Lêkolîneke Akademîk li ser Dîrok, Bawerî, Civak û Bandora Wê

1. Destpêk: Reh û Rêçikên Ola Zerdeştî û Girîngiya Wê

Pênaseya Zerdeştiyê û cihê wê di nav olên cîhanê de

Zerdeştî, yek ji kevintirîn olên yekxwedayî yên cîhanê ye ku li Îrana kevnar, bi texmînî di hezarsala duyemîn an yekemîn a Berî Zayînê de, derketiye holê. Ev ol, ku hem hêmanên yekxwedayî hem jî yên dualîst di nava xwe de dihewîne, ji hêla gelek lêkolîneran ve wekî çavkaniyeke girîng tê dîtin ku dibe ku bandor li ser sîstemên baweriyê yên olên mezin ên cîhanê yên wekî Cihûtî, Xirîstiyanî û Îslamê kiribe. Dîroka Zerdeştiyê bi gelemperî vedigere sedsala 6an B.Z. an jî, li gorî nêrînên akademîk ên nûtir, heta dora 1200 B.Z. an kevntir jî diçe. Ev yek wê dike pêşengê Xirîstiyanî û Îslamê û hemdemê pêşketinên girîng di nav Cihûtiyê de, ku potansiyela danûstandin û bandora dualî radixe ber çavan.

Tevî ku Zerdeştî di dîroka olan de xwedî cihekî girîng û mîraseke dewlemend e, îro ji hêla hejmara bawermendan ve wek oleke biçûk tê hesibandin û li gorî olên Îbrahîmî ji hêla raya giştî ya cîhanê ve kêmtir tê nasîn. Ev rewşa paradoksî – ango, kevnarbûn û bandora dîrokî ya mezin li hemberî kêmnasî û kêmbûna hejmarî ya îroyîn – girîngiya lêkolînên kûr li ser vê olê zêdetir dike. Sedemên vê rewşê dikarin bi faktorên dîrokî yên wekî dagirkirin û zordariyê, faktorên civakî yên wekî nebûna kevneşopiya teblîxê (proselîtîzm) û girîngîdana zewaca di nav civakê de, û herwiha faktorên erdnîgarî yên wekî belavbûna diyasporayê ve girêdayî bin. Fêmkirina vê tengezariya di navbera rabirdûya birûmet û îroya dijwar de ji bo têgihiştineke kûr a Zerdeştiyê pêwîst e.

Kurteyek li ser bandora Zerdeştiyê û mijarên sereke yên gotarê

Bandora Zerdeştiyê ne tenê di warê olî de, lê herwiha di warê felsefe, exlaq û çanda Îranî û heta radeyekê çanda cîhanî de jî diyar e. Hînkirinên wê yên li ser yekxwedayîbûn, dualîzma exlaqî, vîna azad, roja qiyametê û jiyana piştî mirinê, di gelek kevneşopiyên olî yên paşê de deng vedane.

Ev gotar dê bi awayekî berfireh li ser Zerdeştiyê raweste. Di serî de, em ê li ser jiyan û hînkirinên Zerdeşt Pêxember, bi taybetî li ser Gathayan wek çavkaniya bingehîn a van hînkirinan, bisekinin. Paşê, em ê pirtûkên pîroz û zimanê Avestayî binirxînin. Beşa herî berfireh dê li ser dîroka Zerdeştiyê be, ji serdema kevnar û rewşa olî ya Îranê beriya Zerdeşt, heta serdemên Examenîş, Partî û Sasanî, û herwiha rewşa Zerdeştiyan piştî dagirkirina Ereban û heta roja îro. Ayîn, cejn û jiyana civakî ya Zerdeştiyan jî dê bêne vekolandin. Wekî din, em ê Zerdeştiyê bi olên din re, bi taybetî Cihûtî, Xirîstiyanî, Îslam, olên Hind-Îranî yên kevnar, olên Mezopotamyayê û Bûdîzmê re, bidine ber hev û li ser wekhevî û cudahiyên wan rawestin. Di dawiyê de, em ê awirekê li rewşa Zerdeştiyên hemdem, kêşe û adaptasyonên wan ên li Îran, Hindistan (Parsî) û diyasporayê bigerînin.

2. Zerdeşt Pêxember û Hînkirinên Wî yên Bingehîn

Jiyan, serdem û kesayeta Zerdeşt (Zarathustra)

Zerdeşt, ku di kevneşopiyê de wek damezrînerê ola Zerdeştî tê qebûlkirin, kesayetiyek navendî ye di vê baweriyê de. Navê wî yê Îranî Zarathustra ye, lê Yewnaniyan ew wek Zoroaster nas kirine. Li gorî çavkaniyan, Zerdeşt kahînekî ola Îranî ya kevnar bû ku li dijî polîteîzma serdest a dema xwe reformek pêk anî û perestina yek xwedayê aqilmend, Ahûra Mazda, derxist pêş.

Dîroka rastîn a jiyana Zerdeşt yek ji mijarên herî nîqaşkirî di nav lêkolîneran de ye. Hin lêkolînerên kevntir ew di sedsala 6an B.Z. de, ango hemdemê Împaratoriya Examenîş, bi cih dikin. Lêbelê, piraniya lêkolînerên nûjen, li ser bingeha delîlên zimanî yên Gathayan (sirûdên ku jê re tên îsnad kirin) û berawirdkirina wan bi Rigvedaya Hindî re, bawer dikin ku Zerdeşt gelek kevntir e û dibe ku li dora 1200 B.Z. an jî hîn berê jiyabe. Ev cudahiya di dîrokkirinê de ji bo têgihiştina têkiliyên Zerdeştiyê bi olên din re, bi taybetî bi Cihûtiya destpêkê re, xwedî girîngiyeke mezin e. Heger Zerdeşt di serdemeke ewqas kevnar de jiyabe, îhtîmala bandora hînkirinên wî li ser pêşketina têgehên yekxwedayî û eskatolojîk ên li Rojhilata Nêzîk zêdetir dibe.

Li gorî kevneşopiyê, Zerdeşt li herêmeke rojhilatê Îranê, ku ji navendên şaristaniyê yên wê demê yên rojavayê Asyayê dûr bû, jiyaye, berî ku Îran di bin desthilatdariya Kûruşê Mezin de bibe yek. Kesayetek bi navê Vîştaspa wekî mîr an serokeşîrekî ku Zerdeşt parastiye û piştgirî daye hînkirinên wî, tê binavkirin. Tê gotin ku Zerdeşt di encama dîtineke xwedayî de ji Ahûra Mazda peywira ragihandina rastiyê wergirtiye.

Gatha: Naverok û girîngiya wan wek çavkaniya sereke ya hînkirinên Zerdeşt

Gatha, ku ji hivdeh sirûdên pîroz pêk tên, wekî gotinên Zerdeşt bi xwe têne hesibandin û beşa herî kevnar û bingehîn a Avestayê, pirtûka pîroz a Zerdeştiyê, pêk tînin. Zimanê Gathayan, ku wek Avestayiya Kevn tê nasîn, gelek dişibe zimanê Rigvedayê, nivîsarên pîroz ên Hindî yên kevnar. Ev wekheviya zimanî ne tenê kevnariya Gathayan piştrast dike, lê herwiha rehên hevpar ên Hind-Îranî yên van her du kevneşopiyan jî radixe ber çavan.

Di Gathayan de, Zerdeşt bi awayekî rasterast û kesane ji Ahûra Mazda re diaxive, pirsan dike, pesnê wî dide û hînkirinên xwe yên bingehîn ên li ser afirandinê, têkoşîna di navbera qencî û xerabiyê de, vîna azad a mirovan, berpirsiyariya exlaqî, û çarenûsa giyan piştî mirinê şîrove dike. Ev sirûd bi kûrahiya xwe ya felsefî û exlaqî ve têne nasîn.

Lêbelê, fêmkirin û şîrovekirina Gathayan ji ber zimanê wan ê arkaîk û zaravayê ku êdî nayê bikaranîn, gelek zehmet e. Lêkolîner du rêbazên sereke ji bo têgihiştina wan bi kar tînin: yek, berawirdkirina bi zimanê Rigvedayê re; û du, bikaranîna beşên ciwantir ên Avestayê û şîroveyên serdema navîn ên bi navê Zend. Her du rêbaz jî kêmasî û xetereyên xwe hene. Bo nimûne, her çend zimanên Gathayî û Vedî ji kokek hevpar bin jî, di wateya hin peyvan de cudahî çêbûne (mînak, peyva ahura di Gathayan de tê wateya “xudanê xwedayî”, lê asura di Vedayan de paşê wateya “cin” wergirtiye). Herwiha, şîroveyên paşê dibe ku ji bo ravekirina tiştên ku êdî nehatine fêm kirin hatibin nivîsandin û ji ber vê yekê dibe ku tenê hîpotezên kevnar bin.

Têgehên teolojîk ên navendî

Teolojiya Zerdeştî li ser çend têgehên bingehîn ava bûye ku têgihiştina wê ya cîhanê û mirovan şekil didin:

Ahûra Mazda (Xwedayê Aqilmend): Di navenda baweriya Zerdeştî de Ahûra Mazda cih digire. Ew wek Xwedayê herî bilind, afirînerê yekane yê ku hêjayî perestinê ye, tê dîtin. Navê wî tê wateya “Xwedayê Aqilmend”. Ahûra Mazda afirînerê hemû tiştên qenc, hem yên madî hem jî yên giyanî ye. Ew çavkaniya ronahiyê û tariyê ye (ango, guherîna roj û şevê), serwerê qanûndaner û navenda xwezayê ye. Ew bi ronahî, rastî û afirandinê re têkildar e.
Angra Mainyu (Ehrîman – Ruhê Xerabkar): Li hemberî Ahûra Mazda, Angra Mainyu (paşê wek Ehrîman tê nasîn) radiweste. Ew ruhê xerabkar, çavkaniya hemû xerabî, kaos, derew û wêraniyê ye. Têkoşîna di navbera Ahûra Mazda û Angra Mainyu de, ango di navbera qencî û xerabiyê de, bingeha kozmolojiya Zerdeştî pêk tîne û li her astê jiyanê xwe nîşan dide.
Spenta Mainyu (Ruhê Pîroz/Avaker): Spenta Mainyu têgeheke tevlihevtir e. Ew pir caran wekî ruhê qenc ê Ahûra Mazda, an jî hêza wî ya afirîner û jiyandar tê şîrove kirin. Di hin nivîsarên Avestayê de, bi taybetî di Gathayan de, Spenta Mainyu û Angra Mainyu wek du ruhên cêwî têne pêşkêş kirin ku di destpêka afirandinê de di navbera “jiyan” û “nejiyan” (ango, qencî û xerabî) de hilbijartinek kirine. Ev hilbijartina destpêkê prensîba qencî û xerabiyê afirandiye.
Ameşa Spenta (Nemirên Pîroz/Avaker): Ev şeş (an heft, heke Ahûra Mazda an Spenta Mainyu jî di nav wan de bê hesibandin) hebûnên xwedayî ne ku ji Ahûra Mazda derketine û wek alîkar û wezîrên wî di rêvebirin û parastina afirandinê de kar dikin. Her yek ji Ameşa Spentayan xisleteke exlaqî ya Ahûra Mazda temsîl dike û di heman demê de parêzvanê yek ji hêmanên bingehîn ên afirandinê ye. Di Gathayan de, ev têgeh ne wek kesayetiyên serbixwe, lê zêdetir wek sifetên Ahûra Mazda an jî armancên exlaqî yên ku divê mirov bigihîje wan, xuya dikin. Ev Ameşa Spenta ev in:

Vohu Manah (Hişê Baş): Sembola şehrezayî, ronakbîrî û hezkirina xwedayî ye. Ew giyanê Zerdeşt ber bi textê bihuştê ve biriye û pêşwaziya giyanên xêrxwazan li bihuştê dike. Ew parêzvanê ajalan e.
Aşa Vahişta (Rastiya/Rêkûpêkiya Herî Baş): Nûnertiya nîzama kozmîk, rastî û heqîqetê dike. Ew parêzvanê agir e, ku ji bo Zerdeştiyan wek cewhera hundurîn a rastiyê pîroz e.
Xşathra Vairya (Serweriya Xwestî): Nûnertiya hêz û serweriya keyaniya Ahûra Mazda dike. Ew parêzvanê metalan e.
Spenta Armaiti (Vejîna/Dilsoziya Pîroz): Sembola dilsozî, bawerî û fedakariyê ye. Ew parêzvana Erdê ye.
Haurvatat (Tevahî/Kamilî): Nûnertiya saxlemî, kamilbûn û yekitiya giyanî û laşî dike. Ew parêzvana avê ye.
Ameretat (Nemirî): Sembola bextewariya nemir û jiyana herheyî ye. Ew parêzvana nebatan e. Mirov bi pêkanîna fikir, gotin û kirinên baş hewl didin ku van sifetên Ameşa Spentayan di xwe de bi cih bikin.

Felsefeya dualîzmê û rola vîna azad di Zerdeştiyê de

Zerdeştî bi awayekî berbiçav hem hêmanên yekxwedayî (bi perestina Ahûra Mazda wek Xwedayê yekane) hem jî yên dualîst (bi têkoşîna di navbera Qencî û Xerabiyê de) dihewîne. Ev dualîzm di têkoşîna bêdawî ya di navbera Ahûra Mazda (û hêzên qenciyê yên pê re) û Angra Mainyu (û hêzên xerabiyê yên pê re) de xwe nîşan dide. Lêbelê, ev dualîzmeke mutleq nîne ku du xwedayên wekhev ên dijber hebin. Belkî, ew dualîzmeke exlaqî ye ku tê de xerabî wek dijber û înkarkirina afirandina qenc a Ahûra Mazda tê dîtin. Di vê çarçoveyê de, serweriya Ahûra Mazda û serketina dawî ya qenciyê her dem misoger e. Di nivîsên paşê yên Zerdeştî de, nemaze di serdema Sasaniyan de, ev prensîba dualîst carinan bi awayekî tûjtir hatiye şîrove kirin, ku tê de Ahûra Mazda (wê demê wek Ormazd dihat nasîn) zêdetir rasterast li hemberî Ehrîman (Angra Mainyu) hatiye danîn.

Di navenda vê têkoşîna kozmîk de, mirov xwedî roleke çalak û krîtîk e. Têgeha vîna azad di Zerdeştiyê de xwedî girîngiyeke bingehîn e. Mirov ne mexlûqên pasîf in, lê xwedî şiyana hilbijartinê ne ku di navbera rêya Aşa (rastî, nîzam, qencî) û rêya Druj (derew, kaos, xerabî) de yekê hilbijêrin. Bi hilbijartina fikir, gotin û kirinên baş (Humata, Hukhta, Huvarshta), mirov ne tenê çarenûsa xwe ya piştî mirinê diyar dikin, lê herwiha beşdarî têkoşîna kozmîk dibin û alîkariya serketina dawî ya Ahûra Mazda dikin. Ev berpirsiyariya exlaqî ya takekesî, Zerdeştiyê ji gelek olên din ên kevnar cuda dike. Vîna azad ne tenê têgeheke felsefî ye, lê xwedî girîngiyeke kûr a eskatolojîk e; hilbijartinên mirovan rasterast bandorê li ser encama têkoşîna kozmîk dikin û çarenûsa wan a piştî mirinê (derbasbûna ji Pira Çinvatê) û çarenûsa dawî ya cîhanê (Fraşokeretî, ango nûjenkirina cîhanê) diyar dikin. Bi vî awayî, jiyana exlaqî dibe beşeke bingehîn a pêvajoya xilasî û nûjenkirina cîhanê.

Divê were zanîn ku dualîzma Zerdeştî ne wek dijberiya di navbera ruh û madde de ye, wek ku di hin felsefeyên Yewnanî an jî Manîxîzmê de tê dîtin. Laş û cîhana madî bi xwe ne xerab in; ew afirandinên Ahûra Mazda ne. Ji ber vê yekê, Zerdeştî li dijî asketîzmê ye û fêst û bêzewacbûn (ji bilî hin ayînên paqijiyê) nayên pêşniyar kirin.

Tabloya 1: Xwedawend û Têgehên Sereke yên Zerdeştî

Têgîn (Avestayî/Pahlavî/Kurdî)	Wate/Pênaseya Kurt	Rola Bingehîn/Taybetmendî	Çavkaniya Têkildar
Ahûra Mazda (Xwedayê Aqilmend)	Xwedayê herî bilind, afirînerê yekane yê qenc.	Afirînerê ezman û erdê, çavkaniya ronahî û tariyê, navenda xwezayê, sembola aqil û rastiyê.
Angra Mainyu (Ehrîman)	Ruhê Xerabkar, dijberê Ahûra Mazda.	Çavkaniya xerabî, kaos, derew û wêraniyê.
Spenta Mainyu (Ruhê Pîroz)	Ruhê qenc ê Ahûra Mazda, an jî hêza wî ya afirîner.	Di afirandinê de rola wî heye, dijberê Angra Mainyu ye.
Ameşa Spenta	Şeş (an heft) Nemirên Pîroz/Avaker, sifetên Ahûra Mazda.	Alîkarên Ahûra Mazda di rêvebirina afirandinê de; her yek xisleteke exlaqî û parêzvanê hêmanekê temsîl dike (Vohu Manah, Aşa Vahişta, hwd.).
Aşa	Rastî, nîzama kozmîk, rêkûpêkî, heqîqet.	Prensîba bingehîn a qenciyê û nîzama xwedayî; armanca jiyana exlaqî.
Druj	Derew, kaos, bêserûberî, xerabî.	Dijberê Aşa; prensîba bingehîn a xerabiyê.
Fravahar (Ferewehêr)	Ruhê parêzvan, beşê xwedayî yê mirovan (di çavkaniyên pêşkêşkirî de bi zelalî nehatiye dîtin lê têgeheke girîng e).	Tê bawer kirin ku beriya zayînê heye û piştî mirinê jî berdewam dike; rêberî û parastinê dike.	(Çavkanî hewce ye)
Pira Çinvat	Pira ku giyan piştî mirinê jê derbas dibin ji bo ku bigihîjin bihuşt an dojehê.	Ji bo kesên qenc fireh dibe, ji bo kesên xerab teng dibe wek tîrêjekê.
Fraşokeretî	Nûjenkirina dawî ya cîhanê, serketina tam a qenciyê li ser xerabiyê.	Armanca dawî ya têkoşîna kozmîk; vejîna miriyan û jiyaneke bêdawî ya bextewar.	(Çavkanî hewce ye)

3. Pirtûkên Pîroz û Zimanê Avestayî

Avesta: Beşên wê û naveroka wan

Avesta, navê giştî yê koma nivîsarên pîroz ên ola Zerdeştî ye. Ew ne wek pirtûkek yekparçe ye, lê belê berhevokek ji nivîsarên cihêreng e ku di serdemeke dirêj a dîrokî de hatine berhevkirin û bi devkî ji nifşekî derbasî nifşê din bûne, heta ku di serdema Sasaniyan de bi bikaranîna alfabeyeke taybet a bi navê alfabeya Avestayî hatine nivîsandin. Ev yek hem şiyaneke berbiçav a bîrê û domdariya kevneşopiya devkî nîşan dide, hem jî pirsên girîng derbarê guherîn, zêdekirin, an windabûna potansiyel a naveroka “orîjînal” a van nivîsaran derdixe holê. Ji ber ku piraniya Avestaya Mezin a serdema Sasaniyan winda bûye, nivîsarên ku îro li ber destê me ne, dibe ku bi tevahî hînkirinên destpêkê yên Zerdeşt nîşan nedin an jî şîrove û zêdekirinên paşê bihewînin. Ji ber vê yekê, lêkolîner dema ku Avestayê wekî çavkaniya bingehîn ji bo fêmkirina Zerdeştiyê lêkolîn dikin, divê bi rexneyî nêzîk bibin û hay ji tebeqeyên dîrokî yên di nav nivîsaran de hebin.

Beşên sereke yên Avestaya ku îro li ber destê me ne ev in:

Yasna: Ev beşa herî girîng û navendî ya Avestayê ye û wek nivîsara lîturjîk a sereke tê bikaranîn. Ew di merasîma Yasnayê de, ku merasîma herî girîng a perestinê ye, ji hêla kahînan ve tê xwendin. Yasna ji 72 beşan (bi Avestayî Hāiti an Hā) pêk tê, ku Gathayên pîroz ên Zerdeşt jî di nav van beşan de cih digirin. Armanca sereke ya merasîma Yasnayê xurtkirina afirandinên qenc ên Ahûra Mazda û parastina nîzama kozmîk li hemberî êrîşên Angra Mainyu û hêzên xerabiyê ye.
Yaşt (Yeşt): Ev beş ji sirûdên ku ji bo xwedawendên takekesî (Yazata) hatine nivîsandin, pêk tê. Yaşt bi zimanê Avestayî yê Ciwantir hatine nivîsandin û tê texmînkirin ku di navbera salên 625 û 225 B.Z. de hatine çêkirin. Mînakên Yazatayan ên ku Yaşt ji wan re hatine terxan kirin Mîtra (xwedawendê peyman û ronahiyê), Anahîta (xwedawenda av û zayînê), û Verethraghna (xwedawendê serkeftinê) ne.
Vendîdad (Vîdevdat): Navê vê beşê bi wateya “Qanûna li dijî Cinan” tê. Ew berhevokek ji nivîsarên pexşanî ye ku bi piranî li ser qanûn û rêzikên paqijiyê (bi taybetî yên têkildarî mirin û nepakiyê), û herwiha hin mijarên mîtolojîk û kozmolojîk radiweste. Zimanê Vendîdadê Avestayiya Ciwan e û tê texmînkirin ku ew di serdema Partiyan de hatiye nivîsandin an jî kodîfîye kirin.
Vîsperad: Ev beş ji pêvek û gazîkirinên ku di merasîma Yasnayê de li beşên din tên zêdekirin, pêk tê. Ew bi piranî gazîkirinên ji bo rêzgirtina li hemû “serweran” an Yazatayan dihewîne.
Xurde Avesta (Avestaya Biçûk): Ev beş berhevokek ji duayên kurt, niyayîş (pesn) û afrînagan (pîrozbahî) ye ku ji bo bikaranîna rojane ya bawermendên laîk hatine amadekirin. Di sedsala 19an de, dema ku çapkirina pirtûkên Zerdeştî dest pê kir, Xurde Avesta wek pirtûka duayên giştî ji bo laîkan populer bû.

Girîngiya zimanê Avestayî û Pahlavî

Zimanê Avestayî, ku nivîsarên pîroz ên Zerdeştiyê pê hatine nivîsandin, zimanekî Îranî yê kevnar e. Ew bi du zaravayên sereke tê dabeş kirin: Avestayiya Kevn (an Gathayî), ku zimanê Gathayan e û wek forma herî kevnar a ziman tê hesibandin, û Avestayiya Ciwan, ku zimanê beşên din ên Avestayê ye. Avestayiya Kevn ji hêla zimanî ve gelek nêzîkî Sanskrîta Vedî ye, ku ev yek girêdanên kûr ên dîrokî û çandî yên di navbera gelên Îranî û Hindî yên kevnar de nîşan dide. Ev wekhevî ji bo lêkolînên fîlolojîk û dîrokî yên li ser her du kevneşopiyan xwedî girîngiyeke mezin e.

Pahlavî, ango Farisiya Navîn, zimanê Împaratoriya Sasaniyan bû (224-651 P.Z.). Di vê serdemê de, gelek nivîsarên girîng ên Zerdeştî, tevî şîrove û wergerên Avestayê yên bi navê Zend, bi zimanê Pahlavî hatine nivîsandin. Pirtûkên mezin ên teolojîk û kozmolojîk ên wekî Dênkart (Kirinên Olê) û Bundahişn (Afirandina Bingehîn), ku çavkaniyên sereke ne ji bo fêmkirina Zerdeştiya serdema Sasaniyan û paşê, bi vî zimanî hatine berhev kirin. Ji ber vê yekê, zimanê Pahlavî ji bo têgihiştina pêşketina teolojîk û kevneşopiya Zerdeştî ya piştî Zerdeşt Pêxember xwedî roleke navendî ye.

4. Dîroka Zerdeştiyê: Ji Serdema Kevnar Heta Îro

Rewşa olî ya Îrana kevnar beriya Zerdeşt

Fêmkirina rewşa olî ya Îrana kevnar beriya Zerdeşt ji ber kêmbûna çavkaniyên nivîskî yên rasterast dijwar e. Agahiyên me bi piranî ji nivîsarên Zerdeştî yên paşê, berawirdkirina bi kevneşopiya Vedî ya Hindistanê re, û şîroveyên nivîskarên Yewnanî yên kevnar têne bidestxistin.

Tê texmînkirin ku gelên Îranî yên kevnar, wekî gelek gelên Hind-Ewropî yên din, xwedî baweriyeke polîteîstîk bûn. Wan ji gelek xwedawendan re, ku piraniya wan hêzên xwezayê an têgehên civakî temsîl dikirin, perestî dikirin. Di nav van xwedawendan de, Mîtra (xwedawendê peyman û ronahiyê), Anahîta (xwedawenda av û zayînê), û Verethraghna (xwedawendê serkeftinê) navdar in. Perestina agir û bikaranîna vexwarina pîroz a Haoma (di kevneşopiya Vedî de Soma) jî di nav ayînên wan ên hevpar de bûn.

Cûdahiyeke girîng di navbera du koman ji hebûnên xwedayî de hebû: ahûra û daiva. Ahûra (bi Sanskrîtî asura) wek “xudan” an hebûnên xwedayî yên bi hêz û aqilmend dihatin dîtin, dema ku daiva (bi Sanskrîtî deva, bi wateya “esmanî” an “ronîdar”) komeke din a xwedawendan pêk dianîn. Zerdeşt bi xwe wek kahînê ahûrayekî bi navê Mazdā (“Aqilmend”) tê binavkirin. Di reforma Zerdeşt de, Ahûra Mazda wek Xwedayê yekane yê herî bilind hate qebûlkirin, û daiva wek hêzên xerab û cin hatin şermezar kirin. Ev yek berevajî pêşketina li Hindistanê bû, ku li wir deva wek xwedawendên qenc û asura bi gelemperî wek dijberên wan hatin dîtin. Ev “vegerandina” terman nîşaneke xurt a cudabûneke olî ya kûr di navbera kevneşopiyên Îranî û Hindî de ye.

Kozmolojiya Îraniya kevnar li ser bingeha têkoşîna dualîst a di navbera rêkûpêk û rastiyê (aşa) û kaos û derewê (druj) ava bûbû. Ev têgehên bingehîn di hînkirinên Zerdeşt de jî roleke navendî lîstin.

Civak û Dewletên Zerdeştî yên Kevnar

Têkiliya di navbera ola Zerdeştî û hêza siyasî de di seranserê dîrokê de guherbar û tevlihev bûye. Ji toleransa Examenîşan bigire heta statuya ola dewletê ya Sasaniyan û paşê jî kêmbûna di bin desthilatdariya Îslamî de, bextê Zerdeştiyê ji nêz ve bi guherînên siyasî ve girêdayî bû. Ev pêwendî ne tenê li ser pêşketina hundurîn a Zerdeştiyê (mînak, kanonîzekirina nivîsaran, avakirina hiyerarşiya kahînan) bandor kir, lê her weha li ser şiyana wê ya ji bo mayînde û belavbûnê jî.

Serdema Examenîş (Achaemenid) (559–330 B.Z.): Rola Zerdeştiyê di dema Împaratoriya Examenîş de yek ji mijarên ku di nav lêkolîneran de herî zêde tê nîqaşkirin e. Kûruşê Mezin (Cyrus the Great), damezrînerê împaratoriyê, ji hêla hin çavkaniyan ve wek Zerdeştiyekî dîndar tê binavkirin. Herwiha, qiralên paşê yên wekî Daryûşê I (Darius I) û Xeşeyerşa I (Xerxes I) di nivîskên xwe yên qralî de bi awayekî eşkere behsa Ahûra Mazda dikin û serkeftinên xwe bi alîkariya wî ve girê didin. Ev yek nîşan dide ku Ahûra Mazda di îdeolojiya qiraliyetê ya Examenîşan de xwedî cihekî navendî bû.Lêbelê, qiralên Examenîş bi polîtîkayên xwe yên toleransa olî li hemberî gelên bindest ên di nav împaratoriya xwe ya pirçandî de dihatin nasîn. Kûruş rêz li xwedawendên Mezopotamyayê girt û destûr da Cihûyên ku li Babîlê sirgûn bûn ku vegerin Orşelîmê û perestgeha xwe ji nû ve ava bikin. Ev helwesta toleransê dibe ku stratejiyek ji bo bidestxistina dilsoziya gelên cihêreng û parastina îstîqrara împaratoriyê bûbe.Têgeha Zerdeştî ya aşa (rastî, nîzam, rastdarî) di kodên qanûnî û exlaqî yên Farisî yên serdema Examenîş de roleke navendî dilîst, û qiral wek parêzvan û pêkanerê aşa li ser rûyê erdê dihat dîtin. Ev yek bi îdeolojiya qiraliyetê ya Zerdeştî re, ku qiral wek nûnerê Ahûra Mazda ji bo pêkanîna nîzama xwedayî dibîne, hevaheng e.Magî, ku bi eslê xwe kahînên eşîreke Medî bûn, di destpêka serdema Examenîş de dibe ku xwedî bandoreke girîng bûne. Lêbelê, tê gotin ku Kûruş û paşê Kambîz II hêza wan kêm kiriye piştî ku wan hewl daye ku di nav împaratoriyê de nerazîbûnê biçînin. Dibe ku serhildana Gaumata, yê ku piştî mirina Kambîz xwe wek qiral ragihand û paşê ji hêla Daryûş ve hate têkbirin, bi hewldaneke Magiyan ji bo vegerandina hêza xwe ve girêdayî bûbe. Hin çavkanî îdia dikin ku Gaumata Zerdeştiyê pejirandibû û ji ber vê yekê perestgehên xwedawendên eşîrên esilzade hilweşandibûn.Huner û mîmariya Examenîş, nemaze li paytextên wek Persepolîs û Sûsayê, bi kûrî di bin bandora motîf û sembolên Zerdeştî de bû. Bikaranîna berbelav a motîfên nebatî yên wekî rozet, xurme, û bi taybetî selwî (ku di Zerdeştiyê de sembola nemirî û dara jiyanê ye), û herwiha sembolên rojê, nîşanên vê bandorê ne.
Serdema Partî (Arsacid) (n. 247 B.Z.–224 P.Z.): Piştî hilweşîna Împaratoriya Examenîş bi destê Îskenderê Mezin û serdema kurt a Helenîstîk a Seleukiyan, xanedaniya Partî (Arsacid) li Îranê hat ser desthilatê. Di destpêka vê serdemê de, bandora Helenîzmê li ser çand û ola Îranî xurt bû. Lêbelê, hêdî hêdî kevneşopiyên Îranî û Zerdeştî ji nû ve vejiyan.Delîla herî kevn a bikaranîna salnameyeke Zerdeştî, ku nîşana naskirina fermî ya olê ye, li bajarê Nîsayê (li Tirkmenistana îroyîn), ku yek ji paytextên destpêkê yên Partiyan bû, hatiye dîtin û dîroka wê vedigere dora 40 B.Z.. Ev yek nîşan dide ku di wê demê de Zerdeştî wek oleke fermî an nîv-fermî hatibû qebûlkirin.Di serdema Partiyan de, Zerdeştî bi awayekî kêmtir navendî û “bêrêkûpêk” bû li gorî serdema Sasaniyan. Ev yek rê li ber pêşketina formên cihêreng ên olê û heta radeyekê senkretîzmê vekir. Partiyan bi giştî polîtîkayeke toleransa olî dimeşandin û hewl nedan ku baweriyên xwe bi zorê li ser gelên bindest ferz bikin. Di vê serdemê de, perestina xwedawendên Îranî yên kevnar ên wekî Mîtra û Anahîta, ligel Ahûra Mazda, berdewam kir û heta populerbûneke nû bi dest xist. Gelek qiralên Partî navê “Mithridates” (ku tê wateya “diyariya Mîtra”) li xwe kirin, ku ev yek girîngiya Mîtra di pantheona fermî ya Arsacidiyan de nîşan dide. Di hin rewşan de, xwedawendên Îranî û Yewnanî bi hev re dihatin perestin an jî wekhev dihatin dîtin; bo nimûne, Zeus carinan bi Ahûra Mazda û Apollo bi Mîtra re dihate wekhevkirin.Her çend Partî bi gelemperî wek Zerdeştî dihatin binavkirin , lêkolîner hîn jî li ser asta patronaj û pêkanîna Zerdeştiya “ortodoks” ji hêla xanedaniya Arsacid ve nîqaş dikin. Hin delîlên nivîskî û arkeolojîk destnîşan dikin ku hin qiralên Partî, bi taybetî Vologases I (Valaxş), piştgirî dane kahînên Magî û hewl dane ku nivîsarên pîroz ên Avestayê berhev bikin û kodîfîye bikin. Ev dibe ku gava yekem a ber bi standardîzekirina Avestayê ve bûbe, ku paşê di serdema Sasaniyan de bi awayekî berfirehtir hate pêkanîn.Huner û mîmariya Partiyan tevliheviyek ji şêwaz û motîfên Helenîstîk, Rojhilata Nêzîk a kevnar, û kevneşopiyên Îranî bû. Li ser pereyên Partî, bi gelemperî portreya qiral li aliyekî û fîgurekî tîravêj (sembola Arsaces I) an carinan gorîgeheke agirî li aliyê din dihat teswîr kirin. Hebûna gorîgeha agirî li ser hin pereyan dibe ku girêdana wan bi Zerdeştiyê re nîşan bide.
Serdema Sasanî (224–651 P.Z.): Bi hatina xanedaniya Sasaniyan re, Zerdeştî ket qonaxeke nû û wek ola fermî û navendî ya împaratoriyê hate damezrandin. Erdeşîrê I, damezrînerê xanedaniya Sasaniyan, bi xwe ji malbateke kahînan a Zerdeştî bû û ji bo meşrûkirina desthilatdariya xwe û yekkirina împaratoriyê girîngiyeke mezin da olê.Di vê serdemê de, rêxistineke kahînan a hiyerarşîk û bi hêz, bi serokatiya Mobedan Mobed (Serekê Serekan ê Mobedan), hate avakirin. Kesayetên olî yên wekî Tansar û bi taybetî Kartîr di damezrandin, xurtkirin û standardîzekirina Zerdeştiya Sasaniyan de roleke pir girîng lîstin. Kartîr, ku di bin çend qiralên Sasaniyan de xizmet kir, bi taybetî di yekrengkirina baweriyan, tepeserkirina komên ku wek “heretîk” dihatin dîtin (wek Manîxî û Xirîstiyanan), û xurtkirina otorîteya kahînan de çalak bû.Yek ji destkeftiyên herî girîng ên serdema Sasaniyan berhevkirin, kodîfîyekirin û nivîsandina Avestayê bû. Ji bo vê yekê, alfabeyek taybet a Avestayî hate çêkirin. Herwiha, wêjeyeke berfireh a teolojîk, felsefî û qanûnî bi zimanê Pahlavî (Farisiya Navîn) pêş ket. Di nav van berheman de şîroveyên li ser Avestayê (bi navê Zend), û pirtûkên girîng ên wekî Dênkart (Kirinên Olê) û Bundahişn (Afirandina Bingehîn) hene, ku çavkaniyên sereke ne ji bo fêmkirina teolojî û kozmolojiya Zerdeştî ya vê serdemê.Sîstema qanûnî ya Sasaniyan, ku wek Dad dihat nasîn, bi giranî li ser prensîb û hînkirinên Zerdeştî ava bûbû. Mobed ne tenê karûbarên olî birêve dibirin, lê di heman demê de wek dadger jî kar dikirin û di çareserkirina pirsgirêkên qanûnî de roleke navendî dilîstin. Qanûna tawanan, bo nimûne, ne tenê ji bo cezakirina sûcdar bû, lê herwiha armanc dikir ku giyanê wî ji encamên kirinên wî yên xerab li cîhana din xilas bike.Civaka Sasaniyan bi awayekî hişk di nav çînên civakî de dabeşkirî bû: kahîn (Asronan), şervan (Arteshtaran), cotkar û şivan (Wastaryoshan), û pîşekar (Hutukhshan). Ev stratîfîkasyona civakî ji hêla îdeolojiya Zerdeştî ve dihat piştgirî kirin û wek beşek ji nîzama xwedayî dihat dîtin.Bandora Zerdeştiyê li ser jiyana rojane, exlaq, çand, huner û mîmariya serdema Sasaniyan pir kûr û berfireh bû. Li ser dîwarên perestgehan, qesran û di berhemên hunerî yên din de gelek motîf û sembolên Zerdeştî dihatin bikaranîn. Sê Agirên Mezin ên împaratoriyê – Adur Farnbag, Adur Guşnasp, û Adur Burzen-Mihr – xwedî girîngiyeke taybet bûn û her yek bi çîneke civakî ya cuda ve girêdayî dihatin hesibandin. Di vê serdemê de reformên salnameyê jî hatin kirin.Lêbelê, serdema Sasaniyan ne bê kêşe bû. Tevgerên olî yên nû yên wekî Manîxîzm (ku ji hêla Manî ve di sedsala 3an P.Z. de hate damezrandin û hêmanên Zerdeştî, Xirîstiyanî û Bûdîzmê li hev anîbû) û Mazdakîzm (tevgerake reformxwaz a civakî û olî di sedsala 5an û 6an P.Z. de) derketin holê û Zerdeştiya fermî ya dewletê tehdîd kirin. Ev tevger bi gelemperî ji hêla dewleta Sasaniyan ve hatin tepeser kirin.
Zerdeştî piştî Dagirkirina Ereban (651 P.Z. û pê de): Bi dagirkirina Îranê ji hêla artêşên Ereban ên Misilman ve di nîveka sedsala 7an P.Z. de û hilweşîna Împaratoriya Sasaniyan re, Zerdeştî hêdî hêdî statuya xwe ya serdest û ola dewletê winda kir. Her çend di destpêkê de Misilmanan Zerdeştî wek “Ehlê Kitab” qebûl kiribin û heta radeyekê tolerans nîşan dabe jî, bi demê re zext û zordarî li ser Zerdeştiyan zêde bû.Ji ber van şert û mercên dijwar, beşek girîng ji Zerdeştiyan, ji bo ku ola xwe biparêzin û ji baca cizyeyê (baca ku li ser ne-Misilmanan dihat ferz kirin) birevin, ji Îranê koçî Hindistanê kirin. Ev koçberî, ku bi gelemperî di navbera sedsalên 8an û 10an P.Z. de qewimiye, bû sedema avabûna civaka Parsiyan li Hindistanê. Parsiyan li herêma Gujaratê bi cih bûn û bi demê re karîn nasnameya xwe ya olî û çandî biparêzin û di heman demê de bibin beşeke girîng û serketî ya civaka Hindî. Serpêhatiya Parsiyan mînakeke berbiçav a berxwedêriya çandî û adaptasyona serketî ya diyasporayê ye. Wan hin aliyên çanda Hindî pejirandin, lê nasnameya xwe ya bingehîn a Zerdeştî parastin û di warên aborî, civakî û çandî de li Hindistanê gelek serkeftin bi dest xistin. Ev yek ji bo fêmkirina Zerdeştiya hemdem û pirsgirêkên diyasporayên din ên olî dersên girîng dide.Zerdeştiyên ku li Îranê man, ku carinan wek Gabar (ji hêla Misilmanan ve ev nav bi awayekî biçûkxistinê dihat bikaranîn) dihatin binavkirin, wek اقلیەتێکی ئایینی di bin desthilatdariya Îslamî de man û bi gelemperî rastî cudakarî, zordarî û kêmbûna hejmarî hatin. Ew bi piranî li bajarên Yezd û Kirmanê û gundên derdora wan kom bûn û hewl dan ku kevneşopiyên xwe yên olî di şert û mercên dijwar de biparêzin.Tevî van dijwariyan, di sedsala 9an P.Z. de, di bin desthilatdariya Îslamî ya Ebbasiyan de, ji nû ve vejîneke kurt a wêjeya Zerdeştî bi zimanê Pahlavî çêbû. Di vê serdemê de, berhemên girîng ên wekî Dênkart, ku wek ensîklopediyeke Zerdeştiyê tê hesibandin, hatin berhev kirin. Ev yek nîşan dide ku tevî kêmbûna hêza siyasî, kevneşopiya rewşenbîrî ya Zerdeştî hewl dida ku xwe biparêze.

Tabloya 2: Serdem û Împaratoriyên Dîrokî yên Zerdeştî yên Sereke

Serdem/Împaratorî	Dîrokên Texmînî	Taybetmendiyên Sereke yên Têkildarî Zerdeştiyê	Qiral/Kesayetên Sereke
Examenîş (Achaemenid)	559–330 B.Z.	Toleransa olî, bandora Aşa li ser qanûnê û îdeolojiya qiraliyetê, perestina Ahûra Mazda ji hêla qiralan ve, rola Magiyan (nîqaşkirî), huner û mîmariya bi motîfên Zerdeştî.	Kûruşê Mezin, Daryûş I, Xeşeyerşa I.
Partî (Arsacid)	n. 247 B.Z.–224 P.Z.	Senkretîzma olî (tevliheviya bi Helenîzmê re), vejîna hêdî ya kevneşopiyên Îranî, populerbûna perestina Mîtra, destpêka berhevkirina Avestayê (li gorî hin çavkaniyan), toleransa olî.	Vologases I (Valaxş).
Sasanî	224–651 P.Z.	Zerdeştî wek ola fermî ya dewletê, avakirina hiyerarşiyeke kahînan a bi hêz (Mobedan Mobed), kodîfîkasyon û nivîsandina Avestayê, pêşketina wêjeya Pahlavî (Dênkart, Bundahişn), sîstema qanûnî ya li ser bingeha Zerdeştiyê (Dad), stratîfîkasyona civakî ya bi piştgiriya olî.	Erdeşîr I, Şapûr I, Kartîr, Şapûr II, Xusrew I (Anûşîrvan).
Piştî Dagirkirina Ereban	651 P.Z. – Roja Îroyîn	Kêmbûna hejmarî û statuya Zerdeştiyê li Îranê, zordarî û cudakarî, koçberiya beşek ji Zerdeştiyan bo Hindistanê û avabûna civaka Parsiyan, vejîna kurt a wêjeya Pahlavî di sedsala 9an de, jiyana wek اقلیەتێکی ئایینی, û belavbûna diyasporaya nûjen.	Civakên Zerdeştî yên li Îranê, Parsiyên Hindistanê, diyasporaya cîhanî.

5. Ayîn, Cejn û Jiyana Civakî ya Zerdeştiyan

Ayîn û cejn di jiyana Zerdeştiyan de roleke navendî dilîzin û ji bo parastina nasnameya olî û civakî girîng in. Tevî guherînên mezin ên dîrokî û erdnîgarî, gelek ji van ayîn û cejnan bi awayekî berbiçav domdar mane, lê di heman demê de şiyana adaptasyonê jî nîşan dane, nemaze di nav civakên diyasporayê de.

Perestgehên Agirî (Atashkadeh): Rola agir û kahînan (Mobed)

Agir di Zerdeştiyê de ne wek xwedawendek, lê wek semboleke pîroz û navendî tê dîtin. Ew temsîla paqijî, ronahî, heqîqet û hebûna xwedayî ya Ahûra Mazda dike. Ji ber vê yekê, perestgehên Zerdeştî wek “Perestgehên Agirî” an Atashkadeh (bi Farisî: mala agir) tên nasîn. Di van perestgehan de, agirekî pîroz ku divê tu carî netemire (agirekî herheyî) tê parastin. Bawermend li ber vî agirî duayên xwe dikin û rêzê nîşanî Ahûra Mazda didin.

Kahînên Zerdeştî, ku wek Mobed tên nasîn, berpirsiyarê parastina agirê pîroz û birêvebirina ayîn û merasîmên olî ne. Ew di perwerdehiyeke taybet re derbas dibin da ku nivîsarên pîroz û rêûresmên ayînan fêr bibin. Di merasîma herî girîng a Zerdeştiyê, Yasnayê de, bi gelemperî du kahîn beşdar dibin: zot (kahînê sereke) û raspî (alîkarê kahîn). Di serdema Sasaniyan de, sê agirên mezin ên împaratoriyê (Adur Farnbag, Adur Guşnasp, û Adur Burzen-Mihr) hebûn ku her yek ji wan bi çîneke civakî ya cuda ve girêdayî bû û xwedî girîngiyeke taybet bûn.

Ayînên Sereke

Yasna: Ev merasîma herî girîng û navendî ya perestinê di Zerdeştiyê de ye. Ew rojane ji hêla kahînan ve, bi gelemperî serê sibê, tê lidarxistin. Merasîma Yasnayê qurbanekirina vexwarina pîroz a Haoma (Soma) dihewîne û li ber agirê pîroz bi xwendina beşên mezin ên Avestayê, nemaze ji pirtûka Yasnayê, tê birêvebirin. Armanca sereke ya Yasnayê xurtkirina afirandinên qenc ên Ahûra Mazda, parastina nîzama kozmîk (Aşa), û têkoşîna li dijî hêzên xerabiyê (Druj) ye.
Haoma (Soma): Haoma hem navekî nebateke pîroz e, hem jî vexwarina ku ji vê nebatê tê amadekirin û di ayînên Zerdeştî de, bi taybetî di merasîma Yasnayê de, roleke navendî dilîze. Di kevneşopiya Hind-Îranî ya kevnar de, Haoma/Soma wek xwedawendek jî dihat kesayetkirin û tê bawer kirin ku hêz, saxlemî, şehrezayî û heta nemiriyê dide kesên ku wê vedixwin. Zerdeşt Pêxember li dijî bikaranîna zêde û serxweşker a Haomayê bû, lê ew bi tevahî red nekir û ew di çarçoveyeke ayînî ya nû de cih kir. Di serdema nûjen de, ji ber ku nasnameya nebatê orîjînal a Haomayê ne diyar e, bi gelemperî nebatê Ephedra (bi Kurdî: Oman, Rişkê) an jî şaxên darê hinarê di ayînan de wek Haoma têne bikaranîn.
Navjote (Sedre Pûşî): Ev merasîma destpêkirinê ye ku tê de zarokek Zerdeştî bi awayekî fermî dikeve nav civaka olî. Ew bi gelemperî di navbera temenê 7 û 15 saliyê de tê lidarxistin. Di merasîmê de, zarok kirasekî spî yê bê mil ê bi navê Sedre (Sudre) li xwe dike û bendekî pîroz ê ji hiriyê çêkirî bi navê Kustî (Koştî) li dora pişta xwe girê dide. Sedre û Kustî sembolên girîng ên nasnameya Zerdeştî ne.
Kustî: Kustî bendekî pîroz e ku ji 72 tayên hiriyê spî yên bizinê an pez tê çêkirin. Hejmara 72 ta sembola 72 beşên pirtûka Yasnayê ye. Girêdana Kustiyê li dora piştê, bi duayên taybet, ayîneke rojane ye ku divê her Zerdeştiyek rojê çend caran, bi taybetî piştî paqijiyê û beriya duayan, pêk bîne. Ew sembola pabendbûna bi baweriyê, paqijî, û girêdana bi Xweda û civaka Zerdeştî re ye.
Jashan: Ev merasîmeke şukranî û pîrozkirinê ye ku ji bo şukirkirina Ahûra Mazda ji bo nimetên wî û ji bo bîranîna ruhên kesên çûyî tê lidarxistin. Di merasîma Jashanê de, kahîn duayan dixwînin, û fêkî, şîranî û xwarinên din wek pêşkêşî têne danîn. Paşê ev xwarin di nav beşdaran de têne parve kirin. Jashan dikare ji bo gelek bûyerên girîng ên wekî rojbûn, salveger, an destpêkirina karekî nû were lidarxistin.
Ayînên Paqijiyê: Paqijî di Zerdeştiyê de xwedî girîngiyeke mezin e, hem paqijiya laşî hem jî ya giyanî. Ayînên şuştina rituelî (Padyab) û bikaranîna ava pîroz ji bo paqijkirina laş û giyan ji nepakiyên madî û manewî têne kirin. Ev ayîn bi gelemperî beriya merasîmên girîng û duayên rojane têne pêkanîn.
Duayên Rojane: Ji Zerdeştiyan tê payîn ku rojê pênc caran, di demên diyarkirî yên rojê de (Gah), dua bikin. Ev dua bi gelemperî ber bi çavkaniyeke ronahiyê ve (wek roj an agir) têne kirin û armanca wan ew e ku girêdana bi Ahûra Mazda re xurt bikin û bîranîna berpirsiyariyên exlaqî yên wekî fikir, gotin û kirinên baş nû bikin.

Cejnên Girîng

Salnameya Zerdeştî gelek cejn û rojên pîroz dihewîne ku bi demsalan, afirandinê, û bûyerên girîng ên di jiyana Zerdeşt Pêxember de ve girêdayî ne.

Newroz: Ev cejna herî girîng û naskirî ya Zerdeştiyan e. Ew sersala Zerdeştî ye û di roja yekem a biharê de (bi gelemperî 21ê Adarê) tê pîrozkirin. Newroz sembola ji nû ve zayîn, nûbûna jiyanê, serketina ronahiyê li ser tariyê, û serketina qenciyê li ser xerabiyê ye. Ew bi kombûnên malbatî, amadekirina xwarinên taybet (wek Heft Sîn), pêxistina agir, û ayînên pîrozkirinê tê pêşwazî kirin.
Gahanbar (Gehembar): Ev şeş cejnên demsalî ne ku her yek ji wan pênc rojan dom dike û ji bo pîrozkirina şeş qonaxên afirandina cîhanê ji hêla Ahûra Mazda ve û herwiha ji bo şukirkirina ji bo berhemên xwezayê têne lidarxistin. Her Gahanbarek bi yek ji Ameşa Spentayan û yek ji afirandinên bingehîn (ezman, av, erd, nebat, ajal, mirov) ve girêdayî ye. Di van cejnan de, civak li hev dicive, xwarinên hevpar têne amadekirin, û ayînên taybet ji bo rêzgirtina li hêmanên xwezayê û hebûnên xwedayî têne kirin.
Sedeh: Ev cejneke nîvê zivistanê ye ku bi gelemperî 100 roj piştî roja yekem a zivistanê (ango, 50 roj beriya Newrozê) tê pîrozkirin. Di vê cejnê de, agirekî mezin tê vêxistin (ji ber vê yekê jê re Adar-Jaşan jî tê gotin) û mirov li dora wî dicivin, stranan dibêjin û şahiyê dikin.
Cejnên din ên Girîng: Di nav cejnên din ên girîng de Frawardigan (rojên bîranîna giyanên miriyan, ku wek Muktad jî tê nasîn), Patetî (roja poşmanî û tobekirinê), Zartosht No-Diso (salvegera mirina Zerdeşt Pêxember), û Xordad Sal (salvegera jidayikbûna Zerdeşt Pêxember) hene.

Reftarên derbarê Mirinê: Bircên Bêdengiyê (Daxme) û adaptasyonên nûjen

Zerdeştî girîngiyeke mezin dide paqijiya hêmanên xwezayê (erd, av, agir) û hewl dide ku wan ji gemarîbûnê biparêze. Ji ber ku laşê mirî wek çavkaniya nepakiyê (nasu) tê dîtin, divê ew bi awayekî ku zirarê nede van hêmanên pîroz were rakirin.

Bi kevneşopî, Zerdeştiyan laşên miriyên xwe li avahiyên bilind ên bi navê Daxme (Dakhma) an “Bircên Bêdengiyê” datanîn. Ev avahî bi gelemperî li serê giran an cihên bilind ên dûrî navendên niştecihbûnê dihatin çêkirin. Laş li wir dihate hiştin da ku ji hêla teyrên goştxwer (wek sîqalkan) ve were xwarin. Piştî ku goşt bi tevahî hate xwarin û hestî ji hêla tav û hewayê ve zuha bûn, ew di çaleke navendî ya di hundurê Daxmeyê de dihatin berhev kirin. Ev pratîk, ku wek xurshed nigerishn (bi tavê nihêrîn) jî tê zanîn, armanc dikir ku laş bi awayekî xwezayî vegere nav çerxa jiyanê bêyî ku erd, av an agir gemarî bibe. Ev rêbaz bi taybetî li Îrana kevnar, ku axa wê kevirî û kêm bû, û herwiha li Hindistanê ji hêla Parsiyan ve hate bikaranîn.

Ayînên cenazeyê yên Zerdeştî bi gelemperî xwendina duayên taybet û beşên ji Gathayan dihewînin, û li ser rêwîtiya giyan piştî mirinê û derbasbûna wê ji Pira Çinvatê radiwestin.

Lêbelê, di serdema nûjen de, bikaranîna Daxmeyan rastî gelek kêşe û guherînan hatiye. Li Îranê, ji ber zextên hikûmetê û guherînên civakî, bikaranîna Daxmeyan di salên 1960î û 1970î de bi piranî hate terikandin, û Zerdeştî niha miriyên xwe di goristanên taybet ên bi navê aramgah de, bi gelemperî di tabûtên betonî de, vedişêrin da ku pêşî li gemarîbûna axê bigirin. Li Hindistanê, li hin bajarên mezin ên wekî Mumbaiyê, Daxme hîn jî ji hêla beşek ji civaka Parsiyan ve têne bikaranîn. Lêbelê, kêmbûna hejmara teyrên goştxwer (ji ber sedemên ekolojîk) û zextên modernîteyê bûne sedema nîqaşên kûr di nav civakê de li ser pêkanîn û alternatîfên vê pratîkê.

Di nav civakên Zerdeştî yên diyasporayê de, ku li wir Daxme tune ne û qanûnên herêmî rê li ber pratîkên kevneşopî digirin, adaptasyonên nûjen ên wekî kremasyon (şewitandina laş) an veşartina di goristanên asayî de (carinan bi tedbîrên taybet ji bo parastina axê) zêdetir belav dibin. Lêbelê, ev mijar hîn jî di nav Zerdeştiyan de cihê nîqaşê ne, ji ber ku hin kes wan wek dûrketina ji prensîbên bingehîn ên olê dibînin, dema ku hinên din wan wek adaptasyonên pêwîst ji bo jiyana di cîhana nûjen de dipejirînin. Ev yek nîşan dide ku Zerdeştî, tevî girêdana xwe ya xurt bi kevneşopiyê re, xwedî şiyaneke pragmatîk e ku xwe li gorî şert û mercên nû biguncîne, her çend ev adaptasyon carinan bi tengezarî û nîqaşên navxweyî re rû bi rû bimînin.

Exlaq û kodên moralî: Fikrên Baş, Gotinên Baş, Kirinên Baş (Humata, Hukhta, Huvarshta)

Bingeha exlaqa Zerdeştî li ser trîada navdar a “Fikrên Baş, Gotinên Baş, Kirinên Baş” (bi Avestayî: Humata, Hukhta, Huvarshta) ava dibe. Ev sê prensîb wek rêbernameyeke bingehîn ji bo jiyana rojane ya her Zerdeştiyekî kar dikin û armanc dikin ku takekes û civakê ber bi qencî, rastî û lihevhatinê ve bibin.

Humata (Fikrên Baş): Ev tê wateya xwedîbûna niyetên pak, fikirên erênî, û dûrketina ji fikirên xerab ên wekî çavnebarî, kîn û nefretê. Ew bang li mirovan dike ku di hundurê xwe de li ser qenciyê bifikirin û wê wek bingeha kirinên xwe bipejirînin.
Hukhta (Gotinên Baş): Ev tê wateya axaftina rast, durist, dilovan û avaker. Divê mirov ji derew, buxtan, gotinên pûç û her cure axaftinên ku zirarê didin kesên din an civakê, dûr bikevin.
Huvarshta (Kirinên Baş): Ev tê wateya pêkanîna kirinên qenc, alîkariya kesên din, xebata ji bo baştirkirina cîhanê, û dûrketina ji kirinên xerab ên wekî zilm, dizî û tundiyê.

Ev trîad ne tenê kodeke exlaqî ya takekesî ye, lê di heman demê de xwedî girîngiyeke kozmolojîk e. Bi pêkanîna fikir, gotin û kirinên baş, Zerdeştî bawer dikin ku ew beşdarî têkoşîna li dijî Angra Mainyu dibin û alîkariya Ahûra Mazda dikin ku nîzama xwedayî (Aşa) li cîhanê serwer bike. Ji ber vê yekê, jiyana exlaqî di Zerdeştiyê de ne tenê ji bo xilasbûna takekesî ye, lê ji bo başbûn û nûjenkirina tevahiya afirandinê ye.

6. Zerdeştî û Olên Din: Wekhevî û Cudahî

Zerdeştî, ji ber cihê xwe yê erdnîgarî yê stratejîk li Îrana kevnar û dîroka xwe ya dûr û dirêj, bi gelek kevneşopiyên olî yên Rojhilat û Rojava re ketiye têkiliyê. Ev yek bûye sedem ku Zerdeştî hem bandorê li olên din bike, hem jî ji wan bandorê werbigire, û bi vî awayî wek pireke çandî û olî ya girîng di dîroka olan de cih bigire.

Bandora Zerdeştiyê li ser Cihûtî, Xirîstiyanî û Îslamê

Yek ji mijarên herî balkêş û nîqaşkirî di lêkolînên Zerdeştiyê de, îhtîmala bandora wê ya li ser pêşketina têgehên bingehîn ên di olên Îbrahîmî de ye: Cihûtî, Xirîstiyanî û Îslam. Gelek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku hin têgehên Zerdeştî, bi taybetî di dema desthilatdariya Împaratoriya Examenîş a Farisî li ser Rojhilata Nêzîk (nemaze piştî sirgûna Babîlê ya Cihûyan di sedsala 6an B.Z. de), derbasî nav van olan bûne.

Têgehên ku tê texmînkirin di bin bandora Zerdeştiyê de mane ev in:

Yekxwedayîbûn: Her çend Zerdeştî bi tevahî ne wek yekxwedayîbûna hişk a olên Îbrahîmî be jî (ji ber hebûna dualîzmê), giranîdana wê ya li ser perestina Ahûra Mazda wek Xwedayê yekane yê herî bilind û afirîner, dibe ku bandor li xurtkirina têgeha yekxwedayîbûnê di Cihûtiya piştî sirgûnê de kiribe.
Dualîzma Exlaqî û Şeytan: Têkoşîna kozmîk a di navbera hêza qenciyê (Ahûra Mazda) û hêza xerabiyê (Angra Mainyu an Ehrîman) de, û kesayetkirina xerabiyê di forma ruhê xerabkar de, dibe ku bandor li pêşketina têgeha Şeytan (Satan) di olên Îbrahîmî de kiribe.
Eskatolojî (Baweriya bi Roja Dawî): Zerdeştî xwedî eskatolojiyeke pêşketî ye ku tê de baweriya bi roja qiyametê, dadgehkirina dawî ya giyanan, bihuşt (di Zerdeştiyê de wek Garodman an “Mala Strana” tê nasîn), dojeh (wek Duzakh an “Mala Derewan” tê nasîn), û vejîna miriyan heye. Ev têgeh di Cihûtiya serdema duyemîn a Perestgehê de û paşê di Xirîstiyanî û Îslamê de jî bi awayên cihêreng derketine holê. Pira Çinvatê di Zerdeştiyê de, ku giyan piştî mirinê jê derbas dibin û li gorî kirinên xwe ber bi bihuşt an dojehê ve diçin , dibe ku paralelên wê di têgeha Pira Sîratê ya Îslamî de hebin.
Milyaket û Cin/Şeytan: Hebûna Ameşa Spenta û Yazatayan wek hebûnên xwedayî yên qenc û alîkarên Ahûra Mazda, û daevayan wek hêzên xerab û alîgirên Angra Mainyu, dibe ku bandor li pêşketina angelolojî û demonolojiya di olên Îbrahîmî de kiribe.
Mesîh (Saoshyant): Baweriya Zerdeştî bi hatina xilaskarekî (Saoshyant) di dawiya deman de, ku dê cîhanê ji nû ve nûjen bike û serweriya qenciyê bi tevahî pêk bîne, dibe ku bandor li têgeha Mesîh di Cihûtî û Xirîstiyaniyê de kiribe.

Lêkolînerên wek Morton Smith û yên din li ser van paralel û bandorên muhtemel lêkolînên berfireh kirine. Lêbelê, divê were zanîn ku asta û cewhera vê bandorê hîn jî di nav akademîsyenan de mijareke nîqaşê ye, û hin lêkolîner girîngiyê didin pêşketinên navxweyî yên di nav her olekê de.

Berawirdkirina bi Olên Hind-Îranî yên Kevnar (Vedî) re

Zerdeştî û ola Vedî ya kevnar a Hindistanê ji kokeke hevpar a çandî û olî ya Hind-Îranî derketine, ku tê texmînkirin di hezarsala duyemîn B.Z. de ji hev veqetiyane. Ji ber vê yekê, gelek wekhevî û paralelên balkêş di navbera van her du kevneşopiyan de têne dîtin:

Paralelên Zimanî: Zimanê Avestayî, bi taybetî Avestayiya Kevn a Gathayan, ji hêla rêziman û bêjeyan ve gelek nêzîkî Sanskrîta Vedî ye. Ev yek ji bo lêkolînên fîlolojîk û ji nû ve avakirina zimanê Proto-Hind-Îranî pir girîng e. Mînakên peyvên hevpar an wekhev ev in: Ahûra (Avestayî) û Asûra (Sanskrîtî); Daêva (Avestayî) û Deva (Sanskrîtî); Yasna (Avestayî) û Yajña (Sanskrîtî, bi wateya “qurbanî”); Mithra (Avestayî) û Mitra (Sanskrîtî).
Têgehên Kozmolojîk û Exlaqî yên Hevpar:

Têgeha Aşa (di Avestayî de) û Rta (di Sanskrîta Vedî de) her du jî nîşanî nîzama kozmîk, rastî, heqîqet û qanûna xwedayî didin. Ev têgeh di her du kevneşopiyan de xwedî girîngiyeke bingehîn e.
Perestina Agir: Agir di her du olan de wek hêmaneke pîroz û navgînek ji bo têkiliya bi xwedawendan re tê dîtin. Atar di Avestayî de û Agni di Sanskrîta Vedî de xwedawendên agir in.
Vexwarinên Pîroz: Bikaranîna vexwarineke pîroz a ku ji nebatekê tê çêkirin di ayînan de hevpar e: Haoma di kevneşopiya Îranî de û Soma di kevneşopiya Hindî de. Ev vexwarin ji bo bidestxistina şehrezayî, hêz û nemiriyê dihat bikaranîn.

Xwedawendên Hevpar an Wekhev: Gelek xwedawend di pantheonên her du kevneşopiyan de hevpar in an jî xwedî fonksiyonên wekhev in. Mînak, Mîtra (Mithra), Vayu (xwedawendê ba), û xwedawendên din ên ku bi hêzên xwezayê ve girêdayî ne.
Cudahiyên Bingehîn (Schism): Tevî van wekheviyan, cudahiyeke bingehîn û girîng di pêşketina van her du kevneşopiyan de çêbûye, ku pir caran wek “şikestina Hind-Îranî” tê binavkirin. Ev cudahî bi taybetî di nirxandina du komên sereke yên hebûnên xwedayî de diyar dibe: Ahûra/Asûra û Daêva/Deva. Li Îranê, di bin bandora reforma Zerdeşt de, Ahûra (bi taybetî Ahûra Mazda) wek hebûnên qenc û hêjayî perestinê hatin bilind kirin, dema ku Daêva wek cin, şeytan û hêzên xerab hatin şermezar kirin û red kirin. Berevajî vê, li Hindistanê, Deva wek xwedawendên sereke û qenc hatin qebûlkirin, dema ku Asûra bi gelemperî (her çend ne her gav) wek dijberên wan an hêzên tarî hatin dîtin. Ev veguherîna wateya van terman nîşaneke xurt a cudabûneke kûr a olî û îdeolojîk di navbera van her du şaxên gelên Hind-Îranî de ye.

Berawirdkirina bi Olên Mezopotamyayê re

Têkiliyên di navbera Îrana kevnar û Mezopotamyayê de xwedî dîrokeke dirêj in, û îhtîmal e ku hin danûstandinên çandî û olî di navbera wan de çêbûbin. Lêbelê, Zerdeştî di gelek aliyan de ji olên Mezopotamyayê cuda dibe:

Xwedayîtî: Olên Mezopotamyayê (Sumerî, Akkadî, Babîlî, Asûrî) bi giştî polîteîstîk bûn û xwedî panteoneke berfireh ji xwedawend û xwedawendan bûn ku her yek ji wan bi hêzeke xwezayê, bajarekî, an aliyekî jiyanê ve girêdayî bû (mînak, An/Anu – xwedawendê ezman, Enlîl – xwedawendê hewa, Enkî/Ea – xwedawendê av û şehrezayiyê, Îştar/Înanna – xwedawenda evîn û şer). Zerdeştî, berevajî vê, girîngiyê dide perestina Ahûra Mazda wek Xwedayê herî bilind û afirîner, her çend hebûna hebûnên xwedayî yên din ên wekî Ameşa Spenta û Yazatayan jî qebûl dike. Cûdahiya sereke ew e ku ev hebûnên paşîn wek afirandin û sifetên Ahûra Mazda têne dîtin, ne wek xwedawendên serbixwe yên bi hêzeke wekhev.
Kozmolojî û Afirandin: Olên Mezopotamyayê xwedî çîrokên afirandinê yên tevlihev bûn, wek mîta Babîlî ya Enuma Eliş, ku tê de afirandina cîhanê ji laşê xwedawenda seretayî Tiamat piştî têkoşîneke di navbera xwedawendan de tê vegotin. Kozmolojiya wan bi gelemperî cîhanek bi gelek tebeqeyên ezman û erdê teswîr dikir. Zerdeştî jî xwedî çîrokên xwe yên afirandinê ye (mînak, di Bundahişn de), ku tê de Ahûra Mazda wek afirînerê hemû tiştên qenc tê destnîşan kirin, û cîhan wek qada têkoşîna di navbera qencî û xerabiyê de tê dîtin.
Exlaq û Armanca Mirovahiyê: Di olên Mezopotamyayê de, mirov bi gelemperî ji bo xizmetkirina xwedawendan û peydakirina hewcedariyên wan hatibûn afirandin. Exlaq bi piranî li ser bingeha pabendbûna bi fermanên xwedawendan û rêzgirtina li nîzama civakî bû. Di Zerdeştiyê de, armanca sereke ya mirovan ew e ku bi vîna xwe ya azad qenciyê hilbijêrin, beşdarî têkoşîna li dijî xerabiyê bibin, û alîkariya Ahûra Mazda bikin ku cîhanê ber bi kamilbûnê ve bibe. Ev yek berpirsiyariyeke exlaqî ya çalaktir dide ser milê mirovan.
Jiyana Piştî Mirinê: Baweriya Mezopotamî ya li ser jiyana piştî mirinê bi gelemperî nezelal û tarî bû. Tê bawer kirin ku giyanên miriyan diçûn cîhaneke binerdî ya bi navê Kur (an Irkalla), ku jiyaneke sîber û bêhêvî li benda wan bû, bêyî ku li ser kirinên wan ên li dinyayê dadgehkirineke exlaqî ya zelal hebe. Zerdeştî, berevajî vê, xwedî têgeheke pir pêşketî ya bihuşt, dojeh, û dadgehkirina takekesî ya li ser Pira Çinvatê ye, ku çarenûsa giyan li ser bingeha kirinên wî yên li dinyayê tê diyarkirin.
Ayîn û Perestgeh: Li Mezopotamyayê, perestgehên mezin û bi heybet (zîgurat) ji bo xwedawendan dihatin avakirin, û ayînên qurbanî yên berfireh dihatin lidarxistin. Di Zerdeştiya destpêkê de, perestgehên avakirî yên bi vî rengî tune bûn, û perestin bi gelemperî li derve û li cihên bilind dihate kirin. Agir di ayînên Zerdeştî de roleke navendî dilîst, lê ne wek qurbaniyek ji bo xwedawendan, lê wek sembola hebûna Ahûra Mazda û paqijiyê.

Berawirdkirina bi Bûdîzmê re

Her çend Zerdeştî û Bûdîzm ji du kevneşopiyên çandî û erdnîgarî yên cihê derketibin jî (Îranî û Hindî), hin xalên balkêş ji bo berawirdkirinê hene, nemaze di warê felsefeya exlaqî û têgihiştina cîhanê de:

Xwedayîtî: Cûdahiya herî bingehîn di têgeha xwedayîtiyê de ye. Zerdeştî oleke teîstîk e ku bi xurtî li ser hebûna Ahûra Mazda wek Xwedayê yekane yê qenc û afirîner radiweste. Bûdîzm, bi taybetî di formên xwe yên destpêkê de, bi gelemperî wek oleke ne-teîstîk an heta ateîstîk tê dîtin. Bûda hebûna xwedayekî afirîner ê herî bilind red kir û girîngî da riya xilasbûna takekesî bi hewldanên xwe. Her çend di Bûdîzma Mahayana de têgeha Bodhisattvayan wek hebûnên ronakbûyî yên ku alîkariya kesên din dikin hebe jî, ev ne wek têgeha Xwedayê afirîner ê Zerdeştiyê ye.
Çarçoveyên Exlaqî: Her du ol jî girîngiyeke mezin didin jiyaneke exlaqî. Zerdeştî li ser trîada “Fikrên Baş, Gotinên Baş, Kirinên Baş” (Humata, Hukhta, Huvarshta) disekine wek bingeha reftarên rast. Bûdîzm Rêya Heştalî ya Arî (Eightfold Path) pêşkêş dike, ku ji heşt prensîbên ji bo bidawîkirina êşê û gihiştina ronakbûnê pêk tê (têgihiştina rast, niyeta rast, axaftina rast, kirina rast, jiyana rast, hewldana rast, hişmendiya rast, û komkirina rast). Her du jî li ser girîngiya niyet û berpirsiyariya takekesî radiwestin.
Karma vs. Vîna Azad: Bûdîzm têgeha Karma (çalakî û encamên wê yên exlaqî) dihewîne, ku bandorê li ser çerxa ji nû ve zayînê (Samsara) dike. Kirinên mirov di jiyanên paşerojê de encamên xwe nîşan didin. Zerdeştî, wek ku hate gotin, girîngiyeke mezin dide vîna azad a mirovan di hilbijartina di navbera qencî û xerabiyê de di vê jiyanê de, û berpirsiyariya rasterast ji bo van kirinan di dadgehkirina piştî mirinê de. Her çend her du jî li ser encamên kirinan radiwestin, mekanîzma û çarçoveya demkî cuda ne.
Kozmolojî û Dem: Bûdîzm xwedî nêrîneke kozmolojîk a çerxî ye. Samsara çerxeke bêdawî ya jiyan, mirin û ji nû ve zayînê ye, ku ji hêla Karma ve tê rêvebirin. Zerdeştî, berevajî vê, xwedî nêrîneke demkî ya xêzikî (lînear) ye. Dinya bi afirandina Ahûra Mazda dest pê dike, bi têkoşîna di navbera qencî û xerabiyê de berdewam dike, û bi serketina dawî ya qenciyê û nûjenkirina cîhanê (Fraşokeretî) bi dawî dibe.
Pirsgirêka Xerabî/Êşê: Bûdîzm êşê (Dukkha) wek beşeke bingehîn û neçar a hebûnê dibîne, ku ji xwestek, girêdan û nezaniyê derdikeve. Armanca sereke ya Bûdîzmê bidawîkirina vê êşê bi gihiştina Nîrvanayê ye. Zerdeştî xerabiyê wek encama hebûna Angra Mainyu, ruhê xerabkar, û hilbijartinên xerab ên mirovan dibîne. Têkoşîna li dijî vê xerabiyê erkekî bingehîn ê Zerdeştiyan e.
Eskatolojî: Armanca dawî ya Bûdîzmê Nîrvana ye, ku tê wateya “vemirandin” an xilasbûna ji çerxa Samsarayê û êşê. Zerdeştî li benda serketina dawî ya qenciyê li ser xerabiyê, vejîna laşî ya miriyan, dadgehkirina dawî, û jiyaneke herheyî ya bextewar di bihuşta Ahûra Mazda de ye. Her du kevneşopî jî xwedî têgehên mesîhî ne: Bûdîzma Mahayana li benda hatina Maitreya Buddha ye, ku dê di pêşerojê de dharma ji nû ve vejîne; Zerdeştî jî li benda hatina Saoshyant e, ku dê di nûjenkirina dawî ya cîhanê de roleke sereke bilîze.

Nîqaşên Akademîk

Di nav lêkolînerên Zerdeştiyê de, çend mijarên sereke yên nîqaşê hene ku têgihiştina me ya li ser vê olê şekil didin:

Monoteîzm vs. Dualîzm: Yek ji nîqaşên herî bingehîn ew e ka Zerdeştî bi eslê xwe oleke yekxwedayî ye yan dualîst e, an jî tevliheviyeke ji her duyan e. Hînkirinên Zerdeşt bi zelalî Ahûra Mazda wek Xwedayê yekane yê hêjayî perestinê destnîşan dikin, lê di heman demê de girîngiyeke mezin didin têkoşîna di navbera Spenta Mainyu (Ruhê Qenc) û Angra Mainyu (Ruhê Xerab) de. Hin lêkolîner vê yekê wek “yekxwedayîbûneke exlaqî” pênase dikin, ku tê de dualîzm ne di asta xwedayîtiyê de lê di asta prensîbên exlaqî û kozmîk de ye.
Dîrokkirina Zerdeşt: Wek ku li jor hate behs kirin, dema rastîn a jiyana Zerdeşt Pêxember hîn jî di nav lêkolîneran de cihê nîqaşê ye, û texmîn ji hezarsala duyemîn B.Z. heta sedsala 6an B.Z. diguherin. Ev cudahiya dîrokkirinê bandoreke mezin li ser têgihiştina pêşketina destpêkê ya Zerdeştiyê û têkiliyên wê bi olên din re dike.
Şîrovekirina Gathayan: Gatha, wek beşa herî kevnar a Avestayê û gotinên Zerdeşt bi xwe, ji ber zimanê xwe yê arkaîk û naveroka xwe ya kûr a felsefî û teolojîk, ji bo şîrovekirinê gelek dijwar in. Lêkolîner ji bo têgihiştina wateya wan metodên cihêreng bi kar tînin, û ev yek carinan dibe sedema şîroveyên cihêreng û nîqaşan.
Nîqaşa Bandorê: Asta û cewhera bandora Zerdeştiyê li ser olên din, bi taybetî Cihûtî, Xirîstiyanî û Îslamê, mijareke din a nîqaşên berfireh e. Her çend gelek paralel û wekhevî di navbera têgehên Zerdeştî û yên van olan de hebin jî, rêjeya girêdana rasterast û mekanîzmayên vê bandorê hîn jî di nav lêkolîneran de têne lêkolîn kirin û nîqaş kirin.

Ev nîqaşên akademîk nîşan didin ku Zerdeştî oleke zindî ye ku hîn jî ji bo lêkolîn û têgihiştinê gelek derfetan pêşkêş dike.

Tabloya 3: Berawirdkirina Baweriyên Eskatolojîk ên Sereke

Taybetmendiya Eskatolojîk	Zerdeştî	Cihûtî (Serdema Duyemîn a Perestgehê/Rabinîk)	Xirîstiyaniya Destpêkê	Îslam
Jiyana piştî mirinê	Bihuşt (Garodman/Mala Strana) ji bo kesên qenc; Dojeh (Duzakh/Mala Derewan) ji bo kesên xerab; cihekî navîn (Hamistagan) ji bo yên wekhev.	Pêşketina baweriya bi bihuşt û dojehê (Gehenna); Sheol wek cihê giştî yê miriyan di serdemên kevntir de.	Bihuşt ji bo bawermendên xilaskirî; Dojeh ji bo yên ne xilaskirî.	Cennet ji bo Misilmanên xêrxwaz; Cehennem ji bo gunehkaran.
Dadgehkirina Piştî Mirinê	Derbasbûna giyan ji Pira Çinvatê; kirinên baş û xerab tên pîvandin.	Baweriya bi dadgehkirina Xwedayî ya takekesî û komî.	Dadgehkirina takekesî piştî mirinê û Dadgehkirina Dawî ya giştî.	Pirsiyarkirina di gorê de (Munker û Nekîr); pîvandina kirinan li ser Mîzanê; derbasbûna ji Pira Sîratê.
Vejîna Miriyan	Baweriya bi vejîna laşî ya hemû miriyan di dawiya deman de (Fraşokeretî).	Pêşketina baweriya bi vejîna miriyan, bi taybetî di nav Ferîsiyan de.	Vejîna laşî ya hemû miriyan di Roja Qiyametê de, li pey vejîna Mesîh.	Vejîna laşî ya hemû mirovan di Roja Qiyametê de.
Mesîh/Xilaskar	Hatina Saoshyant (xilaskarê dawî) ku dê cîhanê nûjen bike.	Hêviya hatina Mesîh ji nesla Dawid ku dê Îsraîlê xilas bike û serdemeke aştiyê bîne.	Îsa Mesîh wek Xilaskarê ku hatiye û dê dîsa vegere ji bo Dadgehkirina Dawî.	Îsa (weke pêxemberekî mezin) dê beriya Roja Qiyametê vegere; Mehdî (di hin şaxên Îslamê de).
Dawiya Cîhanê/Serdema Nû	Fraşokeretî: Nûjenkirina bêkêmasî ya cîhanê, serketina tam a qenciyê, û jiyaneke herheyî ya bextewar bi Ahûra Mazda re.	Serdemeke Mesîhî ya aştî û dadperweriyê li ser rûyê erdê; Cîhana Pêşerojê (Olam Ha-Ba).	Vegera Mesîh, hezarsala aştiyê (di hin şîroveyan de), Ezmanê Nû û Erdê Nû.	Roja Qiyametê (Yevm el-Qiyameh), hilweşîna cîhanê, û afirandina bihuşt û dojeheke herheyî.
Rola Agir di Eskatolojiyê de	Di Fraşokeretiyê de, cîhan dê bi herikîna metalên heliyayî were paqij kirin; ji bo kesên qenc wek şîrê germ, ji bo yên xerab wek ezab.	Agir carinan wek amûrekî paqijkirin an cezakirinê di wêjeya apokalîptîk de tê dîtin.	Agirê dojehê wek cezayê herheyî; agir carinan wek sembola Ruhê Pîroz.	Agirê Cehennemê wek cezayê sereke ji bo gunehkaran.

7. Zerdeştiya Hemdem

Piştî bi hezar salan ji hebûn û bandora xwe, Zerdeştî îro wek oleke minorîteyê li cîhanê berdewam dike. Civakên Zerdeştî yên sereke li Îranê (welatê jêdera olê), Hindistanê (Parsiyên ku ji ber zextên olî koç kirine), û di nav diyasporaya berbelav a li Amerîkaya Bakur, Ewropa û Awistralyayê de dijîn. Ev civak her yek bi kêşe û adaptasyonên xwe yên taybet re rû bi rû ne, lê di heman demê de hewl didin ku nasname û kevneşopiyên xwe yên olî biparêzin.

Demografiya Cîhanî: Îran, Hindistan (Parsî), û Diyaspora

Li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya Zerdeştiyan li cîhanê di navbera 100,000 û 200,000 kesî de ye. Ev hejmar Zerdeştiyê dike yek ji olên herî biçûk ên cîhanê ji hêla hejmara bawermendan ve.

Hindistan: Civaka herî mezin a Zerdeştiyan li Hindistanê ye, ku wek Parsî tên nasîn. Li gorî serjimêriya Hindistanê ya 2011an, hejmara Parsiyan li dora 50,000 bû. Piraniya wan li Mumbaiyê û bajarên din ên eyaleta Maharashtra û Gujaratê dijîn.
Îran: Îran, wek welatê jêdera Zerdeştiyê, îro xwedî civakeke Zerdeştî ya biçûk e. Li gorî serjimêriya fermî ya Îranê ya 2011an, hejmara Zerdeştiyan 25,271 kes bû. Lêbelê, hin çavkaniyên nefermî vê hejmarê bilindtir texmîn dikin. Zerdeştiyên Îranê bi piranî li Tehran, Yezd û Kirmanê dijîn.
Diyaspora: Ji nîveka sedsala 20an û vir ve, bi taybetî piştî Şoreşa Îslamî ya Îranê di 1979an de, gelek Zerdeştî ji Îran û Hindistanê koçî welatên Rojava kirine. Civakên girîng ên diyasporayê niha li Amerîkaya Bakur (DYA û Kanada), Ewropa (bi taybetî Brîtanya Mezin), û Awistralya û Zelanda Nû hene. Tê texmînkirin ku li Amerîkaya Bakur zêdetirî 30,000 Zerdeştî dijîn, ku ev hejmar dibe ku ji ya Îranê jî zêdetir be. Li Brîtanyayê, li gorî serjimêriya 2021an, 4,000 kes xwe wek Zerdeştî dane nasîn.

Hejmara Zerdeştiyan li Hindistan û Îranê di dehsalên dawî de ji ber faktorên wekî rêjeya kêm a zayînê, zewaca dereng, û koçberiyê kêm dibe. Lêbelê, li hin deverên diyasporayê, nemaze li Amerîkaya Bakur, zêdebûneke nerm di hejmara Zerdeştiyan de tê dîtin, ku ev yek bi piranî ji ber koçberiyê ye.

Civaka Parsiyan li Hindistanê

Parsî, ku neviyên Zerdeştiyên Îranî ne yên ku di navbera sedsalên 8an û 10an P.Z. de ji bo dûrketina ji zextên olî yên piştî dagirkirina Ereban koçî Hindistanê kirin, civakeke bêhempa û dîrokî pêk tînin.

Saziyên Civakî û Olî: Parsiyan li Hindistanê sazî û rêxistinên xwe yên civakî û olî yên xurt ava kirine. Di nav van de, Parsi Panchayat (Encûmena Parsiyan) saziyên herêmî ne ku karûbarên civakî, aborî û olî yên civakê birêve dibin. Bombay Parsi Punchayet (BPP) yek ji van saziyên herî navdar û bi bandor e. Herwiha, Anjuman rêxistinên herêmî ne ku ji bo parastina berjewendiyên civaka Parsiyan dixebitin. Saziyên rewşenbîrî yên wekî K. R. Cama Oriental Institute li Mumbaiyê jî di parastin û lêkolînkirina mîrasa Zerdeştî de roleke girîng dilîzin. Perestgehên agirî (Agiary an Atash Behram) navendên jiyana olî ya Parsiyan in.
Beşdariyên Aborî: Tevî hejmara xwe ya biçûk, Parsiyan di pêşketina aborî û pîşesazî ya Hindistanê de roleke pir girîng lîstine. Ew di gelek sektoran de pêşeng bûne, wek avakirina yekem kargeha pembû, yekem rojnameya bi zimanê herêmî, û yekem banka xwedan Hindî. Malbatên navdar ên Parsiyan ên wekî Tata, Godrej, Wadia, û Mistry (Shapoorji Pallonji Group) di pîşesaziyên wekî pola, enerjî, otomotîv, û avahîsaziyê de împaratoriyên mezin ava kirine û beşdariyeke mezin di modernîzekirina Hindistanê de kirine.
Kêşeyên Civakê: Civaka Parsiyan îro bi çend kêşeyên mezin re rû bi rû ye:

Kêmbûna Demografîk: Wek ku li jor hate behs kirin, hejmara Parsiyan ji ber rêjeya kêm a zayînê, zewaca dereng an nezewicînê, û koçberiya ciwanan bo welatên Rojava bi awayekî berbiçav kêm dibe. Ev yek metirsiyê li ser paşeroja demdirêj a civakê çêdike.
Nîqaşên Doktrînî: Di nav civaka Parsiyan de, nîqaşên li ser mijarên wekî zewaca bi kesên ne-Parsî re (intermarriage) û pejirandina kesên ne-Zerdeştî di nav olê de (conversion) hene. Kevneşopiya Parsiyan bi gelemperî li dijî van her duyan e, lê hin kes ji bo çareserkirina pirsgirêka kêmbûna hejmarî û ji bo adaptasyona bi cîhana nûjen re, nêrînên lîberaltir diparêzin.
Parastina Nasnameyê: Di hawîrdoreke pirçandî ya wekî Hindistanê de û bi zêdebûna bandora globalîzmê re, parastina nasnameya olî û çandî ya taybet ji bo Parsiyan bûye kêşeyek.

Zerdeştiyên Îranî

Zerdeştiyên ku li Îranê mane, di bin şert û mercên cuda de ji Parsiyên Hindistanê jiyane û nasnameya xwe parastine.

Strukturên Civakî û Sazî: Li Îranê, Zerdeştî wek اقلیەتێکی ئایینیی naskirî ne û xwedî nûnerekî li parlamanê ne. Saziyên wekî Anjoman-e Mobedan (Encûmena Mobedan) û encûmenên Zerdeştî yên herêmî karûbarên olî û civakî yên civakê birêve dibin. Perestgehên agirî, bi taybetî li Yezd û Kirmanê, navendên jiyana olî ne.
Kêşe:

Cudakarî û Zext: Tevî ku di destûra bingehîn a Îranê de mafên اقلیەتە ئایینییەکان hatine naskirin, Zerdeştî di pratîkê de rastî cudakarî û sînordarkirinan di warên wekî kar, perwerdehî û jiyana giştî de tên. Carinan kampanyayên nefretê û êrîşên li ser cihên pîroz ên Zerdeştiyan jî têne ragihandin.
Parastina Nasnameyê di Civakeke Îslamî de: Jiyana wek اقلیەتێکی ئایینی di civakeke ku tê de Îslama Şîa serdest e, ji bo Zerdeştiyan kêşeyên taybet derdixe holê di warê parastina nasnameya xwe ya olî û çandî de. Zerdeştiyên Îranê hewl didin ku nasnameya xwe bi girêdana bi mîrasa kevnar a Îranê û nirxên Zerdeştî yên wekî rastî û durustiyê xurt bikin.
Koçberî: Ji ber kêşeyên aborî û civakî, û herwiha ji bo lêgerîna derfetên baştir, beşek ji ciwanên Zerdeştî ji Îranê koç dikin, ku ev yek bandorê li ser hejmar û pêkhateya civakê dike.

Civakên Diyasporayê

Civakên Zerdeştî yên li Amerîkaya Bakur, Ewropa û Awistralyayê bi piranî ji koçberên ji Îran û Hindistanê (Parsî) pêk tên, ku ji ber sedemên aborî, perwerdehî, an jî ji bo dûrketina ji zextên siyasî û olî koç kirine.

Strukturên Civakî: Li van welatan, Zerdeştiyan komele û rêxistinên xwe ava kirine da ku jiyana civakî û olî organîze bikin û nasnameya xwe biparêzin. Mînaka herî berbiçav Federasyona Komeleyên Zerdeştî yên Amerîkaya Bakur (FEZANA) ye, ku wek saziyeke sîwan ji bo komeleyên herêmî kar dike û di warên perwerdehî, çandî û olî de çalak e. Li Ewropayê, Zoroastrian Trust Funds of Europe (ZTFE) li Brîtanyayê yek ji kevintirîn rêxistinên Zerdeştî ye. Herwiha, World Zoroastrian Organisation (WZO) jî ji bo piştgirîkirina Zerdeştiyên cîhanê dixebite. Van rêxistinan perestgehên agirî û navendên civakî ava dikin, dersên olî û zimanî organîze dikin, û cejn û merasîman li dar dixin.
Parastina Nasnameya Olî û Çandî: Yek ji kêşeyên sereke ji bo diyasporayê parastina nasnameya olî û çandî ye, nemaze di nav nifşên ciwan ên ku li derveyî welatên xwe yên eslî mezin dibin. Ji bo vê yekê, hewl tê dayîn ku ziman (Farisî, Gujaratî), kevneşopî, û hînkirinên olî ji nifşên nû re bêne veguhestin.
Adaptasyona Pratîkan: Jiyana li diyasporayê bûye sedema hin adaptasyonan di pratîkên olî de. Ji ber kêmbûna kahînan û nebûna binesaziya kevneşopî, hin ayîn bi awayekî hêsantir têne kirin an jî ji hêla laîkan ve têne birêvebirin. Mijarên wekî zewaca bi kesên ne-Zerdeştî re û pejirandina kesên nû di nav olê de li diyasporayê bi awayekî çalaktir têne nîqaş kirin.
Kêşeyên Asîmîlasyon û Veguhestina Navbera Nifşan: Metirsiya asîmîlasyona di nav çandên serdest ên welatên mazûvan de û dijwariya veguhestina kevneşopiyan ji nifşên ciwan re, ji bo domdariya civakên diyasporayê kêşeyên girîng in.

Kahînên Hemdem (Mobed): Perwerdehî, Rêxistinbûn, Otorîte û Adaptasyon

Kahînên Zerdeştî (Mobed) di parastin û birêvebirina jiyana olî ya civakê de roleke navendî dilîzin. Lêbelê, di serdema nûjen de, ew jî bi gelek kêşeyan re rû bi rû ne.

Perwerdehî û Rêxistinbûn: Bi kevneşopî, kahîntî ji bav derbasî kur dibe û ji malbatên kahînan (Athornan) tê. Perwerdehiya kahînan bi gelemperî li dibistanên olî yên taybet (Madrassa) tê kirin, ku li wir Avesta, Pahlavî, û rêûresmên ayînan fêr dibin. Li Îranê, Anjoman-e Mobedan (Encûmena Mobedan) saziya sereke ya kahînan e. Li Hindistanê, kahîn di bin çavdêriya Panchayat û Anjumanên herêmî de ne. Li Amerîkaya Bakur, du encûmenên sereke yên mobedan hene: KanKash-e Mobedan (Encûmena Mobedên Îranî yên Amerîkaya Bakur) û North American Mobeds’ Council (NAMC). Van encûmenan hewl didin ku standardên perwerdehiyê û pêkanîna ayînan biparêzin.
Otorîte û Rola di Civakên Hemdem de: Otorîteya mobedan bi piranî di warê birêvebirina ayîn û merasîmên olî de ye. Ew di merasîmên Navjote, zewac, cenaze û Jashanan de roleke serekî dilîzin. Lêbelê, di mijarên doktrînî û civakî de, nemaze li diyasporayê, nêrînên cihêreng hene û otorîteya mobedan carinan tê pirsîn.
Adaptasyon û Kêşe:
Kêmbûna Hejmara Mobedan: Yek ji kêşeyên herî mezin kêmbûna hejmara kesên ku dixwazin bibin mobed e, nemaze li diyasporayê. Ev yek ji ber dijwariyên aborî, kêmbûna prestîja pîşey

Çavkanî

xwende

Zerdeştî

Lêkolîneke Akademîk li ser Dîrok, Bawerî, Civak û Bandora Wê

1. Destpêk: Reh û Rêçikên Ola Zerdeştî û Girîngiya Wê

Pênaseya Zerdeştiyê û cihê wê di nav olên cîhanê de

Kurteyek li ser bandora Zerdeştiyê û mijarên sereke yên gotarê

2. Zerdeşt Pêxember û Hînkirinên Wî yên Bingehîn

Jiyan, serdem û kesayeta Zerdeşt (Zarathustra)

Gatha: Naverok û girîngiya wan wek çavkaniya sereke ya hînkirinên Zerdeşt

Têgehên teolojîk ên navendî

Felsefeya dualîzmê û rola vîna azad di Zerdeştiyê de

3. Pirtûkên Pîroz û Zimanê Avestayî

Avesta: Beşên wê û naveroka wan

Girîngiya zimanê Avestayî û Pahlavî

4. Dîroka Zerdeştiyê: Ji Serdema Kevnar Heta Îro

Rewşa olî ya Îrana kevnar beriya Zerdeşt

Civak û Dewletên Zerdeştî yên Kevnar

5. Ayîn, Cejn û Jiyana Civakî ya Zerdeştiyan

Perestgehên Agirî (Atashkadeh): Rola agir û kahînan (Mobed)

Ayînên Sereke

Cejnên Girîng

Reftarên derbarê Mirinê: Bircên Bêdengiyê (Daxme) û adaptasyonên nûjen

Exlaq û kodên moralî: Fikrên Baş, Gotinên Baş, Kirinên Baş (Humata, Hukhta, Huvarshta)

6. Zerdeştî û Olên Din: Wekhevî û Cudahî

Bandora Zerdeştiyê li ser Cihûtî, Xirîstiyanî û Îslamê

Berawirdkirina bi Olên Hind-Îranî yên Kevnar (Vedî) re

Berawirdkirina bi Olên Mezopotamyayê re

Berawirdkirina bi Bûdîzmê re

Nîqaşên Akademîk

7. Zerdeştiya Hemdem

Demografiya Cîhanî: Îran, Hindistan (Parsî), û Diyaspora

Civaka Parsiyan li Hindistanê

Zerdeştiyên Îranî

Civakên Diyasporayê

Kahînên Hemdem (Mobed): Perwerdehî, Rêxistinbûn, Otorîte û Adaptasyon

Çavkanî

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Zerdeştî

Lêkolîneke Akademîk li ser Dîrok, Bawerî, Civak û Bandora Wê

1. Destpêk: Reh û Rêçikên Ola Zerdeştî û Girîngiya Wê

Pênaseya Zerdeştiyê û cihê wê di nav olên cîhanê de

Kurteyek li ser bandora Zerdeştiyê û mijarên sereke yên gotarê

2. Zerdeşt Pêxember û Hînkirinên Wî yên Bingehîn

Jiyan, serdem û kesayeta Zerdeşt (Zarathustra)

Gatha: Naverok û girîngiya wan wek çavkaniya sereke ya hînkirinên Zerdeşt

Têgehên teolojîk ên navendî

Felsefeya dualîzmê û rola vîna azad di Zerdeştiyê de

3. Pirtûkên Pîroz û Zimanê Avestayî

Avesta: Beşên wê û naveroka wan

Girîngiya zimanê Avestayî û Pahlavî

4. Dîroka Zerdeştiyê: Ji Serdema Kevnar Heta Îro

Rewşa olî ya Îrana kevnar beriya Zerdeşt

Civak û Dewletên Zerdeştî yên Kevnar

5. Ayîn, Cejn û Jiyana Civakî ya Zerdeştiyan

Perestgehên Agirî (Atashkadeh): Rola agir û kahînan (Mobed)

Ayînên Sereke

Cejnên Girîng

Reftarên derbarê Mirinê: Bircên Bêdengiyê (Daxme) û adaptasyonên nûjen

Exlaq û kodên moralî: Fikrên Baş, Gotinên Baş, Kirinên Baş (Humata, Hukhta, Huvarshta)

6. Zerdeştî û Olên Din: Wekhevî û Cudahî

Bandora Zerdeştiyê li ser Cihûtî, Xirîstiyanî û Îslamê

Berawirdkirina bi Olên Hind-Îranî yên Kevnar (Vedî) re

Berawirdkirina bi Olên Mezopotamyayê re

Berawirdkirina bi Bûdîzmê re

Nîqaşên Akademîk

7. Zerdeştiya Hemdem

Demografiya Cîhanî: Îran, Hindistan (Parsî), û Diyaspora

Civaka Parsiyan li Hindistanê

Zerdeştiyên Îranî

Civakên Diyasporayê

Kahînên Hemdem (Mobed): Perwerdehî, Rêxistinbûn, Otorîte û Adaptasyon

Çavkanî

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!