwe li ser vê herêma başûrî nivîsandine, bi taybetmendiyên Antarktîkayê re naguncin. Mînak, Pîrî Reîs dinivîse ku ev herêm “gelek germ e” û “marên mezin” lê hene , ku ev yek bi eşkereyî ne li gorî klîmaya qeşagirtî ya Antarktîkayê ye. Wekî din, kêmasiya Derbasa Drake (Drake Passage), ku Amerîkaya Başûr ji Antarktîkayê vediqetîne, li ser nexşeyê jî wekî argumanek li dijî teoriya Antarktîkayê tê bikaranîn. McIntosh îdîayên Hapgood û yên din wekî “pseudo-raz” û zincîreyek ji hîpotezên bêbingeh binav dike, ku bi gelemperî delîlên dijber paşguh dikin da ku teoriyên xwe biparêzin.

Ji bo ku em îdîayên li ser zanîna Pîrî Reîs a derbarê Antarktîkayê di konteksta keşfên hemdemî de binirxînin, tabloya jêrîn kronolojiya keşfên erdnîgarî yên girîng ên sedsalên 15an û 16an, bi taybetî yên têkildarî Amerîka û agahiyên destpêkê yên li ser herêmên başûrî, pêşkêş dike:

Tablo 3: Kronolojiya Keşfên Erdnîgarî yên Hilbijartî (Sedsalên 15an-19an)

Sal	Keşifkar/Netewe	Herêma Keşfkirî / Bûyera Girîng
1492	Krîstof Kolomb (ji bo Îspanyayê)	Gihîştina Amerîkayê (giravên Karayîban)
1497-1498	Vasco da Gama (Portekîz)	Rêya deryayî ya Hindistanê bi rêya Başûrê Afrîkayê
1498	Krîstof Kolomb	Gihîştina peravên Amerîkaya Başûr (Venezuela îroyîn)
1499	Amerigo Vespucci (ji bo Îspanyayê/Portekîzê)	Sefera li peravên Amerîkaya Başûr, keşfa devê Çemê Amazonê
1500	Pedro Álvares Cabral (Portekîz)	“Keşfa” Brezîlyayê
1501-1502	Gonçalo Coelho & Amerigo Vespucci (Portekîz)	Berdewamkirina keşfa peravên Brezîlyayê ber bi başûr ve, gihîştina “Rio de Janeiro”
1513	Pîrî Reîs (Osmanî)	Çêkirina Nexşeya Cîhanê ya Yekemîn
1513	Vasco Núñez de Balboa (Îspanya)	Derbaskirina Tengava Panamayê û dîtina Okyanûsa Pasîfîkê
1519-1522	Ferdinand Magellan & Juan Sebastián Elcano (Îspanya)	Yekemîn gera li dora cîhanê, derbaskirina Tengava Magellan li başûrê Amerîkaya Başûr
1773	James Cook (Brîtanya Mezin)	Yekemîn derbaskirina Çembera Antarktîk; nêzîkbûna li peravên Antarktîkayê lê nedîtina wê ya eşkere
1820	Fabian Gottlieb von Bellingshausen (Rûsya)	Bi gelemperî wekî yekemîn kesê ku parzemîna Antarktîkayê dîtiye tê qebûlkirin
1820	Edward Bransfield (Brîtanya Mezin)	Dîtina Nîvgirava Antarktîkê
1821	Nathaniel Palmer (DYA)	Dîtina Nîvgirava Antarktîkê
1840	Charles Wilkes (DYA)	Keşfa peravên rojhilatê Antarktîkayê, ku paşê wekî “Wilkes Land” hate binavkirin
1895	Carsten Borchgrevink (Norwêc/Brîtanya)	Yekemîn kesê ku bi awayekî piştrastkirî lingê xwe daniye ser parzemîna Antarktîkayê

Wekî ku ji tabloyê jî diyar dibe, keşfa fermî ya Antarktîkayê û naskirina wê wekî parzemîneke cihê, nêzîkî 300 sal piştî çêkirina Nexşeya Pîrî Reîs pêk hatiye.

Nîqaşa Antarktîkayê ya li ser Nexşeya Pîrî Reîs, ji bilî rastiya erdnîgarî û kartografî, metelokeke balkêş e li ser awayê ku mirov çawa bi “valahiyên” di zanînê de û bi “razên” dîrokî re mijûl dibin. Nexşeya Pîrî Reîs, bi taybetî beşa başûrê wê ya ku nezelalî û îhtîmala şîroveyên cihêreng dihewîne , bûye qadeke berhemdar ji bo van şîroveyan. Charles Hapgood û şopînerên wî ev nezelalî wekî delîlek ji bo teoriyên xwe yên li ser şaristaniyên pêş-dîrokî yên pêşketî û guherînên mezin ên erdnîgarî şîrove kirin. Wan hewl da ku “valahiya” di zanîna me ya dîrokî de bi vegotinên alternatîf û spekulatîf dagirin. Civaka zanistî ya serdest, bi piranî van teoriyan li ser bingeha kêmasiya delîlên berbiçav û dijberiya wan bi modelên zanistî yên pejirandî re red dike. Lêbelê, populerbûna van teoriyên alternatîf, wek ku di pirsa bikarhênerê vê raporê de jî xuya dike, nîşan dide ku eleqeyeke giştî ya xurt ji bo van mijaran heye. Ev eleqe dibe ku ji xwesteka ji nû ve nivîsandina dîrokê, bêbaweriya bi vegotinên fermî yên “serdest”, an jî ji heyranokiya li hemberî razên neçareserkirî û îhtîmala zanînên windabûyî derkeve. Ji ber vê yekê, nîqaşa Antarktîkayê ne tenê li ser kartografiyê ye, lê di heman demê de li ser epistemolojiyê (ango, em çawa dizanin tiştê ku em dizanin?) û psîkolojiya çandî ye jî. Nexşeya Pîrî Reîs, di vê çarçoveyê de, dibe qadeke ku tê de ev meyl û nîqaşên kûrtir ên li ser xwezaya zanînê û dîrokê derdikevin holê.

6. Nexşeya Pîrî Reîs di Konteksta Kartografiya Cîhanê de

Ji bo ku em girîngî û taybetmendiyên Nexşeya Pîrî Reîs baştir fêm bikin, pêwîst e em wê di çarçoveya kartografiya cîhanê ya hemdema wê de binirxînin û bi nexşeyên din ên girîng ên wê serdemê re bidin ber hev. Destpêka sedsala 16an serdemeke zêrîn a keşfên erdnîgarî û pêşketinên di warê kartografiyê de bû.

Yek ji nexşeyên herî girîng ên vê serdemê Nexşeya Waldseemüller e, ku di sala 1507an de ji aliyê kartografê Alman Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin. Ev nexşe bi taybetî ji ber du sedeman navdar e: yekem, ew yekem nexşeya çapkirî ye ku navê “Amerîka” ji bo parzemîna nûhatî keşfkirin bikar aniye; û duyem, ew Cîhana Nû wekî parzemîneke bi tevahî cihê ji Asyayê, bi Okyanûsa Pasîfîkê di navberê de, nîşan daye. Berawirdkirina Nexşeya Pîrî Reîs bi ya Waldseemüller re dikare asta agahdariya Pîrî Reîs li ser têgihiştinên herî dawî yên erdnîgariya cîhanê yên ku li Ewropayê belav dibûn, nîşan bide. Hêjayî gotinê ye ku hin lêkolîner, wekî Profesor Celal Şengör, îdîa dikin ku Nexşeya Waldseemüller ji ya Pîrî Reîs ji aliyê teknîka kartografiyê û rojanebûna agahiyan ve bilindtir e.

Nexşeyeke din a girîng Nexşeya Cantino ye, ku di sala 1502an de bi dizî ji Portekîzê ji bo Dûkê Ferrarayê yê Îtalyayê hatiye kopîkirin. Ev nexşe yek ji kevintirîn nexşeyên Portekîzî ye ku keşfên wan ên li Cîhana Nû (bi taybetî peravên Brezîlyayê) û li Rojhilat (Okyanûsa Hindê) bi hûrgilî nîşan dide. Ji ber ku Pîrî Reîs di nexşeya xwe de çavkaniyên Portekîzî bikar aniye, berawirdkirina bi Nexşeya Cantino re dikare ronahiyê bide ser celeb û qalîteya agahiyên ku Pîrî Reîs ji van çavkaniyan wergirtiye.

Nexşeya Oronteus Finaeus, ku di sala 1531an de hatiye weşandin, ji ber teswîra parzemîneke mezin a başûrî ya bi navê Terra Australis, ku hin kes wê wekî Antarktîkaya bê qeşa şîrove dikin, navdar e. Berawirdkirina teswîra Finaeus a vê parzemîna başûrî bi ya Pîrî Reîs re dikare têgihiştin û spekulasyonên cihêreng ên wê demê yên li ser hebûn û şiklê vê herêma hîpotetîk nîşan bide.

Her wiha, nexşeyên kartografê navdar Gerardus Mercator, wekî nexşeya wî ya cîhanê ya 1538an an jî ya navdartir a 1569an ku projeksiyona Mercator a navdar bikar tîne, jî Terra Australis nîşan didin. Berawirdkirina bi nexşeyên Mercator re dikare pêşketinên teknîkî yên di warê projeksiyonên kartografî de piştî serdema Pîrî Reîs û berdewamiya têgeha Terra Australis di kartografiya Ewropî de nîşan bide.

Tabloya jêrîn hewl dide ku Nexşeya Pîrî Reîs bi van nexşeyên hemdem re, bi taybetî di warê teswîra Amerîkaya Başûr û parzemîna başûrî (Antarktîka/Terra Australis) de, bide ber hev:

Tablo 4: Berawirdkirina Nexşeya Pîrî Reîs bi Nexşeyên Hemdem re (Amerîkaya Başûr û Antarktîka/Terra Australis)

Taybetmendî	Pîrî Reîs (1513)	Cantino (1502)	Waldseemüller (1507)	Oronteus Finaeus (1531)	Mercator (1538/1569)
Nexşekar, Dîrok	Pîrî Reîs, 1513	Nenas (Portekîzî), 1502	Martin Waldseemüller, 1507	Oronteus Finaeus, 1531	Gerardus Mercator, 1538/1569
Teswîra Peravên Amerîkaya Başûr	Rastbûneke baş ji bo peravên Brezîlyayê heta radeyekê; çemên mezin tên naskirin; Çiyayên Andê hene.	Peravên Brezîlyayê bi awayekî fragmentî lê bi hûrgiliyên Portekîzî yên destpêkê hatine nîşandan.	Amerîkaya Başûr wekî parzemîneke cihê bi navê “Amerîka” hatiye nîşandan; şiklê giştî heye lê hûrgilî kêm in.	Amerîkaya Başûr bi awayekî nisbeten baş hatiye teswîrkirin.	Amerîkaya Başûr bi awayekî hîn pêşketîtir û bi projeksiyoneke nû (li ser nexşeya 1569an) hatiye nîşandan.
Teswîra Antarktîka/Terra Australis	Herêmeke başûrî ya nediyar ku ber bi rojhilat ve diçe; nîşeyên li ser dibêjin “germ e”, “marên mezin hene”.	Terra Australis tune ye; tenê peravên Amerîkaya Başûr heta radeyekê başûr diçin.	Terra Australis wekî parzemîneke mezin a başûrî ya ku bi Amerîkaya Başûr ve ne girêdayî ye, hatiye nîşandan.	Parzemîneke mezin a başûrî ya bi navê “Terra Australis” ku şiklê Antarktîkayê tîne bîra mirov, bi çem û çiyayan ve hatiye nîşandan.	Terra Australis wekî parzemîneke mezin a başûrî ya hîpotetîk hatiye nîşandan.
Qeşa li ser Parzemîna Başûrî	Naye behskirin; berevajî, wekî herêmeke germ tê teswîrkirin.	Ne pêwendîdar e.	Ne pêwendîdar e.	Wekî bê qeşa tê teswîrkirin.	Ne pêwendîdar e (wekî herêmeke hîpotetîk).
Çavkaniyên Muhtemel/Destnîşankirî (ji bo Amerîka/Başûr)	Nexşeya Kolomb, nexşeyên Portekîzî, nexşeyên “Caferiye”.	Agahiyên ji seferên Portekîzî (Cabral, Vespucci/Coelho).	Agahiyên ji seferên Vespucci; dibe ku nexşeyên Portekîzî.	Dibe ku ji nexşeyên Schöner û têgihiştinên li ser Terra Australis sûd wergirtibe.	Çavkaniyên cihêreng ên Ewropî û têgihiştinên li ser Terra Australis.

Nexşeya Pîrî Reîs, di dîroka kartografiyê de, bi çend awayan xwedî cihekî taybet e. Ew wekî pirekê di navbera kevneşopiyên kartografî yên Rojhilat (Îslamî, Erebî) û Rojava (Ewropî, bi taybetî Îspanyolî û Portekîzî) de dikare bê dîtin. Ew yek ji nimûneyên herî baş û berfireh ên kartografiya Osmanî ya serdema keşfên mezin e û nîşan dide ku Împaratoriya Osmanî jî, bi awayekî çalak an pasîf, beşdarî vê pêvajoya zanistî ya gerdûnî bûye û hay ji pêşketinên li cîhanê hebûye. Her çend hin rexne li ser teknîk, rastbûn û orijînaliya wê hebin jî (mînak, rexneyên Profesor Şengör ên ku dibêjin ew ji aliyê matematîkî ve lawaz e û li gorî nexşeyên Waldseemüller û La Cosa paşdemayî ye ), nexşe ji ber parastina agahiyên ku dibe ku ji çavkaniyên îro windabûyî (bi taybetî nexşeya Kolomb) hatibin wergirtin, xwedî nirxekî bêhempa ye. Ji ber girîngiya wê ya dîrokî û çandî, UNESCOyê sala 2013an, ku 500emîn salvegera çêkirina nexşeyê bû, wekî “Sala Pîrî Reîs” îlan kir, ku ev yek girîngiya wî û berhema wî ya li ser asta cîhanî tekez dike.

Berawirdkirina Nexşeya Pîrî Reîs bi nexşeyên hemdem ên Ewropî re ne tenê ji bo nirxandina rastbûn an orijînaliya wê ye, lê ji bo têgihiştina awayên cihêreng ên ku kartografên wê serdemê bi kêşeyên temsîlkirina cîhaneke ku bi lez û bez dihate keşfkirin û nasîn re rû bi rû diman, pir girîng e. Di destpêka sedsala 16an de, kartograf bi pêleke mezin a agahiyên nû yên erdnîgarî re rû bi rû bûn, lê di heman demê de bi gelek valahî, nezelalî û agahiyên dijber re jî. Nexşeyên wekî yên Cantino (1502), Waldseemüller (1507), û Pîrî Reîs (1513) hemî hewl didin ku van agahiyên nû bi têgihiştinên erdnîgarî yên kevn (mînak, yên Ptolemaîk an jî têgeha Terra Australis) re li hev bînin û cîhanekê ku hîn bi tevahî nehatiye fêmkirin, temsîl bikin. Cudahiyên di navbera van nexşeyan de – mînak, di teswîra Amerîkaya Bakur, hebûn an nebûna girêdanek di navbera Amerîkaya Bakur û Başûr de, şiklê Terra Australis, an jî navlêkirina parzemîna nû – ne tenê ji ber çavkaniyên cihêreng ên ku her kartografek gihîştiye wan in, lê her weha ji ber hilbijartin, şîrovekirin, armancên siyasî an bazirganî, û teknîkên projeksiyonê yên cihêreng ên ku her kartografek bikar aniye jî ne. Mînaka Pîrî Reîs ku Kuba wekî beşek ji parzemînê nîşan dide (li ser bingeha baweriya Kolomb) , di heman demê de ku Waldseemüller Amerîkayê wekî parzemîneke bi tevahî cihê nîşan dide , nîşan dide ku têgihiştinên cihêreng û heta dijber jî di heman serdemê de hebûn û di nav kartografan de dihatin nîqaşkirin. Ji ber vê yekê, divê ev nexşe ne tenê li gorî “rastbûna” wan a li gorî nexşeyên nûjen bêne nirxandin, lê belê divê di çarçoveya konteksta zanistî, çandî, siyasî û çavkaniyên berdest ên dema xwe de, û her weha li gorî armanc û şîroveyên kartografan bi xwe bêne fêmkirin. Pîrî Reîs, wekî kartografên din ên serdema xwe, neynikeke pasîf a agahiyan nebû, lê belê aktorekî çalak bû di pêvajoya şîrovekirin, sentezkirin û temsîlkirina cîhanê de.

7. Teoriyên Derbarê Şaristaniyên Kevin û Teknolojiyên Pêşketî

Nexşeya Pîrî Reîs, ji ber hin taybetmendiyên xwe yên sosret û îdîayên ku li ser hatine kirin, bûye bingehek ji bo gelek teoriyên alternatîf û spekulatîf ên derbarê dîroka mirovahiyê de. Bi taybetî, îdîaya ku nexşe Antarktîkayê bê qeşa nîşan dide, û rastbûna hin beşên wê yên ku ji bo zanîna sedsala 16an pir pêşketî xuya dikin, bûye sedem ku hin kes wê wekî delîlek ji bo hebûna şaristaniyên kevnar ên xwedî teknolojiyên pêşketî, an jî heta têkiliyên bi şaristaniyên derveyî erdê re bibînin.

Ev cure teorî bi giranî bi weşandina pirtûka Charles H. Hapgood a bi navê “Maps of the Ancient Sea Kings” (Nexşeyên Qralên Deryayê yên Kevin) di sala 1965an de derketin pêş û populer bûn. Hapgood û şagirtên wî îdîa kirin ku Pîrî Reîs û kartografên din ên serdema Ronesansê (wekî Oronteus Finaeus û Mercator) nexşeyên xwe li ser bingeha çavkaniyên pir kevnartir çêkirine. Li gorî Hapgood, ev çavkaniyên kevnar ji aliyê şaristaniyeke pêş-dîrokî ya ku xwedî zanîneke erdnîgarî ya pir pêşketî û teknîkên kartografiyê yên sofîstîke bûne, hatine amadekirin. Îdîaya sereke ya Hapgood ew bû ku van şaristaniyên kevnar karîbûn peravên Antarktîkayê berî ku ew bi qeşayê were pêçan nexşe bikin, û ji bo vê yekê jî dibe ku teknolojiyên wekî firînê (aerial survey) jî bikar anîbin. Hin teorîsyenên din, wekî Erich von Däniken, ku bi teoriyên xwe yên li ser “astronotên kevnar” navdar e, vê yekê hê pêşvetir birine û îdîa kirine ku ev zanîna pêşketî dibe ku ji şaristaniyên derveyî erdê hatibe mirovahiyê.

Lêbelê, piraniya zanyar, dîroknasên kartografiyê û arkeologan van teoriyan wekî spekulatîf, bêbingeh û nezanistî dinirxînin. Rexneyên sereke yên akademîk li hemberî van teoriyan li ser çend xalan radiwestin:

1. Kêmasiya Delîlên Berbiçav: Argumana bingehîn a civaka zanistî ew e ku delîlên berbiçav û piştrastker ji bo hebûna van şaristaniyên kevnar ên xwedî teknolojiyên ewqas pêşketî (wekî firîn an jî zanîna dirêjahiyê ya rast) tune ne. Arkeolojî û lêkolînên dîrokî yên heta îro, wêneyekî cuda yê pêşketina şaristaniya mirovahiyê nîşan didin.
2. Şîrovekirina Çewt a Nexşeyê: Wekî ku di beşa li ser Antarktîkayê de bi hûrgilî hate nîqaşkirin, piraniya pisporan bawer dikin ku teswîra “parzemîna başûr” li ser Nexşeya Pîrî Reîs ne Antarktîkaya bê qeşa ye, lê belê bi îhtimaleke mezin Terra Australis Incognita ye, an jî şaşîyek an stîlîzasyonek di teswîra peravên Amerîkaya Başûr de ye. Gregory McIntosh bi awayekî berfireh argumanên Hapgood red dike û wan wekî zincîreyek ji hîpotezên bêbingeh û şîroveyên bijartî yên daneyan binav dike.
3. Paşguhkirina Konteksta Dîrokî û Nîşeyên li ser Nexşeyê: Rexnegir amaje dikin ku Hapgood û teorîsyenên din ên alternatîf bi gelemperî nîşeyên ku Pîrî Reîs bi xwe li ser nexşeyê nivîsandine (wekî danasîna herêma başûr wekî “germ” û hebûna “marên mezin”) û konteksta dîrokî û kartografî ya serdemê paşguh dikin da ku teoriyên xwe biparêzin.
4. Alternatîfên Zanistî: Ji bo taybetmendiyên sosret ên nexşeyê, şîroveyên zanistî yên ku li gorî zanîna heyî ne, hene. Mînak, rastbûna hin beşên Amerîkaya Başûr dikare bi bikaranîna nexşeyên Portekîzî yên wê demê yên ku li ser bingeha seferên keşfê yên rastîn hatine çêkirin, were şîrovekirin.

Tevî populerbûna wan di nav hin derdoran de, teoriyên li ser şaristaniyên kevnar ên pêşketî yên ku bandor li Nexşeya Pîrî Reîs kirine, di çarçoveya lêkolînên akademîk ên serdest de bi giranî nayên pejirandin, ji ber kêmasiya delîlên arkeolojîk, dîrokî û kartografî yên rasterast û piştrastker.

Populerbûna teoriyên Hapgood û yên mîna wî ne tenê ji ber meraqa mirovahiyê ya xwezayî ya li ser razên dîrokî û tiştên nediyar e. Dibe ku ev teorî, di binhişê de, rexneyek veşartî li ser vegotinên dîrokî yên ku bi giranî Ewropî-navendî ne, û her weha hewldanek ji bo dîtina “alternatîfên” ji şaristaniyên ne-Rojava an jî yên “windabûyî” yên ku dibe ku ji yên naskirî pêşketîtir bûne, di nav xwe de bihewînin. Lêgerîna “şaristaniyên windabûyî” yên ku xwedî zanîn û teknolojiyên bilind bûne, dikare wekî romantîzekirina rabirdûyê û di heman demê de wekî rexneyek li ser sînorên zanîna me ya heyî û serdestiya hin vegotinên dîrokî were şîrovekirin. Lêbelê, pirsgirêka bingehîn ew e ku ev teorî bi gelemperî li ser bingeha spekulasyonan, şîroveyên bijartî û carinan çewt ên delîlan têne avakirin, û standardên rexneyî û metodolojiya hişk a lêkolîna akademîk û zanistî paşguh dikin. Mînaka Nexşeya Pîrî Reîs bi awayekî zelal nîşan dide ku çawa belgeyeke dîrokî ya rastîn û balkêş dikare bibe bingehek ji bo avakirina teoriyên pir spekulatîf û carinan fantastîk. Ev yek girîngiya nêzîkatiyeke rexneyî, li ser bingeha delîlan, û di çarçoveya konteksta dîrokî de di lêkolînên li ser berhemên wekî Nexşeya Pîrî Reîs de, hîn bêhtir tekez dike.

8. Encamberî: Nirxandina Mîrasa Pîrî Reîs û Nexşeya Wî ya Razdar

Nexşeya Cîhanê ya Pîrî Reîs a 1513an, bêguman yek ji berhemên herî girîng û balkêş ên dîroka kartografiyê ye. Wekî ku di vê gotarê de hate vekolîn, ev nexşe ne tenê ji ber temenê xwe yê kevnar, lê her weha ji ber agahiyên ku dihewîne, çavkaniyên ku Pîrî Reîs îdîa dike ku bikar anîne, û bi taybetî ji ber nîqaş û teoriyên ku li ser hatine kirin, xwedî cihekî taybet e. Me dît ku Pîrî Reîs, wekî amîral û kartografekî jêhatî yê Osmanî, hewl daye ku ji çavkaniyên cihêreng ên serdema xwe, di nav de nexşeyên Kolomb û Portekîziyan, sûd werbigire û nexşeyeke cîhanê ya ku zanîna erdnîgarî ya wê demê nîşan dide, biafirîne. Rastbûna hin beşên nexşeyê, nemaze yên Amerîkaya Başûr, ji bo dema xwe sosret e, lê teswîra herêmên din, wekî Karayîban û bi taybetî “parzemîna başûr”, bûye sedema gelek spekulasyonan.

Îdîaya ku Nexşeya Pîrî Reîs Antarktîkayê bê qeşa nîşan dide û ev yek delîlek ji bo hebûna şaristaniyên kevnar ên pêşketî ye, her çend di nav hin derdoran de populer be jî, ji aliyê piraniya civaka zanistî ve bi guman tê pêşwazîkirin û bi gelemperî wekî şîroveyeke çewt a Terra Australis Incognita an jî xeletiyeke kartografî tê dîtin. Delîlên jeolojîk û paleoklîmatolojîk piştgiriyê nadin îdîaya Antarktîkayeke bê qeşa di demên nêzîk ên dîrokî de.

Lêbelê, girîngiya dîrokî û zanistî ya Nexşeya Pîrî Reîs ji van gengeşiyan wêdetir e. Nexşe wekî şahidiyek ji bo jêhatîbûna kartografî ya Pîrî Reîs û asta zanîna erdnîgarî ya di Împaratoriya Osmanî ya sedsala 16an de dimîne. Ew nîşan dide ku Osmanî jî, wekî hêzeke mezin a cîhanî, hay ji keşfên nû yên erdnîgarî hebûne û hewl dane ku van agahiyan bi dest bixin û bikar bînin. Ya herî girîng, nexşe ji ber ku dibe ku agahiyên ji nexşeyeke windabûyî ya Krîstof Kolomb dihewîne, xwedî nirxekî bêhempa ye ji bo dîroka keşfa Amerîkayê û kartografiya destpêkê ya Cîhana Nû. Tevî hin kêmasî û gengeşiyên ku li ser hene, Nexşeya Pîrî Reîs di dîroka kartografiyê de cihekî girîng û rêzdar digire û ji bo lêkolînerên dîrok, erdnîgarî û kartografiyê çavkaniyeke dewlemend a lêkolîn û nîqaşê pêşkêş dike.

Her çend gelek lêkolîn li ser Nexşeya Pîrî Reîs hatine kirin, hîn jî hin pirsên vekirî hene ku dikarin bibin mijara lêkolînên paşerojê. Mînak, nasnameya teqez a hemû çavkaniyên ku Pîrî Reîs bikar anîne, bi taybetî yên ji bo herêmên ku bi awayekî sosret rast hatine nîşandan, hîn jî bi tevahî nehatiye zelalkirin. Lêkolînên kûrtir li ser teknîkên projeksiyon û metodên berhevkirinê yên ku Pîrî Reîs ji bo yekkirina agahiyên ji çavkaniyên cihêreng bikar anîne, dikarin têgihiştina me ya li ser jêhatîbûna wî zêdetir bikin. Her weha, analîzên berawirdî yên hîn berfirehtir ên Nexşeya Pîrî Reîs bi nexşeyên din ên Osmanî û Îslamî yên hemdem re, dikarin cihê wê di nav kevneşopiya kartografiya Îslamî de baştir ronî bikin.

Di dawiyê de, mîrasa Nexşeya Pîrî Reîs ne tenê di agahiyên erdnîgarî yên ku ew pêşkêş dike de ye, lê di heman demê de di kapasîteya wê ya domdar de ye ku nîqaşan geş bike, meraqê bişewitîne û mirovan teşwîq bike ku li ser dîrok, zanîn, keşf û razên cîhana me bipirsin û lêkolîn bikin. Ji dema vedîtina wê ve di sala 1929an de , nexşe bûye mijara gelek lêkolînên akademîk, pirtûkên populer, belgefîlm û heta teoriyên spekulatîf. Gengeşiyên li ser Antarktîkayê û şaristaniyên kevnar nîşan didin ku nexşe ji qada teng a akademîk derketiye û ketiye nav çanda populer û hişmendiya giştî. Ev eleqeya domdar nîşan dide ku nexşe xwedî hêzeke sembolîk e ku ji nirxa wê ya kartografî ya saf wêdetir diçe. Ew mirovan teşwîq dike ku li ser îhtîmala zanînên windabûyî, têkiliyên nav-çandî yên di kûrahiya dîrokê de, û sînorên têgihiştina me ya heyî ya li ser rabirdûyê bifikirin. Ji ber vê yekê, dibe ku nirxa herî mezin û mayînde ya Nexşeya Pîrî Reîs ne tenê di bersivên ku ew dide de be, lê belê di pirsên ku ew bi berdewamî di hişê me de derdixe holê û di lêgerîna bêdawî ya mirovahiyê de ji bo têgihiştina cîhana xwe û rabirdûya xwe. Ew wekî sembolek ji bo vê lêgerînê û ji bo razên ku hîn li benda ronîkirinê ne, dimîne.

Çavkanî

1. Piri Reis map – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Piri_Reis_map 2. Piri Reis Hazinesi Nasıl Bulundu | Arkeoloji ve Sanat, https://www.arkeolojisanat.com/shop/urun/piri-reis-hazinesi-nasil-bulundu_11_27207.html 3. Piri Reis – 1513 Dünya Haritası – TheOttomans.Org – Osmanlı’yı Kesfet, http://www.theottomans.org/turkce/sanat_kultur/piri-reis1.asp 4. 1513 / World Map / Piri Reis | Wind Rose – U.OSU, https://u.osu.edu/wagner.19/maps-to-know/1513-piri-reis/ 5. Piri Reis Map: Unraveling The Myths And Realities Of An Ancient …, https://www.iflscience.com/piri-reis-map-unraveling-the-myths-and-realities-of-an-ancient-chart-70015 6. Piri Reis and the Hapgood Hypotheses – Diego Cuoghi, https://www.diegocuoghi.com/Piri_Reis/PiriReis_Hoye-Lunde.htm 7. dergipark.org.tr, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/219638 8. Piri Reis Haritası Nasıl Çizildi? – 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, https://21yyte.org/milli-guvenlik-ve-dis-politika-arastirmalari-merkezi/piri-reis-haritasi-nasil-cizildi/7354 9. Piri Reis Kimdir?, https://pirireisortaokulu.meb.k12.tr/icerikler/piri-reis-kimdir_3818.html 10. Piri Reis kimdir? – Diyanet Haber, https://www.diyanethaber.com.tr/piri-reis-kimdir 11. Kitâb-ı Bahriye – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%A2b-%C4%B1_Bahriye 12. Pîrî Reis Haritası – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEr%C3%AE_Reis_Haritas%C4%B1 13. Kitab-ı Bahriye Piri Reis Denizcilik Kitabı | SANATIN YOLCULUĞU, https://www.sanatinyolculugu.com/kitab-i-bahriye-piri-reis-denizcilik-kitabi/ 14. Pîrî Reis Haritası (1528) – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEr%C3%AE_Reis_Haritas%C4%B1_(1528) 15. Piri Reis Haritası’nın Sırrı – Foto Galeri – Memurlar.Net, https://www.memurlar.net/album/8242/piri-reis-haritasi-nin-sirri.html 16. 8 Astonishing Secrets Of The Piri Reis Map: Unveiling The Mysteries Of Uncharted Lands, https://memorycherish.com/piri-reis-map/ 17. archive.org, https://archive.org/download/gregory-c.-mc-intosh-the-piri-reis-map-of-1513/Gregory%20C.%20McIntosh%2C%20Norman%20J.%20W.%20Thrower%20-%20The%20Piri%20Reis%20Map%20of%201513-University%20of%20Georgia%20Press%20%282000%29.pdf 18. Columbus and the Piri Reis Map of 1513 – Diego Cuoghi, https://www.diegocuoghi.com/Piri_Reis/McIntosh/McIntosh_PiriReis.htm 19. Gregory C. McIntosh, “The Piri Reis Map of 1513 is Important …, https://www.researchgate.net/profile/Gregory-Mcintosh/publication/288175444_The_Piri_Reis_Map_of_1513_is_Important_Because/links/567e987008ae1e63f1e7cff0/The-Piri-Reis-Map-of-1513-is-Important-Because.pdf 20. Piri Reis Haritası Üzerinde Amerika’da Yapılan Geniş ve Derin …, https://belleten.gov.tr/tam-metin/2226/tur 21. The Piri Reis Map: a 15th century map depicting Antarctica without its ice caps 250 years before it was supposedly “discovered”, as well as the coast of South America detailing accurate rivers and mountains, in a supposedly unknown region of the world : r/AlternativeHistory – Reddit, https://www.reddit.com/r/AlternativeHistory/comments/lpt65b/the_piri_reis_map_a_15th_century_map_depicting/ 22. ATLANTİS, SANTORİNİ, ANTARKTİKA VE PİRİ REİS – ArkeoTekno, https://www.arkeotekno.com/pg_269_ege-denizindeki-depremler-atlantis-santorini-antarktika-ve-piri-reis-meselesi 23. Antarktika Kıtası 28 Ocak 1820’de Keşfedildi – IIENSTITU, https://www.iienstitu.com/blog/antarktika-kitasi-kesfedildi 24. Antarktika’nın Tarihi ve Keşfi, https://antartika.tr/antarktikanin-tarihi-ve-kesfi/ 25. Piri Reis Map and Claims of Antarctica – Archaeology Review, https://ahotcupofjoe.net/2017/02/piri-reis-map-claims-antarctica/ 26. Paleoclimatic History (Chapter 2) – Polar Environments and Global Change, https://www.cambridge.org/core/books/polar-environments-and-global-change/paleoclimatic-history/F42D4B93C23FF15E74C1F2A084DC580D 27. Antarctica – AntarcticGlaciers.org, https://www.antarcticglaciers.org/antarctica-2/antarctica/ 28. Piri Reis Haritası: Eski Bir Haritanın Gizemlerini Çözmek – Arkeofili, https://arkeofili.com/piri-reis-haritasi-eski-bir-haritanin-gizemlerini-cozmek/ 29. Sedimentary stratigraphy and provenance off Dronning Maud Land (East Antarctica) during the mid-Pleistocene transition – NSF-PAR, https://par.nsf.gov/servlets/purl/10523170 30. Age–depth distribution in western Dronning Maud Land, East Antarctica, and Antarctic-wide comparisons of internal reflection horizons – TC, https://tc.copernicus.org/articles/19/1153/2025/ 31. Drivers of late Holocene ice core chemistry in Dronning Maud Land: the context for the ISOL-ICE project – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/381121253_Drivers_of_late_Holocene_ice_core_chemistry_in_Dronning_Maud_Land_the_context_for_the_ISOL-ICE_project 32. Recognizing and Naming America: Waldseemüller’s 1507 Map | Articles and Essays | Discovery and Exploration | Digital Collections | Library of Congress, https://www.loc.gov/collections/discovery-and-exploration/articles-and-essays/recognizing-and-naming-america/ 33. The Waldseemüller Map: Charting the New World, https://www.smithsonianmag.com/history/the-waldseemuller-map-charting-the-new-world-148815355/ 34. core.ac.uk, https://core.ac.uk/download/pdf/80956299.pdf 35. 1502 / Cantino Planisphere | Wind Rose – U.OSU – The Ohio State University, https://u.osu.edu/wagner.19/maps-to-know/1502-cantino-planisphere/ 36. The Cantino Planisphere – Google Arts & Culture, https://artsandculture.google.com/asset/the-cantino-planisphere/9wEYdWc4xor_gQ?hl=en 37. The Oronteus Finaeus map, published in 1531 – Pinterest, https://www.pinterest.com/pin/the-fascinating-1531-map-that-reveals-antarcticas-untold-story–714383559659965270/ 38. Awful Archaeology Ep. 2: The Orontius Finaeus Map – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=dBRMy-6YXcs