Gelê Samî yê Xwemalî yê Ewropayê

Pêşgotin

Gelê Samî, wekî yekane gelê xwemalî yê ku di nav sinorên Yekîtiya Ewropayê de bi awayekî fermî tê naskirin û herweha li Norwêc, Swêd û Fînlandiyayê jî xwedî statuyeke wiha ye , xwedî dîrok û çandeke taybet e. Ev naskirina tekane di parzemîneke ku bi pirrengiya xwe ya etnîkî û zimanî tê nasîn de, balkêş e. Kriterên ji bo statuya “xwemalî” ne tenê hebûna dîrokî ya dirêj, lê belê pîvanên wekî xwe-nasnamekirin, çandeke cihê, girêdana bi axa kevneşopî re, û serpêhatiyên kolonîzekirin an marjînalîzekirinê ji aliyê dewletên serdest ve li xwe digire. Ev statuya taybet hem Samiyan di daxwazên wan ên ji bo maf û xweseriyê de bihêz dike, hem jî dibe ku têkoşîna wan di nav siyaseta اقلیyetên Ewropî yên berfirehtir de wekî dozeke îstîsnayî nîşan bide. Ev yek balê dikşîne ser awayê ku têgeha “xwemalîbûn” di çarçoveya Ewropî de çawa ji aliyê siyasî û yasayî ve tê avakirin.

Sápmi, navê ku gelê Samî bi xwe li warê xwe yê kevneşopî kiriye , herêmeke çandî ya berfireh e ku li seranserê bakurê Fennoskandiyayê, li welatên Norwêc, Swêd, Fînlanda û Nîvgirava Kolayê ya Rûsyayê belav dibe. Ev ne tenê herêmeke erdnîgarî ye, lê di heman demê de civakeke çandî û zimanî ye jî. Rûbera kevneşopî ya Sápmi nêzîkî 400,000 km² ye , û herêma çêrandina kerên kovî hê jî berfirehtir e û digihîje ser 500,000 km². Lêbelê, Sápmi ya kevneşopî ya bêsinor îro bi sinorên dewletan hatiye parçekirin, ku ev yek bûye sedema jihevqetandina gel û awayên bikaranîna axê yên kevneşopî. Ev rewş rêveberiya Samî ya nûjen û parastina mafên wan li hemberî çar dewletên cuda dijwartir dike. Dibe ku di dîrokê de Sápmi ber bi başûr ve jî dirêj bûbe , û koçberiya ber bi bajaran ve jî pênasekirina sinorên nûjen ên Sápmi dijwar dike. Ji ber vê yekê, Sápmi hem rastiyeke dîrokî-çandî ye, hem jî di çarçoveya xweseriya gelên xwemalî de têgeheke siyasî ya girîng e.

Hejmara giştî ya nifûsa Samî di navbera 50,000 û 100,000 kesî de tê texmînkirin , hin çavkanî vê hejmarê wekî 65,000-100,000 an jî 80,000-100,000 destnîşan dikin. Li gorî welatan belavbûna wan wiha ye: li Norwêcê dora 40,000 heta 50,000-65,000 ; li Swêdê 15,000-25,000 heta 20,000-40,000 ; li Fînlandiyayê dora 8,000 heta 10,000 ; û li Rûsyayê jî dora 2,000 kes. Pênasekirina “Samîbûnê” ji bo armancên serjimêriyê tevlihev e û bi gelemperî li ser bingeha xwe-nasnamekirin û pîvanên zimanî ye. Ji bo nimûne, li Swêdê serjimêriyên etnîkî nayên kirin.

Tablo 1: Texmînên Belavbûna Nifûsa Samî li Gorî Welat/Herêmê

Welat/Herêm	Nifûsa Texmînkirî	Çavkaniyên Sereke
Norwêc	40,000 – 65,000	[span_46](start_span)
Swêd	15,000 – 40,000	[span_23](start_span)
Fînlanda	8,000 – 10,000	[span_47](start_span)
Rûsya	~2,000	[span_48](start_span)

Ev tablo belavbûna transneteweyî ya nifûsa Samî bi awayekî zelal û kurt nîşan dide û çarçoveyeke demografîk ji bo têgihiştina mijarên wekî nûnertiya siyasî, dabeşkirina çavkaniyan, û hewldanên vejandina çandî yên ku li her welatekî cuda ne, pêşkêş dike. Cûdahiya di texmînan de jî aloziya nasnameya Samî û berhevkirina daneyan nîşan dide.

Armanca vê gotarê ew e ku bi sentezkirina lêkolînên heyî, têgihiştineke pir-alî li ser gelê Samî pêşkêş bike. Ew ê rêgeha wan a dîrokî bişopîne, kûrahî û cihêrengiya mîrateya wan a çandî vekole, kêşeyên kûr ên ku ew pê re rû bi rû mane û hîn jî pê re rû bi rû ne, lêkolîn bike, û statuya wan a civakî-siyasî û çandî ya hemdem analîz bike. Herwiha, dê balê bikşîne ser berxwedêriya wan û hewldanên wan ên berdewam ji bo xwerêveberî û domandina çandî.

I. Kokên Dîrokî û Pêşketin

A. Kokên Kevnar û Şêwazên Jiyanê yên Destpêkê

Koka gelê Samî mijareke tevlihev e û ji sedsala 17an vir ve bûye cihê lêkolînê. Teoriyên destpêkê, ji ber wekheviyên zimanî, ew bi Fîniyan re dixistin yek komê, an jî pêşketineke îzolekirî ya Serdema Qeşayê pêşniyar dikirin, ku paşê hatine terikandin. Lêkolînên nûjen, tevî yên genetîkî, destnîşan dikin ku Samî ji gelek komên nêçîrvan-berhevkar ên cuda ku di demên cihêreng de li seranserê Bakurê Fennoskandiyayê koç kirine, pêş ketine û tevlihevbûn çêbûye. Tê texmînkirin ku çanda Samî li dora şivantîya kerên kovî ya nîv-koçerî ku berî 2500 salan dest pê kiriye, teşe girtiye. Delîlên arkeolojîk îşaret bi niştecihbûnên kevnar ên li Skandînavyayê piştî Serdema Qeşayê dikin, ku çandên wekî Komsa (girêdayî çanda Ahrensburg) li bakur hebûne. Tevliheviya genetîkî ya ji Nêçîrvan-Berhevkarên Rojhilatî û Rojava xuya ye. Derbasbûneke genetîkî ya girîng a Sîbîryayî (haplogrûpa Y-DNA N1c, ku di nav Fînî û Samiyan de hevpar e) dora 2000 B.M. qewimiye , û dibe ku karê metal (Çanda Ananyino) û çanda seramîka asbestî, ku bi Samiyên kevnar re tê girêdan, bi xwe re anîbe. Tê bawer kirin ku zimanê proto-Samî li Başûrê Fînlandiyayê an Karelyayê dora 2000-2500 sal berê pêş ketiye û paşê li bakur belav bûye. Ev koka pir-qatî û dînamîk, ku bi hezaran sal koçberî, adaptasyon û danûstandina çandî li xwe digire, nîşana şiyana Samiyan a ji bo yekkirina bandorên cihêreng û di heman demê de çêkirina rêyeke çandî ya yekta ye.

Bi kevneşopî, Samî nêçîrvan-berhevkar bûn û şêwazekî jiyanê yê koçerî an nîv-koçerî dimeşandin, li gorî demsalan û hebûna çavkaniyan cih diguherandin. Ev şêwazê jiyanê zêdetirî 10,000 salan dom kir. Debara wan li ser nêçîra heywanên kovî (bi taybetî kerên kovî berî kedîkirina tam), masîgiriya peravî û hundirîn, dafikkirin, û berhevkirina nebatên xwarinê bû. Kerên kovî bi tîr û kevanan û bi dafikên çalê dihatin nêçîrkirin. Ev şêwazê jiyanê zanîneke kûr a derbarê hawîrdorê de hewce dikir. Pergala siida, ku ji komên malbatan pêk dihat, bikaranîna axê birêkûpêk dikir da ku pêşî li îstîsmara zêde bigire. Derbasbûna şivantîya kerên kovî ne qutbûneke ji nişka ve ji rabirdûyê bû, lê belê pêşketineke li ser bingeha jêhatîbûn û zanîna heyî bû. Têgihiştina kûr a reftara kerên kovî ya ku bi nêçîra keriyên kovî hatibû bidestxistin , ji bo kedîkirina wan û pêşxistina şivantiyê girîng bû. Ev hişmendiya ekolojîk a kûr hîn jî di nêrînên cîhanê yên Samî û nêzîkatiya wan a ji bo parastina jîngehê de xuya dike.

Ola Samî ya berî Xiristiyantiyê anîmîst û polîteîst bû, ku bawer dikir hemû tiştên xwezayî (heywan, nebat, kevir) xwedî giyan in. Di xwezayê de ruh hebûn ku li cihên girîng serwer bûn. Rîtuel li dora nêçîrkirin, kuştin û veşartina heywanan dizivirîn, û ruhên heywanan û xwedayên zoomorfîk di pêş de bûn. Perestiya hirçê bi rîtuelên taybet girîngiyeke mezin hebû. Cihên pîroz (Sieidi – bi gelemperî kevir an pêkhateyên xwezayî, álda/sáivu – girên pîroz) ji bo pêşkêşkirina diyarî û qurbanan dihatin bikaranîn da ku serkeftin di nêçîr û şivantiyê de misoger bibe. Şamanîzm (bi Noaidi re wekî rêberê giyanî û navbeynkar) navendî bû, ku dahol (runebomme an goavddis) û yoik ji bo ketina transê û pêwendiya bi cîhana ruh re dihatin bikaranîn. Nêrîna cîhanê ya Samî li dora hawîrdora xwezayî ava bûbû û girêdanê tekez dikir. Ev çarçoveya giyanî ya destpêkê rêzgirtineke kûr ji xwezayê re û etîkeke bikaranîna domdar çêkir, ku di têgihiştina zanîna ekolojîk a kevneşopî ya Samî û aktîvîzma wan a jîngehê ya hemdem de mijareke dubarekirî ye.

B. Serdema Navîn û Pêvajoya Kolonyalîzmê

Di serdema Vîkîngan de (800-1100 P.M.), Samiyan berfirehbûn û zêdebûna nifûsê dît, û bazirganiyeke berfireh hebû. Lê ji dawiya Serdema Navîn ve, dewletên cîran (Norwêc, Swêd, Rûsya, û paşê Fînlanda) dest bi zêdekirina kontrola xwe li ser Sápmi kirin. Ev yek bi îdîakirina serwerî û çavkaniyan pêk hat. Ev serdem destpêka kolonîzekirinê bû, ku Samî hêdî hêdî ber bi bakur ve hatin dehfandin û destdirêjî li axa wan hate kirin.

Bacgirtin ji aliyê gelek dewletan ve bû tiştekî normal; Samiyan carinan bac didan sê hikûmdarên cuda di heman demê de. Bac bi kelûpelên giranbiha yên wekî post (samûr, elok), masî, û paşê jî kerên kovî dihatin dayîn. Danîna sinorên neteweyî rêyên koçerî û şêwazên bazirganiyê yên kevneşopî têk bir. Bazirganî, her çend berê jî hebû, ji aliyê dewletan ve bi awayekî fermîtir hate kontrolkirin, ku ev yek bandor li ser xweseriya Samiyan kir. Wendakirina mafên axê dest pê kir dema ku niştecih ber bi bakur ve çûn û axa kevneşopî ya Samiyan îdîa kirin. Pergala bacgirtinê ya destpêkê mekanîzmayeke sereke ya destdirêjiya kolonyal bû. Ew ne tenê dewlemendî derdixist, lê di heman demê de destpêka pêvajoya yekkirina ax û aboriyên Samiyan di bin kontrola dewletên derve de bû, û rê ji bo formên rasterasttir ên kolonîzekirin, desteserkirina axê, û danîna sinorên ku dê civak û debara Samiyan bi bingehîn biguherînin, vekir.

Mîsyonerên Xiristiyan ji Serdema Navîn ve hebûn, û Xiristiyanî di destpêkê de bi şamanîzma Samî re bi hev re dijiya. Lê ji sedsala 17an ve, hewldanên Xiristiyankirinê, bi taybetî ji aliyê dêrên Protestan (Lûterî li Skandînavyayê, Ortodoks li Rûsya/Kolayê) ve, zêde bûn. Ola kevneşopî ya Samî wekî “pûtperestiya pûtperest” an “perestiya şeytan” dihat dîtin. Şaman dihatin çewisandin, dahol dihatin şewitandin, û yoik dihat qedexekirin. Guhertina olê ya bi zorê û beşdarbûna dêrê mecbûrî bû. Ev yek bi gelemperî dibû sedema lihevhatina derveyî lê pabendbûna veşartî bi baweriyên kevneşopî. Guhertina olê ya serkeftîtir di sedsala 18an de pêk hat, beşek ji ber efûya ji qanûnên sêrbaziyê û nêzîkatiyên mîsyonerî yên nû (Pîetîzm, Laestadîanîzm). Xiristiyankirin encamên kûr ji bo cîhanên jiyanê, rêxistina civakî, û pergalên baweriyê yên Samiyan hebû. Lêbelê, aliyên senkretîk û Xiristiyaniya rojane ya Samî jî derketin holê. Pêvajoya Xiristiyankirinê ne tenê guhertineke olî bû, lê amûreke kontrola kolonyal bû ku armanc jê şikandina xweseriya giyanî ya Samiyan û yekkirina wan di nav nêrîna cîhanê ya civakên serdest de bû. Dîsa jî, Samiyan bi gelemperî baweriyên xwe yên kevneşopî bi dizî diparastin , û hêmanên giyaniya Samî rê dîtin ku bi Xiristiyantiyê re têkilî daynin an bi hev re bijîn, ku ev yek bû sedema formên senkretîk.

C. Dîroka Nêzîk û Bandora Dewlet-Neteweyan

Sedsala 19an û nîvê yekem ê sedsala 20an şahidiya polîtîkayên asîmîlasyonê yên tund ên ji aliyê Norwêc, Swêd, Fînlanda û Rûsyayê ve bûn. Samî bi gelemperî wekî “paşverû” an “prîmîtîv” dihatin dîtin, û çand û zimanê wan dihat tepisandin. “Norwêcîkirin” armanc dikir ku Samî ziman û nasnameya Norwêcî bipejirînin. Polîtîkayan armanc dikirin ku nasname û çanda Samî ji holê rakin.

Dibistanên şev û roj amûreke sereke ya asîmîlasyonê bûn, ku zarokên Samî ji axaftina zimanê xwe dihatin mehrûmkirin û neçar dihatin kirin ku di nav çanda piraniyê de entegre bibin. Ev yek bi gelemperî bi dûrxistina ji malbat û civakan re pêk dihat. Zimanên Samî li dibistanan û di jiyana giştî de hatin qedexekirin. Van polîtîkayan bûn sedema windabûna ziman û travmaya çandî ya girîng. Dibistanên şev û roj rasterast bûn sedema windabûna kûr a ziman, xerîbiya çandî, û travmaya nav نسلî di nav Samiyan de. Mîrateya van dibistanan ne tenê dîrokî ye; ew di kêşeyên hemdem ên di vejandina ziman, pirsgirêkên tenduristiya derûnî, û têkoşîna berdewam a ji bo nasnameya çandî de xwe dide der.

Ji salên 1700 û 1800an û pê ve, Samiyan hêdî hêdî mafên xwe yên li ser axa xwe ya kevneşopî ji ber berfirehbûna niştecihan û polîtîkayên dewletê winda kirin. Îstîsmara çavkaniyên xwezayî (mîneral, daristanî, hîdroelektrîk) li Sápmi ji aliyê dewlet û pîşesaziyan ve, bi gelemperî bêyî razîbûn an feydeya Samiyan, dest pê kir zêde bibe. Bûyera Altayê li Norwêcê (dawiya salên 1970an), ku protestoyek li dijî bendaveke li ser Çemê Alta-Guovdageaidnu bû, pevçûneke pir navdar û xaleke werçerxanê ji bo aktîvîzma mafên Samiyan bû. Her çend bendav hate çêkirin (ji ya plankirî piçûktir), wê hişyarî zêde kir û seferberiya siyasî geş kir. Operasyonên madenê yên destpêkê, her çend di destpêkê de ji hêla aborî ve ne ewqas girîng bûn jî, dewlemendiyên Sápmi bi cîhanê dan nasîn û şêwazek îstîsmara derveyî ava kirin. Bûyera Altayê cewhera tevlêbûna siyasî ya Samiyan guherand. Ew ji berxwedana herêmî derbasî tevgereke mafan a rêxistinkirî, pan-Samî, û navneteweyî ya berbiçav bû. Wê dewlet, bi taybetî Norwêc, neçar kir ku dest bi ji nû ve nirxandina polîtîkayên xwe yên li hember Samiyan bikin û bingeha ji bo reformên yasayî û siyasî yên paşerojê, her çend kêm û zêde bin jî, danî.

II. Çand û Kevneşopî

A. Ziman û Wêje

Zimanên Samî girêdayî şaxa Fîno-Ugrî ya malbata zimanên Uralî ne, û ji nêz ve bi Fînî re têkildar in. Ew ji zimanên Hînd-Ewropî yên wekî Norwêcî cuda ne. Bi kevneşopî deh zimanên Samî hene , an jî neh li gorî hin jimartinan. Ev ziman bi gelemperî ji hev nayên fêm kirin, bi qasî zimanên Romanî ji hev cuda ne. Ziman/komên zaravayên sereke Samî ya Bakur (ya herî zêde tê axaftin), Samî ya Lule, Samî ya Başûr, Samî ya Inari, Samî ya Skolt, Samî ya Pite, Samî ya Ume, Samî ya Kildin, û Samî ya Ter hene. Hin, wekî Samî ya Kemi, winda bûne. Sinorên zaravayan li gorî sinorên neteweyî naçin. Ferheng di termînolojiya xwezayê de, bi taybetî ji bo berf û şivantîya kerên kovî, dewlemend e.

Hemû zimanên Samî ji aliyê UNESCO ve wekî di bin xetereyê de têne hesibandin. Tenê 25,000-35,000 axêverên Samî ji nifûseke dora 100,000 kesî hene. Kêmtir ji nîvê nifûsa giştî ya Samî bi zimanekî Samî diaxivin. Gelek zarava bi awayekî krîtîk di bin xetereyê de ne (mînak, Samî ya Ume, Pite, Ter). Hewldanên vejandinê ev in: hêlînên ziman (pêşdibistanên bi zimanê Samî) , bernameyên perwerdehiyê li dibistan û zanîngehan , parastina yasayî û statuya fermî li hin herêman (mînak, Qanûna Zimanê Samî li Fînlandiyayê ), pêşxistina ortografî, ferheng û materyalên hînkirinê , û hilberîna medya û wêjeyê bi zimanê Samî. Parlamentoyên Samî û rêxistinên wekî Konseya Samî jî di vê yekê de roleke girîng dilîzin. Ziman ji bo Samiyan ne tenê amûreke ragihandinê ye; ew depoyeke çand, dîrok û pergalên zanînê yên yekta ye. Tepeserkirina wî êrîşeke rasterast li ser nasnameya Samî bû. Ji ber vê yekê, vejandina ziman ji başbûna zimanî wêdetir e; ew kiryareke dekolonîzekirina çandî û pêkhateyeke girîng a xwerêveberiyê ye.

Tablo 2: Kurtenivîsa Zimanên Samî, Hejmara Axêveran, û Statuya UNESCO

Navê Zimanê	Axêverên Texmînkirî	Welatên ku Lê Tê Axaftin	Statuya UNESCO	Nîşeyên Vejandinê yên Sereke
Samî ya Bakur	~%90 ji axêveran	Norwêc, Swêd, Fînlanda	Bêguman Di Xetereyê de	Zimanê herî berbelav, materyalên perwerdehiyê zêde ne
Samî ya Lule	~650-2000	Swêd, Norwêc	Bi Awayekî Krîtîk Di Xetereyê de	Bernameyên perwerdehiyê hene
Samî ya Başûr	~500	Norwêc, Swêd	Bi Awayekî Krîtîk Di Xetereyê de	Hêlînên ziman û perwerdehiya dibistanê
Samî ya Inari	~450	Fînlanda	Bi Awayekî Krîtîk Di Xetereyê de	Hewldanên vejandinê hejmara axêveran zêde dikin
Samî ya Skolt	~300	Fînlanda, Rûsya, Norwêc	Bi Awayekî Krîtîk Di Xetereyê de	Hêlînên ziman, perwerdehiya dibistanê, materyalên dîjîtal
Samî ya Pite	<50	Swêd	Hema Hema Winda	Rêziman û ferheng hatine weşandin
Samî ya Ume	Gelek Kêm	Swêd	Hema Hema Winda	Hewldanên vejandinê yên bisînor
Samî ya Kildin	~500	Rûsya	Bêguman Di Xetereyê de	Perwerdehiya bisînor li Rûsyayê
Samî ya Ter	Gelek Kêm	Rûsya	Hema Hema Winda	Hema hema axêver nemane
Samî ya Akkala	Winda bûye	Rûsya	Winda bûye	Axêvera dawî di 2003an de mir
Samî ya Kemi	Winda bûye	Fînlanda	Winda bûye	Di sedsala 19an de winda bû
(Çavkanî: , û yên din)

Ev tablo cihêrengiya zimanî ya di nav neteweya Samî de û rewşa xeternak a piraniya zimanên Samî bi zelalî nîşan dide, û bi vî awayî girîngiya hewldanên vejandinê yên ku di metnê de têne nîqaş kirin tekez dike.

Samiyan xwedî kevneşopiyeke devkî ya dewlemend in, ku çîrokbêjî nifş bi nifş derbas bûye û ji nêz ve bi jiyan û xwezaya Sápmi ve girêdayî ye. Çîrok mirov, heywan û hebûnên serxwezayî yên wekî Stállu (dêwekî xerab) li xwe digirin. Zanîn bi kevneşopî bi devkî û bi rêya karên pratîkî dihat veguhestin. Wêjeya Samî ya nûjen bi weşandina pirtûka Johan Turi Muitalus sámiid birra (1910) bi zimanê Samî dest pê kir. Pêşengên destpêka sedsala 20an Anders Larsen, Pedar Jalvi, Anta Pirak û Hans Aslak Guttorm bûn. Nivîskarên bibandor ên ji vejîna salên 1970an û vir ve Synnøve Persen, Rauni Magga Lukkari, Kirsti Paltto û Nils-Aslak Valkeapää ne. Nivîskarên hemdem Sigbjørn Skåden, Niilas Holmberg, Máret Ánne Sara û Rawdna Carita Eira ne. Mijar bi gelemperî çanda Samî, kevneşopî, kolonîyalîzm û nasnameyê li xwe digirin. Helbest di salên 2000an de geş bûye. Wêjeya Samî ne tenê derbirîneke hunerî ye, lê amûreke girîng a ji bo mayîndebûna çandî, bîranîn û gotûbêja siyasî ye. Ew dihêle ku dengên Samî dîrokên xwe vebêjin, li dijî vegotinên kolonyal derkevin û rastiyên Samî yên hemdem vekolin.

B. Şêwazên Jiyanê yên Kevneşopî û Zanîna Berhevkirî

Şivantîya kerên kovî beşeke navendî ya çand û nasnameya Samî ye. Ew ji nêçîra berê ya kerên kovî ya çolê pêş ketiye, û kedîkirina tam li dora sedsalên 16-17an pêk hatiye. Li hin herêman bi awayekî yasayî tenê ji bo Samiyan hatiye veqetandin. Xwarin, kinc, amûr, stargeh û veguhastinê peyda dike. Bi kevneşopî koçerî an nîv-koçerî bû, li pey koçên demsalî yên kerên kovî diçûn. Pergala siida yekîneya civakî-aborî ya kevneşopî ya malbatên ku bi hev re kerên kovî diparastin bû. Siida ya nûjen (mînak, sameby li Swêdê) wekî yekîtiyeke aborî/îdarî ya bi mafên şivantîya kerên kovî li herêmên taybet dixebite.

Şivantîya kerên kovî ya nûjen bi gelek zehmetiyan re rû bi rû ye: guherîna avhewayê (zivistanên nepêşbînîkirî, mêrgên bi qeşayê girtî) , destdirêjiya li ser axê (maden, daristanî, enerjiya bayê) , pevçûnên li ser mafên çêrandinê , û nêçîrvanî. Têgeha “kolonîyalîzma kesk” amaje bi wê yekê dike ku axa Samiyan ji bo projeyên enerjiya nûjenkirî tê bikaranîn, û ev yek barekî ducarî li ser wan çêdike. Adaptasyonên wekî xwarina lêzêdekirî (ku dikare bi kevneşopiyê re bikeve nakokiyê) û bikaranîna teknolojiya nûjen (GPS, helîkopter) têne dîtin. Zextên civakî-aborî, wekî kêmbûna qezencê û pirsgirêkên tenduristiya derûnî, zêde dibin. Têkoşîna ji bo domandina şivantîya kerên kovî ne tenê ji bo debareke aborî ye; ew têkoşîneke ji bo mayîndebûna çandî, mafên axê, xwerêveberî, û mafê pêkanîna şêwazekî jiyanê yê ku ji kûr ve bi hawîrdora Sápmi ve girêdayî ye.

Masîgirî (peravî û hundirîn ji bo salmon, cod, hwd.) û nêçîrvanî (hirç, elok, gur, çûk, fok) jî jiyanî bûn. Dafikkirina ji bo post jî girîng bû. Van pratîkan bi gelemperî bi şivantîya kerên kovî an çandiniyê re dihatin yekkirin.

Samiyan xwedî zanîneke ekolojîk a kevneşopî (TEK) ya kûr in ku bikaranîna domdar a çavkaniyan û parastina cihêrengiya biyolojîk pêş dixe. Dermanê kevneşopî (TM) bi hezaran sal e tê bikaranîn, bi gelemperî holîstîk e û giyanîtiyê jî dihewîne. Giyayên wekî juniper, behîv, û pelên birkê dihatin bikaranîn. TEK pratîkên domdar ên wekî çêrandina bizivir, nêçîra bijartî, û berhevkirina baldar a nebatan agahdar dike. Lêbelê, TEK ji ber faktorên wekî windabûna ziman, têkçûna şêwazên jiyanê yên kevneşopî, û serdestiya paradigmayên zanistî yên rojavayî di bin tehdîtê de ye. Kêmbûna TEK ya Samiyan ne tenê windahiyeke çandî ye ji bo Samiyan, lê di heman demê de windahiyeke zanîna hêja ye ji bo civaka berfirehtir, nemaze di çarçoveya adaptasyona guherîna avhewayê û pêşkeftina domdar de.

C. Huner û Destkarî (Duodji)

Duodji hunera destan a kevneşopî ya Samî ye, ku hem fonksiyonel û hem jî hunerî ye. Kêr, çente, kûp, û kincan dihewîne. Gákti (cil û bergên kevneşopî) ji hêla çandî ve girîng e, li gorî herêm, rewşa zewacê, û malbatê diguhere. Ji postê kerê kovî, hirî, qedîfe, hevrîşim tê çêkirin û bi neqş, şirît û zîv tê xemilandin. Reng (sor, şîn, kesk, zer) û nexş xwedî wateyên sembolîk in. Zêr: Zîv berbiçav e, mînak, broşên risku/solju (sembola rojê), gustîlk. Materyal zîv, bronz, zêr, kevir in. Nexşandin: Dar, stûyê kerê kovî, û hestî materyalên kevneşopî ne ji bo hunerên mêran. Jinan çerm û reh bikar dianîn.

Materyalên ku têne bikaranîn postê kerê kovî, stû, hestî, reh, dar, kok, hirî, pembû, hevrîşim, qedîfe, têla qelayî, zîv, û zêr in. Teqezî li ser bikaranîna hemû beşên kerê kovî heye. Nexş û rengên li ser gákti esl, rewşa zewacê (mînak, bişkokên çargoşe ji bo zewicandî, yên gilover ji bo nezewicandî li ser kemberan), û malbatê nîşan didin. Şîna tarî dikare jiyana deryayê, kesk ax/çandinî, sor hêz, û zer jiyan/hêvî/rojê sembolîze bike. Broşa zîvîn a risku bi gelemperî rojê sembolîze dike.

Gelek hunermendên Samî yên hemdem wekî pratîkerên duodji dest pê kirine, û hunera nûjen bi gelemperî di bin bandora duodji de ye. Duodji wekî hilgirê çand, çîrok û giyanîtiyê tê dîtin, bi qasî ziman girîng e. Her çend formên kevneşopî berdewam dikin, duodji di heman demê de xwe bi materyal û formên nû re adapte dike, ku jîndariya çandî nîşan dide. Duodji ji “hunera destan” wêdetir e; ew pergaleke holîstîk a zanîn, jêhatîbûn û derbirîna çandî ye ku ji kûr ve di nav jiyan û nêrîna cîhanê ya Samî de yekbûyî ye. Pratîka wê kiryareke erêkirina çandî û berxwedana li dijî asîmîlasyonê ye.

D. Muzîk û Dîlan

Yoik (luohti, vuolle) cureyê strana Samî ya herî karakterîstîk e, yek ji kevneşopiyên herî kevnar ên Ewropayê ye. Taybetmendiyên wê: bi piranî vokal, kêm an bê gotin, bê qafiye, bê destpêk û dawî ya diyarkirî (avahiyeke bizivir), bi gelemperî pentatonîk. Ew ne li ser tiştekî ye, ew ew tişt bi xwe ye – cewhera kesekî, heywanekî, cihekî digire. Fonksiyona civakî: kesane (her kes dikare yoika xwe hebe, mîna navekî), avakirina civakê, parvekirina bîranînan, xwe-derbirîn, aramkirina kerên kovî, tirsandina guran, pêwendiya giyanî.

Amûrên kevneşopî: Dahola Samî (goavddis, runebomme) ji aliyê Noaidi ve dihat bikaranîn. Fadno (bilûra ji qalika firingî), bilûrên ji qalikê daran. Hin bi çanda Skandînavî ya berfirehtir re hevpar in mîna lur (boriya dirêj) û harpu (zîter). Dîlan: Şamanan dîlan ji bo ketina transê bikar dianîn. Sersala Samî ya kevneşopî (Julevsáme) bi dîlanê dihat pîrozkirin.

Yoik tê vejandin û bi şêwazên muzîka nûjen ên wekî rock, rap, jazz, hip-hop, metal re tê tevlihevkirin. Hunermendên wekî Nils-Aslak Valkeapää, Mari Boine, Wimme Saari, Adjágas, û KEiiNO navdar in. Muzîka Samî ya hemdem bi gelemperî mijarên nasnameya çandî, berxwedan û girêdana bi xwezayê re hildigire. Pêşketina yoikê jîndariya çanda Samî nîşan dide. Digel ku fonksiyonên wê yên pîroz û kevneşopî hîn jî têne qedirgirtin, adaptasyona wê di nav formên muzîka hemdem de hiştiye ku ew ji tepeserkirina dîrokî derbas bibe û bibe amûreke bihêz ji bo derbirîna çandî, daxuyaniya siyasî, û naskirina navneteweyî.

E. Avahiya Civakî û Kevneşopî

Siida yekîneya civakî ya kevneşopî ya bingehîn bû: komeke malbatî ya berfireh an çend malbatên ku di rêveberiya çavkaniyan (şivantîya kerên kovî, nêçîr, masîgirî) û biryardanê de hevkariyê dikirin. Ji aliyê kal û pîran (mêr an jin) ve dihat birêvebirin. Têkiliyên merivatiyê girîng bûn û hîn jî girîng in. Civaka kevneşopî bi tevahî wekhevparêz nebû; cudahiyên dewlemendiyê hebûn. Jinan bi kevneşopî mafê xwedîtiya milk hebû.

Roja Neteweyî ya Samiyan: 6ê Sibatê, yekemîn kongreya Samiyan li Trondheim, Norwêc, di sala 1917an de bibîr tîne. Bi bilindkirina alê, sirûda Samî, kincên kevneşopî (gákti), û çalakiyên çandî tê pîrozkirin. Julevsáme (Sersala Samî): Di Çileyê de tê pîrozkirin, destpêka salnameya Samî nîşan dide, bi xwarin, dîlan û stranên kevneşopî.

Rêveberiya kevneşopî li ser bingeha merivatî, hevkariya komunal, û lihevkirinê di nav siida de bû. Konseyên Siida (norraz an yên wekî wê) biryar didan, nakokî çareser dikirin, çavkaniyan birêve dibirin, û qanûnên adetî diparastin. Siidsååbbar a Skolt Samiyan (civata gund) saziyeke biryardanê ya kevneşopî ya parastî ye. Berxwedêriya prensîbên bingehîn ên siida tercîheke çandî ya kûr a ji bo biryardana kolektîf û rêveberiya çavkaniyan nîşan dide. Têgihiştina vê bingeha dîrokî ji bo nirxandina daxwazên siyasî yên Samî yên hemdem, nêzîkatiyên wan ên ji bo danûstandinên mafên axê, û rexneyên wan ên li ser polîtîkayên dewletê yên ji jor ber bi jêr ve girîng e.

III. Sápmi: Erdên Kevneşopî û Jîngeh

A. Erdnîgarî û Ekolojiya Sápmi

Sápmi bakurê Fennoskandiyayê (Norwêc, Swêd, Fînlanda, Nîvgirava Kolayê ya Rûsyayê) li xwe digire, bi piranî li bakurê Çembera Arktîkê ye. Dîmenên cihêreng: fjord, geliyên kûr, cemed, çiya (mînak, Kebnekaise) li rojava; deştên nizm ên bi zozan û golan (mînak, Gola Inari) li rojhilat; tundra li bakurê rojhilat. Daristanên boreal girîng in. Avhewa subarktîk/tundra ye; nebat kêm e ji bilî herêmên daristanî yên başûr. Zivistanên nermtir û barana zêdetir li perava rojava heye. Şevên polar û tava nîvê şevê taybetmendî ne. Samiyan bi kevneşopî salê li heşt demsalan dabeş dikin.

Avhewa: Subarktîk/tundra, zivistanên dirêj ên bi qeşa, havînên kurt û hênik. Berf dora du-sêyan ji salê li erdê dimîne. Çavkaniyên xwezayî: Kerên kovî, masî, heywanên nêçîrê (gur, hirç, elok), çûk, kêzik. Daristan (dar, lîken). Depoyên mîneral (hesin, sifir, nîkel), petrol, gaza xwezayî.

Cihêrengiya biyolojîk ji bo debara kevneşopî girîng e: kerên kovî bi lîken û mêrgên taybet ve girêdayî ne; masîgirî bi stokên masî yên saxlem ve girêdayî ye; nêçîrvanî bi populasyonên heywanên nêçîrê ve girêdayî ye. Daristanên boreal ên kevnar depoyên karbonê yên girîng û jîngehên lîkenê ne. TEK ya Samiyan ji hêla dîrokî ve cihêrengiya biyolojîk parastiye. Jîngeha Arktîkê hem jiyanê dide çanda Samî, hem jî wê dixe ber xetereyê. Guherîna bilez a vê jîngehê ji ber guherîna avhewayê û zêdebûna eleqeya ji bo çavkaniyên wê, Samiyan dixe ber gefeke mezin.

B. Têkiliya bi Xwezayê re û Hişmendiya Jîngehê

Di çanda Samî de girîngiyeke kûr a giyanî û pratîkî ji xwezayê re tê dayîn. Nêrîneke cîhanê ya holîstîk: hemû tiştên zindî û hêmanên xwezayî bi hev ve girêdayî ne û xwedî giyan in. Divê hevsengiya xwezayê were rêzgirtin. Pêdiviya pratîkî bi xwezayê ji bo hemû aliyên jiyanê heye.

Baweriyên anîmîst: baweriya ku heywan, nebat, kevir, çiya, ba, hewa xwedî giyan/ruh in. Sieidi: cihên pêşkêşkirina diyariyan ên pîroz, bi gelemperî kevirên xwezayî an tiştên darîn, ji aliyê mirovan ve nehatine şekildan. Diyarî (goşt, stû, metal, alkol) ji bo misogerkirina serkeftina pêşerojê dihatin pêşkêşkirin. Cihên din ên pîroz: álda û sáivu (girên pîroz), kaniyên avê, şikeft, çiyayên taybet, gol, girav.

TEK ya Samiyan pratîkên domdar pêş dixe: dirûşma “şopekê nehêle” , çêrandina bizivir, nêçîra bijartî, berhevkirina baldar, hiştina ku çavkanî ji nû ve çêbibin. Têgihiştineke kûr a dînamîkên ekosîstemê, çerxên demsalî, û têkiliyên cureyan. Ji bo Samiyan, parastina jîngehê ji nêz ve bi nasnameya wan a giyanî û çandî ve girêdayî ye. Tehdîdên li ser jîngeha wan di heman demê de tehdîdên li ser başbûna wan a giyanî û bingeha TEK ya wan in.

C. Gefên Jîngehê û Guherîna Avhewayê

Çalakiyên pîşesaziyê yên wekî madenkarî av û axê qirêj dikin, dîmenên xwezayî xera dikin, û binesaziyên (rê, rêhesin) ku mêrgên çêrandinê parçe dikin û koçberiyê asteng dikin, diafirînin. Daristanî mêrgên çêrandinê (bi taybetî daristanên kevnar ên dewlemend bi lîken) kêm dike, germahiya herêmî diguherîne, û bandorê li tenduristiya kerên kovî dike. Bendavên hîdroelektrîkê axê di bin avê de dihêlin, ekosîstemên çeman diguherînin, û bandorê li masîgirî û mêrgên kerên kovî dikin. Enerjiya bayê bikaranîna axê ji bo turbîn û rêyan hewce dike, û bandorê li mêrgên zivistanê yên kerên kovî dike. Van çalakiyan bi gelemperî bêyî razîbûna têr a Samiyan (FPIC) pêk tên.

Germbûna Arktîkê 3-4 caran ji navîniya cîhanê zûtir e. Bandor: germahiya bilindtir, guherîna baranê, helîna permafrostê, guherîna berfa sererdê (kêmbûna berfê, bûyerên barana li ser berfê ku qalikeke qeşayê çêdikin), windabûna qeşayê, hewaya ekstrem, kêmbûna cihêrengiya biyolojîk, guherîna cihê cureyan ber bi bakur ve. Ev yek rasterast bandorê li kerên kovî dike: mêrgên negihîştî (lîkena di bin qeşayê de asê mayî), rêyên koçberiyê yên ne derbasdar, nexweşî/parazîtên nû, guherînên di pêkhateya nebatan de. Herwiha bandorê li zanîna kevneşopî dike, ji ber ku nîşanên hawîrdorê û şêwazên demsalî yên naskirî têk diçin.

Samî “barekî ducarî” hildigirin: hem ji guherîna avhewayê pir bandor dibin, hem jî ji destdirêjiyên li ser axê ji bo “guhertina kesk”. Rêxistinên Samî (mînak, Konseya Samî, Parlamentoyên Samî) di parastina jîngehê, kêşeyên yasayî, û daxwaza FPIC de çalak in. Şivantiyên kerên kovî yên Samî parêzvanên pêşîn ên daristanên kevnar in. Têkoşîna Samiyan tengezariyeke krîtîk a cîhanî nîşan dide: hewcedariya lezgîn a ji bo çalakiya avhewayê li hemberî pêwîstiya parastina mafên gelên xwemalî û dadmendiya jîngehê.

IV. Samiyên Îro: Maf, Nûnertî û Zehmetî

A. Nûnertiya Siyasî û Hewldanên Xweseriyê

Parlamentoyên Samî li Norwêcê (1989), Swêdê (1992/93), û Fînlandiyayê (1973, forma niha 1995) saziyên hilbijartî ne ku berjewendiyên Samiyan temsîl dikin. Ew bi piranî saziyên şêwirmendiyê ne, ne yasadanînê di wateya Westmînsterê de, û xweseriya çandî, ziman, debar, mafên axê, û başbûna civakî pêş dixin. Li Rûsyayê Parlamentoya Samî tune; Samî di nav NGOyan de rêxistinkirî ne. Konseya Parlamenterî ya Samî saziyeke hevpar a sê Parlamentoyên Samî yên Nordîk e. Konseya Samî NGOyeke pan-Samî ya kevntir e (1956). Sazkirina Parlamentoyên Samî gaveke girîng e di naskirina Samiyan de, lê desthilata wan a bi piranî şêwirmendî kêşeyeke mezin e ji bo bidestxistina xwerêveberiyeke rastîn.

Samî di forumên navneteweyî yên wekî Foruma Daîmî ya Gelên Xwemalî ya Neteweyên Yekbûyî (UNPFII) de çalak in. Konseya Samî Beşdarekî Daîmî ye di Konseya Arktîkê de. Parastina mafan li ser bingeha amûrên navneteweyî yên wekî UNDRIP û Peymana ILO ya Hejmar 169 e.

Mafê xwerêveberiyê daxwazeke bingehîn e, ku Samiyan bihêle bi azadî statuya xwe ya siyasî diyar bikin û pêşkeftina xwe ya aborî, civakî û çandî bişopînin. Xweseriya çandî heta radeyekê di destûr û qanûnên Nordîk de tê garantîkirin. Daxwaz kontrola li ser ax û çavkaniyan, parastina ziman û çandê, û beşdarbûna watedar di biryarên ku bandorê li wan dikin, dihewîne.

B. Mafên Yasayî û Naskirin

Di asta navneteweyî de, UNDRIP (Deklarasyona Neteweyên Yekbûyî ya li ser Mafên Gelên Xwemalî) û Peymana ILO ya Hejmar 169 li ser Gelên Xwemalî û Eşîrî (ji aliyê Norwêcê ve hatiye pejirandin) girîng in. Di asta neteweyî de, naskirina destûrî wekî gelê xwemalî/gel li Norwêc, Swêd, Fînlandiyayê heye. Qanûnên Samî li welatên Nordîk Parlamentoyên Samî û hin mafên çandî/zimanî ava dikin. Qanûnên Zimanê Samî (mînak, li Fînlandiyayê ) û Qanûnên Şivantîya Kerên Kovî (mînak, li Swêdê ) jî hene.

Tablo 3: Amûrên Yasayî yên Navneteweyî û Neteweyî yên Sereke yên Derbarê Mafên Samiyan de

Navê Amûrê	Sal	Bendên Sereke yên Têkildarî Samiyan	Rewşa Pejirandinê/Qebûlkirinê ji hêla Welatên Nordîk ve
UNDRIP (Deklarasyona NY ya Mafên Gelên Xwemalî)	2007	Mafê xwerêveberiyê, mafên çandî, mafên axê û çavkaniyan, FPIC	Norwêc, Swêd, Fînlanda dengê erê dan; Rûsya bêalî ma (paşê belgeya WCIP pejirand)
Peymana ILO ya Hejmar 169	1989	Mafê pêşxistina çandê, kontrola li ser saziyan, mafên axê, kar, perwerdehî	Norwêc pejirandiye (1990); Swêd û Fînlanda nepejirandine
Destûra Fînlandiyayê (Beşa 17)	Guhertî	Mafê Samiyan wekî gelê xwemalî ji bo parastin û pêşxistina ziman û çanda xwe; xweseriya zimanî û çandî li Warê Samiyan	Di meriyetê de ye
Qanûna Samî ya Norwêcê	1987	Sazkirina Parlamentoya Samî; parastina ziman, çand û jiyana civakî ya Samî	Di meriyetê de ye
Qanûna Parlamentoya Samî ya Swêdê	1992	Sazkirina Parlamentoya Samî; pêşxistina çanda Samî	Di meriyetê de ye
Qanûna Şivantîya Kerên Kovî (Swêd)	Guhertî	Rêzkirina mafên şivantîya kerên kovî, bi gelemperî ji bo Samiyan	Di meriyetê de ye
(Çavkanî: , û yên din)

Ev tablo dîmeneke birêkûpêk a çarçoveya yasayî ya tevlihev a ku bandorê li mafên Samiyan dike, pêşkêş dike û ji bo têgihiştina bingeha îdîayên yasayî yên Samiyan û kêşeyên di bidestxistina parastineke yekgirtî û bi bandor de li seranserê Sápmi xaleke referansê ya girîng e.

Têkoşînên dirêj ji bo mafên ax, av û çavkaniyan berdewam dikin. Dozên girîng ên wekî doza Girjas (Swêd, 2020) , doza Fosen (Norwêc, 2021) , û Qanûna Finnmark (Norwêc, 2005) destkeftî û kêşeyan nîşan didin. Kêmasiya pêkanîna tam a standardên navneteweyî yên wekî FPIC , pêvajoyên şêwirmendiyê yên ne têr , û nakokiyên di navbera mafên Samiyan û berjewendiyên dewletê de di îstîsmara çavkaniyan de (“kolonîyalîzma kesk”) zehmetiyên sereke ne. Naskirina yasayî şerteke pêwîst e lê ne bes e ji bo pêkanîna mafên Samiyan. Şerê sereke ji bidestxistina naskirinê ber bi misogerkirina pêkanîn û bicihanîna watedar ve çûye.

C. Zehmetiyên Civakî-Aborî yên ku Pê re Rû bi Rû Mane

Di warê perwerdehiyê de, asîmîlasyona dîrokî bi rêya dibistanan û kêşeyên di peydakirina hînkirina zimanê Samî û mufredatên çandî yên têkildar de berdewam dikin. Kêmasiya mamosteyên Samî heye. Di warê tenduristiyê de, Samî kêmtir razîbûna xwe ji xizmetên tenduristiyê radigihînin û kêmasiya xizmetên çandî yên adaptekirî heye. Astengiyên zimanî û kêmasiya jêhatîbûna çandî di nav karmendên ne-Samî de pirsgirêk in. Hin pirsgirêkên tenduristiyê (mînak, tenduristiya devkî ya nebaş, astma) di hin populasyonên Samî de pirtir in. Di warê kar de, debarên kevneşopî yên wekî şivantîya kerên kovî di bin zextê de ne.

Mîrateya polîtîkayên asîmîlasyonê yên bi zorê bandora xwe li ser nasname, ziman û çandê didomîne. Samî bi cihêkarî, pêşdarazî, nijadperestî û axaftinên nefretê re rû bi rû dimînin. Ev bi gelemperî bi nakokiyên bikaranîna axê û bêqîmetkirina dîrokî ve girêdayî ye.

Nifşên ciwan ên Samî bi awayekî çalak beşdarî vejandina çandî dibin, zimanan fêr dibin, û gákti wekî sembola serbilindiyê li xwe dikin. Rêxistin û torên ciwanan roleke sereke dilîzin. Lêbelê, ciwan bi zexta domandina kevneşopiyan li hemberî zextên nûjen û pirsgirêkên nasnameya çandî re rû bi rû ne. Pirsgirêkên civakî-aborî yên Samiyan hewceyî têgihiştineke kûrtir a ka neheqiyên dîrokî û cihêkariya berdewam çawa dezavantajên sîstematîk diafirînin.

D. Vejandina Çandî û Xurtkirina Nasnameyê

Înîsiyatîfên ji bo vejandina ziman û çanda Samî hêlînên ziman, bernameyên perwerdehiyê ji pêşdibistanê heta asta zanîngehê , û çarçoveyên yasayî yên ku piştgiriyê didin bikaranîna ziman (Qanûnên Zimanê Samî) li xwe digirin. Navendên çandî û muzexane jî roleke girîng dilîzin. Parlamentoyên Samî û Konseya Samî di pêşxistina çand û ziman de çalak in. Komîsyonên Rastî û Lihevkirinê armanc dikin ku neheqiyên dîrokî çareser bikin û piştgiriyê bidin başbûnê.

Pêşxistina mufredatên Samî (mînak, Norwêc 1997, Swêd 2010) û hînkirina bi zimanên Samî û hînkirina zimanê Samî wekî mijarekê beşek ji hewldanên ji bo yekkirina ziman û çanda Samî di perwerdehiyê de ne. Zanîngeha Samî ya Zanistên Sepandî (Sámi allaskuvla) mamosteyan perwerde dike û bernameyan bi zimanê Samî pêşkêş dike. Lêbelê, çanda dibistanê ya rojavayî bi gelemperî serdest e, û ev yek ji bo yekkirina rastîn a perspektîf û pedagojiyên Samî kêşeyan derdixe pêş.

Pêşketina huner, muzîk û medyaya Samî jî beşeke girîng a vejandina çandî ye. Hunermendên Samî yên wekî Máret Ánne Sara û Outi Pieski li qada navneteweyî navdar dibin. Muzîka Samî, bi taybetî yoik, bi şêwazên nûjen re tê tevlihevkirin û ji hêla hunermendên wekî Mari Boine û Sofia Jannok ve tê pêşandan. Medyaya Samî, tevî rojname, radyo û televîzyonê, ji bo parastina ziman û xurtkirina nasnameyê girîng e. Saziyên wekî Şanoya Neteweyî ya Samî Beaivváš û Enstîtuya Fîlman a Navneteweyî ya Samî jî di vî warî de roleke girîng dilîzin. Ev pêşketin nîşana jîndarî û afirîneriya çanda Samî ne, lê di heman demê de hewcedariya bi piştgirî û çavkaniyên domdar ji bo misogerkirina berdewamiya wan jî destnîşan dikin.

V. Encam

Gelê Samî, wekî yekane gelê xwemalî yê naskirî yê Ewropayê, bi dîrok, çand û têkoşînên xwe yên bêhempa, tevkariyeke girîng li pirrengiya çandî û mîrateya parzemînê dike. Ji kokên xwe yên kevnar ên nêçîrvan-berhevkar û pêşxistina şêwazekî jiyanê yê yekta yê li ser bingeha şivantîya kerên kovî, heta avakirina pergalên baweriyê yên kûr û têkiliyeke giyanî ya xurt bi xwezaya Arktîkê re, Samiyan berxwedêrî û adaptasyoneke berbiçav nîşan dane.

Lêbelê, dîroka wan bi pêvajoyên dijwar ên kolonîyalîzmê, bacgirtina ji hêla gelek dewletan, Xiristiyankirina bi zorê, û polîtîkayên asîmîlasyonê yên sîstematîk ên ji hêla dewlet-neteweyên nû ve hatine meşandin, hatiye nîşankirin. Van pêvajoyan bûne sedema windabûna axê, ziman û çandê, û travmayên kûr ên ku bandora wan heta roja îro jî berdewam dike. Kêşeyên ku Samî îro pê re rû bi rû ne pir-alî ne: ji tehdîdên jîngehê yên wekî guherîna avhewayê û îstîsmara çavkaniyên xwezayî yên li Sápmi, heta zehmetiyên di bidestxistina naskirin û pêkanîna tam a mafên xwe yên yasayî û siyasî de. Cihêkarî û astengiyên di gihîştina perwerde û xizmetên tenduristiyê yên çandî de jî berdewam dikin.

Tevî van hemû zehmetiyan, Samî di têkoşîna xwe ya ji bo maf, nûnertî û xweseriyê de serkeftinên girîng bi dest xistine. Avakirina Parlamentoyên Samî li welatên Nordîk, naskirina mafên wan di qanûnên neteweyî û navneteweyî de, û serkeftinên yasayî yên di dozên girîng ên mafên ax û avê de, gavên girîng in. Hewldanên vejandina çandî, bi taybetî di warê ziman, huner, muzîk (bi taybetî vejandin û modernîzekirina yoikê) û medyayê de, nîşana jîndarî û vîna xurt a Samiyan ji bo parastin û pêşxistina nasnameya xwe ye. Nifşên ciwan bi awayekî çalak beşdarî van hewldanan dibin û serbilindiya xwe ya çandî nîşan didin.

Girîngiya têkoşîna berdewam a ji bo parastin û pêşxistina çand û mafên Samiyan ne tenê ji bo Samiyan bi xwe, lê ji bo tevahiya civaka navneteweyî jî girîng e. Ew pirsên bingehîn derbarê dadmendî, mafên mirovan, parastina jîngehê, û rêzgirtina ji pirrengiya çandî re derdixe holê. Pêşeroja gelê Samî bi şiyana wan a ji bo domandina têkoşîna xwe, xurtkirina saziyên xwe, û bidestxistina piştgiriyeke berfirehtir ji bo daxwazên xwe yên rewa ve girêdayî ye. Hêvî ew e ku bi zêdebûna hişmendî û hevkariyê re, Samî karibin pêşerojeke ku tê de çand, ziman û şêwazên jiyanê yên wan bi awayekî ewle û serbilind bijîn, ava bikin.

Çavkani

xwende

Gelê Samî yê Xwemalî yê Ewropayê

Pêşgotin

I. Kokên Dîrokî û Pêşketin

A. Kokên Kevnar û Şêwazên Jiyanê yên Destpêkê

B. Serdema Navîn û Pêvajoya Kolonyalîzmê

C. Dîroka Nêzîk û Bandora Dewlet-Neteweyan

II. Çand û Kevneşopî

A. Ziman û Wêje

B. Şêwazên Jiyanê yên Kevneşopî û Zanîna Berhevkirî

C. Huner û Destkarî (Duodji)

D. Muzîk û Dîlan

E. Avahiya Civakî û Kevneşopî

III. Sápmi: Erdên Kevneşopî û Jîngeh

A. Erdnîgarî û Ekolojiya Sápmi

B. Têkiliya bi Xwezayê re û Hişmendiya Jîngehê

C. Gefên Jîngehê û Guherîna Avhewayê

IV. Samiyên Îro: Maf, Nûnertî û Zehmetî

A. Nûnertiya Siyasî û Hewldanên Xweseriyê

B. Mafên Yasayî û Naskirin

C. Zehmetiyên Civakî-Aborî yên ku Pê re Rû bi Rû Mane

D. Vejandina Çandî û Xurtkirina Nasnameyê

V. Encam

Çavkani

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Gelê Samî yê Xwemalî yê Ewropayê

Pêşgotin

I. Kokên Dîrokî û Pêşketin

A. Kokên Kevnar û Şêwazên Jiyanê yên Destpêkê

B. Serdema Navîn û Pêvajoya Kolonyalîzmê

C. Dîroka Nêzîk û Bandora Dewlet-Neteweyan

II. Çand û Kevneşopî

A. Ziman û Wêje

B. Şêwazên Jiyanê yên Kevneşopî û Zanîna Berhevkirî

C. Huner û Destkarî (Duodji)

D. Muzîk û Dîlan

E. Avahiya Civakî û Kevneşopî

III. Sápmi: Erdên Kevneşopî û Jîngeh

A. Erdnîgarî û Ekolojiya Sápmi

B. Têkiliya bi Xwezayê re û Hişmendiya Jîngehê

C. Gefên Jîngehê û Guherîna Avhewayê

IV. Samiyên Îro: Maf, Nûnertî û Zehmetî

A. Nûnertiya Siyasî û Hewldanên Xweseriyê

B. Mafên Yasayî û Naskirin

C. Zehmetiyên Civakî-Aborî yên ku Pê re Rû bi Rû Mane

D. Vejandina Çandî û Xurtkirina Nasnameyê

V. Encam

Çavkani

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!