Beşa 1: Pêşgotin

Komkujiya Srebrenîtsayê, ku di Tîrmeha 1995an de li Bosna û Herzegovînayê qewimî, wekî yek ji hovîtî û tawanên herî mezin ên li dijî mirovahiyê li Ewropayê piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn tê dîtin. Di vê komkujiyê de, zêdetirî 8,000 mêr û xortên Boşnak (Misilmanên Bosnayî) ji aliyê hêzên Serbên Bosnayî ve bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin.¹ Ev bûyer ne tenê wekî qirkirinekê, lê herwiha wekî paqijkirina etnîkî jî tê binavkirin, ku tê de zêdeyî 20,000-25,000 sivîl ji herêmê hatin derxistin.¹ Armanca vê gotara akademîk ew e ku Komkujiya Srebrenîtsayê bi awayekî kûr û berfireh, bi zimanê Kurdî, li ser bingeha çavkaniyên pêbawer û biryarên dadgehên navneteweyî vekolîne. Girîngiya vê lêkolînê di ronîkirina rastiyan, têkoşîna li dijî înkarê, û derxistina dersan ji bo pêşerojê de ye. Wekî ku ji aliyê Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî ji bo Yûgoslavyaya Berê (ICTY) û Dadgeha Navneteweyî ya Edaletê (ICJ) ve hatiye pejirandin, bûyerên li Srebrenîtsayê wekî jenosîd hatine binavkirin.²

Ev gotar dê hewl bide bersiva van pirsan bide: Komkujiya Srebrenîtsayê çawa û çima qewimî? Rola civaka navneteweyî û Neteweyên Yekbûyî çi bû? Encamên yasayî û darizandinên navneteweyî çi bûn? Hewldanên înkarê û bîranînê çawa ne? Û bandorên demdirêj ên vê komkujiyê çi ne? Qebûlkirina Srebrenîtsayê wekî jenosîd ji aliyê dadgehên navneteweyî ve ne tenê pênaseyeke yasayî ye, lê di heman demê de xwedî girîngiyeke mezin e ji bo naskirina êşa qurbaniyan û têkoşîna li dijî revîzyonîzmê. Ev nasîna fermî ya jenosîdê ji aliyê saziyên navneteweyî ve, hewldanên înkarê yên ku ji aliyê hin dewlet û derdoran ve tên meşandin, lawaz dike. Ji bo qurbaniyan û malbatên wan, ev yek xwedî wateyeke psîkolojîk a kûr e, ji ber ku êş û ziyana wan bi awayekî fermî tê qebûlkirin. Mînaka Srebrenîtsayê nîşan dide ku tevî hemû astengiyan, gengaz e ku tawanên li dijî mirovahiyê û jenosîd di asta navneteweyî de bên darizandin. Ev yek dikare ji bo civakên din ên ku ji bo naskirina komkujiyên xwe têdikoşin, bibe çavkaniyeke hêvî û îlhamê, û herwiha standardekê ji bo berpirsiyariya dewletan di pêşîlêgirtina jenosîdê de datîne.

Beşa 2: Çarçoveya Dîrokî: Şerê Bosnayê û Krîza Yûgoslavyayê

Hilweşîna Yûgoslavyayê û rabûna neteweperestiyê bingeha aloziyên ku ber bi Komkujiya Srebrenîtsayê ve çûn, ava kir. Piştî mirina Tîto di sala 1980yî de û hilweşîna komunîzmê li Ewropaya Rojhilat di destpêka salên 1990î de, Yûgoslavya ket nav krîzeke kûr. Komarên Slovenya û Xirvatistanê serxwebûna xwe ragihandin, ku ev yek bû sedema şerên dijwar bi Serbistanê re.⁴ Di vê heyamê de, rageşiyên etnîkî yên ku bi salan di bin sîwana Yûgoslavyayê de veşartî mabûn, bi awayekî tund derketin holê. Mirovên ku bi salan bi hev re di nav aştiyê de dijiyan, li dijî hev rabûn û çek hildan.⁴

Dema ku Bosna û Herzegovîna (BiH), ku xwedî pêkhateyeke etnîkî ya tevlihev bû (di sala 1991ê de %43.7 Misilman, %31.4 Serb, %17.3 Xirwat ⁵), di Nîsana 1992an de hewl da ku ji Yûgoslavyayê veqete û serxwebûna xwe îlan bike, şer li vir jî dest pê kir. Serbistanê, di bin serokatiya Slobodan Milošević de, bi îdiaya “azadkirina” Xiristiyanên Ortodoks ên Serb ên ku li Bosnayê dijîn, dest bi êrîşê kir.⁴ Hêzên Serbên Bosnayî, bi piştgiriya Artêşa Yûgoslavyayê (JNA) û komên paramîlîter ên ji Serbistanê, dest bi kampanyayeke berfireh a “paqijkirina etnîkî” ya hemû niştecihên ne-Serb ji piraniya axa Bosnayê kirin, bi taybetî li rojhilatê Bosna-Herzegovînayê.⁶

Armanca sereke ya hêzên Serbên Bosnayî ew bû ku herêmeke mezin li rojhilatê Bosna û Herzegovînayê bixin bin kontrola xwe û vê herêmê bi Komara Serbistanê ya cîran ve girêbidin, da ku “Serbistana Mezin” ava bikin.¹ Ji bo gihîştina vê armancê, wan dest bi kampanyayeke sîstematîk a “paqijkirina etnîkî” kirin da ku hemû Misilmanên Bosnayî (Boşnak) û Xirwatên Bosnayî ji van herêman derxînin.² Ev kampanya bi kiryarên hovane yên wekî kuştin, girtina neqanûnî, destavêtina jenosîdî, êrîşa zayendî, îşkence, talankirin û wêrankirina milkên taybet û giştî, û muameleya nemirovane ya sivîlan pêk dihat.² Lîderên siyasî, rewşenbîr û pîşekar dihatin hedefgirtin, û sivîl bi awayekî neqanûnî dihatin dersînorkirin û veguhastin.² Ev siyaseta paqijkirina etnîkî ne tenê encameke şer bû, lê belê stratejiyeke plankirî û armanckirî bû ji bo guhertina demografiya herêmê û bidestxistina armancên siyasî yên neteweperest. Rêbazên ku di paqijkirina etnîkî de hatine bikaranîn, wekî kuştinên sîstematîk û afirandina şert û mercên jiyanê yên ne mumkin, bingeha yasayî ya ku paşê ICTY û ICJ ji bo pênasekirina bûyerên Srebrenîtsayê wekî jenosîd bikar anîn, xurt dike. Ev nîşan dide ku jenosîd ne bûyereke ji nişka ve bû, lê encama pêvajoyeke dirêj a tundûtûjî û siyaseta paqijkirina etnîkî bû.

Ji destpêka şer ve, hêzên Serbên Bosnayî Srebrenîtsa kiribûn hedef.¹ Srebrenîtsa di Nîsana 1992an de bi kurtasî ketibû destê hêzên Serbên Bosnayî, lê yekîneyên parastina axê yên dilsozê hikûmeta Bosnayê piştî çend hefteyan bajar ji nû ve standin.⁶ Di encamê de, bi hezaran penaberên bi piranî Misilman ji bajar û gundên derdorê yên ku rastî êrîşên hêzên Serbên Bosnayî hatibûn, berê xwe dan Srebrenîtsayê û hejmara niştecihên enklavê gihîşt nêzîkî 40,000-60,000 kesî.⁷ Ji Nîsana 1992an heta Adara 1993an, bajarê Srebrenîtsayê û gundên derdora wê yên di destê Boşnakan de, bi berdewamî rastî êrîşên leşkerî yên Serban, di nav de êrîşên topan, gulebarana sniperan, û carinan jî bombebaranên ji balafiran, hatin.⁷ Hêzên Serbên Bosnayî rêyên gihîştinê kontrol dikirin û rê li ber alîkariyên mirovî yên navneteweyî yên wekî xwarin û dermanan digirtin, ku ev yek rewşa mirovî li enklavê pir xirab kiribû.⁸ Li gorî şahidiya Şefê Îstixbarata VRS Momir Nikolić li ICTY, hêzên Serbên Bosnayî talîmat wergirtibûn ku jiyanê li Srebrenîtsayê ewqas bêtehemul bikin ku nifûsa sivîl neçar bimîne “bi komî û di zûtirîn dem de ji wir derkeve, fêm bike ku ew nikarin li wir bijîn”.⁷ Ev dorpêç û zexta berdewam, zemîna ji bo trajediya ku dê di Tîrmeha 1995an de biqewime, amade kir.

Beşa 3: Komkujiya Srebrenîtsayê: Bûyer û Pêşveçûn (Tîrmeh 1995)

Ji ber xirabûna bilez a rewşa mirovî li Srebrenîtsayê, ku bi penaberan tijî bûbû û di bin dorpêçeke dijwar de bû, Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî di 16ê Nîsana 1993an de Biryarnameya 819 pejirand û Srebrenîtsa û derdora wê wekî ‘herêma ewle’ ragihand, ku diviyabû ji her êrîşeke çekdarî an kiryareke din a dijminane bêpar bimaya.⁴ Li pey vê biryarnameyê, di 18ê Nîsanê û 8ê Gulanê de lihevkirinên ji bo agirbest û bêçekkirina Srebrenîtsayê hatin îmzekirin.⁸ UNPROFOR (Hêza Parastinê ya Neteweyên Yekbûyî) navendeke fermandariyê ya biçûk li Srebrenîtsayê û navendeke mezin a sereke li Potočarî, kargeheke bataryayan a berê ku nêzîkî pênc kîlometreyan li bakurê bajêr bû, ava kir.⁸ Hêzên UNPROFOR, ku ji bo çavdêriya bêçekkirina bajêr hatibûn wezîfedarkirin, bi çekên sivik bûn û hejmara wan di her demekê de ji 600 kesan zêdetir nebû.⁸ Di Çileya 1995an de, Tabûreke Hollandî (DutchBat) ya bi qasî 370 leşkeran gihîşt herêmê.⁸

Lêbelê, ragihandina “herêma ewle” nekarî pêşî li niyetên hêzên Serbên Bosnayî bigire. Di Adara 1995an de, Radovan Karadžić, serokê Komara Srpska ya xweser îlan kirî û Fermandarê Bilind ê hêzên çekdar, ferman da hêzên Serbên Bosnayî ku “bi operasyonên şer ên plankirî û baş fikirî, rewşeke bêtehemul a bêewlehiyê ya tam, bêyî hêviya jiyan û mayîna zêdetir ji bo niştecihên Srebrenîtsa û Žepayê” biafirînin.¹ Ev ferman, ku wekî Dîrektîf 7 tê zanîn, di Tîrmeha 1995an de veguherî planeke konkret, ku bi operasyona bi navê kod Krivaja 95 dest pê kir û bi kuştina heta 8,000 mêr û xortên Misilmanên Bosnayî û koçberkirina bi zorê ya heta 30,000 jin, zarok û kalûpîrên Misilmanên Bosnayî ji enklavê bi encam bû.¹

Êrîşa dawî ya hêzên Serbên Bosnayî di 6ê Tîrmeha 1995an de dest pê kir, ku ew ji başûr ve pêşve diçûn û malên Boşnakan dişewitandin.¹ Topbaran di 8ê Tîrmehê de li başûrê Srebrenîtsayê dest pê kir.¹³ Di nav kaos û tirsê de, bi hezaran sivîl ji Srebrenîtsayê reviyan navenda DutchBat li Potočarî.¹ Di 9ê Tîrmehê de, 30 leşkerên DutchBat ji aliyê Serbên Bosnayî ve dîl hatin girtin.¹³ Di 10ê Tîrmehê de, Kolonel Karremans, fermandarê DutchBat, du caran daxwaza Piştgiriya Hewayî kir, lê Fermandarê NY General Bertrand Janvier daxwaz red kir an jî paş xist.¹³ Di 11ê Tîrmehê de, tevî ku so_S hatibû dayîn ku 50 balafirên NATOyê dê pozîsyonên Serban bombe bikin, daxwaza piştgiriya hewayî ji ber ku li ser forma şaş hatibû şandin, hat redkirin û balafirên NATOyê yên ku ji saet 6:00ê sibê ve li hewa bûn, ji ber kêmbûna sotemeniyê neçar man vegerin baregeha xwe li Îtalyayê.¹³ Di heman rojê de, General Ratko Mladić ket Srebrenîtsayê û di daxuyaniyekê de ku ji aliyê rojnamevanekî Serb ve li ser fîlmê hatibû tomarkirin, got: “Em vî bajarî didin neteweya Serb… Wext hatiye ku em tola xwe ji Tirkan (Misilmanan) hilînin”.¹ Tenê du balafirên F16 yên Hollandî du bombe avêtin ser pozîsyonên Serbên Bosnayî, lê piştî ku Serban gefa kuştina dîlên Hollandî û bombebarankirina penaberan xwar, êrîşên hewayî yên din hatin rawestandin.¹³

Piştî ketina bajêr, pêvajoyeke sîstematîk a veqetandin û tunekirinê dest pê kir. Di êvara 11ê Tîrmehê de, stûneke ji zêdetirî 10,000-15,000 mêrên Boşnak ji Srebrenîtsayê bi rêya daristanên asê ketin rê da ku xwe bigihînin Tuzlayê, herêma di bin kontrola Misilmanan de ya herî nêzîk.¹ Ji sibeya din dest pê kir, efserên Serbên Bosnayî alavên NY bikar anîn û so_Sên derewîn ên ewlehiyê dan da ku mêran teşwîq bikin ku teslîm bibin; bi hezaran kes teslîm bûn an hatin girtin, û gelek ji wan paşê hatin înfazkirin.¹ Jin, zarok û kalûpîrên ku li Potočarî kom bûbûn (nêzîkî 20,000-25,000 kes) ¹¹, ji mêran hatin veqetandin. Jin, zarok û kalûpîr li otobusên ku hinek ji wan ji Serbistanê hatibûn anîn, hatin siwarkirin û ber bi herêmên di destê Boşnakan de hatin ajotin.¹ Mêr û xortên ji 12 heta 77 salî hatin veqetandin û di 12 û 13ê Tîrmehê de birin cihên cuda yên ragirtinê, bi piranî li Bratunacê, ji bo “pirsînê”.¹

Hinek kuştin di êvara 12ê Tîrmehê de qewimîn, lê koçberkirina komî ya mêrên Boşnak ên ku bi piranî çavên wan girêdayî bûn ber bi cihên înfazê, bi awayekî cidî di êvara 13ê Tîrmehê de dest pê kir.¹ Înfaz bi kêmî heta 16ê Tîrmehê berdewam kirin, ku li cihên cuda yên wekî embar, dibistan, zeviyên çandiniyê û bendavên axê pêk hatin.¹ Zêdeyî 8,000 kur û mêrên Misilmanên Bosnayî birin cihên ragirtinê, hatin îstismarkirin, îşkencekirin û paşê hatin înfazkirin.¹⁴ Laşên wan di gorên komî de hatin veşartin.¹⁰ Lez û sîstematîkbûna van bûyeran, ligel daxuyaniyên fermandarên Serb, delîlên xurt ji bo “niyeta taybet” (dolus specialis) a jenosîdê pêk tîne, ku armanc tunekirina beşekî girîng ê komeke etnîkî an olî ye. Redkirina an derengxistina piştgiriya hewayî ji aliyê fermandarên NY ve di vê pêvajoya bilez de roleke krîtîk lîstiye di hêsankirina ketina bajêr û pêkanîna komkujiyê de.

Tabela 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên Komkujiya Srebrenîtsayê (Tîrmeh 1995)

Dîrok	Bûyera Sereke	Çavkanî
5 Tîrmeh	Topbarana li başûrê Srebrenîtsayê dest pê dike.	13
6 Tîrmeh	Êrîşa hêzên Serbên Bosnayî ji başûr dest pê dike, malên Boşnakan tên şewitandin.	1
8 Tîrmeh	Hêzên Serbên Bosnayî Çavdêrgeha Foxtrot a NY distînin. Leşkerên Dutchbat ên vedikişin ji aliyê Boşnakan ve tên rawestandin. Leşkerekî Hollandî tê kuştin.	13
9 Tîrmeh	Topbarana berdewam, penaber direvin. 30 leşkerên DutchBat dîl tên girtin.	13
10 Tîrmeh	Kolonel Karremans daxwaza Piştgiriya Hewayî dike; General Janvier red dike. Mladić digihîje ser Srebrenîtsayê. Janvier paşê piştgiriya hewayî qebûl dike lê paş dixe.	13
11 Tîrmeh	Daxwaza piştgiriya hewayî ji ber forma şaş tê redkirin. Balafirên NATO vedigerin. Mladić dikeve Srebrenîtsayê, daxuyaniya tolhildanê dide. Tenê 2 bombe tên avêtin.	1
11 Tîrmeh (şev)	Nêzîkî 15,000 mêr ji enklavê direvin ber bi Tuzlayê.	13
12 Tîrmeh	Mladić bi penaberan re diaxive, so_Sên ewlehiyê dide. Veqetandina mêrên 12-77 salî dest pê dike. Jin û zarok dest bi koçberkirinê dikin. Destpêka înfazan.	1
13 Tîrmeh	Mêrên girtî li embaran tên kuştin. Hêzên Serb ên bi unîformayên NY mêran dixapînin. Dutchbat hemû 5,000 penaberan ji baregehê derdixe. Komkujiya sîstematîk dest pê dike.	1
16 Tîrmeh	Rizgarbûyên yekem ên “Stûnê” digihîjin Tuzlayê. Bi hezaran kes di rê de hatine kuştin. Înfaz li Branjevo.	1
21 Tîrmeh	Leşkerên Dutchbat ji Srebrenîtsayê derdikevin. Mladić û Karremans xatir ji hev dixwazin.	13

Ev kronolojî bi awayekî zelal nîşan dide ka bûyer çawa bi lez û bez û bi awayekî sîstematîk qewimîne, û kêmasiyên di bersiva navneteweyî de eşkere dike.

Beşa 4: Qurbanî û Kiryarên Komkujiyê

Komkujiya Srebrenîtsayê bi hejmareke mezin a qurbaniyan û nasnameyeke diyarkirî ya kiryaran tê bibîranîn. Bi giştî tê qebûlkirin ku zêdetirî 8,000 mêr û xortên Boşnak (Misilmanên Bosnayî) di Tîrmeha 1995an de hatine kuştin.¹ Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî ji bo Yûgoslavyaya Berê (ICTY) hejmarê wekî “zêdetirî 8,000” destnîşan dike ¹, û çavkaniyên din hejmarên wekî 8,372 ² an 8,373 ¹⁵ didin. Hikûmeta Komara Srpska di sala 2004an de lêborîn xwest û qebûl kir ku nêzîkî 7,800 kes mirine, her çend ev hejmar ji aliyê hemû çavkaniyan ve nehatiye pejirandin.¹ Ji bilî kuştinan, zêdetirî 20,000-25,000 sivîl, bi piranî jin, zarok û kalûpîr, ji herêmê bi zorê hatin derxistin, ku ev yek wekî paqijkirina etnîkî tê binavkirin.¹ Qurbanî bi taybetî mêr û xortên Boşnak ên di temenê şer de bûn (bi gelemperî di navbera 12-77 salî de), lê di nav wan de kal û pîr û zarokên biçûk jî hebûn ku hatin qetilkirin.¹

Kiryarên sereke yên vê komkujiyê bi awayekî zelal hatine nasîn:

• Artêşa Komara Srpska (VRS): Hêza leşkerî ya sereke bû ku berpirsiyarê plankirin û pêkanîna komkujiyê bû.¹ Operasyona bi navê kod Krivaja 95 ji aliyê VRS ve hate birêvebirin.¹
• Yekîneyên Paramîlîter: Yekîneyeke polîs a taybet a ji Wezareta Karên Hundir a Serbistanê, bi navê “Akrepler” (Dûpişk), di vîdeoyekê de hate tomarkirin ku beşdarî înfazkirina şeş Boşnakên ji Srebrenîtsayê dibe.¹ Ev yek delîlek e li ser tevlêbûna yekîneyên ji derveyî Bosnayê.
• Fermandarên Sereke:

• Radovan Karadžić: Wekî Serokê Komara Srpska ya xweser îlan kirî û Fermandarê Giştî yê Hêzên Çekdar ên Serbên Bosnayî, Karadžić roleke navendî di biryardayînê de lîst.¹ Wî di Adara 1995an de fermana stratejîk a “afirandina rewşeke bêtehemul a bêewlehiyê ya tam, bêyî hêviya jiyan û mayîna zêdetir ji bo niştecihên Srebrenîtsayê” da.¹ Karadžić ji aliyê ICTY ve ji ber jenosîd, tawanên şer û tawanên li dijî mirovahiyê sûcdar hat dîtin û cezayê heta hetayê lê hat birîn.²
• Ratko Mladić: Wekî Fermandarê Artêşa Komara Srpska, Mladić rasterast operasyonên leşkerî yên li Srebrenîtsayê birêve bir.¹ Ew bi xwe di 11ê Tîrmehê de ket Srebrenîtsayê û daxuyaniyên tolhildanê û diyariya bajêr ji “neteweya Serb” re da.¹ Mladić ji aliyê ICTY ve ji ber jenosîd, tawanên li dijî mirovahiyê û binpêkirinên qanûn û adetên şer sûcdar hat dîtin û cezayê heta hetayê lê hat birîn, ku ev biryar di temyîzê de jî hat piştrastkirin.²
• Radislav Krstić: Fermandarê Korpusa Drina ya VRS bû, ku berpirsiyarê herêma Srebrenîtsayê bû. Krstić di sala 2001ê de ji aliyê ICTY ve ji ber alîkarî û hevkariya jenosîd û kuştinê sûcdar hat dîtin.¹ Cezayê wî yê destpêkê 46 sal bû, ku paşê di temyîzê de bû 35 sal.¹ Doza Krstić girîng bû ji ber ku yekem car bû ku ICTY kesek ji ber jenosîda Srebrenîtsayê mehkûm dikir.
• Kesên din ên Tevlîbûyî: Li gorî raporeke fermî ya hikûmeta Serbên Bosnayî ya sala 2005an, hatibû ragihandin ku 19,473 Serbên Bosnayî bi awayekî beşdarî kuştinan bûne, û bi sedan ji wan hîn jî di postên fermî yên hikûmetê de bûn.¹ Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî ji bo Yûgoslavyaya Berê zêdetirî 20 kesan ji ber tevlêbûna wan di tawanên Srebrenîtsayê de tawanbar kir.¹ Di nav efserên payebilind ên VRS de ku ji ber jenosîdê hatin mehkûmkirin, Vujadin Popović (Şefê Ewlekariyê yê Korpusa Drina ya VRS) û Ljubiša Beara (Şefê Ewlekariyê yê Serfermandariya Giştî ya VRS) jî hebûn.⁸

Hedefgirtina sîstematîk a mêr û xortan ne tenê ji bo tunekirina hêza leşkerî ya potansiyel bû. Wekî ku di biryara doza Krstić de ji aliyê ICTY ve hat destnîşankirin, kuştina mêrên Misilmanên Bosnayî yên Srebrenîtsayê, ku wekî beşek girîng ê koma Misilmanên Bosnayî hatin dîtin, armanc dikir ku bandorek wêranker li ser tevahiya komê bike.² Hilbijartina mêr û xortan wekî hedefa sereke ya tunekirinê, stratejiyek bû ji bo ku pêşeroja demografîk, civakî û çandî ya civaka Boşnak li wê herêmê were têkbirin. Ev yek bi armanca “paqijkirina etnîkî” û avakirina herêmeke etnîkî ya homojen a Serb re hevgirtî bû, û di çarçoveya pênaseya jenosîdê de wekî “tunekirina beşekî” ji komekê tê nirxandin.

Beşa 5: Rola Civaka Navneteweyî û Kêmasiyên Neteweyên Yekbûyî

Ragihandina Srebrenîtsayê wekî “herêma ewle” ya Neteweyên Yekbûyî di Nîsana 1993an de ⁴, mixabin nekarî pêşî li komkujiya Tîrmeha 1995an bigire. Ev yek têkçûneke mezin ji bo NY û civaka navneteweyî temsîl dike. Hêzên UNPROFOR, bi taybetî Tabûra Hollandî (Dutchbat) ku ji parastina enklavê berpirsiyar bû, bi hejmareke kêm (nêzîkî 370-600 leşker) û bi çekên sivik hatibûn bicihkirin.⁸ Ev kapasîteya kêm li hember hêzeke êrîşkar a wekî Artêşa Komara Srpska (VRS) bi tu awayî têrê nedikir.

Di dema êrîşa hêzên Serbên Bosnayî de, ku di 6ê Tîrmehê de dest pê kir, zincîreyek ji têkçûnên operasyonel û biryarên şaş ji aliyê NY ve hatin dîtin. Daxwazên dubare yên fermandarê Dutchbat, Kolonel Thom Karremans, ji bo piştgiriya hewayî ya NATOyê ji bo rawestandina pêşveçûna Serban, an ji aliyê fermandarên payebilind ên NY yên wekî General Bernard Janvier ve hatin redkirin, an jî ewqas dereng hatin pejirandin ku êdî bêkêr bûn.⁹ Mînakek balkêş ew e ku di 11ê Tîrmehê de, roja ketina Srebrenîtsayê, daxwaza piştgiriya hewayî ji ber ku li ser “forma şaş” hatibû dagirtin, hat redkirin û balafirên NATOyê yên ku bi saetan li hewa mabûn, ji ber kêmbûna sotemeniyê neçar man vegerin.¹³ Ev yek nîşan dide ku burokrasiya NY û nebûna koordînasyoneke bibandor di rewşeke krîtîk de encamên çawa dikarin hebin.

Hêzên Dutchbat nekarîn pêşî li ketina hêzên Mladić bigirin û di dawiyê de neçar man ku ji baregeha xwe ya li Potočarî vekişin, û bi hezaran penaberên Boşnak ên ku li wir sitar girtibûn, di bin rehma hêzên Serb de hiştin.¹ Bi awayekî trajîk, Dutchbat tewra pênc penaberên Boşnak ji navenda xwe derxistin tevî ku dizanibûn ku mêr li derve tên kuştin.¹¹ Raporên Human Rights Watch (HRW) rexneyên tund li “biryarên tırsekanî” yên fermandarên meydanî yên UNPROFOR beriya ketina Srebrenîtsayê girtin û îdia kirin ku delîlên binpêkirinên mezin ên mafên mirovan piştî ketina “herêma ewle” hatine tepeserkirin û tunekirin.⁶ Wezareta Parastinê ya Hollandayê jî ji ber “windakirina” lîsteyeke girîng a mêr û xortên Boşnak ên winda û tunekirina vîdeoyeke ku leşkerên Serbên Bosnayî di dema ku leşkerên NY yên Hollandî temaşe dikirin, înfazên derveyî dadgehê dikirin, hate rexnekirin.²² Wekî encamek siyasî, hikûmeta Hollandayê di sala 2002an de ji ber nekarîna pêşîlêgirtina komkujiyê îstifa kir ¹¹, û dadgeheke Hollandî paşê dewleta Hollandayê ji mirina zêdetirî 300 mêr û xortên Boşnak berpirsiyar dît.¹

Rapora Sekreterê Giştî yê NY Kofi Annan a bi hejmara A/54/549, ku di Mijdara 1999an de hate pêşkêşkirin, bi awayekî fermî têkçûnên NY û civaka navneteweyî di pêşîlêgirtina komkujiyê de nirxand.²³ Raporê qebûl kir ku NY berpirsiyar e ji ber ku nekarî mirovên ku li Srebrenîtsayê li stargeh û alîkariyê digeriyan biparêze, û xeletiyên ku ji aliyê rêxistinê û civaka navneteweyî ya berfirehtir ve hatine kirin destnîşan kir.²⁴ Yek ji dersên sereke yên raporê ew bû ku diviyabû Encûmena Ewlekariyê “çalakiya biryardartir û bi hêztir” bipejiranda da ku pêşî li “hovîtiya ku diqewimî” bigire û ku “herêmên ewle” divê çu carî neyên damezrandin heke vîn û navgînên parastina wan tune bin.²³ Raporê herwiha bal kişand ser “çandeke sûcdarkirinê” û kêmasiyên di fermandarî û kontrolê de di nav UNPROFOR de.

Helwesta giştî ya civaka navneteweyî li hember şerê Bosnayê bi gelemperî pasîf bû. NY, Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û Rûsya, bi giştî xwezaya êrîşkar a pevçûnê kêm kirin û Serb, Boşnak û Xirwatan wekî “aliyên şerker ên wekhev” dîtin, li şûna ku tawanên hovane yên ku bi taybetî li dijî Boşnakan dihatin kirin, bi awayekî xurt şermezar bikin û tedbîrên bibandor bigirin.²⁶ Baldariya sereke ya bersiva navneteweyî li ser peydakirina alîkariya mirovî bû, ku ji aliyê Komîseriya Bilind a Penaberan a NY ve dihat birêvebirin, ne ku li hember hovîtiyan rawestin an jî destwerdaneke leşkerî ya bibandor bikin.²⁶ Têkçûna li Srebrenîtsayê ne tenê têkçûneke leşkerî an operasyonel bû; ew encama kêmasiyên kûr ên binesazî, siyasî û îradeyî di nav pergala NY û civaka navneteweyî de bû. Fikrê “herêma ewle”, bêyî piştgirî û mekanîzmayên pêwîst ên parastinê, di rastiyê de bû xefikek ji bo sivîlên ku li parastinê digeriyan. Ev rewş baweriya bi mekanîzmayên parastinê yên navneteweyî bi awayekî kûr zirar dît û nîşan da ku çawa biryarên siyasî yên di asta bilind de û kêmasiya vîna siyasî ji bo destwerdaneke bibandor dikarin encamên trajîk hebin. Srebrenîtsa bû yek ji wan bûyerên ku paşê hişt ku nîqaşên li ser “Berpirsiyariya Parastinê” (Responsibility to Protect – R2P) bi awayekî cidîtir bên kirin.

Beşa 6: Pênaseya Yasayî ya Jenosîdê û Darizandinên Navneteweyî

Piştî Komkujiya Srebrenîtsayê, hewldanên ji bo edaletê û naskirina yasayî ya tawanên ku hatine kirin, di asta navneteweyî de dest pê kirin. Du saziyên sereke di vî warî de roleke krîtîk lîstin: Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî ji bo Yûgoslavyaya Berê (ICTY) û Dadgeha Navneteweyî ya Edaletê (ICJ).

Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî ji bo Yûgoslavyaya Berê (ICTY), ku di sala 1993an de ji aliyê Encûmena Ewlekariyê ya NY ve hatibû damezrandin, di sala 2001ê de di doza Dozger dijî Radislav Krstić de bi awayekî fermî biryar da ku komkujiya Srebrenîtsayê ya sala 1995an jenosîd bû.² Ev yekem car bû ku ICTY tawanekî li Yûgoslavyaya berê wekî jenosîd nas dikir. Di biryara yekdengî ya Daîreya Temyîzê ya ICTY de di vê dozê de, ku di Nîsana 2004an de hat dayîn, Serokê Dadgehê Theodor Meron got: “Bi hewldana tunekirina beşek ji Misilmanên Bosnayî, hêzên Serbên Bosnayî jenosîd kirin. Wan çil hezar Misilmanên Bosnayî yên ku li Srebrenîtsayê dijiyan, komeke ku sembola Misilmanên Bosnayî bi giştî bû, kirin hedefa tunekirinê. Wan hemû girtiyên mêr ên Misilman, leşker û sivîl, kal û ciwan, ji tiştên wan ên şexsî û nasnameyên wan bêpar kirin, û bi qestî û bi awayekî metodîkî ew tenê li ser bingeha nasnameya wan kuştin”.² Dadgehê destnîşan kir ku armanca tunekirina mêrên Misilmanên Bosnayî yên Srebrenîtsayê, ku beşek girîng ê komê pêk dianîn, dê bandorek wêranker li ser şiyana mayîna tevahiya komê li wê herêmê bikira.³

Dadgeha Navneteweyî ya Edaletê (ICJ), ku li ser nakokiyên di navbera dewletan de biryarê dide, di Sibata 2007an de di doza Bosna û Herzegovîna dijî Serbistan û Montenegroyê de biryar da ku kiryarên ku li Srebrenîtsayê hatine kirin jenosîd in, û bi vî awayî dîtina ICTY piştrast kir.² ICJ destnîşan kir ku kiryarên ku li Srebrenîtsayê di bin xalên II (a) (“kuştina endamên komê”) û (b) (“gehandina zirareke giran a fizîkî an derûnî ji endamên komê re”) yên Peymana Jenosîdê de cih digirin, bi niyeta taybet a tunekirina beşekî ji koma Misilmanên Bosna û Herzegovînayê hatine kirin.²⁷ Lêbelê, ICJ dît ku Serbistan rasterast ji jenosîda Srebrenîtsayê berpirsiyar nîne, ne jî hevkarê wê bûye. Tevî vê yekê, dadgehê biryar da ku Serbistanê bi ne pêkanîna erka xwe ya pêşîlêgirtina jenosîdê (li gorî Peymana Jenosîdê) û bi hevkarînekirina tam bi ICTY re di cezakirina sûcdaran de (bi taybetî ne radestkirina Ratko Mladić ji bo darizandinê), Peymana Jenosîdê binpê kiriye.²⁷ Ev cudahiya di navbera biryarên ICTY û ICJ de kompleksîteya hiqûqa navneteweyî û zehmetiyên îsbatkirina rasterast a berpirsiyariya dewletê di jenosîdê de radixe ber çavan. Tevî ku Serbistan rasterast ji jenosîdê berpirsiyar nehat dîtin, biryara ICJ ya ku wê ji ber têkçûna di pêşîlêgirtinê de berpirsiyar dibîne, prensîbeke girîng a “erkê pêşîlêgirtinê” di hiqûqa navneteweyî de xurt dike. Ev tê wê wateyê ku dewlet ne tenê divê jenosîdê nekin, lê divê bi awayekî aktîf hewl bidin pêşî lê bigirin.

Di encama xebatên ICTY û paşê Mekanîzmaya Bermayî ya Navneteweyî ji bo Dadgehên Cezayê (IRMCT) de, gelek kesên payebilind ên siyasî û leşkerî yên Serbên Bosnayî ji ber rola wan di Komkujiya Srebrenîtsayê de hatin darizandin û mehkûmkirin:

Tabela 2: Kesên Sereke yên ji aliyê ICTY/IRMCT ve ji ber Komkujiya Srebrenîtsayê hatine darizandin û cezayên wan

Navê Kesê	Pile/Rola Wî	Tawanên Sereke yên Têkildarî Srebrenîtsayê	Biryara Dadgehê	Cezayê Hatî Birîn	Çavkanî
Radovan Karadžić	Serokê Komara Srpska, Fermandarê Bilind ê Hêzên Çekdar ên Serbên Bosnayî	Jenosîd, Tawanên li dijî Mirovahiyê, Tawanên Şer	Sûcdar	Heta Hetayê (ömür boyu)	2
Ratko Mladić	Fermandarê Artêşa Komara Srpska (VRS)	Jenosîd, Tawanên li dijî Mirovahiyê, Binpêkirinên Qanûn û Adetên Şer	Sûcdar	Heta Hetayê (ömür boyu)	2
Radislav Krstić	Fermandarê Korpusa Drina ya VRS	Alîkarî û Hevkariya Jenosîdê, Kuştin	Sûcdar	35 Sal	1
Vujadin Popović	Şefê Ewlekariyê yê Korpusa Drina ya VRS	Jenosîd, Tunekirin, Kuştin, Zordarî	Sûcdar	Heta Hetayê (ömür boyu)	8
Ljubiša Beara	Şefê Ewlekariyê yê Serfermandariya Giştî ya VRS	Jenosîd, Tunekirin, Kuştin, Zordarî	Sûcdar	Heta Hetayê (ömür boyu)	8
Momir Nikolić	Efserê Îstixbaratê yê Serbên Bosnayî	Tawanên li dijî Mirovahiyê	Sûcdar (îtiraf)	20 Sal	1

Zêdetirî 20 kes ji aliyê ICTY ve ji ber tevlêbûna wan di tawanên Srebrenîtsayê de hatin tawanbarkirin.¹ Van darizandinan ne tenê ji bo qurbaniyan û malbatên wan edalet anîn, lê di heman demê de bingeheke girîng a dîrokî û yasayî ji bo têgihiştina Komkujiya Srebrenîtsayê ava kirin û peyameke xurt li dijî bêcezahiştinê dan. Ev rewş nîşan dide ku edaleta navneteweyî dikare di astên cuda de tevbigere; dema ku darizandina dewletan ji bo jenosîdê dibe ku zehmettir be, darizandina kesên ku rasterast tawan kirine an jî fermana wan dane, gengaztir e.

Beşa 7: Delîlên Forensîk û Rola Komîsyona Navneteweyî ya ji bo Kesên Windabûyî (ICMP)

Piştî Komkujiya Srebrenîtsayê, yek ji karên herî dijwar û girîng vedîtina qurbaniyan û nasnamekirina wan bû. Hêzên Serbên Bosnayî hewl dabûn ku şopa tawanên xwe bi awayekî sîstematîk veşêrin. Ji Tebaxa 1995an heta Mijdara 1995an, operasyoneke berfireh ji bo derxistina laşan ji gorên komî yên seretayî û veguhestina wan bo gorên duyemîn û sêyemîn ên veşartîtir hate meşandin.¹⁶ Ev operasyonên veşartinê, ku bi bikaranîna makîneyên giran ên wekî kepçe û ekskavatoran hatin kirin, bû sedema perçekirin û tevlihevkirina laşan, ku nasnamekirina wan pir zehmet kir.²⁹ Di hin rewşan de, perçeyên laşê yek kesî li sê-çar gorên komî yên cuda, ku bi dehên kîlometreyan ji hev dûr bûn, hatin dîtin.³² Ev hewldana organîzekirî ya ji bo veşartina delîlan, bi xwe re delîlek xurt bû li ser plansazî û niyeta veşartina tawanekî mezin û berfireh.

Di vê pêvajoya dijwar de, Komîsyona Navneteweyî ya ji bo Kesên Windabûyî (ICMP), ku di sala 1996an de hate damezrandin, roleke sereke û pêşeng di nasnamekirina qurbaniyên Srebrenîtsayê de lîst. ICMP bi bikaranîna teknîkên pêşketî yên analîza DNAyê, şoreşek di warê lêkolînên forensîk ên li ser tawanên komî de çêkir.³⁰ Sîstema nasnamekirinê ya bi rêberiya DNAyê ya ICMP, ku laboratuwara wê ya DNAyê di sala 2001ê de dest bi kar kir, yekem car bû ku rêbazên zanistî yên nasnamekirinê bi awayekî ewqas berfireh ji bo rewşeke mezin a kesên winda hatin bikaranîn.³²

Heya Hezîrana 2023an, ICMP 7,745 raporên kesên winda ji Srebrenîtsayê û derdora wê wergirtibûn. Xizmên van kesan 22,337 nimûneyên referansê yên biyolojîk (bi piranî xwîn) ji bo ceribandina DNAyê dabûn. Bi berhevkirina profîlên DNAyê yên endamên malbatê yên sax bi profîlên DNAyê yên ku ji bermahiyên mirovan ên ji gorên veşartî hatine derxistin, ICMP karîbû 6,981 qurbaniyan nas bike. Bi giştî, bi rêbazên DNA û ne-DNA (wekî delîlên antropolojîk û tiştên şexsî), 7,017 qurbanî hatibûn nas kirin.³² ICMP texmîn dike ku hejmara kesên ku di encama ketina Srebrenîtsayê de hatine kuştin hinekî zêdetirî 8,000 e.³² Ev hejmar bi texmînên giştî yên ku ji aliyê ICTY û çavkaniyên din ve hatine dayîn re li hev dike. Lêkolînên li ser 95 gorên belavbûyî û zêdetirî 349 cihên ser erdê hatine kirin.³³

Delîlên DNAyê yên ku ji aliyê ICMP ve hatin berhevkirin û analîzkirin, ne tenê ji bo nasnamekirina qurbaniyan û agahdarkirina malbatên wan girîng bûn, lê di heman demê de di pêvajoyên dadgehê de jî roleke krîtîk lîstin. Van delîlan li Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî ji bo Yûgoslavyaya Berê (ICTY) li Den Haagê û di dadgehên tawanên şer de li Bosna û Herzegovînayê hatin pêşkêşkirin.³¹ Giraniya delîlên DNAyê bû faktoreke krîtîk ku Komara Srpska neçar kir ku ne tenê qebûl bike ku jenosîd qewimiye, lê herwiha ku hêzên wan di van kuştinan de cih girtine.³¹ Hebûna girêk û çavpêçan li ser laşên di gorên komî de, ligel hewldana sîstematîk a veşartina laşan, wekî delîlên xurt ên xwezaya organîzekirî ya komkujiyan û statuya ne-şervan a qurbaniyan hatine dîtin, ku ev yek argumanên înkarê yên ku îdia dikirin qurbanî leşker bûn û di şer de hatine kuştin, pûç dike.²⁹

Xebata ICMPyê ne tenê ji bo Srebrenîtsayê, lê ji bo tevahiya Bosna û Herzegovînayê girîng bû. Bi alîkariya ICMP û bikaranîna pêşeng a DNAyê, rayedarên li Bosna û Herzegovînayê karîn ji %75ê 30,000 kesên ku di dema pevçûnên salên 1990î de winda bûbûn, nas bikin. Ev rêje li tu welatekî din ê piştî pevçûnê nehatiye bidestxistin.³² Tevî vê serkeftinê, hîn jî nêzîkî 7,500 kes winda ne, di nav de nêzîkî 1,000 kes ji Komkujiya Srebrenîtsayê.³² Pirsgirêka sereke ya îro kêmbûna agahiyan li ser cihên gorên veşartî yên muhtemel e, ji ber ku piştî sê dehsalan ji pevçûnê, hejmara şahidên ku dikarin agahiyên têkildar bidin kêm bûye.³² Bikaranîna sîstematîk a DNAyê ji aliyê ICMP ve ne tenê ji bo nasnamekirina qurbaniyan û rizgarkirina malbatan ji nezelaliyê girîng bû, lê di heman demê de standardeke nû di lêpirsînên tawanên komî de danî û roleke bingehîn di pêvajoya edaletê û têkoşîna li dijî bêcezahiştinê de lîst. Ev yek nîşan dide ku çawa zanist dikare di xizmeta mirovahiyê û hiqûqê de be, û li hember hewldanên înkarê yên ku hejmaran kêm dikirin an jî nasnameya qurbaniyan diguherandin, bersiveke xurt û zanistî pêk tîne.

Beşa 8: Înkara Jenosîdê, Revîzyonîzm û Têkoşîna li Dijî Wê

Înkara jenosîda Srebrenîtsayê fenomeneke berfireh û berdewam e, ku ji aliyê hin derdorên siyasî, akademîk û medyayî ve, bi taybetî li Komara Srpska (RS) ya Bosna û Herzegovînayê û li Serbistanê, tê pêşxistin. Ev înkar ne tenê redkirina rastiyên dîrokî ye, lê di heman demê de hewldaneke ji bo ji nû ve nivîsandina dîrokê û rewakirina tawanên ku hatine kirin. Rapora Înkara Jenosîdê ya Srebrenîtsayê ya sala 2022an, ku ji aliyê Navenda Bîranînê ya Srebrenîtsa-Potočarî ve hatiye amadekirin, formên sereke yên înkarê wiha destnîşan dike:

1. Nîqaşkirina hejmar û nasnameya qurbaniyan: Kêmkirina hejmara qurbaniyan û îdiakirina ku ew leşker bûn û di şer de hatine kuştin, ne ku sivîlên înfazkirî.
2. Teoriyên komploya navneteweyî û pirsiyarkirina pêbaweriya dadgehan: Îdiakirina ku dadgehên navneteweyî (ICTY, ICJ) alîgir in û biryarên wan siyasî ne.
3. Serfirazî û revîzyonîzma dîrokî ya neteweperest: Pesindana tawanbarên şer wekî lehengên neteweyî û pîrozkirina komkujiyê wekî “serkeftineke leşkerî” an “rizgarî”.³⁴

Ev formên înkarê bi îdiayên eşkere ku jenosîd qet neqewimiye, bi çêkirina “dîrokên alternatîf” û teoriyên komployê yên ku rastiyên ji aliyê dadgehan ve hatine îsbatkirin berovajî dikin, û bi hewldanên ji bo bêdengkirin an astengkirina nîqaşên li ser bingeha rastiyan têne xurt kirin.³⁴

Gelek siyasetmedarên payebilind ên Serbên Bosnayî û Serbistanê, bi taybetî Milorad Dodik (endamê serokatiya BiH û serokê berê yê RS), bi berdewamî û bi eşkereyî înkar dikin ku li Srebrenîtsayê jenosîd qewimiye. Dodik gelek caran jenosîdê wekî “efsaneyeke çêkirî” û “xapandina herî mezin a sedsala 20an” bi nav kiriye.³⁵ Hikûmeta Komara Srpska di bin serokatiya wî de hewl daye ku raporên fermî yên ku jenosîdê qebûl dikin (wek rapora Komîsyona Srebrenîtsayê ya sala 2004an) revîze bike an betal bike.²⁹ Mînakek berbiçav “Rapora li ser Doza Srebrenîtsayê” ye ku di sala 2002an de ji aliyê Buroya Hikûmeta Komara Srpska ji bo Têkiliyên bi ICTY re hatibû amadekirin. Ev rapor, ku ji aliyê Darko Trifunović ve hatibû nivîsandin, înkar kir ku li Srebrenîtsayê komkujî çêbûye, îdia kir ku tenê nêzîkî 2,000 leşkerên Boşnak di şer de mirine, û Komîteya Navneteweyî ya Xaça Sor (ICRC) bi “çêkirina” dîtinên xwe yên li ser kuştinan tawanbar kir.²⁹ Ev rapor ji aliyê civaka navneteweyî û Boşnakan ve bi tundî hate şermezarkirin û di dawiyê de ji aliyê hikûmeta Komara Srpska ve hate redkirin.³⁷ Lêbelê, di sala 2018an de, Meclîsa Gel a Komara Srpska rapora 2004an red kir û biryar da ku komîsyoneke nû ji bo revîzekirina wê ava bike, ku ev yek ji aliyê civaka navneteweyî ve wekî hewldaneke din a înkarê hate şermezarkirin.²⁹

Înkara jenosîdê ne tenê di daxuyaniyên siyasî de, lê di qada giştî de jî bi awayên cuda xwe nîşan dide. Grafîtî, pankart û peyamên ku tawanbarên şer ên mehkûmkirî (wek Ratko Mladić) wekî leheng pîroz dikin û jenosîdê înkar dikin, li gelek bajarên Komara Srpska û Serbistanê tên dîtin.³⁴ Navên hin kolan û saziyên giştî bi navên kesên ku di tawanên şer de rol lîstine, hatine guhertin. Ev yek beşek ji hewldana ji bo normalîzekirin û rewakirina narratîfa înkarê ye.

Li hember van hewldanên înkarê, têkoşîneke berfireh ji bo parastina rastiyê û bîranîna qurbaniyan tê meşandin. Biryarên dadgehên navneteweyî (ICTY û ICJ) yên ku bûyerên Srebrenîtsayê wekî jenosîd nas dikin, bingeheke yasayî ya xurt li dijî înkarê ava kirine.² Delîlên forensîk, bi taybetî yên ku ji aliyê ICMP ve bi rêya analîzên DNAyê hatine berhevkirin, îdiayên înkarê yên derbarê hejmar û nasnameya qurbaniyan pûç kirine.³¹ Di Tîrmeha 2021ê de, Nûnerê Bilind ê wê demê yê ji bo Bosna û Herzegovînayê, Valentin Inzko, guhertinên di Qanûna Cezayê ya BiH de ferz kirin ku înkara jenosîdê, tawanên li dijî mirovahiyê û tawanên şer ên ku ji aliyê dadgehên navneteweyî û navxweyî ve hatine îsbatkirin, û herwiha pesindana tawanbarên şer ên mehkûmkirî, krîmînalîze dike.³⁵ Ev pêngav, ku wekî “Qanûna Inzko” tê zanîn, rastî bertekên tund ji aliyê Milorad Dodik û siyasetmedarên din ên Serbên Bosnayî hat, ku wan boykotkirina saziyên dewletê yên BiH ragihand.³⁵

Navenda Bîranînê ya Srebrenîtsa-Potočarî bi weşandina raporan (wek Rapora Înkara Jenosîdê ya Srebrenîtsayê), berhevkirina delîlan, tomarkirina şahidiyan, û birêvebirina xebatên perwerdehiyê, roleke navendî di têkoşîna li dijî înkarê û parastina bîranîna qurbaniyan de dilîze.³⁴ Herwiha, rêxistinên civaka sivîl û aktîvîstên mafên mirovan li Bosna û Herzegovînayê û li seranserê cîhanê di eşkerekirina înkarê û parastina rastiyê de xebatên girîng dikin.

Înkara domdar a jenosîda Srebrenîtsayê ji aliyê rayedarên payebilind ve avhewayekê diafirîne ku tê de tawanbar wekî leheng tên dîtin û qurbanî ji nû ve tên mexdûrkirin. Ev yek rê li ber lihevkirineke rastîn û avakirina baweriyê di navbera komên etnîkî de digire û dibe astengiyeke mezin li pêşiya pêşerojeke aştiyane ji bo Bosna û Herzegovînayê. Stratejiyên înkarê yên ku li vir têne bikaranîn (kêmkirina hejmara qurbaniyan, sûcdarkirina qurbaniyan, teoriyên komployê) ne tenê taybetmendiya Srebrenîtsayê ne, lê di gelek rewşên din ên jenosîdê de jî têne dîtin. Ev yek nîşan dide ku înkar bi gelemperî wekî qonaxa dawî ya pêvajoya jenosîdê tê hesibandin, ku armanc jê temamkirina tunekirina koma hedef bi rêya tunekirina bîranîna wê ye.³⁸ Ji ber vê yekê, têkoşîna li dijî înkarê ne tenê ji bo Srebrenîtsayê, lê ji bo pêşîgirtina li jenosîdên paşerojê û misogerkirina edaletê bi giştî xwedî girîngiyeke bingehîn e.

Beşa 9: Bîranîn, Bibîrxistin û Bandorên Demdirêj

Bîranîn û bibîrxistina Komkujiya Srebrenîtsayê ji bo qurbaniyan, kesên rizgarbûyî, û civaka Bosnayê bi giştî xwedî girîngiyeke mezin e. Ew ne tenê rêzgirtinek e ji bo kesên ku jiyana xwe ji dest dane, lê di heman demê de hewldanek e ji bo parastina rastiyê li hember înkarê û derxistina dersan ji bo pêşerojê.

Navenda Bîranînê ya Srebrenîtsa-Potočarî, ku di sala 2003an de bi fermî hate vekirin, cihê sereke yê bîranînê ye.³⁹ Ev navend li cihê kargeha bataryayan a berê ye ku di Tîrmeha 1995an de wekî baregeha DutchBat û cihê komkirina bi hezaran penaberên Boşnak hatibû bikaranîn.¹¹ Li vê navendê goristaneke mezin heye ku tê de bermahiyên bi hezaran qurbaniyên ku hatine nas kirin, hatine veşartin.¹⁵ Her sal di 11ê Tîrmehê de, salvegera komkujiyê, merasîmeke bîranînê ya mezin li Potočarî tê lidarxistin û cenazeyên qurbaniyên ku nû hatine nas kirin, tên veşartin.³¹ Navenda Bîranînê herwiha pêşangeh, arşîv û pirtûkxaneyekê dihewîne û di warê lêkolîn, perwerdehî û tomarkirina şahidiyan de xebatan dike.³⁴

Di asta navneteweyî de jî hewldanên ji bo bîranîna Srebrenîtsayê hene. Di sala 2009an de, Parlamena Ewropayê biryarnameyek pejirand û bang kir ku 11ê Tîrmehê li seranserê Yekîtiya Ewropayê wekî roja bîranîna jenosîda Srebrenîtsayê were naskirin.⁴² Di Gulana 2024an de, Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî biryarnameyek pejirand ku 11ê Tîrmehê wekî “Roja Navneteweyî ya Bîranîn û Bibîrxistina Jenosîda 1995an a li Srebrenîtsayê” destnîşan kir. Di biryarnameyê de herwiha her cure înkara jenosîda Srebrenîtsayê wekî bûyereke dîrokî û kiryarên ku pesnê kesên ji ber tawanên şer, tawanên li dijî mirovahiyê û jenosîdê ji aliyê dadgehên navneteweyî ve hatine mehkûmkirin didin, hatin şermezarkirin.¹² Sekreterê Giştî yê NY hate xwestin ku bernameyeke ragihandinê ya bi navê “Jenosîda Srebrenîtsayê û Neteweyên Yekbûyî” damezrîne.⁴⁵ Rêxistinên wekî “Remembering Srebrenica” li Keyaniya Yekbûyî jî bi rêya bernameyên perwerdehiyê û çalakiyên bîranînê dixebitin ji bo bilindkirina hişmendiyê li ser jenosîdê.⁴⁴

Komkujiya Srebrenîtsayê bandorên psîkolojîk ên kûr û demdirêj li ser kesên rizgarbûyî, malbatên qurbaniyan, û civaka Bosnayê bi giştî hiştiye. Lêkolînên li ser kesên rizgarbûyî, bi taybetî ciwanan, nîşan didin ku ew rastî hejmareke mezin a ezmûnên trawmatîk hatine û nîşaneyên giran ên Nexweşiya Stresa Piştî Trawmayê (PTSD) û depresyonê nîşan didin.⁴⁷ Di lêkolîneke ku li ser ciwanên Srebrenîtsayê hatiye kirin de, hat dîtin ku ew bi awayekî berbiçav zêdetir ezmûnên trawmatîk jiyane û nîşaneyên PTSD yên wekî nerehetiya giran dema bibîranîna bûyerên trawmatîk, hewldana ji bo ne surprîzbûna ji xetereyan, û zehmetiyên di xewê de, bi awayekî berbiçav zêdetir nîşan dane.⁴⁷ Her çend di asta giştî ya depresyonê de cûdahiyeke mezin di navbera koma Srebrenîtsayê û komeke kontrolê de nehatibe dîtin, lê kêm-motivasyona demdirêj a jiyanê û kêmbûna baweriya bi pêşerojê di nav ciwanên Srebrenîtsayê de hat dîtin.⁴⁷ Trawmaya ku hatiye jiyîn dikare bandorên navbera nifşan jî hebe, ku zarokên kesên rizgarbûyî jî dikarin nîşaneyên stresa psîkolojîk nîşan bidin.⁴⁸

Jenosîd birînên hestyarî yên kûr li ser kesên rizgarbûyî, malbatên qurbaniyan, û civaka Bosna û Herzegovînayê bi giştî hiştiye, û astengiyên mayînde li pêşiya lihevkirinê di navbera komên etnîkî yên cuda yên welêt de afirandiye.¹² Înkara berdewam a jenosîdê û pesindana tawanbarên şer ji aliyê hin siyasetmedar û derdoran ve, vê pêvajoya lihevkirinê hê dijwartir dike.¹² Nebûna vîzyoneke hevpar a paşerojê û perçebûna siyasî ya li ser xetên etnîkî, ku bi Peymana Daytonê ya 1995an hatibû çêkirin, hîn jî bandora xwe li ser civaka Bosnayê dike.¹⁰ Bîranîn û bibîrxistina Srebrenîtsayê, ligel têkoşîna li dijî înkarê û hewldanên ji bo edalet û lihevkirinê, ji bo avakirina pêşerojeke baştir ji bo Bosna û Herzegovînayê û pêşîgirtina li dubarebûna hovîtiyên bi vî rengî, pir girîng e.

Beşa 10: Encama Giştî

Komkujiya Srebrenîtsayê ya Tîrmeha 1995an, ku tê de zêdetirî 8,000 mêr û xortên Boşnak ji aliyê hêzên Serbên Bosnayî ve hatin qetilkirin û bi deh hezaran sivîl hatin koçberkirin, yek ji rûpelên herî tarî yên dîroka Ewropayê ya piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn e.¹ Wekî ku di vê gotara akademîk de bi berfirehî hate vekolîn, ev bûyer ne tenê encama rasterast a Şerê Bosnayê bû, lê di heman demê de lûtkeya siyaseta paqijkirina etnîkî û îdeolojiya neteweperest a tundrew bû ku bi hilweşîna Yûgoslavyayê re derketibû holê.⁴

Dadgehên navneteweyî, bi taybetî ICTY û ICJ, bi awayekî bêguman piştrast kirin ku tawanên ku li Srebrenîtsayê hatine kirin, pênaseya jenosîdê pêk tînin.² Van biryaran ne tenê ji bo naskirina êşa qurbaniyan û cezakirina hin ji kiryarên sereke (wek Karadžić û Mladić) girîng bûn, lê di heman demê de ji bo hiqûqa navneteweyî û têkoşîna li dijî bêcezahiştinê jî bûne xaleke werçerxanê. Lêbelê, cûdahiya di navbera berpirsiyariya takekesî ya ku ji aliyê ICTY ve hat destnîşankirin û berpirsiyariya dewletê ya ku ji aliyê ICJ ve bi awayekî bisînortir (wek têkçûna di pêşîlêgirtinê de) hat dîtin, kompleksîteya mekanîzmayên edaleta navneteweyî nîşan dide.²⁷

Rola civaka navneteweyî û bi taybetî Neteweyên Yekbûyî di dema Komkujiya Srebrenîtsayê de, bi awayekî trajîk têkçûnek bû. Ragihandina Srebrenîtsayê wekî “herêma ewle” bêyî peydakirina navgîn û vîna siyasî ya pêwîst ji bo parastina wê, bû sedema xefikekê ji bo sivîlên ku li ewlehiyê digeriyan.¹¹ Têkçûna Dutchbat û fermandariya UNPROFOR di bersivdana êrîşan de û parastina sivîlan de, û herwiha kêmasiyên binesazî û siyasî yên di nav NY de, bûne mijara rexne û lêkolînên kûr, ku di Rapora Sekreterê Giştî ya A/54/549 de jî hatine pejirandin.²³

Delîlên forensîk, bi taybetî xebatên Komîsyona Navneteweyî ya ji bo Kesên Windabûyî (ICMP) di nasnamekirina qurbaniyan de bi rêya DNAyê, ne tenê alîkariya malbatan kir ku ji nezelaliyê rizgar bibin, lê di heman demê de delîlên bêguman ji bo pêvajoyên dadgehê peyda kirin û li hember hewldanên înkarê yên ku armanc dikirin hejmar û nasnameya qurbaniyan berovajî bikin, sekinîn.³¹

Mixabin, înkara jenosîda Srebrenîtsayê hîn jî wekî amûreke siyasî ya aktîf ji aliyê hin derdoran ve tê bikaranîn, ku ev yek pêvajoya lihevkirinê li Bosna û Herzegovînayê bi awayekî cidî asteng dike û dibe sedema domandina perçebûna etnîkî.³⁴ Hewldanên ji bo bîranînê, wek Navenda Bîranînê ya Potočarî û rojên bîranînê yên navneteweyî, ji bo parastina rastiyê û rûbirûbûna bi paşerojê re pir girîng in.³⁹ Bandorên psîkolojîk ên demdirêj ên komkujiyê li ser kesên rizgarbûyî û civakê bi giştî, pêwîstiya bi piştgiriyeke berdewam û hewldanên ji bo başbûn û lihevkirinê nîşan didin.¹²

Komkujiya Srebrenîtsayê çend dersên girîng ji bo mirovahiyê û civaka navneteweyî derdixe holê:

1. Pêwîstiya Pêşîlêgirtinê: Divê civaka navneteweyî mekanîzmayên bibandortir ji bo pêşîlêgirtina jenosîd û tawanên komî pêş bixe û vîna siyasî ya ji bo destwerdana di wextê de nîşan bide. Nîşanên hişyariyê yên zû divê bi ciddî werin girtin.
2. Berpirsiyariya Parastinê (R2P): Dewlet xwedî berpirsiyariyeke bingehîn in ku gelên xwe ji jenosîd, tawanên şer, paqijkirina etnîkî û tawanên li dijî mirovahiyê biparêzin. Dema ku dewletek bi eşkereyî di vê berpirsiyariyê de têk diçe, divê civaka navneteweyî amade be ku tedbîrên kolektîf bigire.
3. Têkoşîna li Dijî Bêcezahiştinê: Divê hemû kesên ku berpirsiyarê tawanên herî giran in, bên darizandin. Dadgehên navneteweyî û navxweyî di vî warî de roleke girîng dilîzin.
4. Têkoşîna li Dijî Înkarê: Înkar qonaxeke jenosîdê ye û rê li ber dubarebûna wê vedike. Divê li dijî her cure înkar û revîzyonîzma dîrokî bi awayekî xurt têkoşîn were dayîn, bi taybetî bi rêya perwerdehî û parastina rastiyên dîrokî.
5. Girîngiya Bîranîn û Lihevkirinê: Bîranîna qurbaniyan û piştgirîdayîna bi kesên rizgarbûyî re ji bo pêvajoya başbûn û lihevkirinê girîng e. Divê hewl bê dayîn ku pireyên di navbera civakên perçebûyî de ji nû ve bên avakirin.

Komkujiya Srebrenîtsayê birîneke kûr e di wijdanê mirovahiyê de. Tenê bi rûbirûbûna bi rastiyan re, misogerkirina edaletê, û parastina bîranînê em dikarin hêvî bikin ku dersên pêwîst jê werin derxistin û pêşî li dubarebûna trajîdiyên bi vî rengî di pêşerojê de were girtin.

Çavkani

1. Srebrenica genocide | Facts, History, Map, & Photos | Britannica, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.britannica.com/event/Srebrenica-genocide
2. Bosnian genocide – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_genocide
3. Krstic – Judgement – International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/
4. Genocide In Bosnia – Holocaust Museum Houston, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://hmh.org/library/research/genocide-in-bosnia-guide/
5. Genocide and Ethnic Cleansing: An Analysis on the Role of the United Nations during the Bosnian War – DigitalCommons@UNL, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1054&context=ureca
6. The Fall of Srebrenica and the Failure of U.N. Peacekeeping – Refworld, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.refworld.org/reference/countryrep/hrw/1995/en/77959
7. Siege of Srebrenica – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Srebrenica
8. Srebrenica: Timeline of Genocide, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.irmct.org/specials/srebrenica/timeline/en/
9. The Srebrenica Genocide in the Context of the War of Aggression, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://srebrenica.org.uk/what-happened/history/introduction-srebrenica
10. The Bosnian Genocide – Musée de l’Holocauste Montréal, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://museeholocauste.ca/en/resources-training/the-bosnian-genocide/
11. Srebrenica massacre – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Srebrenica_massacre
12. International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day
13. What happened in Srebrenica | Remembering Srebrenica, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://srebrenica.org.uk/what-happened/history/happened-srebrenica
14. Srebrenica Genocide: No Room For Denial | International Criminal …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.icty.org/en/outreach/documentaries/srebrenica-genocide-no-room-for-denial
15. Komkujiya Srebrenîtsayê 1995 – Wîkîpediya, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://ku.wikipedia.org/wiki/Komkujiya_Srebren%C3%AEtsay%C3%AA_1995
16. Prosecuting the Crime of Genocide – United States Holocaust …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/bosnia-herzegovina/prosecuting-the-crime-of-genocide
17. MLADIĆ, Ratko (MICT-13-56) | UNITED NATIONS | International …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.irmct.org/en/cases/mict-13-56
18. Bridging the Gap in Srebrenica, Bosnia and Herzegovina | International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.icty.org/en/outreach/bridging-the-gap-with-local-communities/srebrenica
19. 13-46-ES. 1 Date: 10 September 20 19 Orig – UNITED NATIONS International Residual Mechanism for Criminal Tribunals Case No.: MICT, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Decision/NotIndexable/MICT-13-46-ES%231/MSC9773R0000525393.pdf
20. erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/040419_Krstic_Appeal_Judgement_summary.pdf
21. http://www.utdallas.edu, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.utdallas.edu/~mjleaf/southwickGenocide.pdf
22. Bosnia-Hercegovina: The Fall of Srebrenica and the Failure of U.N. …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.hrw.org/legacy/summaries/s.bosnia9510.html
23. UN Documents – Prevent Genocide International, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/
24. S/PV.7481 Security Council – Official Document System, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://documents.un.org/doc/undoc/pro/n15/210/61/pdf/n1521061.pdf?OpenElement
25. International Decision-Making in the Age of Genocide: Srebrenica 1993-1995 – United States Holocaust Memorial Museum, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ushmm.org/m/pdfs/20151119-Srebrenica-rapporteur-report.pdf
26. Focus on Humanitarian Aid – United States Holocaust Memorial …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/bosnia-herzegovina/focus-on-humanitarian-aid
27. Bosnian genocide case – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_genocide_case
28. Reflections on the Judgment of the International Court of Justice in Bosnia’s Genocide Case against Serbia and Montenegro – Digital Commons @ American University Washington College of, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://digitalcommons.wcl.american.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=hrbrief
29. Bosnian genocide denial – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_genocide_denial
30. IPA Annual Action Programme 2010 – Bosnia and Herzegovina – European Union, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/52968a6d-7bc4-4790-a5bf-392196796dc3_en?filename=pf_01_ipa_2010_icmp_final_eud_en.pdf
31. Developing Role of Forensics in Deterring Violence and Genocide …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2080555/
32. Srebrenica – International Commission on Missing Persons, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://icmp.int/srebrenica/
33. 1 | INTRODUCTION 1.1 | Discipline support 1.2 | Developing precedent 2 | DEFINITIONS AND CONSIDERATIONS – Bournemouth University Research Online [BURO], erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://eprints.bournemouth.ac.uk/40022/13/Journal%20of%20Forensic%20Sciences%20-%202024%20-%20Hanson%20-%20A%20review%20of%20the%20contributions%20of%20forensic%20archaeology%20and%20anthropology%20to%20%281%29.pdf
34. srebrenicamemorial.org, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://srebrenicamemorial.org/assets/photos/editor/_mcs_izvjestaj_ENG_2022_FINAL_DI.pdf
35. Genocide Denial, Rising Tensions, and Political Crisis in Bosnia …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ushmm.org/genocide-prevention/blog/genocide-denial-rising-tensions-and-political-crisis-in-bosnia
36. Full article: “Celebrating” Srebrenica Genocide: Impunity and Indoctrination as Contributing Factors to the Glorification of Mass Atrocities, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2308326
37. Report about Case Srebrenica – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Report_about_Case_Srebrenica
38. Genocide Denial in Bosnia Contributes to Political Crisis, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://worldwithoutgenocide.org/genocides-and-conflicts/bosnia/genocide-denial-in-bosnia
39. Srebrenica Genocide Memorial – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Srebrenica_Genocide_Memorial
40. Commemorating the 1995 Srebrenica Genocide: EU’s Commitment to Remembrance and Peace | EEAS, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.eeas.europa.eu/eeas/commemorating-1995-srebrenica-genocide-eu%E2%80%99s-commitment-remembrance-and-peace_en
41. Invitation to Participate in the Second International School …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://srebrenicamemorial.org/en/news/invitation-to-participate-in-the-second-international-school-genocide-studies/296
42. Proposal for the International Srebrenica Memorial Learning Centre, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://srebrenica.org.uk/wp-content/uploads/2021/05/The-International-Srebrenica-Memorial-Learning-Centre.pdf
43. Proposal for the International Srebrenica Memorial Learning Centre, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, http://www.srebrenica.org.uk/wp-content/uploads/2017/04/International-Learning-Centre-Brochure-WEB.pdf
44. Remembering Srebrenica – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Remembering_Srebrenica
45. General Assembly Adopts Resolution on Srebrenica Genocide …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://press.un.org/en/2024/ga12601.doc.htm
46. Remembering Srebrenica – Remembering the Bosnian Genocide, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://srebrenica.org.uk/
47. Surviving genocide in Srebrenica during the early childhood and …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3583395/
48. Silent Scars: The Psychological and Physical Effects of Mass Atrocities on Women | Human Rights Program | College of Liberal Arts, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://cla.umn.edu/human-rights/news-events/story/silent-scars-psychological-and-physical-effects-mass-atrocities-women
49. Growing Risks of Renewed Mass Atrocities in Bosnia and Herzegovina, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ushmm.org/genocide-prevention/blog/growing-risks-of-renewed-mass-atrocities-in-bosnia-and-herzegovina