Destana Gilgamêş: Lêkolîneke Akademîk a Berfireh li ser Dîrok, Naverok, Çand û Têkiliyên Wê yên Wêjeyî

Pêşgotin

Destana Gilgamêş, yek ji kevintirîn û bibandortirîn berhemên wêjeyî yên tomarkirî yên mirovahiyê ye, ku rehên wê digihîjin Mezopotamyaya kevnar, bi qasî çar hezar sal berê.¹ Ev şahesera wêjeyî, ku di serî de li ser tabletên axê bi nivîsa bizmarî (kêlî) hatiye neqişandin, ne tenê wekî berhemeke sereke ya çandên Sumer û Babîlê tê dîtin, lê di heman demê de wekî çavkaniyeke bingehîn ji bo gelek mijar, motîf û arketîpên ku paşê di kevneşopiyên wêjeyî yên cîhanê de bi awayên cihêreng derketine holê, tê nasîn.³ Destan, çîroka Gilgamêş, keyê efsanewî û nîv-xwedayî yê bajarê Urukê, hevaltiya wî ya kûr û trajîk bi Enkîdû re, û lêgerîna wî ya bêhêvî û biêş ji bo bidestxistina nemiriyê vedibêje. Di vê rêwîtiya xwe ya fizîkî û manewî de, Gilgamêş bi pirsên herî bingehîn ên mirovahiyê re rûbirû dimîne: wateya jiyanê, rastiya mirinê ya neçar, nirxê hevaltiyê, û têkiliya di navbera mirov, xweza û xwedayan de.⁵

Armanca vê makaleyê ew e ku Destana Gilgamêş ji gelek aliyan ve, bi nêrîneke akademîk û rexneyî, lêkolîn bike. Dê bi hûrgilî li ser paşxana dîrokî û pêşveçûna tekstuelî ya destanê, ji kokên wê yên Sumerî bigire heta forma wê ya Standard a Babîlî, were sekinandin. Naveroka destanê, karakterên sereke, û temayên wê yên bingehîn dê bêne analîzkirin. Herwiha, dê çarçoveya çandî, civakî û mîtolojîk a Mezopotamyayê, ku destan tê de şîn bûye û nirxên wê demê nîşan dide, bê ronîkirin. Bi taybetî, dê li ser têkiliyên muhtemel ên destanê bi ziman û çanda Kurdî re, ku di nav hin lêkolîner û rewşenbîrên Kurd de bûye mijara nîqaşê, û herwiha cih û girîngiya Destana Gilgamêş di nav destanên din ên cîhanê de, bi rêya analîzeke berawirdî, were rawestîn.

Di vê makaleyê de, dê bê nîşandan ku Destana Gilgamêş ne tenê belgeyeke dîrokî ya girîng e, lê di heman demê de berhemeke wêjeyî ya zindî ye ku îro jî bi peyamên xwe yên gerdûnî û kûrahiya xwe ya felsefî bandorê li xwendevanan dike. Pêşketina karakterê Gilgamêş ji keyekî zalim ber bi mirovekî şehreza û têgihîştî ve, temaya mirinê wekî rastiyeke navendî ya hebûna mirovî, girîngiya hevaltiyê di jiyana mirov de, û têkoşîna di navbera daxwazên şaristanî û hêzên xwezayê de, dê wekî tezên sereke bêne nîqaşkirin. Herwiha, dê li ser nîqaşên derbarê girêdanên Kurdewarî yên destanê û mîrasa wê ya ji bo wêjeya cîhanê were sekinandin.

Apela gerdûnî ya domdar û eleqeya zanistî û çandî ya berdewam bi Destana Gilgamêş re, tevî koka wê ya kevnar û rewşa wê ya perçebûyî, ji lêkolîna wê ya pêşeng û kûr a li ser fikarên gerdûnî yên mirovahiyê, bi taybetî rûbirûbûna bi mirinê re û lêgerîna li wateyê, tê. Ev yek çarçoveya wê ya çandî ya taybet a Mezopotamyayê derbas dike.¹ Destan ji sedsala 21an B.Z. li Sumerê dest pê dike û mijarên bêdem ên wekî mirin û hevaltiyê dinirxîne.¹ Bandora wê di berhemên paşerojê yên wekî destanên Homerî û Tewratê de tê dîtin.³ Rastiya ku ew îro jî tê lêkolînkirin, wergerandin ², û ji nû ve tê şîrovekirin (tevî di çarçoveyên Kurdî de wekî ku daxwaza bikarhêner nîşan dide) girêdana wê ya mayînde nîşan dide. Ev girêdan ne tenê meraqeke dîrokî ye; ew ji ber wê yekê ye ku ew pirsên bingehîn ên ku her civakeke mirovî pê re têdikoşe, dinirxîne. Xwesteka nemiriyê, êşa windakirinê, nirxê girêdana mirovî – ev ne bi dem û erdnîgariyê ve girêdayî ne. Gilgamêş yek ji vegotinên wêjeyî yên herî kevn ên van têkoşînan pêşkêş dike.

Wekî din, daxwaza ku ev gotara berfireh bi zimanê Kurdî were nivîsandin, pêvajoyeke çandî ya dînamîk û hevdem nîşan dide: entegrasyona çalak û ji nû ve şîrovekirina mîrateya Rojhilata Nêzîk a kevnar di nav çarçoveyeke zimanî û çandî ya nûjen a taybet (Kurdî) de. Ev ne tenê xebateke akademîk e, lê rengekî vejandina çandî û îfadeya nasnameyê ye. Daxwaza bikarhêner bi taybetî ji bo gotareke akademîk a Kurdî bû. Parçeyên wekî ¹⁰ wergerên Kurdî, îdîayên etîmolojîk, û xebatên akademîk ên li ser Gilgamêş ji perspektîfeke Kurdî nîqaş dikin. Ev yek eleqeyeke çalak ji bo girêdana vê destana kevnar bi mîrateya Kurdî re nîşan dide. Nivîsandina gotareke wiha bi Kurdî beşdarî vê pêvajoyê dibe bi (a) gihandina nîqaşên akademîk ên kompleks bi zimanê Kurdî, (b) potansiyela dewlemendkirina dîskursa akademîk a Kurdî, û (c) beşdarbûna di diyaloga berfirehtir a li ser çawaniya ku vegotinên kevnar îro ji hêla çandên cihêreng ve tên fêmkirin û bi nirxandin. Ev gavek e ku ji tenê lêkolîna destanê wekî bermayiyeke ji rabirdûyê wêdetir diçe, û ber bi tevlêbûna wê wekî perçeyek zindî ya mîrateyê ve diçe.

Beşa 1: Çavkaniyên Dîrokî û Tekstuelî yên Destana Gilgamêş

Destana Gilgamêş, wekî yek ji stûnên bingehîn ên wêjeya cîhanê, ne di yek carê de û ne jî ji aliyê yek nivîskarekî ve hatiye afirandin. Belkî, ew encama pêvajoyeke dirêj a geşedan û veguherînê ye ku bi sedsalan berdewam kiriye, û tê de gelek çand û zimanên Mezopotamyayê cih girtine. Ji bo têgihîştina kûrahiya vê destanê, pêwîst e ku em li kokên wê yên dîrokî û li formên wê yên tekstuelî yên cihêreng binêrin.

• Koka Sumerî û pêşketina destanê:

Çavkaniyên herî kevn ên ku behsa lehengê bi navê Gilgamêş (di Sumerî de, Bilgames ³) dikin, helbest û çîrokên bi zimanê Sumerî ne. Sumeriyan, ku yek ji şaristaniyên herî kevnar ên Mezopotamyayê bûn, di hezarsala sêyemîn a B.Z. de li başûrê Iraqê dijiyan û bingeha gelek destkeftiyên çandî yên herêmê danîn. Di nav berhemên wan ên wêjeyî de, pênc helbestên Sumerî yên sereke hene ku serpêhatiyên cihêreng ên Gilgamêş, keyê bajarê Urukê, vedibêjin.³ Dibe ku hin ji van helbestan vedigerin serdema Xanedaniya Sêyemîn a Urê, ango nêzîkî sala 2100 B.Z..³ Van helbestan Gilgamêş wekî lehengekî hêzdar, carinan bi xwedayan re di têkiliyê de û carinan jî li dijî wan, nîşan didin. Mînak, helbestên wekî “Gilgamêş û Agga”, “Gilgamêş û Huwawa (Humbaba)”, “Gilgamêş û Gayê Esmanî”, “Gilgamêş, Enkîdû û Cîhana Binerdî”, û “Mirina Gilgamêş” ¹⁴ hene. Girîng e ku were zanîn ku ev helbestên Sumerî di destpêkê de wekî çîrokên serbixwe dihatin dîtin û ne wekî beşên destaneke yekgirtî.³ Lêbelê, ev çîrokên Sumerî yên serbixwe paşê bûn bingehek û wekî materyalên çavkaniyê ji bo afirandina destaneke hevgirtî bi zimanê Akkadî hatin bikaranîn.³ Ev pêşveçûn nîşan dide ku çîroka Gilgamêş û kesayetiya wî di navbera çandên cihêreng ên Mezopotamyayê de xwedî girîngiyeke domdar bûye û bi demê re hatiye pêşxistin û dewlemendkirin.

• Versiyonên Kevin ên Babîlî (OB) û Versiyona Standard a Babîlî (SB) (Sha naqba īmuru):

Piştî serdema Sumeriyan, zimanê Akkadî (ku zimanekî Semîtîk bû û ji du zaravayan pêk dihat: Babîlî li başûr û Asûrî li bakur) bû zimanê serdest ê Mezopotamyayê. Di vê serdemê de, çîrokên Gilgamêş hatin berhevkirin û di formeke nû ya destanî de hatin pêşkêşkirin. Versiyona herî kevn a destanê ya hevgirtî ya ku heta roja me maye, wekî versiyona “Kevin a Babîlî” (Old Babylonian – OB) tê zanîn. Ev versiyon bi texmînî di sedsala 18an a B.Z. de hatiye nivîsandin û bi rêza destpêkê ya “Shūtur eli sharrī” (“Ji Hemû Keyên Din Bilindtir”) dest pê dike.³ Mixabin, ji vê versiyonê tenê çend tabletên perçebûyî û netemam mane ³, lê dîsa jî ew têgihiştineke girîng li ser forma destpêkê ya destana Akkadî pêşkêş dikin.

Lêbelê, versiyona herî naskirî, herî temam û herî zêde lêkolînkirî ya destanê, “Versiyona Standard a Babîlî” (Standard Babylonian – SB) ye. Ev versiyon ji hêla nivîskar, an baştir e bêjin redaktor û berhevkarê bi navê Sîn-lēqi-unninni ve hatiye amadekirin, ku tê texmînkirin di navbera sedsalên 13an û 10an ên B.Z. de jiyaye.³ Versiyona Standard bi rêza destpêkê ya “Sha naqba īmuru” (“Ewê Kûrahiyê Dît”) dest pê dike û bi gelemperî li ser donzdeh tabletên axê hatiye nivîsandin.³ Ev versiyon ne tenê çîrokên kevn berhev dike, lê di heman demê de wan bi awayekî hunerî û felsefî kûrtir dike, bi taybetî bi giranîdana li ser temayên mirinê, lêgerîna li nemiriyê, û wateya jiyana mirovî.

Çavkaniya ¹⁷ bi awayekî berfireh cûdahiyên di navbera versiyonên OB û SB de radixe ber çavan. Versiyona Standard (SB) ji ya Kevin a Babîlî (OB) dirêjtir e; ji bo nimûne, SB pêşgotineke 28-rêzî ya ku di OB de tune ye li xwe digire. Çîrok û serpêhatiyên Gilgamêş di SB de bi awayekî berfirehtir û bi hûrgiliyên zêdetir hatine pêşxistin. Herwiha, tableta donzdehemîn a SB, ku wekî pêvekek li destanê tê hesibandin, bi rastî wergereke Akkadî ya beşek ji helbesta Sumerî ya bi navê “Gilgamêş, Enkîdû û Cîhana Binerdî” ye. Zêdekirina vê beşê li destaneke Akkadî ya ku bi xwe xwedî struktureke temam bû, ji bo wê demê ne tiştekî asayî bû û dibe ku armancên wê yên teolojîk an felsefî hebûn.¹⁷ Pêşveçûna Destana Gilgamêş ji helbestên Sumerî yên belav û carinan nakok, ber bi destaneke Akkadî ya hevgirtî û felsefî ve, pêvajoyeke edebî ya bi zanebûn nîşan dide. Ev ne tenê berhevkirinek bû, lê belê ji nû ve şîrovekirin û kûrkirina wateyê bû. Ev guherîn ne tesadufî ye; ew nîşan dide ku her serdemekê û her redaktorekî li gorî têgihîştin û pêdiviyên xwe destan ji nû ve şîrove kiriye. Dirêjkirina destanê û zêdekirina pêşgotinê di SB de nîşana vê xebata edîtoryal a bi zanebûn e.

• Vedîtina tabletên destanê û pêvajoya wergerandin û jinûveavakirinê:

Destana Gilgamêş bi hezaran salan di bin axa Mezopotamyayê de veşartî ma heta ku di nîveka sedsala 19an de ji nû ve hat vedîtin. Piraniya tabletên Versiyona Standard a Babîlî, bi taybetî yên ku ji pirtûkxaneya keyê Asûrî Aşûrbanîpal (serwerî 668–627 B.Z.) li Nînewayê (nêzîkî Mûsila îroyîn) mabûn, ji hêla arkeologên Ewropî yên wekî Austen Henry Layard û alîkarê wî yê Asûrî Hormuzd Rassam ve di salên 1849-1853an de hatin dîtin.² Van tabletan, tevî bi deh hezaran tabletên din, şandin Muzexaneya Brîtanî ya li Londonê.

Pêvajoya deşîfrekirin û wergerandina van tabletan karekî dijwar û demdirêj bû. Yek ji gavên herî girîng di vî warî de ji hêla George Smith, alîkarê kuratorê Muzexaneya Brîtanî, ve hat avêtin. Di sala 1872an de, Smith dema ku li ser tabletan dixebitî, beşek ji çîroka Tofanê ya di Destana Gilgamêş de deşîfre kir û matmayî ma dema ku dît ew çiqas dişibe çîroka Tofana Nûh a di Tewratê de.² Ev vedîtin di cîhana akademîk û gelêrî de heyecaneke mezin çêkir û bala cîhanê kişand ser vê destana kevnar.

Lêbelê, piraniya tabletên ku hatine dîtin şikestî, perçebûyî û netemam in.³ Ji ber vê yekê, pêvajoya jinûveavakirin û temamkirina destanê heta roja îro jî berdewam dike. Lêkolîner û Asûriolog neçar in ku perçeyên ji çavkaniyên cihêreng (tevî versiyonên Kevin ên Babîlî, perçeyên ku li deverên din ên Mezopotamyayê û heta li Anatolya, Sûriye û Filistînê hatine dîtin) berhev bikin û li hev bînin da ku valahiyan (lacunae) tijî bikin û metneke heta ku dibe nêzîkî orîjînalê ava bikin.³ Di van salên dawî de, teknolojiyên nû yên wekî pêvajoya zimanê xwezayî (NLP) û îstîxbarata çêkirî (AI) jî ji bo alîkariya vê pêvajoya dijwar a rekonstruksiyonê tên bikaranîn.²⁰ Fragmenterbûna destanê û keşfên berdewam ên perçeyên nû ³ ne tenê dijwariyek ji bo lêkolîneran e, lê di heman demê de sifatê dînamîk ê Asûriolojiyê û têgihîştina me ya li ser destanê jî radixe ber çavan. Ev rewş girîngiya rexneya tekstuelî û metodên rekonstruksiyonê ³ derdixe pêş, û nîşan dide ku “Destana Gilgamêş” wekî ku em îro pê dizanin, encama xebateke zanistî ya domdar e. Keşfên nû, wek perçeyê ku tê de rêzên destpêkê yên destanê hene û piştî 100 salan hatiye naskirin ³, nîşan didin ku hê jî gelek tişt hene ku bên dîtin.

• Rola Sîn-lēqi-unninni:

Wekî ku li jor hate gotin, Sîn-lēqi-unninni wekî redaktor û berhevkarê Versiyona Standard a Babîlî ya Destana Gilgamêş tê nasîn.³ Ew ne nivîskarê orîjînal ê çîrokan bû, lê wî materyalên heyî yên ji kevneşopiyên kevn (hem Sumerî hem jî Akkadî yên Kevin ên Babîlî) berhev kirin, ji nû ve rêz kirin, û bi awayekî hunerî û felsefî kûrtir kirin. Tê texmînkirin ku wî bi zanebûn temaya mirinê û lêgerîna li nemiriyê xistiye navenda destanê û bi vî awayî wateyeke nû û gerdûnîtir daye çîrokê.³ Karê Sîn-lēqi-unninni ne tenê berhevkirineke mekanîkî bû, lê belê afirandineke wêjeyî ya nû bû ku bû sedem ku Destana Gilgamêş bigihîje forma xwe ya herî tekûz, bibandor û mayînde.

Belavbûna berfireh a destanê li seranserê Rojhilata Nêzîk a Kevnar (Anatolya, Sûriye, Filistîn – ¹⁵) û wergerandina wê bo zimanên din (Hîtîtî, Hurrî – ²⁴) ne tenê populerbûna wê, lê rola wê wekî berhemeke çandî ya hevpar û navgîneke danûstandina çandî li herêmê nîşan dide. Ev yek ji statuya wê ya wekî “wêjeya cîhanê ya yekem” ² wêdetir diçe. Kopiyên destanê li derveyî Mezopotamyayê, li cihên wekî Hattuşa (paytexta Hîtîtiyan), Emar û Ugarit (li Sûriyê), û Megîdo (li Filistînê) hatine dîtin.¹⁶ Ev ne tenê nîşana xwendin û kopîkirinê ye, lê herwiha wergerandin û adaptasyonê jî nîşan dide.²⁵ Ev yek pêşniyar dike ku çîrok û temayên Gilgamêş ji bo çandên cîran jî xwedî wate û girîngî bûn, û dibe ku ew wekî beşek ji mîrateya çandî ya hevpar a Rojhilata Nêzîk dihat dîtin, ku di navbera civakan de diherikî û dihat parvekirin.

Li jêr du tablo hene ku agahiyên girîng li ser versiyonên destanê û kronolojiya vedîtina wê bi kurtasî pêşkêş dikin:

Tabloya 1: Versiyonên Sereke yên Destana Gilgamêş û Taybetmendiyên Wan

Navê Versiyonê	Texmîna Dîrokê	Ziman	Incipit (Rêza Destpêkê)	Hejmara Tabletan (eger hebe)	Taybetmendiyên Sereke/Cudahî
Helbestên Sumerî yên Gilgamêş	n. 2100 B.Z.	Sumerî	Cûda ye ji bo her helbestê	Cûda ye	Pênc helbestên sereke yên serbixwe; bingeha çîrokên paşê.
Versiyona Kevin a Babîlî (OB)	n. 1800 B.Z.	Akkadî	Shūtur eli sharrī (“Ji Hemû Keyên Din Bilindtir”)	Kêm û perçebûyî	Yekemîn hewldana ji bo destaneke hevgirtî; gelek valahî hene.
Versiyona Standard a Babîlî (SB)	n. 1300-1000 B.Z.	Akkadî	Sha naqba īmuru (“Ewê Kûrahiyê Dît”)	12 (11 + 1 pêvek)	Versiyona herî temam û naskirî; ji hêla Sîn-lēqi-unninni ve hatiye redaktekirin; temaya mirinê û nemiriyê kûrtir dike; pêşgotineke nû lê hatiye zêdekirin; Tableta XII wekî pêvekek e.
Versiyonên Hîtîtî û Hurrî	Hezarsala 2. B.Z.	Hîtîtî, Hurrî	Werger û adaptasyon	Perçebûyî	Nîşana belavbûna destanê li derveyî Mezopotamyayê.

Çavkanî: ³

Tabloya 2: Kronolojiya Keşf û Wergerên Girîng ên Destana Gilgamêş

Dîrok	Bûyer/Keşf	Kesayet/Lêkolîner	Girîngiya Bûyerê
1849-1853	Keşfa Pirtûkxaneya Aşûrbanîpal li Nînewayê	Austen Henry Layard, Hormuzd Rassam	Dîtina hejmareke mezin a tabletên Destana Gilgamêş (Versiyona Standard).
1872	Deşîfrekirina Tableta Tofanê ya Destana Gilgamêş	George Smith	Eşekerekirina wekheviyên bi çîroka Tofana Nûh re; zêdebûna eleqeya cîhanî bi destanê re.
Dawiya sedsala 19an – Destpêka sedsala 20an	Berdewamiya keşf û lêkolînan li ser tabletan	T. G. Pinches, Carl Bezold, Paul Haupt	Berhevkirin, rêzkirin û weşandina metnên bizmarî yên destanê; pêşketina di têgihîştina zimanê Akkadî de.
1930	Weşandina edîsyoneke nû ya akademîk a destanê	R. Campbell Thompson	Berhevkirina tabletên ji muzexaneyên cihêreng û pêşkêşkirina metneke berfirehtir.
1998	Keşfa perçeyekê ku tê de rêzên destpêkê yên destanê (SB) hene	Theodore Kwasman	Piştî zêdetirî 100 salan, dîtina destpêka orîjînal a Versiyona Standard.
Sedsala 21an	Bikaranîna teknolojiyên nû (NLP, AI) û keşfên perçeyên nû	Lêkolînerên cihêreng, mînak F. Al-Rawi, A. George	Lezkirin û hêsankirina pêvajoya rekonstruksiyonê; temamkirina valahiyên di metnê de; dîtina tabletên nû (mînak, Tableta V li Muzexaneya Silêmaniyê).

Çavkanî: ²

Van çavkaniyên dîrokî û tekstuelî bingeha têgihîştina me ya îroyîn a li ser Destana Gilgamêş pêk tînin û rê didin me ku em kûrahiya vê şahesera kevnar û cihê wê yê taybet di dîroka wêjeya cîhanê de binirxînin.

Beşa 2: Naverok û Struktura Destanê

Destana Gilgamêş, bi taybetî di Versiyona Standard a Babîlî de ku li ser donzdeh tabletan hatiye tomarkirin, çîrokeke epîk a bi heybet û tevlihev e. Ew ne tenê serpêhatiyên lehengê xwe vedibêje, lê di heman demê de karakterên bîranîn, temayên kûr û gerdûnî, û strukturek vegotinê ya sofîstîke jî pêşkêş dike.

• Kurteya çîrokê (tablet bi tablet, bi taybetî Versiyona Standard):

• Pêşgotin û Tableta I: Destan bi pesnê Gilgamêş, keyê Urukê, dest pê dike. Ew wekî kesekî ku “kûrahiyê dîtiye”, xwedî zanîn û şehrezayiyeke mezin e, û dîwarên bi heybet ên Urukê ava kirine, tê danasîn.⁹ Lêbelê, tevî ku du ji sê parên wî xweda û yek ji sê parên wî mirov e, ew di destpêkê de wekî keyekî zalim, zordar û bêrehm tevdigere. Ew ciwanan ji bo şer dişîne, keçan ji malbatên wan distîne, û gelê Urukê di bin zextê de dihêle.⁴ Ji ber gilî û gazincên gel, xweda biryar didin ku ji bo rawestandina zordariya Gilgamêş û ji bo ku bibe hevrik û hevalê wî, mirovekî kovî bi navê Enkîdû biafirînin.³ Enkîdû, ku laşê wî bi pirç e û bi ajalan re di nav xwezayê de dijî, ji hêla nêçîrvanekî ve tê dîtin. Ji bo şaristanîkirina Enkîdû, Şemhet (Shamhat), fahîşeyeke perestgehê, tê şandin. Piştî têkiliya heft rojan û heft şevan bi Şemhet re, Enkîdû hêza xwe ya kovî hinekî winda dike, ajal jê direvin, lê ew şehrezayî û têgihîştina mirovî bi dest dixe û şaristanî dibe.³
• Tableta II: Şemhet Enkîdû fêrî adetên jiyana şaristanî dike; nan dixwe, şerabê vedixwe, û kincan li xwe dike. Enkîdû dibihîze ku Gilgamêş li Urukê zordariyê dike û bi taybetî mafê şeva yekem (ius primae noctis) ji xwe re girtiye. Ew bi hêrs berê xwe dide Urukê da ku li dijî Gilgamêş şer bike.³ Li ber deriyê bûkê, Enkîdû rê li Gilgamêş digire û ew dikevin şerekî dijwar û wekhev. Di dawiyê de, Gilgamêş bi ser dikeve (an jî şer bêyî serketiyekî teqez bi dawî dibe), lê ew ji mêrxasî û hêza Enkîdû bandor dibe û ew dibin hevalên hev ên herî nêzîk û canciğer.³ Piştî vê hevaltiyê, Gilgamêş, ku ji jiyana xwe ya bêarmanc li Urukê bêzar bûye, biryar dide ku bi Enkîdû re biçe serpêhatiyeke xeternak: çûna Daristana Sidarê ya dûr û kuştina Humbaba (Huwawa), cinawirê ku cerdevaniya daristanê dike û tirsê dixe dilê mirovan.³
• Tabletên III-V: Ev tablet amadekariyên ji bo rêwîtiya ber bi Daristana Sidarê û serpêhatiya li wir vedibêjin. Kal û rûspiyên Urukê ji ber xetereya vê rêwîtiyê bi fikar in lê nikarin Gilgamêş ji biryara wî vegerînin. Dayika Gilgamêş, xwedawenda Ninsun, ji bo serkeftin û ewlehiya kurê xwe û Enkîdû dua ji xwedayê rojê Şamaş dike û Enkîdû wekî birayê xweyê pejirandî qebûl dike.¹⁴ Gilgamêş û Enkîdû dikevin rêwîtiyeke dirêj û dijwar. Di rê de, Gilgamêş xewnên tirsnak dibîne, lê Enkîdû wan bi awayekî erênî şîrove dike û cesaretê dide hevalê xwe.¹⁴ Di dawiyê de, ew digihîjin Daristana Sidarê ya bi heybet. Li wir, ew bi Humbaba re, ku bi dengê xwe yê wekî bahozê û bi nehna xwe ya agirîn tirsê belav dike, dikevin şerekî dijwar. Bi alîkariya xwedayê Şamaş, ku bayên xurt li dijî Humbaba dişîne, Gilgamêş û Enkîdû bi ser dikevin û Humbaba dikujin.³ Ew darên sidarê yên herî baş dibirin û bi serfirazî vedigerin Urukê.
• Tableta VI: Piştî vegera wan a serfiraz û paqijbûna Gilgamêş ¹⁴, xwedawenda bedewiyê û evînê, Îştar, ji bedewî û mêrxasiya Gilgamêş bandor dibe û jê dixwaze ku bi wê re bizewice û bibe mêrê wê, û gelek diyarî û îmtiyazan jê re soz dide.³ Lêbelê, Gilgamêş pêşniyara Îştarê bi awayekî tund û bi heqaret red dike, û hemû evîndarên wê yên berê û qedera wan a nexweş bi bîr tîne.³ Îştar ji vê redkirin û heqaretê pir bi hêrs dibe, diçe cem bavê xwe, xwedayê esmanan Anu, û jê dixwaze ku Gayê Esmanî (Gugalanna) biafirîne û bişîne Urukê da ku Gilgamêş û bajarê wî ceza bike. Anu di destpêkê de dudilî ye, lê ji ber gefên Îştarê (ku ew ê miriyan ji cîhana binerdî derxe), neçar dimîne ku daxwaza wê pêk bîne.²⁷ Gayê Esmanî tê Urukê û dibe sedema wêranî û mirina gelek mirovan. Lê Gilgamêş û Enkîdû, bi mêrxasiyeke mezin, bi hev re li dijî Gayê Esmanî şer dikin û wî dikujin.³ Enkîdû lingê Gayê Esmanî jêdike û davêje rûyê Îştarê, û bi vî awayî heqareta xwe li hemberî xwedawendê nîşan dide.
• Tableta VII: Xweda ji ber kuştina Humbaba, birrîna darên pîroz ên sidarê, û kuştina Gayê Esmanî, û herwiha ji ber heqareta li Îştarê hatiye kirin, dicivin û dikevin şêwrê.⁵ Ew biryar didin ku yek ji her du hevalan divê bimire wekî ceza. Ji ber ku Gilgamêş nîv-xweda ye û dibe ku xwedî parastineke taybet be, an jî ji ber ku Enkîdû di heqareta li Îştarê de roleke aktîftir lîstiye, xweda biryar didin ku Enkîdû bimire.⁵ Enkîdû nexweş dikeve. Ew di xewnên xwe de civîna xwedayan û biryara mirina xwe dibîne. Herwiha, ew xewneke tirsnak li ser cîhana binerdî, “mala tozê”, dibîne, ku tê de mirî di tariyê de dijîn û xwarina wan toz û ax e.¹⁴ Enkîdû ji qedera xwe poşman dibe û nifiran li nêçîrvanê ku ew dîtiye û li Şemheta ku ew şaristanî kiriye, dike. Lê xwedayê Şamaş wî aram dike û qîmeta jiyana şaristanî û hevaltiya bi Gilgamêş re bi bîr tîne. Piştî nexweşiyeke dijwar, Enkîdû di nav destên hevalê xwe Gilgamêş de dimire.
• Tableta VIII: Mirina Enkîdû bandoreke pir kûr û wêranker li ser Gilgamêş dike. Ew ji bo hevalê xwe şînek bêhempa digire, porê xwe dirûçikîne, kincên xwe yên şahane davêje û kincên çermê ajalan li xwe dike.⁵ Ew bi rojan li ser termê Enkîdû digirî û qebûl nake ku ew miriye, heta ku kurmek ji pozê Enkîdû derdikeve. Gilgamêş ji bo Enkîdû merasîmeke cenazeyê ya bi heybet û bi rûmet li dar dixe, û bang li hemû hunermend û esnafên Urukê dike ku peykerekî zêrîn ê Enkîdû çêbikin û diyariyên giranbiha pêşkêşî xwedayên cîhana binerdî bikin da ku ew bi Enkîdû re baş tevbigerin.¹⁴
• Tabletên IX-X: Piştî mirina Enkîdû, Gilgamêş bi tirsa mirina xwe dikeve û biryar dide ku li pey nemiriyê bigere.⁵ Ew dixwaze Utnapîştîmê Dûr bibîne, mirovê ku ji Tofana Mezin filitiye û ji hêla xwedayan ve nemirî jê re hatiye bexşandin, da ku sira nemiriyê jê fêr bibe. Rêwîtiya wî pir dirêj, dijwar û bi xeter e. Ew ji çol û çiyayên bilind derbas dibe, bi ajalan re şer dike. Ew digihîje Çiyayê Maşû, ku ji hêla Mirovên Akrep ên tirsnak ve tê parastin. Piştî ku ew Mirovên Akrep qanih dike ku ew ji bo armanceke girîng hatiye, ew destûrê didin wî ku ji tuneleke tarî ya di bin çiyê re derbas bibe. Piştî rêwîtiyeke di tariya kûr de, ew digihîje baxçeyekî bihuştî yê ku bi darên gewherîn xemilandî ye.²⁷ Li perava deryayê, ew Sîdûrî, xwedawenda meyxaneyê û çêkera bîrayê, dibîne.²⁷ Sîdûrî di destpêkê de ji dîmena wî ya westiyayî û xemgîn ditirse, lê paşê guh dide çîroka wî. Ew şîretan li Gilgamêş dike ku dev ji lêgerîna nemiriyê berde, ji ber ku ew qedera mirovan e ku bimirin. Li şûna wê, ew jê re dibêje ku ji jiyana xwe ya mirovî kêfê bigire: “Gilgamêş, tu bi ku ve diçî? Jiyana ku tu lê digerî, tuyê qet nebînî. Dema xwedayan mirov afirand, mirin ji wî re veqetandin, lê jiyan di destê xwe de hiştin. Tu, Gilgamêş, bila zikê te tije be, roj û şev şa be, her roj cejnê bike, roj û şev reqs û lîstikê bike! Bila kincên te paqij bin, serê te şuştî be, û xwe bi avê bişo. Li zarokê ku destê te girtiye binêre, û bila hevjîna te di himbêza te de kêfxweş be! Ev e karê mirovahiyê.”.⁴ Lê Gilgamêş li ser biryara xwe israr dike. Sîdûrî wî dişîne cem Urşanabî, kelekvanê Utnapîştîm, ku dikare wî ji Avên Mirinê derbas bike.
• Tableta XI: Urşanabî Gilgamêş bi keleka xwe ji Avên Mirinê derbas dike û wî digihîne cem Utnapîştîm.²⁷ Gilgamêş ji Utnapîştîm dipirse ka ew çawa nemirî bi dest xistiye. Utnapîştîm ji Gilgamêş re çîroka Tofana Mezin vedibêje: çawa xwedayan biryar dan ku mirovahiyê tune bikin, çawa xwedayê Ea bi dizî ew agahdar kiriye, çawa wî keştiyeke mezin çêkiriye û ji her cure ajal û mirovên xwe re tê de cih çêkiriye, û çawa piştî tofanê xwedayan nemirî dane wî û hevjîna wî.³ Piştî bihîstina çîrokê, Utnapîştîm ji bo ceribandina Gilgamêş, jê dixwaze ku şeş roj û heft şevan şiyar bimîne, lê Gilgamêş tavilê di xew re diçe, û bi vî awayî îsbat dike ku ew nikare li hemberî mirinê (ku wekî xeweke dirêj tê dîtin) bisekine.²⁷ Jina Utnapîştîm dilê wê bi Gilgamêş dişewite û ji mêrê xwe dixwaze ku diyariyekê bide wî. Utnapîştîm ji Gilgamêş re behsa giyayekî di binê deryayê de dike ku ciwaniyê vedigerîne.⁵ Gilgamêş bi kevirên giran xwe davêje binê deryayê û giyayê dibîne û bi xwe re tîne ser rûyê erdê. Ew plan dike ku wê bibe Urukê û pêşî li ser kalekî biceribîne û paşê jî ew bi xwe bixwe. Lê dema ku ew di rê de ji bo xweşûştinê radiweste, marek bêhna giyayê digire, wê dixwe û tavilê çermê xwe diguherîne û ciwan dibe.⁵ Gilgamêş ji ber vê windakirina dawîn hêviya xwe pir xemgîn dibe û digirî. Ew fêm dike ku nemirî ji bo wî ne mumkin e. Ew bi Urşanabî re vedigere Urukê. Li wir, ew bi serbilindî dîwarên bajarê xwe yên bi heybet, ku wî ava kirine, nîşanî Urşanabî dide, û bi vî awayî qebûl dike ku nemiriya wî ne di laşê wî de, lê di karên wî yên mayînde de ye.¹
• Tableta XII (Pêvek): Ev tablet bi gelemperî wekî pêvekek li yazdeh tabletên din tê hesibandin û ji aliyê naverok û şêwazê ve hinekî ji wan cuda ye.³ Ew bi rastî wergereke Akkadî ya beşek ji helbesta Sumerî “Gilgamêş, Enkîdû û Cîhana Binerdî” ye.¹⁵ Di vê tabletê de, Gilgamêş ji ber windabûna du tiştên xwe yên pîroz (pukku û mikku, dibe ku def û darikê wê bin) xemgîn e. Enkîdû pêşniyar dike ku biçe cîhana binerdî û wan ji bo wî bîne. Gilgamêş şîretan li Enkîdû dike ka divê ew çawa li cîhana binerdî tevbigere da ku neyê girtin, lê Enkîdû van şîretan ji bîr dike û li wir asê dimîne. Gilgamêş ji xwedayan alîkariyê dixwaze û di dawiyê de xwedayê Ea rê dide ku ruhê Enkîdû ji bo demekê vegere û bi Gilgamêş re biaxive. Enkîdû rewşa xemgîn û tarî ya miriyan li cîhana binerdî ji Gilgamêş re vedibêje.¹⁴
• Karakterên sereke:

• Gilgamêş: Ew lehengê navendî yê destanê ye, keyê bajarê Urukê. Ew wekî kesekî ku du ji sê parên wî xweda û yek ji sê parên wî mirov e tê danasîn, ku ev yek hem hêzeke awarte dide wî hem jî wî bi qedera mirinê ve girêdide.²⁷ Di destpêka destanê de, ew keyekî qure, zalim û bêperwa ye, ku tenê li kêfa xwe û rûmeta xwe digere.⁴ Lêbelê, bi saya hevaltiya kûr a bi Enkîdû re û bi taybetî piştî mirina Enkîdû, karakterê Gilgamêş geşedaneke berbiçav nîşan dide. Ew bi rastiya mirinê re rûbirû dimîne, ji bo nemiriyê dikeve lêgerîneke dijwar, û di dawiyê de fêrî şehrezayî, dilnizmî û qebûlkirina sinorên mirovî dibe.⁵ Veguherîna wî ji keyekî tîran ber bi keyekî ku qîmetê dide karên mayînde û berpirsiyariya li hemberî gelê xwe, yek ji aliyên herî girîng ên destanê ye.
• Enkîdû: Ew ji hêla xwedayan ve wekî hevrik û hevsengê Gilgamêş hatiye afirandin da ku zordariya wî bişkîne.³ Di destpêkê de, ew mirovekî bi tevahî kovî û xwezayî ye, ku bi ajalan re di nav çolê de dijî û ji adetên şaristaniyê bêpar e.²⁷ Lêbelê, bi saya têkiliya xwe bi Şemhet, fahîşeyeke perestgehê re, ew tê şaristanîkirin û fêrî jiyana mirovan dibe.³ Piştî şerê xwe yê destpêkê bi Gilgamêş re, ew dibe hevalê wî yê herî nêzîk û dilsoz. Enkîdû ne tenê di serpêhatiyên fizîkî de (wek kuştina Humbaba û Gayê Esmanî) alîkariya Gilgamêş dike, lê di heman demê de wekî wijdan û şîretkarê wî jî tevdigere. Mirina wî ya trajîk, ku wekî cezayek ji hêla xwedayan ve tê birîn, xaleke werçerxê ya krîtîk di jiyana Gilgamêş de ye û dibe sedema lêgerîna wî ya ji bo nemiriyê.⁴
• Utnapîştîm: Ew di destanê de wekî “Nûhê Babîlî” tê nasîn. Ew mirovekî ji bajarê Şuruppakê bû ku ji hêla xwedayê Ea ve ji Tofana Mezin a ku ji bo tunekirina mirovahiyê hatibû şandin, hat agahdarkirin.⁵ Wî keştiyeke mezin çêkir û bi malbat û ajalên xwe re ji tofanê filitî. Piştî tofanê, xwedayan ji ber ku wî jiyana li ser rûyê erdê parastiye, nemirî dane wî û hevjîna wî.⁵ Gilgamêş di lêgerîna xwe ya ji bo nemiriyê de serdana wî dike da ku sira jiyana bêdawî jê fêr bibe. Utnapîştîm ji Gilgamêş re çîroka Tofanê vedibêje û şehrezayiya xwe ya li ser sinorên jiyana mirovî û neçariya mirinê parve dike.³⁰ Ew sembola zanîn û bîra dîrokî ye.
• Îştar (Inanna): Ew yek ji xwedawendên herî girîng ên panteona Mezopotamyayê ye, xwedawenda evîn, zayendî, berdarî, şer û hêzê.³⁰ Di destanê de, ew wekî kesayetiyeke xurt, bi tebat, bedew lê di heman demê de kaprîzî, tolhildêr û xeternak xuya dike. Dema ku Gilgamêş pêşniyara wê ya zewacê red dike û heqaretê lê dike, ew bi hêrseke mezin Gayê Esmanî dişîne Urukê da ku wî ceza bike.³ Rola wê di destanê de alozî û nediyariya têkiliya di navbera mirovan û xwedayan de nîşan dide.
• Şemhet (Shamhat): Ew fahîşeyeke perestgehê ye ku roleke krîtîk di çîrokê de dilîze, bi taybetî di veguherandina Enkîdû de ji rewşa kovîtiyê ber bi şaristaniyê ve.³ Ew ne tenê Enkîdû bi rêya zayendîtiyê dixapîne, lê di heman demê de wî fêrî adetên jiyana mirovan dike û wî ber bi Urukê û hevaltiya bi Gilgamêş re dibe. Rola Şemhet di destanê de gelek nîqaşan li ser têgihîştina Mezopotamyayî ya li ser zayendî, jin, û prosesa şaristanîbûnê derxistiye holê. Veguherîna Enkîdû ji “kovî” ber bi “şaristanî” ve, ku bi destê Şemhet pêk tê ³, ne tenê çîrokeke sade ya sosyalleşbûnê ye. Ew şîroveyeke kûr li ser têgihîştina Mezopotamyayî ya li ser şaristaniyê, rola zayendî û jinê di vî prosesî de, û dibe ku fikarên li ser windakirina têkiliya bi xwezayê re jî dihewîne. Enkîdû di destpêkê de bi ajalan re dijî.³ Têkiliya wî ya zayendî bi Şemhet re dibe sedem ku ajal jê dûr bikevin û ew “şaristanî” bibe.³ Ev ne tenê tê wateya fêrbûna adetên mirovan, lê belê windakirina bêgunehiya xwezayî û ketina nav têkiliyên civakî yên kompleks. Perestgeh (cihê Şemhet) navendeke girîng a jiyana bajarî bû. Ji ber vê yekê, ev bûyer dikare wekî sembola ku çawa bajar û saziyên wê (tevî perestgehê) mirovê “xwezayî” diguherînin û dixin bin bandora xwe, were şîrovekirin.
• Ninsun: Ew xwedawendek e û dayika Gilgamêş e.³⁰ Di destanê de, ew wekî kesayetiyeke şehreza, şîretkar û piştevanê kurê xwe xuya dike. Ew xewnên Gilgamêş şîrove dike, ji bo ewlehiya wî di serpêhatiyên xeternak de dua dike, û hewl dide ku wî ji xeteran biparêze.³⁰ Rola wê girîngiya têkiliyên malbatî û parastina dayikê di çanda Mezopotamyayê de nîşan dide.
• Humbaba (Huwawa): Ew cinawirekî dêwasa û tirsnak e ku ji hêla xwedayê Enlîl ve wekî cerdevanê Daristana Sidarê ya pîroz hatiye destnîşankirin.³ Kuştina Humbaba ji hêla Gilgamêş û Enkîdû ve yek ji serpêhatiyên mezin û navdar ên destanê ye, ku mêrxasî û hêza wan nîşan dide, lê di heman demê de dibe sedema hêrsa xwedayan jî. Humbaba dikare wekî sembola hêzên xwezayî yên kovî û nenas ên ku mirov hewl dide serweriyê li ser wan bike, were dîtin.
• Analîza temayên bingehîn:

• Nemirî û Mirin: Ev bêguman temaya herî navendî û bi bandor a Destana Gilgamêş e. Tevahiya nîvê duyemîn ê destanê li dora lêgerîna Gilgamêş ji bo nemiriyê, ku piştî mirina hevalê wî yê delal Enkîdû dest pê dike, dizivire.⁴ Ev lêgerîn ne tenê tirsa wî ya kesane ya ji mirinê nîşan dide, lê di heman demê de pirseke gerdûnî ya mirovahiyê ye: gelo mirov dikare ji qedera mirinê bifilite? Destan di dawiyê de digihîje wê encamê ku nemiriya fizîkî ji bo mirovan ne mumkin e. Utnapîştîm ji Gilgamêş re dibêje: “Jiyana ku tu lê digerî tuyê qet nebînî. Dema xwedayan mirov afirand, mirin ji wî re veqetandin, lê jiyan di destê xwe de hiştin.”.⁴ Lêbelê, destan pêşniyar dike ku rengekî din ê “nemiriyê” heye: nemiriya bi rêya karên baş û avahiyên mayînde (wek dîwarên Urukê), bi rêya navûdengê ku mirov li dû xwe dihêle, û bi rêya çîrok û serpêhatiyên ku ji nifşên paşerojê re tên vegotin.¹ Lêgerîna Gilgamêş ji bo nemiriyê, ku bi têkçûnê bi dawî dibe, ne tenê trajediya takekesî ye, lê belê şîroveyeke felsefî ya sofîstîke li ser wateya jiyanê li hemberî mirina neçar e. Destan pêşniyar dike ku nemiriya rastîn ne di domandina jiyana fizîkî de, lê di mîrasa ku mirov li dû xwe dihêle de ye. Ev yek têgihîştineke pêşketî ji bo serdemeke wisa kevnar e. Gilgamêş piştî mirina Enkîdû bi awayekî obsesîf li nemiriyê digere.⁵ Ew hemû ceribandinên xwe têk dibe.¹⁴ Lê di dawiya destanê de, ew vedigere Urukê û dîwarên bajarê xwe nîşanî Urşanabî dide.¹ Ev dîwar sembola karên wî yên mayînde ne. Pêşgotina destanê jî pesnê Gilgamêş dide ji ber ku wî “hemû tişt dizanibû” û “çîrokek ji rojên berî tofanê ji me re anî”.⁹ Ev nîşan dide ku zanîn, avahî, û vegotina çîrokê (destan bi xwe) rêyên gihîştina nemiriyê ne.
• Hevaltî û Windaî: Têkiliya di navbera Gilgamêş û Enkîdû de yek ji hêmanên herî xurt û bi hestiyar ên destanê ye.⁵ Ew ne tenê hevalên şer in, lê di heman demê de giyanên ku hev temam dikin in. Hevaltiya wan Gilgamêş ji keyekî zalim û tenê vediguherîne mirovekî ku dikare hez bike û bi kesekî din re parve bike. Mirina Enkîdû ji bo Gilgamêş windahiyeke pir mezin e û dibe sedema krîzeke kûr a hebûnî. Şîna wî ya ji bo Enkîdû kûrahiya vê hevaltiyê û bandora wêranker a windahiyê li ser giyanê mirov nîşan dide.⁶ Ev tema girîngiya têkiliyên mirovî û piştgiriya hevalan di jiyanê de radixe ber çavan.
• Şaristanî û Xweza: Destan bi awayekî berfireh dijberî û têkiliya diyalektîk a di navbera jiyana şaristanî (ya ku bi bajarê Urukê, dîwarên wê, perestgeh û jiyana civakî ya organîzekirî tê temsîlkirin) û jiyana kovî/xwezayî (ya ku bi Enkîdûyê destpêkê, Daristana Sidarê ya bêmirov, û ajalan tê temsîlkirin) de tematîze dike.⁵ Veguherîna Enkîdû ji xwezayê ber bi şaristaniyê ve, û serpêhatiya Gilgamêş û Enkîdû ya li Daristana Sidarê ku tê de ew Humbaba, cerdevanê xwezayê, dikujin û darên sidarê dibirin, vê temayê bi xurtî nîşan didin. Destan bi gelemperî nirxê şaristaniyê û serweriya mirov li ser xwezayê bilind dike, lê di heman demê de hêz, bedewî û carinan xetereyên xwezayê jî qebûl dike.
• Lehengî: Têgihîştina lehengiyê di Destana Gilgamêş de ne statîk e, lê bi pêşketina karakterê Gilgamêş re diguhere û kûrtir dibe. Di destpêkê de, lehengî bi piranî bi hêza fizîkî, mêrxasî di şer de, û bidestxistina rûmet û navûdengê bi rêya kiryarên mezin (wek kuştina Humbaba û Gayê Esmanî) ve girêdayî ye.⁵ Gilgamêşê destpêkê li pey vê cure lehengiyê ye. Lêbelê, piştî mirina Enkîdû û rûbirûbûna bi rastiya mirinê re, têgihîştina Gilgamêş a li ser lehengiyê diguhere. Lehengiya rastîn ne tenê di serketinên fizîkî de, lê di şehrezayî, xwe-nasîn, qebûlkirina sinorên mirovî, û berpirsiyariya li hemberî civakê de tê dîtin.⁵ Di dawiyê de, lehengiya Gilgamêş di vegera wî ya Urukê û di berdewamkirina karê xwe yê keyaniyê de, bi têgihîştineke nû li ser jiyan û mirinê, xwe dide der.
• Keyanî: Destan di heman demê de rola key û berpirsiyariyên wî di civaka Mezopotamyayê de jî dinirxîne. Gilgamêşê destpêkê mînakeke keyê xirab û zalim e, ku desthilatdariya xwe ji bo berjewendiyên xwe yên kesane bi kar tîne û zilmê li gelê xwe dike.¹ Lêbelê, bi saya serpêhatiyên xwe û bi taybetî bi bandora hevaltiya Enkîdû û rûbirûbûna bi mirinê re, ew fêr dibe ku keyaniya rastîn ne tenê desthilatdarî ye, lê di heman demê de xizmetkirina gel, parastina bajar, û avakirina karên mayînde ye.⁵ Di dawiya destanê de, Gilgamêş wekî keyekî şehrezatir û berpirsiyartir vedigere Urukê.
• Têkiliya Mirov û Xwedayan: Xweda di Destana Gilgamêş de karakterên çalak û bibandor in. Ew ne tenê li dûr temaşe nakin, lê rasterast destwerdanê di karûbarên mirovan de dikin.⁵ Ew Enkîdû diafirînin da ku Gilgamêş kontrol bikin, ew di şeran de alîkariya lehengan dikin (wek Şamaş ku alîkariya Gilgamêş û Enkîdû dike li dijî Humbaba), ew mirovan ji ber kiryarên wan ceza dikin (wek mirina Enkîdû), û ew dikarin nemiriyê jî wekî diyariyek taybet bidin hin mirovan (wek Utnapîştîm). Lêbelê, xweda di destanê de her tim ne adil, ne jî têgihîştî, û ne jî bi yekdengî tevdigerin. Ew carinan bi hev re dikevin nakokiyê, bi hêrs û keyfî tevdigerin (wek Îştar). Mirov hem ji xwedayan ditirsin û rêzê ji wan re digirin, hem jî carinan (wek Gilgamêş) li dijî biryar û daxwazên wan serî hildidin û wan rexne dikin.⁵ Ev têkilî alozî û nediyariya têkiliya di navbera qada mirovî û ya xwedayî de di têgihîştina Mezopotamyayî de nîşan dide.

Tevî ku Tableta XII wekî pêvekek tê dîtin û ji aliyê stile û naverokê ve bi yazdeh tabletên din re tam li hev nake ³, hebûna wê nîşan dide ku eleqeya bi cîhana binerdî û qedera miriyan re mijareke domdar û girîng bûye di kevneşopiya Gilgamêş de. Ew hewldanek e ji bo peydakirina agahiyên zêdetir li ser tiştê ku piştî mirinê diqewime, ku ev yek bi temaya sereke ya destanê re (têkoşîna li dijî mirinê) re têkildar e. Tableta XII wergera beşek ji helbesta Sumerî “Gilgamêş, Enkîdû û Cîhana Binerdî” ye.¹⁵ Tevî ku ew ji aliyê Sîn-lēqi-unninni ve li destana Akkadî hatiye zêdekirin û dibe ku ji hêla edebî ve ne baş entegre bûbe ³, ew bersivekê dide meraqa li ser jiyana piştî mirinê. Gilgamêş di seranserê destanê de ji mirinê ditirse; Tableta XII bi vegotina ruhê Enkîdû re dîmenek rasterast (her çend xemgîn be jî) ji cîhana binerdî pêşkêş dike. Ev nîşan dide ku xwendevan/guhdarên kevnar ne tenê bi çîroka lehengiyê, lê bi pirsên kûr ên eskatolojîk jî eleqedar bûne.

Beşa 3: Destana Gilgamêş û Çanda Mezopotamyayê

Destana Gilgamêş ne tenê çîrokeke lehengî ya bi heybet e, lê di heman demê de pencereyeke bêhempa ye ku em dikarin tê re li jiyana civakî, bawerî, adet û nirxên şaristaniya Mezopotamyaya kevnar binêrin.¹ Ew hûrguliyên girîng li ser awayê jiyanê, struktura civakî, pratîkên olî, û têgihîştina li ser cîhan û xwezayê di serdema Sumer û Babîlê de pêşkêş dike.

• Jiyana civakî, bawerî û adetên Mezopotamyayê yên di destanê de xuya dibin:

Destan gelek aliyên jiyana rojane ya Mezopotamyayê nîşan dide. Em tê de behsa bajarên mezin ên bi dîwarên xurt (wek Urukê), perestgehên bi heybet, teknîkên nivîsandinê yên li ser tabletên axê (nivîsa bizmarî), û pîşeyên cihêreng (nêçîrvan, kelekvan, rahîb, fahîşeya perestgehê, esnaf) dibînin.¹ Adetên mêvanperweriyê, girîngiya sond û peymanan, û rêzgirtina ji kal û pîran re jî di nav rêzên destanê de cih digirin. Baweriyên li ser xewn û şîrovekirina wan, rola xwedayan di jiyana rojane de, û tirsa ji hêzên nexuyayî jî beşek in ji cîhanbîniya ku destan pêşkêş dike.

• Rola keyanî, perestgeh, û hiyerarşiya civakî:

Di civaka Mezopotamyayê de, key (bi Akkadî šarrum) xwedî cihekî navendî û roleke pir-alî bû. Ew ne tenê serokê siyasî û leşkerî yê herî bilind bû, lê di heman demê de wekî navbeynkarê sereke yê di navbera cîhana mirovan û cîhana xwedayan de jî dihat dîtin.³⁵ Key berpirsiyar bû ji parastina nîzama civakî, pêkanîna edaletê, avakirina perestgehan û bajarên xurt, û serkêşiya artêşê di dema şer de. Destana Gilgamêş pêşketina têgihîştina keyaniyê ji desthilatdariyeke mutleq û carinan zalimane (wek Gilgamêşê destpêkê) ber bi têgihîştineke berpirsiyartir û xizmetkarane (wek Gilgamêşê dawiyê ku qîmetê dide karên mayînde ji bo bajarê xwe) nîşan dide.⁵

Perestgeh (bīt ilim, mala xwedê) ne tenê cihên îbadet û pêşkêşkirina qurbanan bûn, lê di heman demê de navendên girîng ên aborî, civakî û çandî yên bajarên Mezopotamyayê bûn.⁴¹ Rahîb û rahîbeyan (tevî fahîşeyên pîroz ên wekî Şemhet) roleke girîng di rêvebirina karûbarên perestgehê û pêkanîna rituelên olî de dilîstin. Perestgeh xwedî erd û samanên mezin bûn û di belavkirina xwarin û alîkariyê de jî cih digirtin.

Civaka Mezopotamyayê bi awayekî hiyerarşîk hatibû organîzekirin.³⁷ Di lûtkeya vê hiyerarşiyê de key û malbata wî, li pey wan çîna zadegan û rahîbên payebilind dihatin. Nivîskar (katib, bi Akkadî ṭupšarrum), ji ber ku xwendin û nivîsandin dizanibûn û di rêveberiya dewlet û perestgehê de roleke krîtîk dilîstin, xwedî statuyeke bilind bûn.⁴⁴ Bazirgan, esnaf û cotkar çîna navîn û jêrîn a civakê pêk dianîn. Di binê hiyerarşiyê de jî xulam (bi Akkadî wardum) hebûn, ku bi gelemperî dîlên şer an jî kesên deyndar bûn û ji gelek mafan bêpar bûn. Destana Gilgamêş bi giranî li ser jiyan û serpêhatiyên çîna serdest (key û leheng) disekine, lêbelê, fikar û gilî û gazincên gelêrî jî tê de cih digirin, wek mînak gazincên gelê Urukê ji zordariya Gilgamêş di destpêka destanê de.⁴ Tevî ku hiyerarşiya civakî li Mezopotamyayê xurt bû û key di lûtkeyê de bû ³⁷, destpêka Destana Gilgamêş bi gilî û gazincên gelê Urukê ji zordariya keyê xwe dest pê dike, ku ev yek dibe sedema destwerdana xwedayan û afirandina Enkîdû.⁴ Ev yek, her çend bi awayekî mîtolojîk be jî, têgihîştineke bingehîn a berpirsiyariya key li hemberî gelê xwe û encamên îstîsmarkirina desthilatdariyê nîşan dide. Gelê Urukê ji ber ku Gilgamêş “ciwanan ji bo şer dişîne û destdirêjiyê li keçan dike” ²⁷ gazincan ji xwedayan re dikin. Xweda bersiva duayên wan didin û Enkîdû diafirînin da ku Gilgamêş “kontrol bike”.³ Ev senaryo nîşan dide ku di têgihîştina Mezopotamyayî de, key ne xwediyê desthilatdariyeke bêsînor û bêpîvan bû. Diviyabû ku ew li gorî hin normên civakî û exlaqî tevbigere, û heger ew ji rê derketiba, dikaribû hêzên xwedayî (û bi vî awayî, nîzama kozmîk) li dijî xwe rake.

Rola nivîskaran (katiban) di çanda Mezopotamyayê de ji tomarkirina danûstandinên aborî wêdetir bû.⁴⁴ Ew parêzvan û veguhezkarên çîrokên çandî yên wekî Destana Gilgamêş bûn.⁴⁵ Ji ber ku destan bi xwe jî li ser “nivîsandina çîrokê li ser kevirî” ⁹ disekine, ev yek girîngiya nivîsê û tomarkirinê ji bo bidestxistina rengekî nemiriyê di çanda Mezopotamyayê de derdixe pêş. Gilgamêş di dawiya destanê de çîroka xwe li ser tabletan tomar dike.⁹ Ev çalakî wekî rêyek ji bo parastina serpêhatî û şehrezayiya xwe ji bo nifşên paşerojê tê dîtin. Nivîskarên ku bi hezaran salan ev destan kopî kirine û ji nû ve nivîsandine ¹, bi awayekî pratîkî vê îdealê pêk anîne. Çavkaniya ⁴⁴ diyar dike ku nivîskarî di destpêkê de ji bo tomarên aborî bû, lê paşê berfireh bû û bû navgîna ragihandina zanînê di gelek waran de.

• Rituelên olî (dua, qurban, şîrovekirina xewnan, merasîmên cenazeyan, paqijbûn):

Destana Gilgamêş gelek mînakan ji pratîkên olî yên ku di jiyana rojane û di perestgehan de ji hêla mirovên Mezopotamyayê ve dihatin pêkanîn, dihewîne.1

* Dua: Dua (bi Akkadî teslītu) rêyeke girîng a têkilî û danûstandina bi xwedayan re bû. Di destanê de, Ninsun, dayika Gilgamêş, berî ku kurê wê biçe şerê Humbaba, ji xwedayê rojê Şamaş re dua dike û ji wî alîkarî û parastinê dixwaze.30 Gilgamêş bi xwe jî di rêwîtiya xwe ya dijwar de ji xwedayê hîvê Sîn re dua dike.31

* Qurban: Qurbanî (bi Akkadî niqû) ji bo têrkirin û razîkirina xwedayan û ji bo bidestxistina dilovaniya wan dihatin pêşkêşkirin. Piştî Tofana Mezin, Utnapîştîm qurbanekê pêşkêşî xwedayan dike û ew li dora dûmana qurbanê kom dibin.19 Ev yek nîşan dide ku qurban beşek girîng a ji nû ve avakirina têkiliya di navbera mirovan û xwedayan de bû.

* Şîrovekirina Xewnan: Xewn (bi Akkadî šuttu) di çanda Mezopotamyayê de wekî peyamên ji xwedayan an jî wekî pêşbîniyên paşerojê dihatin dîtin, û şîrovekirina wan (oneiromancy) karekî pisporî bû.3 Di destanê de, Gilgamêş gelek xewnan dibîne, nemaze berî hevdîtina bi Enkîdû re û di rêwîtiya ber bi Daristana Sidarê ve. Van xewnan ji hêla dayika wî Ninsun (ku xwedawendek e û xwedî şehrezayiyeke taybet e) û ji hêla hevalê wî Enkîdû ve tên şîrovekirin. Xewna Enkîdû ya li ser cîhana binerdî jî pêşbîniya mirina wî dike.

* Merasîmên Cenazeyan: Rêzgirtina ji miriyan û pêkanîna merasîmên cenazeyan ên guncaw di çanda Mezopotamyayê de pir girîng bû. Şîna kûr û demdirêj a Gilgamêş ji bo Enkîdû û amadekirina cenazeyekî bi heybet ji bo wî, bi diyariyên giranbiha ji bo xwedayên cîhana binerdî, vê girîngiyê nîşan dide.14 Armanc ew bû ku ruhê mirî di cîhana binerdî de rehet be û zirarê nede zindiyan.

* Paqijbûn: Rituelên paqijbûnê, wek şûştin, serşûştin, û li xwekirina kincên paqij, di destanê de di demên girîng ên veguherînê de xuya dibin.29 Mînak, Gilgamêş piştî kuştina Humbaba û berî ku vegere Urukê, û herwiha piştî hevdîtina bi Utnapîştîm re û berî ku vegere bajarê xwe, xwe dişo û kincên nû li xwe dike. Van rituelan ne tenê paqijiya laşî, lê di heman demê de veguherîneke sembolîk ji rewşekê (kovîtî, qirêjî, xemgînî) ber bi rewşeke din (şaristanî, paqijî, nûbûn) ve nîşan didin.

Rituelên ku di Destana Gilgamêş de tên teswîrkirin, bi taybetî şîrovekirina xewnan û merasîmên paqijbûnê/derbasbûnê, ne tenê adetên çandî ne, lê belê mekanîzmayên ku mirovên Mezopotamyayê bi kar dianîn da ku cîhana xwe ya nediyar û carinan xeternak birêkûpêk bikin û wateyê jê re bibînin. Xewn wekî pirek di navbera cîhana mirovan û xwedayan de dihat dîtin, û rituelên paqijbûnê alîkariya mirovan dikir ku di navbera qadên cihêreng ên jiyanê de derbas bibin. Ev rituel alîkariya birêkûpêkkirina kaosê û vegerandina nîzamê dikirin.

• Nêrîna li ser xweza û bajarvaniyê (Uruk wek mînak):

Destana Gilgamêş bi awayekî berbiçav dijberî û têkiliya diyalektîk a di navbera şaristanî (bi taybetî bajarê Urukê) û xwezaya kovî de radixe ber çavan.¹² Uruk, bi dîwarên xwe yên bi heybet ên ku ji hêla Gilgamêş ve hatine avakirin ¹, sembola destkeftiyên mirovahiyê, nîzam, ewlehî û jiyana organîzekirî ye. Avakirina van dîwaran ne tenê karekî fîzîkî ye, lê di heman demê de îfadeya serweriya mirov li ser xwezayê û hewldana ji bo afirandina cihekî parastî û şaristanî ye. Li hemberî vê, xweza (wek Daristana Sidarê ya ku ji hêla Humbaba ve tê parastin, an jî Enkîdûyê ku di destpêkê de bi ajalan re dijî) wekî cihekî kovî, bêserûber, carinan xeternak lê di heman demê de xwedî hêz û bedewiyeke seretayî tê teswîrkirin. Veguherîna Enkîdû ji jiyana xwezayî ber bi jiyana şaristanî ve û serpêhatiya Gilgamêş û Enkîdû ya li Daristana Sidarê, ku tê de ew cerdevanê xwezayê dikujin û darên wê dibirin, vê têkiliya aloz nîşan didin. Destan bi gelemperî nirxê şaristaniyê bilind dike, lê di heman demê de rêzê ji hêz û girîngiya xwezayê re jî digire, her çend ew carinan wekî dijminek an astengiyek li pêşiya armancên mirovan were dîtin.

Beşa 4: Mîtolojî û Xwedayên di Destana Gilgamêş de

Destana Gilgamêş di nav cîhaneke mîtolojîk a dewlemend û tevlihev de derbas dibe, ku tê de xwedayên Mezopotamyayê roleke navendî û çalak dilîzin.¹ Têgihîştina li ser van xwedayan, têkiliyên wan bi mirovan re, û nêrîna li ser kozmos û cîhana binerdî, ji bo fêmkirina kûrahiya destanê pir girîng e.

• Panteona xwedayên Mezopotamyayê (Anu, Enlîl, Ea, Şamaş, Îştar):

Panteona Mezopotamyayê ji gelek xwedayan pêk dihat, ku her yek ji wan xwedî taybetmendî, berpirsiyarî û qadên bandorê yên cihê bûn. Di Destana Gilgamêş de, çend xwedayên sereke bi awayekî berbiçav derdikevin pêş:

* Anu (An): Di panteona Sumerî û Akkadî de wekî bavê xwedayan û xwedayê esmanan dihat nasîn.5 Ew xwediyê otorîteya herî bilind bû, lê carinan di destanê de wekî kesayetiyek hinekî pasîf xuya dike ku di bin bandora xwedayên din (wek Îştar) de dimîne.

* Enlîl: Yek ji xwedayên herî hêzdar û bibandor ê Mezopotamyayê bû, xwedayê hewa, ba, bahoz û erdê.30 Ew bi gelemperî wekî xwedayekî hêrsok, keyfî û carinan wêranker dihat dîtin. Di çîroka Tofanê ya di Destana Gilgamêş de, Enlîl ew e ku ji ber dengê mirovan aciz dibe û biryara tunekirina mirovahiyê dide.

* Ea (bi Sumerî Enkî): Xwedayê şehrezayî, huner, efsûn, û avên şêrîn ên binê erdê (Apsu) bû.14 Ew bi gelemperî wekî dost û alîkarê mirovahiyê dihat dîtin. Di destanê de, Ea ew e ku Utnapîştîm ji plana Tofanê agahdar dike û rê nîşanî wî dide ka çawa dikare xwe û mirovahiyê xilas bike.

* Şamaş (bi Sumerî Utu): Xwedayê rojê, ronahiyê, edalet û pêxembertiyê bû.5 Ew di Destana Gilgamêş de roleke erênî dilîze û gelek caran alîkariya Gilgamêş û Enkîdû dike, nemaze di şerê wan ê li dijî Humbaba de û di rêwîtiyên wan ên dijwar de. Ninsun, dayika Gilgamêş, bi taybetî ji Şamaş dua dike.

* Îştar (bi Sumerî Inanna): Yek ji xwedawendên herî navdar û kompleks ên Mezopotamyayê bû.3 Ew xwedawenda evîn, zayendî, bedewî, berdarî, lê di heman demê de şer û wêraniyê bû. Di destanê de, ew ji Gilgamêş hez dike û jê dixwaze ku bi wê re bizewice, lê dema ku Gilgamêş wê red dike û heqaretê lê dike, ew bi hêrseke mezin tolê hildide û Gayê Esmanî dişîne Urukê.

Xwedayên Mezopotamyayê yên di Destana Gilgamêş de ne tenê hêzên xwezayî yên kesayetkirî ne, lê belê ew bi awayekî kûr antropomorfîk in; ew xwedî hest, plan, û nakokiyên mîna mirovan in.⁵ Îştar ji ber redkirina Gilgamêş hêrs dibe û tolê hildide.³ Enlîl ji ber dengê mirovan aciz dibe û biryara Tofanê dide.³⁰ Ea bi hîle Enlîl dixapîne da ku Utnapîştîm xilas bike.³⁰ Van mînakan nîşan didin ku xweda ne tenê hêzên abstrakt in, lê karakterên bi kesayetî û motîvasyonên tevlihev in. Ev antropomorfîzm têkiliya di navbera mirovan û xwedayan de kompleks dike: xweda hem dikarin bibin piştevan hem jî dijmin, û mirov divê bi şehrezayî û carinan bi hîle bi wan re danûstandinê bikin. Ev yek ji têgihîştinên paşê yên li ser xwedayekî yekane, bêkêmasî û her tiştî zana cuda ye.

• Destwerdana xwedayî di jiyana mirovan de:

Di cîhanbîniya Mezopotamyayê de, xweda ne dûrî jiyana mirovan bûn, lê bi awayekî çalak û rasterast destwerdanê di karûbarên wan de dikirin.⁵ Destana Gilgamêş tijî mînakên vê destwerdanê ye. Xweda Enkîdû diafirînin da ku Gilgamêş kontrol bikin.⁵ Şamaş di şerê li dijî Humbaba de alîkariya Gilgamêş û Enkîdû dike.⁵ Xweda ji ber kuştina Humbaba û Gayê Esmanî biryara mirina Enkîdû didin.⁵ Û di dawiyê de, ew nemiriyê wekî diyariyeke taybet didin Utnapîştîm.²⁷ Ev destwerdan carinan li ser daxwaz û duayên mirovan (wek duayên gelê Urukê ji bo xilasbûna ji zilma Gilgamêş) û carinan jî li gorî kêf, hêrs, an planên xwedayan bi xwe pêk tê. Ev têkilî nediyariyekê dixe jiyana mirovan, ji ber ku ew her dem di bin bandora hêzên ku ji wan mezintir in de ne.

Çîroka Tofanê ya di Destana Gilgamêş de ³ ne tenê ji bo ravekirina bûyereke mîtolojîk a mezin e, lê di heman demê de ji bo ravekirina mirina mirovan û têkiliya taybet a di navbera xwedayan û mirovahiyê de jî xizmet dike. Biryara xwedayan a ji bo tunekirina mirovahiyê û paşê poşmanbûna wan ¹⁹ û bexşandina nemiriyê ji Utnapîştîm re, rewşa mirovî ya mirinê wekî encameke biryareke xwedayî ya piştî karesatekê datîne. Utnapîştîm ji Gilgamêş re dibêje ku xwedayan piştî Tofanê nemirî dane wî.²⁷ Ev yek nîşan dide ku nemirî ne tiştekî xwezayî ye ji bo mirovan, lê diyariyeke taybet a xwedayan e. Xwedayan mirovahî afirandiye ⁴⁸, paşê hewl daye wê tune bike ¹⁹, û di dawiyê de biryar daye ku mirin bibe qedera mirovan, lê jiyan di destê wan de bimîne (“Jiyana ku tu lê digerî tuyê qet nebînî. Dema xwedayan mirov afirand, mirin ji wî re veqetandin, lê jiyan di destê xwe de hiştin.” – ⁴). Çîroka Tofanê vê biryarê û veqetandina di navbera mirovan û xwedayan de bi awayekî dramatîk rave dike.

• Kozmolojî û têgihîştina li ser cîhana binerdî:

Destana Gilgamêş di heman demê de têgihîştina Mezopotamyayî ya li ser avahiya kozmosê û cîhana binerdî jî nîşan dide.¹⁴ Li gorî vê têgihîştinê, kozmos ji sê beşên sereke pêk dihat: esman (warê Anu), erd (warê Enlîl û mirovan), û cîhana binerdî an jî kûrahî (Apsu, warê Ea). Cîhana binerdî (bi Akkadî erṣetu an kurnugû, “welatê bêveger”) wekî cihekî tarî, tozî û xemgîn dihat teswîrkirin, ku ruhên miriyan (bi Akkadî eṭemmu) li wir dijiyan. Xewna Enkîdû ya li ser cîhana binerdî, ku tê de ew “mala tozê” dibîne ku tê de key û leheng wek xulamên xwedayên cîhana binerdî ne û xwarina wan toz û gil e, dîmenek pir neyînî û bêhêvî ya jiyana piştî mirinê pêşkêş dike.¹⁴ Herwiha, di Tableta XII de, ruhê Enkîdû ku ji cîhana binerdî vedigere, rewşa nebaş a miriyan ji Gilgamêş re vedibêje.¹⁴ Ev têgihîştina tarî ya li ser cîhana binerdî yek ji sedemên sereke ye ku Gilgamêş ewqas ji mirinê ditirse û bi awayekî obsesîf li pey nemiriyê digere. Ew ne tenê tirsa ji tunebûnê ye, lê tirsa ji hebûneke piştî-mirinê ya bêwate, bêrûmet û xemgîn e. Ev yek girîngiya jiyana li ser rûyê erdê û hewldana ji bo bidestxistina rengekî “nemiriyê” bi rêya karên mayînde û navûdengê qehremanî zêdetir dike.

Çavkaniya ⁴⁸ hûrguliyan li ser mîtên afirandinê yên Mezopotamyayê (wek Enuma Eliş) dide, ku tê de têkoşîna di navbera xwedayan de (wek Marduk û Tiamat) û afirandina cîhan û mirovan tê vegotin. Her çend Destana Gilgamêş ne rasterast mîtek afirandinê be jî, ew di heman çarçoveya kozmolojîk û mîtolojîk de cih digire û têgihîştina Mezopotamyayî ya li ser cihê mirov di navbera xwedayan û xwezayê de nîşan dide.

Beşa 5: Destana Gilgamêş û Têkiliyên wê bi Gel û Zimanê Kurdî re

Têkiliya di navbera Destana Gilgamêş a kevnar û çand û zimanê Kurdî de mijareke balkêş û carinan nîqaşbar e. Hin lêkolîner, nivîskar û rewşenbîrên Kurd hewl dane ku girêdanên etîmolojîk, çandî û mîtolojîk di navbera vê destana Mezopotamyayî û mîrateya Kurdî de bibînin. Ev hewldan, her çend ji aliyê akademîk ve bi awayekî giştî nehatibin pejirandin an jî hewceyê bêtir delîl û lêkolînên kûr bin jî, beşek in ji proseseke berfirehtir a lêgerîna li kokên dîrokî û çandî.

• Nîqaşên li ser koka navê “Gilgamêş” û peyvên din ên di destanê de ji perspektîfa Kurdî:

Yek ji xalên sereke yên nîqaşê etîmolojiya navê “Gilgamêş” e. Hin lêkolînerên Kurd îdîa dikin ku ev nav ji zimanê Kurdî an jî ji zimanên kevnar ên ku wekî bav û kalên Kurdan tên hesibandin, tê.10

* Argumana herî berbelav ew e ku “Gilgamêş” ji du beşan pêk tê: “gil” û “gamêş”. Ji bo beşa yekem, “gil”, wateyên wekî “gir” (mezin, gewre), “xurt”, an jî formên wekî “kil”, “zil”, an “zal” (ku di Kurdî de tê wateya xurt, gewre, dêwasa, wek di navê “Rustemê Zal” de) tên pêşniyarkirin.11 Ji bo beşa duyem, “gamêş”, bi peyva Kurdî “gamêş” (mange, camûs) re tê girêdan. Bi vî awayî, “Gilgamêş” wekî “gamêşê xurt/mezin” an “mêrxasê bi hêza gamêşê” tê şîrovekirin. Çavkaniya 11 bi taybetî li ser vê yekê disekine û amaje dike ku ev peyv (“gil/gir” û “gamêş”) îro jî di zimanê Kurdî de zindî ne û tên bikaranîn.

* Çavkaniya 12 jî şîroveyeke bi vî rengî pêşkêş dike û dibêje ku “Gilgamesh in Modern Kurdish… means a horde of buffaloes (Gil = horde, + Gamesh = buffalo)”. Her çend wateya “gil” li vir wekî “horde” (kerî, gal) hatibe dayîn jî, dîsa jî girêdaneke etîmolojîk bi Kurdî re tê danîn û hêza gamêşê wekî taybetmendiyeke sereke ya Gilgamêş tê destnîşankirin.

* Herwiha, hin îdîa hene ku navê cinawirê Daristana Sidarê, Humbaba (an Huwawa), bi peyva Kurdî “Xwawa” (ku dikare wekî formeke kevnar a “Xweda” were dîtin) re têkildar e.12 Ev yek Humbaba ne tenê wekî cerdevanekî, lê dibe ku wekî xwedayekî xwezayê jî nîşan bide.

* Çavkaniya 11 îdîayeke hê dûrtir dike û dibêje ku helbestvanê ku Versiyona Standard a destanê redakte kiriye, Sîn Lekke Unînnî, bi eslê xwe Kurd bûye û destan bi zimanê Kassîtî, ku ew wek zimanê bav û kalên Kurdan dihesibîne, hatiye nivîsandin. Divê were zanîn ku ev cure îdîa di nav civaka akademîk a navneteweyî de bi gelemperî nayên pejirandin û hewceyê delîlên dîrokî û fîlolojîk ên pir xurt in.

• Wergerên Kurdî yên destanê (mînak, Kawa Nemir) û girîngiya wan:

Wergerandina şaheserên wêjeya cîhanê bo zimanê Kurdî ji bo pêşxistin û dewlemendkirina ziman û wêjeya Kurdî xwedî girîngiyeke mezin e. Di vî warî de, wergerandina Destana Gilgamêş bo Kurdî jî gaveke girîng e.

* Helbestvan û wergêrê Kurd ê navdar Kawa Nemir Destana Gilgamêş wergerandiye Kurdî (Kurmancî).10 Ev werger derfetê dide xwendevanên Kurd ku vê destana kevnar û gerdûnî bi zimanê xwe yê zikmakî bixwînin û ji bedewî û kûrahiya wê sûd werbigirin.

* Herwiha, rojnamevan û nivîskar Rêşad Sorgul jî şanoya bi navê “Gilgamêş”, ku ji aliyê nivîskarê Tirk Orhan Asena ve hatiye nivîsandin, wergerandiye Kurmancî.10

* Van wergeran ne tenê ji bo nasandina Destana Gilgamêş ji xwendevanên Kurd re girîng in, lê di heman demê de ji bo xurtkirina cihê zimanê Kurdî wekî zimanekî wêjeyî, çandî û akademîk jî xizmet dikin. Ew beşdarî prosesa avakirina termînolojiyeke wêjeyî û rexneyî ya bi Kurdî dibin.

• Lêkolîn û şîroveyên akademîk ên Kurdî li ser destanê:

Eleqeya akademîsyen û lêkolînerên Kurd bi Destana Gilgamêş re her ku diçe zêdetir dibe.

* Gotara bi navê “Gilgamesh: The Plight of a Protagonist in Conflict with Nature” 12, ku ji hêla lêkolînerên ji Zanîngeha Germiyanê (Herêma Kurdistanê) ve hatiye nivîsandin, mînakek e ji van lêkolînan. Ev gotar, wekî ku li jor jî hate gotin, li ser têkiliya Gilgamêş bi xwezayê re disekine, şîroveyên ekokrîtîk pêşkêş dike, û ji bo navê Gilgamêş jî şîroveyeke etîmolojîk a Kurdî pêşniyar dike.

* Çavkaniya 22 behsa vedîtin û nasandina Tableta V a Destana Gilgamêş dike ku ji hêla Profesor Farouk Al-Rawi ve li Muzexaneya Silêmaniyê hatiye kirin. Tevî ku Al-Rawi bi xwe ne Kurd e, ev bûyer girîngiya navendên çandî û akademîk ên Herêma Kurdistanê, wek Muzexaneya Silêmaniyê, di parastin, lêkolînkirin û nasandina mîrateyên kevnar ên Mezopotamyayê de nîşan dide. Hebûna tabletên Destana Gilgamêş li muzexaneyên Herêma Kurdistanê û lêkolînên ku li ser wan tên kirin, Herêma Kurdistanê wek navendeke girîng ji bo lêkolînên Asûriolojiyê û parastina mîrateya Mezopotamyayê datîne. Ev yek ne tenê ji bo Kurdan, lê ji bo tevahiya cîhana akademîk girîng e, nemaze di rewşekê de ku mîrateyên çandî yên li deverên din ên Iraqê di bin xetereyê de ne.

• Paralelên çandî û mîtolojîk ên muhtemel:

Hin lêkolîner hewl didin ku paralelên çandî û mîtolojîk di navbera Destana Gilgamêş û hin hêmanên çanda Kurdî an jî mîtolojiya herêmê de bibînin.

* Çavkaniya 11 îdîa dike ku daristanên sidarê yên berfireh ên ku di destanê de behsa wan tê kirin, bi Çiyayên Zagrosê re, ku warê dîrokî yê Kurdan e, têkildar in. Herwiha, Enkîdû, hevalê Gilgamêş, wekî ku di van daristanan de dijî, tê teswîrkirin. Ev yek dikare wekî girêdaneke erdnîgarî ya muhtemel were dîtin.

* Dibe ku hin motîf an temayên di Destana Gilgamêş de (wek lehengî, hevaltî, têkoşîna li dijî cinawiran, lêgerîna li zanînê) di destan û çîrokên devkî yên Kurdî de jî bi awayên cihêreng xuya bibin. Lêbelê, ji bo îsbatkirina van paralelan û ji bo destnîşankirina ka gelo ev ji ber bandoreke rasterast, ji ber mîrateyeke çandî ya hevpar a herêmî, an jî ji ber arketîpên gerdûnî ne, hewceyî lêkolînên kûrtir, berfirehtir û rexneyîtir e. Çavkaniya 50 behsa Destana Mem û Zîn dike û kokên wê yên kevnar dinirxîne, lê rasterast wê bi Gilgamêş re berawird nake, her çend her du jî wekî destanên girîng ên herêmê têne dîtin.

Hewldanên ji bo girêdana Destana Gilgamêş bi ziman û çanda Kurdî re, tevî ku ji aliyê akademîk ve bi awayekî giştî nehatine pejirandin an jî hewceyê bêtir delîlan in, beşek in ji proseseke berfirehtir a avakirina nasnameya çandî û dîrokî ya Kurdî. Di konteksta gelekî ku ji bo dema dirêj ji mafên xwe yên çandî û siyasî bêpar maye, ev “lêgerîna li kokan” û îdîakirina mîrateyên kevnar ên herêmê dikare wekî hewldanek ji bo xurtkirina cihê xwe di dîroka cîhanê de were fêmkirin. Îdîayên etîmolojîk û girêdanên cografî hewl didin ku têkiliyek rasterast di navbera Gilgamêş û Kurdan de deynin. Ev ne tenê lêkolîneke fîlolojîk e, lê di heman demê de xwedî wateyeke çandî û siyasî ya kûr e. Ji bo gelek Kurdan, ev yek rêyek e ji bo îsbatkirina ku ew ne tenê xwedî dîrokeke devkî ne, lê di heman demê de bi şaristaniyên nivîskî yên herî kevnar ên herêmê re jî girêdayî ne.

Wergerandina Destana Gilgamêş bo Kurdî û lêkolînên akademîk ên Kurdî li ser wê ne tenê ji bo parastina ziman û çanda Kurdî girîng in, lê di heman demê de ji bo dewlemendkirina têgihîştina cîhanî ya li ser destanê jî potansiyelekê dihewînin. Perspektîfên ku ji kevneşopiyên devkî, zanîna herêmî, û ezmûnên dîrokî yên taybet ên Kurdan derdikevin, dikarin şîroveyên nû û kûr li ser temayên gerdûnî yên destanê zêde bikin. Her werger şîroveyek e. Wergera Kawa Nemir ne tenê metnê vediguhezîne Kurdî, lê di heman demê de wê di nav çarçoveyeke zimanî û çandî ya Kurdî de ji nû ve diafirîne. Lêkolînên akademîk ên ji zanîngehên Kurdistanê dikarin pirsên nû bipirsin an jî giranî bidin aliyên ku ji hêla lêkolînerên Rojava ve kêmtir hatine lêkolînkirin.

Beşa 6: Destana Gilgamêş di Çarçoveya Wêjeya Cîhanê de: Analîzeke Berawirdî

Destana Gilgamêş ne tenê wekî berhemeke îzolekirî ya Mezopotamyaya kevnar, lê divê di çarçoveya berfireh a wêjeya cîhanê de were nirxandin. Ew bi gelek destan û tekstên din ên ji çandên cihêreng re xwedî wekhevî û cûdahiyan e, û bandoreke kûr li ser kevneşopiyên wêjeyî û olî yên paşerojê kiriye. Analîzeke berawirdî dikare alîkariya me bike ku em hem taybetmendiyên yekta yên Gilgamêş hem jî temayên gerdûnî yên ku ew bi berhemên din re parve dike, baştir fêm bikin.

• Berawirdkirina bi destanên Homerî (Îlyada û Odîseya) re:

Destana Gilgamêş bi qasî 1500 salan ji destanên navdar ên Yewnana kevnar, Îlyada û Odîseya, yên ku bi kevneşopî ji Homer re tên veqetandin, kevintir e.⁸ Tevî vê cûdahiya demî ya mezin, di navbera Gilgamêş û van destanên Homerî de gelek wekheviyên tematîk û strukturel hene. Her du kevneşopî jî lehengên awarte yên ku xwedî hêz û qabiliyetên derasayî ne, bi xwedayan re dikevin têkiliyên rasterast, li dijî cinawir û dijminên xeternak şer dikin, û bi pirsên bingehîn ên jiyanê yên wekî mirin, qeder, rûmet û wateya hebûnê re rû bi rû dimînin, vedibêjin.³

Temayên wekî hevaltiya kûr û dilsoz (wek têkiliya di navbera Gilgamêş û Enkîdû de, ku dikare bi hevaltiya di navbera Axîlês û Patroklos de di Îlyadayê de were berawirdkirin ⁵²), lêgerîna li armancekê an jî rêwîtiyeke dijwar (wek lêgerîna Gilgamêş ji bo nemiriyê, ku dikare bi rêwîtiya dirêj û bi asteng a Odîseûs ji bo vegera malê di Odîseyayê de were muqayesekirin ⁵²), û destwerdana çalak a xwedayan di karûbarên mirovan de, di her du kevneşopiyan de jî bi awayekî berbiçav xuya dibin.

Lêbelê, cûdahiyên girîng jî di navbera wan de hene. Destana Gilgamêş bi awayekî eşkeretir û bi êştir li ser tirsa ji mirina kesane û lêgerîna bêhêvî ya li nemiriyê disekine. Ev tema, nemaze piştî mirina Enkîdû, dibe motora sereke ya çîrokê. Berevajî vê, destanên Homerî bêtir li ser têgihên wekî kleos (rûmet û navûdengê ku piştî mirinê dimîne), qehremaniya di meydana şer de (bi taybetî di Îlyadayê de), û jîrbûn, serhişkî û jêhatîbûna di derbaskirina astengiyan de (bi taybetî di Odîseyayê de) disekinin.⁵¹ Her çend mirin di destanên Homerî de jî mijareke girîng e, lê ew bi gelemperî wekî beşek ji qedera lehengî tê qebûlkirin, ne wekî tiştekî ku divê bi her awayî jê were reviyan. Têkiliya bi xwedayan re jî di Gilgamêş de carinan rasterasttir, keyfîtir û kêmtir pêşbînîkirî xuya dike li gorî panteona Yewnanî ya ku tê de xweda bi gelemperî li gorî hin rêgez û têkiliyên hiyerarşîk tevdigerin. Çavkaniyên ²⁵ û ²⁵ bi taybetî Destana Gilgamêş û Odîseyayê ji aliyê hêmanên serxwezayî, çarçoveya dîrokî û çawaniya ku her du çand bi hêzên nederveyî mirovî re mijûl dibin, berawird dikin.

• Berawirdkirina bi destanên Hindî (Mahabharata, Ramayana) re:

Destanên mezin ên Hindî, Mahabharata û Ramayana, ku ew jî di nav kevintirîn û bibandortirîn berhemên wêjeya cîhanê de ne, gelek temayên hevpar bi Destana Gilgamêş re parve dikin, lê di heman demê de xwedî taybetmendiyên çandî û felsefî yên yekta ne.⁵² Van destanên Hindî jî li ser lehengên mezin ên ku xwedî qabiliyetên awarte ne, şerên epîk ên di navbera başî û xirabiyê de, destwerdana çalak a xwedayan di jiyana mirovan de, û pirsên kûr ên exlaqî û felsefî (bi taybetî têgîna dharma – rêgez, erk, qanûna kozmîk) disekinin.

Hevaltiya di navbera Krishna (ku jeliyeke xwedayê Vişnu ye) û lehengê Pandava Arjuna de di Mahabharata de, ji aliyê kûrahî û girîngiya xwe ve, dikare bi hevaltiya di navbera Gilgamêş û Enkîdû re were berawirdkirin.⁵² Her du têkilî jî bandoreke mezin li ser geşedana karakterên lehengan dikin. Lêgerîna Arjuna ya giyanî û têkoşîna wî ya hundirîn a li ser wateya erk û kiryarên xwe, ku di Bhagavad Gita (beşek ji Mahabharata) de bi awayekî berfireh tê vegotin, dikare wekî paralelê lêgerîna Gilgamêş ji bo wate û nemiriyê were dîtin.⁵²

Çavkaniyên ⁵⁵ û ⁵⁶ bi taybetî Gilgamêş û Rama (lehengê sereke yê Ramayana) berawird dikin. Her du leheng jî xwedî taybetmendiyên awarte ne û bi awayekî rasterast bi xwedayan re têkildar in (Gilgamêş du ji sê paran xweda ye, Rama jî wekî jeliyeke (avatar) xwedayê Vişnu tê dîtin). Her du jî li dijî cinawir û hêzên xirab şer dikin û ji bo armancên xwe dikevin rêwîtiyên dijwar. Lêbelê, motîvasyon û armancên wan ên bingehîn cûdahiyan nîşan didin. Gilgamêş, bi kêmanî di destpêkê de û heta radeyekê di lêgerîna xwe ya ji bo nemiriyê de, bêtir ji bo rûmet û berjewendiyên xwe yên kesane tevdigere. Berevajî vê, Rama bi gelemperî wekî lehengekî ku ji bo parastina dharma, pêkanîna erkên xwe yên li hemberî malbat û civakê, û xizmetkirina gelê xwe tevdigere, tê teswîrkirin.⁵⁵ Ev cûdahî dibe ku cîhanbînî û nirxên exlaqî yên cihêreng ên çandên Mezopotamyayî û Hindî nîşan bide. Çavkaniyên ⁵⁷ û ⁵⁷ jî hin berawirdkirinên giştî di navbera van kevneşopiyan de pêşkêş dikin.

• Berawirdkirina bi destanên din ên Rojhilata Navîn û Ewropî re (mînak, Mem û Zîn, Beowulf):

• Mem û Zîn: Destana Kurdî ya klasîk, Mem û Zîn, ku ji hêla Ehmedê Xanî ve di sedsala 17an de bi awayekî nivîskî hatiye sazkirin ⁵⁸, di serî de çîrokeke evînê ya trajîk e. Her çend temayên sereke yên Gilgamêş (lêgerîna nemiriyê) û Mem û Zîn (evîna bêhêvî) ji hev cuda bin jî, her du destan jî li ser têkiliyên mirovî yên kûr û bi hestiyar (hevaltî di Gilgamêş de, evîn di Mem û Zîn de), rola qederê di jiyana mirovan de, û têkoşîna lehengan li dijî astengiyên civakî û serxwezayî disekinin. Çavkaniya ⁵⁸ behsa Mem û Zîn dike wekî berhemeke bingehîn ji bo wêjeya Kurdî û wekî îfadeyeke ji nasnameya neteweyî ya Kurd. Çavkaniya ⁵⁰ îhtîmala ku çîroka Siyawuş a Îranî ya kevnar ji bo çîroka Memê Alan (ku bingeha Mem û Zînê ye) bûbe îlhamek, nîqaş dike, ku ev yek kûrahiya dîrokî û têkiliyên çandî yên motîfên destanî li herêma Rojhilata Navîn nîşan dide. Berawirdkirina Gilgamêş bi destaneke Kurdî ya wekî Mem û Zîn re, tevî cûdahiyên mezin di serdem û temayên sereke de, dikare ji bo têgihîştina taybetmendiyên herêmî yên vegotina destanî û nirxên çandî yên ku di van berheman de cih digirin, sûdmend be. Mînak, rola qederê, evîna trajîk, û girîngiya civak û kevneşopiyan dikarin ji perspektîfeke berawirdî ya herêmî bêne nirxandin. Ehmedê Xanî di Mem û Zîn de rexneyên civakî û neteweyî jî dike.⁵⁸ Dibe ku di Gilgamêş de jî rexneyên li ser keyanî û civakê hebin.
• Beowulf: Ev destana Îngilîzî ya Kevin, ku bi texmînî di navbera sedsalên 8an û 11an ên P.Z. de hatiye nivîsandin, çîroka lehengekî bi navê Beowulf vedibêje ku li dijî cinawirên xeternak (wek Grendel û ejdehayek) şer dike.⁵³ Hem Gilgamêş hem jî Beowulf bi temayên wekî lehengî, mêrxasî, mirin, û qederê re mijûl dibin. Her du leheng jî xwedî hêzeke awarte ne û ji bo parastina civakên xwe dikevin xeteran. Lêbelê, cûdahî jî hene: Gilgamêş bêtir li ser tirsa ji mirina kesane û lêgerîna li wateya jiyanê û nemiriyê disekine, dema ku Beowulf bêtir li ser mêrxasî, dilsozî, rûmeta şervaniyê, û şerê di navbera başî û xirabiyê de disekine.⁵³ Têgihîştina li ser xwedayan û rola wan jî di her du destanan de cuda ye.

Wekheviyên di navbera Destana Gilgamêş û destanên din ên cîhanê de ne tenê nîşana “bandor” an “deynkirinê” ne, lê belê ew dikarin hebûna “arketîpên gerdûnî” yên di hişmendiya mirovahiyê de an jî bersivên hevpar ên li hemberî pirs û pirsgirêkên bingehîn ên jiyanê (mirin, hevaltî, qeder) nîşan bidin. Temayên wekî lêgerîna lehengî, hevaltiya kûr, rûbirûbûna bi mirinê re, û têkiliya bi hêzên serxwezayî re di gelek destanên ji çandên cuda de xuya dibin.⁵² Mînak, hevaltiya Gilgamêş-Enkîdû, Axîlês-Patroklos, û Krişna-Arjuna ⁵² hemû jî girîngiya hevalbendiya mêranî di rewşên dijwar de nîşan didin. Ev ne hewce ye ku rasterast ji hev hatibin girtin; dibe ku ew ji ezmûnên mirovî yên hevpar derketibin holê.

• Tesîra Destana Gilgamêş li ser wêje û tekstên olî yên paşerojê (mînak, Tewrat):

Yek ji aliyên herî balkêş û nîqaşkirî yên Destana Gilgamêş bandora wê ya li ser tekstên paşerojê ye, bi taybetî li ser Pirtûka Pîroz a Tewratê.

* Çîroka Tofanê: Wekheviya herî berbiçav û baş-belgekirî di navbera çîroka Tofanê ya di Tableta XI ya Destana Gilgamêş de (ku tê de Utnapîştîm ji Gilgamêş re vedibêje ka çawa ew ji tofaneke mezin filitiye) û çîroka Tofana Nûh a di Pirtûka Destpêkê (Genesis) ya Tewratê de ye.3 Di her du çîrokan de, lehengek ji hêla xwedayekî/Xwedê ve ji tofaneke ku ji bo tunekirina mirovahiyê hatiye şandin, tê agahdarkirin; ew keştiyeke mezin çêdike û bi malbat û ajalên xwe re tê de xwe xilas dike; piştî tofanê, ew çûkan dişîne da ku bibîne ka av ziwa bûne yan na; û di dawiyê de, ew qurbanekê pêşkêş dike. Ev wekheviyên hûrgilî û rêza bûyeran bi xurtî pêşniyar dikin ku di navbera van her du çîrokan de têkiliyek heye, û piraniya lêkolîneran di wê baweriyê de ne ku çîroka Mezopotamyayî (ku kevintir e) bandor li ser çîroka Tewratê kiriye. Belavbûn û adaptasyona çîroka Tofanê ya Mezopotamyayî di nav çandên din ên Rojhilata Nêzîk de mînakeke berbiçav e ji bo prosesa “mîtolojîzekirina dîrokê” an “dîrokîkirina mîtolojiyê”. Di Gilgamêş de, Tofan ji ber keyfiyeta xwedayan (Enlîl) çêdibe û Ea bi hîle Utnapîştîm xilas dike.19 Di Tewratê de, Tofan ji ber gunehên mirovahiyê tê û Xweda Nûh ji ber rastdariya wî hildibijêre.19 Her du çîrok xwedî hêmanên hevpar in lê motîvasyona xwedayî û peyama exlaqî cuda ye.

*   **Motîfên Din:** Ji bilî çîroka Tofanê, hin motîf û temayên din ên di Destana Gilgamêş de jî dibe ku bandor li ser tekstên paşerojê kiribin. Mînak, afirandina Enkîdû ji axê û jiyana wî ya destpêkê ya bi ajalan re di nav xwezayê de [49, 60] hin wekheviyan bi çîroka afirandina Adem û Baxçeyê Edenê re nîşan dide. Windakirina giyayê nemiriyê (an jî ciwaniyê) ji hêla Gilgamêş ve ji ber ku marek wê didize [19, 25], dikare bi çîroka mar û dara qedexekirî ya di Tewratê de were berawirdkirin. Têkoşîna leheng bi dijminekî xwedayî an cinawirekî re jî motîfeke hevpar e.

*   **Arketîpa Lehengî:** Destana Gilgamêş wekî yek ji kevintirîn nimûneyên arketîpa “lehengê epîk” tê dîtin.[3, 52, 61] Gilgamêş, bi hêz û qelsiyên xwe, bi lêgerîn û veguherîna xwe, dibe prototîpek ji bo gelek lehengên ku paşê di wêjeya cîhanê de derketine holê. Struktura vegotinê ya destanê, ku bi gelemperî wekî “rêwîtiya lehengî” (monomyth), ku ji hêla Joseph Campbell ve hatiye teorîzekirin, tê binavkirin, di Gilgamêş de jî bi awayekî seretayî xuya dibe: banga serpêhatiyê, derbaskirina astengiyan, hevdîtina bi şîretkar û alîkaran re, û vegera bi zanîn û têgihîştineke nû.[52]

Li jêr tabloyek heye ku hin temayên sereke di Destana Gilgamêş û çend destanên din ên cîhanê de berawird dike:

Tabloya 3: Berawirdkirina Temayên Sereke di Gilgamêş û Destanên Din ên Cîhanê de

Tema	Destana Gilgamêş	Îlyada (Homer)	Odîseya (Homer)	Mahabharata (Hindî)	Ramayana (Hindî)	Mem û Zîn (Ehmedê Xanî)
Lehengî	Ji hêza fizîkî ber bi şehrezayî û qebûlkirina sinorên mirovî ve geş dibe.	Rûmeta şer (kleos), mêrxasî di şer de, carinan bi quretî û hêrseke wêranker re.	Jîrbûn, serhişkî, jêhatîbûna di derbaskirina astengiyan de, vegera malê.	Erk (dharma), edalet, şerê di navbera başî û xirabiyê de, lehengên bi qabiliyetên awarte.	Îdealên exlaqî (dharma), dilsozî, mêrxasî, têkoşîna li dijî xirabiyê.	Evîna fedakar, mêrxasiya di parastina evîn û rûmetê de, têkoşîna li dijî neheqiyê.
Mirin/Nemirî	Temaya navendî; tirsa ji mirinê û lêgerîna bêhêvî ya li nemiriyê; nemiriya bi karên mayînde.	Mirin wekî qedera lehengî tê dîtin; rûmeta piştî mirinê girîng e.	Mirin wekî beşek ji jiyanê; armanca sereke vegera jiyanê ye.	Felsefeya li ser jiyan, mirin û ji nû ve zayînê (reincarnation); nemiriya giyanî.	Mirin wekî encama kiryaran; girîngiya jiyaneke li gorî dharma.	Mirina trajîk a evîndaran; nemiriya bi rêya çîrok û evîna ebedî.
Hevaltî	Hevaltiya kûr û veguherîner a di navbera Gilgamêş û Enkîdû de; windakirina heval wekî krîzeke hebûnî.	Hevaltiya dilsoz a Axîlês û Patroklos; mirina heval dibe sedema tolhildaneke mezin.	Têkiliyên dilsoz ên bi hevalbendan re di rêwîtiyê de.	Hevaltiya Krishna û Arjuna; piştgirî û şîreta di dema şer û biryarên exlaqî de.	Têkiliyên dilsoz ên di navbera Rama û birayên wî û hevalbendên wî de.	Hevaltiya Tacdîn ji Mem re; piştgirî di dema tengasiyê de.
Destwerdana Xwedayî	Xweda çalak in, mirovan diafirînin, ceza dikin, alîkariya wan dikin; carinan keyfî û nakok in.	Xweda alîgirê aliyên cihê ne di şer de; rasterast destwerdanê dikin; bi mirovan re dikevin têkiliyan.	Xweda (wek Poseidon û Athena) bandorê li rêwîtiya Odîseûs dikin, hem alîkarî hem jî astengî.	Xweda û jeliyên wan (avatar) roleke navendî dilîzin; şerê di navbera hêzên xwedayî û şeytanî de.	Xweda û jeliyên wan çalak in; Rama wekî jeliyek tê dîtin; destwerdana ji bo parastina dharma.	Qeder û hêzên serxwezayî (wek perî) roleke sînordar dilîzin; bêtir li ser kiryarên mirovan disekine.
Qeder	Qedera mirinê ji bo mirovan neçar e; lêgerîna li dijî qederê bêencam e.	Qeder (moira) hêzeke mezin e ku heta xweda jî nikarin bi tevahî li dijî wê derkevin.	Qeder û vîna mirovan bi hev re tevdigerin; Odîseûs bi jîrbûna xwe qedera xwe diguherîne.	Têgîna karma û dharma bandorê li qederê dike; kiryarên mirovan encamên xwe tînin.	Qeder bi dharma û kiryarên mirovan ve girêdayî ye.	Qedera trajîk a evîndaran; rola tesaduf û kiryarên kesên din.
Şaristanî vs. Xweza	Dijberiya di navbera bajarê Urukê û xwezaya kovî (Enkîdû, Daristana Sidarê); şaristanîbûn wekî proses.	Kêmtir wekî temayeke navendî; bêtir li ser civaka leşkerî û bajar-dewletan disekine.	Rûbirûbûna bi hêzên xwezayî û giravên nenas re di rêwîtiyê de.	Dijberiya di navbera jiyana li daristanê (sirgûn) û jiyana li qesrê de.	Jiyana li daristanê û têkoşîna li dijî hêzên xwezayî û şeytanî.	Kêmtir wekî temayeke navendî; bêtir li ser norm û têkiliyên civakî disekine.
Evîn	Evîna Îştar a ji Gilgamêş re û redkirina wê; evîna zayendî ya Şemhet û Enkîdû.	Evîna di navbera Helen û Parîs de wekî sedema şer; têkiliyên di navbera leheng û jinan de.	Evîna dilsoz a Penelope ji Odîseûs re; ceribandinên evînî yên Odîseûs.	Evîna di navbera Draupadi û Pandavayan de; têkiliyên evînî yên kompleks.	Evîna îdeal a di navbera Rama û Sita de; dilsozî û fedakarî di evînê de.	Temaya navendî; evîna pak û trajîk a Mem û Zîn.

Çavkanî: ³

Ev berawirdkirin nîşan dide ku Destana Gilgamêş, tevî koka xwe ya kevnar, bi gelek destanên din ên cîhanê re di warê tematîzekirina pirs û ezmûnên bingehîn ên mirovahiyê de hevpar e, lê di heman demê de bi şîrove û giranîdana xwe ya taybet jî ji wan cuda dibe.

Encam

Destana Gilgamêş, wekî yek ji kevintirîn û bibandortirîn berhemên wêjeya cîhanê, xwedî cihekî bêhempa di dîroka mirovahiyê de ye. Ew ne tenê çîrokeke lehengî ya kevnar e, lê di heman demê de lêkolîneke kûr û gerdûnî ye li ser pirsên herî bingehîn ên hebûna mirovî: jiyan, mirin, hevaltî, lêgerîna li wateyê, û têkiliya di navbera mirov, xweza û hêzên serxwezayî de. Ji kokên xwe yên Sumerî bigire heta forma xwe ya Standard a Babîlî ya ku ji hêla Sîn-lēqi-unninni ve hatiye kemilandin, destan pêvajoyeke dirêj a geşedan û kûrkirina felsefî derbas kiriye. Vedîtina wê di sedsala 19an de û xebatên berdewam ên ji bo rekonstruksiyon û têgihîştina wê, neynika eleqeya domdar a cîhana modern bi vê mîrateya kevnar re ye.

Naveroka destanê, bi karakterên xwe yên bîranîn ên wekî Gilgamêşê ku ji quretiyê ber bi şehrezayiyê ve diguhere, Enkîdûyê ku sembola hevaltiya pak û windahiya trajîk e, û Utnapîştîmê ku şehrezayiya li ser sinorên mirovî temsîl dike, xwendevanan bi kûrahiya xwe ya psîkolojîk û hestiyarî bandor dike. Temayên wekî tirsa ji mirinê û lêgerîna li nemiriyê, girîngiya hevaltiyê di jiyanê de, dijberiya di navbera şaristanî û xwezayê de, û têkiliya aloz a bi xwedayan re, îro jî wekî berê aktualîteya xwe diparêzin.

Destan di heman demê de pencereyeke girîng e ji bo têgihîştina çand, civak, bawerî û rituelên Mezopotamyaya kevnar. Ew agahiyên hêja li ser rola keyanî, perestgeh, hiyerarşiya civakî, û pratîkên olî yên wekî dua, qurban, û şîrovekirina xewnan pêşkêş dike. Nêrîna Mezopotamyayî ya li ser kozmos û cîhana binerdî jî di nav rêzên destanê de bi awayekî zelal xuya dibe.

Ji perspektîfa Kurdî, hewldanên ji bo girêdana Destana Gilgamêş bi ziman û çanda Kurdî re, tevî ku ji aliyê akademîk ve nîqaşbar bin jî, beşek in ji prosesa avakirina nasnameya çandî û lêgerîna li kokên dîrokî. Wergerandina destanê bo Kurdî û lêkolînên akademîk ên Kurdî li ser wê, ne tenê ji bo parastin û pêşxistina ziman û çanda Kurdî girîng in, lê dikarin perspektîfên nû û dewlemend li têgihîştina cîhanî ya li ser destanê zêde bikin.

Di çarçoveya wêjeya cîhanê de, Destana Gilgamêş wekî pêşengek ji bo gelek destan û tekstên paşerojê tê dîtin. Wekheviyên wê bi destanên Homerî, Hindî û yên din re, û bi taybetî bandora çîroka Tofanê ya tê de li ser Tewratê, girîngiya wê wekî berhemeke çavkanî û navgîneke danûstandina çandî li Rojhilata Nêzîk a Kevnar û li derveyî wê nîşan dide.

Di dawiyê de, Destana Gilgamêş ne tenê berhemeke ji rabirdûyê ye, lê şahesereke zindî ye ku bi pirsên xwe yên bêdawî û bi kûrahiya xwe ya mirovî îro jî bi me re diaxive. Lêkolînên li ser wê, ji her perspektîf û çandekê, dê berdewam bikin û têgihîştina me ya li ser vê mîrateya giranbiha ya mirovahiyê dewlemendtir bikin.

Wergirtî

1. Analysis: From the Epic of Gilgamesh | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/analysis-epic-gilgamesh
2. The Epic of Gilgamesh: Lost and Found – Chris Mack, Gentleman Scientist, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, http://www.lithoguru.com/gentleman/essays/Gilgamesh.html
3. Epic of Gilgamesh – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Epic_of_Gilgamesh
4. The Epic of Gilgamesh : Summary & Characters Analysis – Assignment Help, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://myassignmenthelp.com/examples/epic-of-gilgamesh-summary-characters-analysis.html
5. Plot summary and major themes | Epic and Saga Class Notes – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://library.fiveable.me/epic-and-saga/unit-6/plot-summary-major-themes/study-guide/S4AGwdrjVmq7Gyik
6. Character analysis of Gilgamesh and Enkidu | Epic and Saga Class Notes – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://library.fiveable.me/epic-and-saga/unit-6/character-analysis-gilgamesh-enkidu/study-guide/GdrHILaFJytdhXbr
7. Theme Of Friendship In The Epic Of Gilgamesh – 1814 Words – Bartleby.com, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.bartleby.com/essay/Theme-Of-Friendship-In-The-Epic-Of-FSBSRPK5EWR
8. Epic of Gilgamesh Worksheets | Story, Discovery, Scripture References – Kids Konnect, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://kidskonnect.com/social-studies/epic-of-gilgamesh/
9. The Epic of Gilgamesh – AHA – American Historical Association, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.historians.org/resource/the-epic-of-gilgamesh/
10. Gilgamêş (destan) – Wîkîpediya, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://ku.wikipedia.org/wiki/Gilgam%C3%AA%C5%9F_(destan)
11. MÎR Kilgamesh, Gilgameş – SARA Distribution, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.saradistribution.com/gilgames.htm
12. Nature’s Retaliation in the Sumerian Epic Gilgamesh: An Ecocritical Study – Journal of Garmian University, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://jgu.garmian.edu.krd/article_92069_7fa01615cf75061ee2f5a68b4db9f286.pdf
13. Gılgamış – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/G%C4%B1lgam%C4%B1%C5%9F
14. Epic of Gilgamesh | Summary, Characters, & Facts | Britannica, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.britannica.com/topic/Epic-of-Gilgamesh
15. Gilgamesh – World History Encyclopedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.worldhistory.org/gilgamesh/
16. What’s new in the Gilgamesh Epic? – ANDREW GEORGE – SOAS Research Online, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://eprints.soas.ac.uk/id/eprint/3251/contents
17. What’s new in the Gilgamesh Epic? – ANDREW GEORGE – SOAS Research Online, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://soas-repository.worktribe.com/OutputFile/333592
18. Gilgamesh Summary – McGoodwin.Net, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.mcgoodwin.net/pages/otherbooks/gilgamesh.html
19. The Influence of Gilgamesh on the Bible | Bible Interp, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://bibleinterp.arizona.edu/articles/influence-gilgamesh-bible
20. Reconstruction of Cuneiform Literary Texts as Text Matching – ACL Anthology, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://aclanthology.org/2024.lrec-main.1197.pdf
21. Restoring Gilgamesh Through AI With a Negotiation Algorithm Approach – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/384624957_Restoring_Gilgamesh_Through_AI_With_a_Negotiation_Algorithm_Approach
22. (PDF) The Newly Discovered Tablet V of the Epic of Gilgamesh – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/309844078_The_Newly_Discovered_Tablet_V_of_the_Epic_of_Gilgamesh
23. Shattered tablets and tangled threads: Editing Gilgamesh, then and now * A. R. George (London) Until about one hundred and fifty – CiteSeerX, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=27d2bfa0193ff784f98a73455da778f8f486e026
24. Poem of Gilgameš: Text edition in the electronic Babylonian Library, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ebl.lmu.de/corpus/L/1/4
25. The Epic of Gilgamesh and the Odyssey: An Examination of the Supernatural Elements – International Journal of Language & Literature, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://ijll.thebrpi.org/journals/ijll/Vol_12_No_1_June_2024/3.pdf
26. The Epic of Gilgamesh Study Guide | Literature Guide – LitCharts, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.litcharts.com/lit/the-epic-of-gilgamesh
27. The Epic of Gilgamesh: Full Poem Summary – SparkNotes, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.sparknotes.com/lit/gilgamesh/summary/
28. Uruk’un cesur kralı Gılgamış Louvre’de – Institut für Menschenrechte, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.institut-fuer-menschenrechte.eu/t%C3%BCrk%C3%A7e-makaleler/uruk-un-cesur-kral%C4%B1-g%C4%B1lgam%C4%B1%C5%9F-louvre-de/
29. Spirituality of The Epic of Gilgamesh, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://uruk-warka.dk/Gilgamish/Spirituality%20of%20The%20Epic%20of%20Gilgamesh.pdf
30. The Epic of Gilgamesh Character Analysis – LitCharts, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.litcharts.com/lit/the-epic-of-gilgamesh/characters
31. figshare.mq.edu.au, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://figshare.mq.edu.au/articles/thesis/Voices_from_above_and_below_divine_communication_in_the_Epic_of_Gilgamesh/21301035/1/files/37794303.pdf
32. grlucas.net, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://grlucas.net/grl/The_Epic_of_Gilgamesh/Overview#:~:text=The%20pantheon%20consisted%20of%20numerous,interplay%20between%20humans%20and%20deities.
33. The Epic of Gilgamesh/Themes – Gerald R. Lucas, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://grlucas.net/grl/The_Epic_of_Gilgamesh/Themes
34. “Hierarchies in Equillibrium” In our culture, a pair of scales often symbolizes the intangible concept of balance. Order, we, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.reed.edu/humanities/hum110/writing-in-hum110/gilgamesh.pdf
35. library.fiveable.me, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://library.fiveable.me/key-terms/ancient-mediterranean/epic-of-gilgamesh#:~:text=The%20epic%20reflects%20the%20social,challenging%20Gilgamesh%20during%20his%20journey.
36. Epic of Gilgamesh – (Ancient Mediterranean) – Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://library.fiveable.me/key-terms/ancient-mediterranean/epic-of-gilgamesh
37. The Epic of Gilgamesh/Overview – Gerald R. Lucas, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://grlucas.net/grl/The_Epic_of_Gilgamesh/Overview
38. Uruk: The First City – The Metropolitan Museum of Art, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.metmuseum.org/essays/uruk-the-first-city
39. Uruk – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Uruk
40. THE EPIC OF GILGAMESH1, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://media.bloomsbury.com/rep/files/primary-source-31-and-61-epic-of-gilgemesh.pdf
41. How does the Epic of Gilgamesh represent society? – eNotes.com, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.enotes.com/topics/gilgamesh/questions/how-epic-gilgamesh-represent-society-781827
42. Religion and Humanity in Mesopotamian Myth and Epic – Oxford Research Encyclopedias, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://oxfordre.com/religion/display/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-247?d=%2F10.1093%2Facrefore%2F9780199340378.001.0001%2Facrefore-9780199340378-e-247&p=emailAoTyVejjPqRlg
43. Mesopotamian social structure | PPT – SlideShare, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.slideshare.net/slideshow/mesopotamian-social-structure-11827004/11827004
44. Scribes in Ancient Mesopotamia – World History Encyclopedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.worldhistory.org/article/249/scribes-in-ancient-mesopotamia/
45. The Epic of Gilgamesh – Mesopotamia – EdBlogs – Columbia University, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://edblogs.columbia.edu/worldepics/project/gilgamesh/
46. Analysis of the Epic of Gilgamesh, Part 1. – TOTA, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.tota.world/article/1321/
47. The-Epic-of-Gilgamesh-W.-W.-Norton-Company-2001.pdf – Journey to the West Research, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://journeytothewestresearch.com/wp-content/uploads/2024/11/The-Epic-of-Gilgamesh-W.-W.-Norton-Company-2001.pdf
48. Mesopotamian Creation Myths – The Metropolitan Museum of Art, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.metmuseum.org/essays/epic-of-creation-mesopotamia
49. The Epic of Gilgamesh – Biblical Archaeology Society, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.biblicalarchaeology.org/daily/the-epic-of-gilgamesh/
50. MÎTOLOJÎYA KURDO ÎRANÎ – Mardin Artuklu Üniversitesi, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.artuklu.edu.tr/upload/posterler/mitolojikongre/M%C3%AEtoloj%C3%AEya%20Kurdo-%C3%8Eran%C3%AE.pdf
51. The Hero’s Journey: The Epic of Gilgamesh, the Iliad, and the Odyssey | Essay Example, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://studycorgi.com/the-heros-journey-the-odyssey-and-gilgamesh-comparison/
52. Influence on later epic traditions | Epic and Saga Class Notes – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://library.fiveable.me/epic-and-saga/unit-6/influence-epic-traditions/study-guide/2wGFl367Rxq28P4F
53. Comparative Analysis of Gilgamesh and Beowulf | Free Essay Example for Students – Aithor, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://aithor.com/essay-examples/comparative-analysis-of-gilgamesh-and-beowulf
54. Non-Western Epic Traditions | Intro to Comparative Literature Class Notes – Fiveable, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://library.fiveable.me/introduction-to-comparative-literature/unit-2/non-western-epic-traditions/study-guide/tpSXVBzbxVrXAYWU
55. The Epic of Gilgamesh and The Ramayana – Free Essay Example, 620 Words – TopEssayWriting.org, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.topessaywriting.org/samples/the-epic-of-gilgamesh-and-the-ramayana
56. Comparison of Gilgamesh and Ramayana – Free Essay Example, 804 Words – TopEssayWriting.org, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.topessaywriting.org/samples/comparison-of-gilgamesh-and-ramayana
57. The Epic Of Gilgamesh, And The Mahabharata – 971 Words – Bartleby.com, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.bartleby.com/essay/The-Epic-Of-Gilgamesh-And-The-Mahabharata-P3YD2F3TG5YQ
58. “Mem û Zîn,” the Kurdish epic, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://nykcc.org/mem-u-zin/
59. Turkey’s Kurds: A Theoretical Analysis of the PKK and Abdullah Öcalan – National Academic Digital Library of Ethiopia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/51680/1/37.pdf.pdf
60. Comparative mythology – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Comparative_mythology
61. Epic Hero Definition, Characteristics & Usage Examples – Storyboard That, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.storyboardthat.com/articles/e/epic-hero