☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Jenosîda Çandî: Wêrankirina Peykerên Budayê

—

Ji aliyê

xwende

di nav

, , de

Kurtenivîs / Puxte

Ev makale wêrankirina peykerên Budayê Bamiyanê ji alîyê Taliban ve di Adara 2001ê de vedikole, bi taybetî li ser armanckirina qestî ya mîrasa çandî û têgeha “jenosîda çandî” (jenosîda çandî) disekine. Dîrok, girîngîya çandî û hunerî ya peykeran, û herweha sedem, rêbaz û encamên wêrankirinê tên nirxandin. Makale têgeha jenosîda çandî, nîqaşên hiqûqî yên derbarê wê de, û sepandina vê çarçoveyê li ser bûyera Bamiyanê şirove dike. Herwisa, bertekên navneteweyî, hewldanên parastinê û mîrasa vê kiryarê jî tên gengeşekirin. Armanc ew e ku bi analîzeke kûr û berfireh, ronahî bê xistin ser vê êrîşa li dijî mîrasa hevpar a mirovahîyê û girîngîya parastina wê.

Pêşgotin / Destpêk

Geliyê Bamiyanê, ku di nav çiyayên bilind ên Hindû Kûşê de li navenda Afganistanê ye, ji mêj ve wek navendeke çandî û olî ya girîng li ser Rêya Îpekê ya dîrokî hatiye naskirin.1 Ev gelî şahidê lihevketin û têkiliya gelek şaristaniyan bûye, ku bandorên çandî yên Hindî, Helenîstîk, Romî, Sasanî û paşê jî Îslamî li xwe girtine.2 Mîrasa çandî û bermahiyên arkeolojîk ên Geliyê Bamiyanê pêşketinên hunerî û olî yên ku ji sedsala 1ê heta 13an Bakteriya kevnar diyar dikirin, temsîl dikin.1 Lêbelê, di Adara 2001ê de, cîhan bi wêrankirina hovane ya du peykerên dêw ên Budayê ji aliyê rejîma Taliban ve hejiya.2 Ev kiryar ne tenê wek windakirineke mezin ji bo mîrasa Afganistanê, lê herwiha wek êrîşeke li dijî mîrasa hevpar a mirovahiyê hate dîtin û li seranserê cîhanê bû sedema hêrs û şermezariyê.2

Teza sereke ya vê makaleyê ew e ku wêrankirina Peykerên Bamiyanê ji aliyê Taliban ve divê ne tenê wek kiryareke îkonoklazmê ya hêsan bê dîtin. Belkî, ev çalakî divê di çarçoveya berfirehtir a têgeha “jenosîda çandî” (jenosîda çandî) de bê nirxandin. Ev wêrankirin hewldanek bû ji bo tinekirina beşekî girîng ê nasnameya çandî û bîra dîrokî ya Afganistanê û, bi berfirehî, ya mirovahiyê. Çawa ku peykerên Bamiyanê bi sedsalan sembola senteza çandî bûn 2, wêrankirina wan jî bû sembola hewldaneke îdeolojîk ji bo paqijkirina paşerojeke piralî û ferzkirina yekdengiyeke çandî ya teng.5 Ev kiryar ne tenê li dijî kevir û hunerê bû, lê li dijî nasnameya Afganî, dîroka neteweyî û li dijî têgeha mîrasa çandî ya hevpar a cîhanê bû ku cih dide bawerî û îfadeyên hunerî yên cihêreng.

Di vê makaleyê de, dê pêşî li ser dîrok, taybetmendiyên hunerî û girîngiya çandî ya Peykerên Budayê Bamiyanê bê sekinandin. Piştre, dê bi hûrgilî li ser pêvajoya wêrankirina wan di Adara 2001ê de, îdeolojiya Taliban a li pişt vê kiryarê, sedem û rêbazên wêrankirinê, û bertekên navneteweyî bê rawestîn. Beşeke girîng a makaleyê dê ji bo analîzkirina têgeha “jenosîda çandî”, pênaseya wê, nîqaşên hiqûqî yên derbarê wê de, û sepandina vê çarçoveyê li ser bûyera Bamiyanê bê terxankirin. Di dawiyê de, dê encamên vê wêrankirinê, hewldanên parastinê yên piştî wê, û mîrasa mayînde ya vê bûyera trajîk ji bo Afganistanê û cîhanê bêne gengeşekirin.

Peykerên Budayê Bamiyanê: Mîraseke Heybetî

Dîroka Gelîyê Bamiyanê û Peykeran

Geliyê Bamiyanê, ku di navbera sedsalên 1ê û 13an de wek navendeke sereke ya Budîzmê li ser Rêya Îpekê dihate nasîn, roleke kilîdî di belavbûn û geşedana Budîzmê de li Asyaya Navîn lîst.2 Ev herêm, ku beşek ji Bakteriya kevnar bû, bû qadeke girîng a danûstandina çandî û olî.1 Li gorî UNESCOyê, Bamiyan “îfadeya herî bîrdarî ya Budîzma rojavayî” bû û bi sedsalan wek navendeke hecê ya girîng xizmet dikir.2

Du peykerên dêw ên Budayê, ku sembola herî berbiçav a vê mîrasê bûn, di sedsala 6an a piştî zayînê de hatine çêkirin. Li gorî lêkolînên karbonê, Peykerê Rojhilatî (Şahmama), ku 38 metre bilind bû, di navbera salên 544 û 595 PZ de hatiye avakirin, û Peykerê Rojava (Solsol), ku 55 metre bilind bû, di navbera salên 591 û 644 PZ de hatiye çêkirin.7 Ev dem di serdema desthilatdariya HûNên Spî (Heftaliyan) de bû li herêmê.7

Taybetmendîyên Hunerî û Çandî

Peykerên Bamiyanê ne tenê ji ber mezinahiya xwe ya heybetî, lê herwiha ji ber taybetmendiyên xwe yên hunerî yên bêhempa jî girîng bûn. Ew rasterast ji zinarên qûmî yên Geliyê Bamiyanê hatibûn neqişandin.7 Teknîka çêkirina wan wisa bû ku bedena sereke ji kevirê zinar dihat kolan, û hûrgiliyên wek kinc û rû bi têkeliyeke herî û kayê dihatin temamkirin û paşê bi stûkoyê dihatin pêçan.7 Di destpêkê de, ev peyker bi rengên zindî hatibûn boyaxkirin; Peykerê Mezin bi rengê sorê kermezî û yê biçûk bi rengên cuda hatibû xemilandin.4

Ev berhemên hunerî mînakên herî baş ên dibistana hunera Gandharayê bûn, ku têkeliyeke hostayane ya bandorên hunerî yên Hindî, Helenîstîk, Romî û Sasanî nîşan dida.2 Ev senteza çandî di hûrgiliyên wekî îfadeyên rû, şêwaza por, û kincên klasîk ên peykeran de diyar dibû.4 Li derdora peykeran û di şikeftên nêzîk de, gelek nîgarên dîwarî yên rengîn hebûn ku motîfên Budîst û dîmenên ji jiyana Budha, herwiha bandorên çandî yên cihêreng ên wekî Sasanî û Bîzansî nîşan didan.4 Mînakek ji van nîgaran “Nîgara Xwedayê Rojê” (Solsol painting) bû ku di banê yek ji şikeftan de bû û sembola yekîtiya erd û ezman bû.4

Girîngîya Olî û Sembolîk

Peykerên Bamiyanê di serî de wek îfadeyên hêz û parastina Budhayan hatibûn çêkirin.4 Tê bawer kirin ku Peykerê Mezin (Rojava) nûnertiya Budha Vairocana û Peykerê Biçûk (Rojhilat) nûnertiya Budha Sakyamuni (Gautama Buddha) dikir.7 Bi sedsalan, ev peyker ji bo Budîstên ji çar aliyên cîhanê bûbûn cihê hecê û perestinê.

Lêbelê, girîngiya wan tenê bi aliyê olî ve sînordar nema. Bi taybetî piştî ku Îslam li herêmê bû ola serdest, peykeran ji bo nasnameya çandî ya Afganistanê û bîra dîrokî ya welêt nirxeke mezin wergirtin. Ew wek şahidên paşerojeke dewlemend û piralî ya Afganistanê dihatin dîtin û ji bo gelek Afganiyan bûbûn çavkaniya serbilindiyê.8 Ev peyker ne tenê wek berhemên kevnar ên pasîf, lê wek beşdarên çalak di peyzaja çandî û olî ya Afganistanê de ji bo zêdetirî hezar salan man, û wateya wan a sembolîk jî bi guherîna olan re adapte bû. Wêrankirina wan êrîşek bû ne tenê li dijî kevir, lê li dijî vê vegotina dîrokî ya dirêj û pêşveçûyî.

Rewşa Peykeran berî Wêrankirina 2001ê

Peykerên Budayê Bamiyanê bi sedsalan li hemberî gelek bûyerên dîrokî û karesatên xwezayî li ber xwe dabûn. Di sala 1221ê de, di dema dorpêça Bamiyanê de, Cengîz Xan û artêşa wî piraniya nifûsa herêmê qir kirin, lê zirar nedan peykeran.7 Di sedsala 17an de, împaratorê Moxol Aurangzeb, ku bi helwesta xwe ya tund a olî dihat nasîn, ferman da ku peyker bi topan bên hilweşandin. Tevî ku ev êrîş hinek zirar gihand peykeran, ew bi giştî sax filitîn û zirareke mezin nedîtin.7

Balkêş e ku di Tîrmeha 1999an de, Mela Mihemed Omar, rêberê Taliban, fetwayek ji bo parastina peykeran dabû û behsa planên ji bo avakirina tûrîzmeke geştyarî kiribû.7 Di destpêka sala 2000an de, rayedarên herêmî yên Taliban ji Neteweyên Yekbûyî alîkarî xwestibûn ji bo nûjenkirina kanalên avdanê yên li dora kovukên ku peyker tê de bûn.7 Lêbelê, berî wêrankirina fermî ya Adara 2001ê, hin zirarên piçûk ji aliyê hin fermandarên Taliban ve gihîştibûn peykeran. Mînak, Ebdul Wahed, fermandarekî herêmî yê Taliban, kun di serê peykeran de kolabûn da ku teqemeniyan tê de bi cih bike, lê ji aliyê Mela Omar ve hatibû rawestandin. Kesên din dînamît bikar anîbûn ji bo teqandina serê peykerê biçûk, roket avêtibûn binzikê peykerê mezin, û lastîk li ber serê wî şewitandibûn.7 Ev bûyer nîşan didin ku berî biryara dawî ya wêrankirinê jî, di nav Taliban de nêrînên cuda û meylên tundraw hebûn.

Tablo 1: Taybetmendiyên Sereke yên Peykerên Budayê Bamiyanê (Berî 2001ê)

TaybetmendîPeykerê Rojava (Solsol)Peykerê Rojhilat (Şahmama)Çavkanî
Nav (Navekî Din)SolsolŞahmama7
Bilindahî55 metre38 metre2
Dîroka Çêkirinê (PZ)nêz. 591 – 644nêz. 544 – 5957
MateryalKevirê qûmî, herî û ka, stûkoKevirê qûmî, herî û ka, stûko7
Taybetmendiyên HunerîŞêwaza Gandhara, bi rengê sorê kermezî boyaxkirîŞêwaza Gandhara, bi rengên cuda boyaxkirî4
NûnertîTê texmînkirin Budha VairocanaTê texmînkirin Budha Sakyamuni7

Wêrankirina Adara 2001ê: Kiryareke Îkonoklazmê û Armanckirina Mîrasê

Îdeolojîya Taliban û Helwesta li hemberî Mîrasa Çandî ya Ne-Îslamî

Rejîma Taliban, ku di navbera salên 1996 û 2001ê de li Afganistanê desthilatdar bû, nêrîneke tund û hişk a şîroveya Îslamê dipejirand. Di vê çarçoveyê de, wan gelek qedexe li ser huner, muzîk û îfadeyên çandî yên din danîn, bi taybetî yên ku wek “ne-Îslamî” an “dij-Îslamî” dihatin dîtin.9 Li gorî vê îdeolojiyê, her cure teswîra zindiyan, nemaze ya mirovan, wek pûtperestî dihat hesibandin û diviyabû bihata tinekirin.9 Wêrankirina peykerên Budayê Bamiyanê beşek ji vê polîtîkaya giştî ya paqijkirina çandî bû.

Di 26ê Sibata 2001ê de, Mela Mihemed Omar, rêberê herî bilind ê Taliban, fetwayek derxist ku tê de ferman da hilweşandina hemû peyker û perestgehên ne-Îslamî li seranserê Afganistanê.5 Hinceta sereke ya vê fetwayê ew bû ku ev peyker “ji Îslamê re heqaret in” û wek “pût” tên dîtin ku dibe bibin sedema şirkê.5 Ev kiryar di çarçoveya têgeha îkonoklazmê (şikandina pûtan/îkonan) de cih digire. Her çend di dîroka Îslamê de mînakên îkonoklazmê hebin, wek rakirina pûtan ji Kabeyê li Mekkeyê 11, lê di heman demê de serdemên dirêj ên toleransê li hemberî çand û olên din jî hatine jiyîn.11 Şîroveya tundrew a Taliban ji vê kevneşopiyê dûr diket û ber bi tinekirina her tiştê ku ne li gorî nêrîna wan a teng bû, diçû.

Fetwa û Sedemên Wêrankirinê

Rola Mela Mihemed Omar di biryara wêrankirina peykeran de rasterast û diyarker bû.5 Li gorî pirtûka Ebdulheî Mutmeîn, “Mela Omar, Taliban û Afganistan”, Mela Omar bawer dikir ku hilweşandina van “pûtan” ji bo dûrketina ji dîwana roja qiyametê pêwîst e.12 Dadgeha Taliban, di bin serokatiya Nûr Mihemed Saqîb de, hemû bangewaziyên ji bo parastina peykeran li ser bingeha olî red kiribû.12

Lêbelê, li pişt vê hinceta olî, dibe ku sedemên din ên siyasî û psîkolojîk jî hebin. Di hevpeyvînekê de, Mela Omar bi xwe diyar kiribû ku ew ji ber helwesta civaka navneteweyî aciz bûye. Wî gotibû: “Min nedixwest Budayê Bamiyanê hilweşînim. Bi rastî, hinek biyanî hatin ba min û gotin ku ew dixwazin xebatên tamîrkirina Budayê Bamiyanê bikin ku ji ber baranê hinekî zirar dîtibû. Vê yekê ez şok kirim. Min fikirî, ev mirovên bêrehm qet xema bi hezaran mirovên zindî – Afganiyên ku ji birçîbûnê dimirin – nakin, lê ew ewqas bi fikar in ji bo tiştên ne-zindî yên wek Budha. Ev yek pir cihê poşmaniyê bû. Ji ber vê yekê min ferman da hilweşandina wê. Heger ew ji bo xebatên mirovî hatibûna, min ê tu carî ferman neda hilweşandina Budha”.13 Ev gotin nîşan didin ku hêrseke li hemberî Rojava û hewldaneke ji bo nîşandana serweriyê jî di biryarê de rol lîstiye. Herwiha, hin analîst diyar dikin ku Taliban bi vê kiryarê dixwest bala medyaya cîhanî bikişîne ser xwe û peyameke tund bide dijberên xwe.6 Nerazîbûna li hemberî fonên ku ji welatên Rojava ji bo parastina peykeran dihatin veqetandin, di demekê de ku li welêt hewcedariyeke mezin bi alîkariya mirovî hebû, wek faktorek din tê destnîşankirin.6

Biryara Taliban ne ji nişka ve bû. Ew encama nîqaşên navxweyî û zextên navneteweyî yên zêde (wek dorpêçên Neteweyên Yekbûyî) bû. Wêrankirin wek nîşandaneke serwerî û îdeolojiya paqij a bi israr hate bikaranîn. Mela Omar berê, di sala 1999an de, fetwayek ji bo parastina peykeran dabû 7, lê guherîna helwesta wî nîşan dide ku faktorên navxweyî û derveyî bandoreke mezin li ser biryarên Taliban dikirin. Taliban bi eşkereyî diyar kiribû ku parastina peykeran heta wê demê bi hewldanên ji bo domandina têkiliyên normal bi cîhana derve ve girêdayî bû, û bi sepandina dorpêçên nû yên NY di dawiya Çileya 2001ê de, ev sedem êdî nemabû.10

Kronolojî û Rêbazên Wêrankirinê

Piştî fetwaya Mela Omar, amadekariyên ji bo hilweşandina peykeran di 1ê Adara 2001ê de dest pê kirin.10 Ji 2ê Adarê û pê de, hêzên Taliban bi çekên giran, topên tankan, roketavêjan û çekên dijî-firoke êrîşî peykeran kirin.5 Lêbelê, ji ber mezinahî û qayimiya peykeran, ev rêbaz bi ser neketin û tenê hinek zirar gihandin wan.5

Li hemberî vê yekê, Taliban rêbazên tundtir bikar anîn. Wan ferman da ku kun di bedenên peykeran de bên kolan û bi miqdarên mezin teqemenî, di nav de dînamît, bên dagirtin.5 Ev pêvajoya wêrankirinê bi hefteyan dewam kir.5 Rêbazên ku hatin bikaranîn, ji gulebarana destpêkê heta teqandinên mezin, ne tenê qayimiya peykeran lê di heman demê de israra bêserûber a Taliban ji bo tinekirina wan nîşan dide. Ev kiryar veguherî dîmeneke dirêjkirî ya tunekirina çandî. Heta dawiya Adara 2001ê, herdu peykerên dêw ên Budayê bi tevahî hatibûn hilweşandin û li şûna wan tenê du kovukên vala di zinarên Bamiyanê de mabûn.5 Dîmenên teqînan di 19ê Adarê 2001ê de ji aliyê televîzyona El-Cezîreyê ve hatin weşandin û li seranserê cîhanê rastî bertekan hatin.10

Bertekên Navneteweyî

Wêrankirina Peykerên Bamiyanê li seranserê cîhanê bû sedema şok û hêrseke mezin. Civaka navneteweyî, di nav de Neteweyên Yekbûyî (NY), UNESCO, û gelek welat û rêxistinên sivîl, ev kiryar bi tundî şermezar kirin.10 Heya rêxistinên Îslamî yên wekî ISESCO (Rêxistina Îslamî ji bo Perwerde, Zanist û Çandê) û Koma Erebî li UNESCOyê jî li dijî vê biryarê derketin.14 Sekreterê Giştî yê NY yê wê demê, Kofi Annan, Nûnerê xwe yê Taybet Francesc Vendrell şand Kabulê da ku hewl bide Taliban ji biryara xwe vegerîne, lê ev hewldanên dîplomatîk bê encam man.10 Taliban bi israr helwesta civaka navneteweyî paşguh kir û pêvajoya wêrankirinê domand.

Tablo 2: Kronolojiya Wêrankirina Peykerên Budayê Bamiyanê (Adar 2001)

DîrokBûyerÇavkanî
26ê Sibatê 2001Mela Omar fetwaya hilweşandina hemû peykeran li Afganistanê derdixe.10
1ê Adarê 2001Destpêka amadekariyan ji bo hilweşandina Peykerên Bamiyanê.10
1ê Adarê 2001Nûnerê NY Francesc Vendrell digihîje Kabulê ji bo danûstandinan.10
2ê Adarê 2001Êrîşên bi çekên giran, topên tankan û roketavêjan dest pê dikin.5
Hefteyên pêşîn ên AdarêJi ber bêserkeftina çekên giran, kun di peykeran de tên kolan û bi teqemeniyan tên dagirtin.5
19ê Adarê 2001Televîzyona El-Cezîreyê dîmenên teqandina peykeran diweşîne.10
Dawiya Adarê 2001Peykerên Budayê bi tevahî tên hilweşandin.5

29

Jenosîda Çandî: Çarçoveya Teorîk û Nîqaşên Hiqûqî

Pênasekirina “Jenosîda Çandî” (jenosîda çandî) û Unsûrên wê

Têgeha “jenosîda çandî” bi giştî wek hewldaneke sîstematîk û qestî ji bo tinekirina çandekê, an jî taybetmendiyên bingehîn ên ku komeke çandî wek komeke xweser û berdewam diyar dikin, tê pênasekirin.15 Ev têgeh armanc dike ku êrîşên li dijî bingeha hebûna çandî ya komekê, wek ziman, ol, sazîyên civakî, perwerde, berhemên hunerî, û mîrasa maddî û manewî, binav bike.15 Raphael Lemkin, hiqûqnasê Polonî-Cihû yê ku têgeha “jenosîd”ê di sala 1944an de afirand, di pênaseya xwe ya destpêkê de wêrankirina çandî wek beşekî bingehîn ê jenosîdê didît û wê bi qasî tinekirina fîzîkî ya endamên komekê girîng dihesiband.17 Lemkin bawer dikir ku “her milet nûnertiya beşekî ji çand û hêza rewşenbîrî ya cîhanê dike” û “wêrankirina miletekî, ji ber vê yekê, dibe sedema windakirina tevkariya wî ya paşerojê ji bo cîhanê”.17

Unsûrên sereke yên jenosîda çandî, wek ku di nîqaşên teorîk û pêşnûmayên destpêkê yên Peymana Jenosîdê de hatine destnîşankirin, ev in: qedexekirina bikaranîna zimanê komê, hetta di danûstandinên taybet de; wêrankirina sîstematîk a pirtûkên bi zimanê neteweyî an berhemên olî, an qedexekirina weşanên nû; girtin an wêrankirina dibistan, perestgeh û sazîyên çandî yên din; koçberkirina bi zorê ya kesên ku çanda komekê temsîl dikin; û wêrankirina sîstematîk a bîrdariyên dîrokî an olî, an jî desteserkirin û tinekirina belge û tiştên xwedî nirxê dîrokî, hunerî an olî.15

Têkiliya bi Peymana Jenosîdê ya NY ya 1948an re

Tevî ku Lemkin û gelek hiqûqnasên din giringiyeke mezin dan aliyê çandî yê jenosîdê, têgeha “jenosîda çandî” bi awayekî eşkere di guhertoya dawî ya Peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser Pêşîlêgirtin û Cezakirina Tawana Jenosîdê ya 1948an de nehate bicîkirin.15 Sedema sereke ya vê yekê îtîrazên tund ên hin dewletên kolonyal ên wê demê bû, di nav de Kanada, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brîtanya Mezin, Awistralya û Fransa.17 Van dewletan nexwestin ku polîtîkayên wan ên asîmîlasyonê yên li dijî gelên xwecihî û kêmneteweyan bikevin bin pênaseya jenosîdê.15 Mînak, Kanada gefa wê yekê xwaribû ku heke jenosîda çandî di peymanê de bimîne, ew ê li dijî tevahiya peymanê deng bide.15

Lêbelê, madeya II(e) ya Peymanê, ku “veguhestina bi zorê ya zarokan ji komekê bo komeke din” wek kiryareke jenosîdê dinasîne, ji aliyê hin pisporan ve wek yekane unsûrê ku dikare bi rengekî neyekser wek beşek ji jenosîda çandî bê şîrovekirin, tê dîtin.15 Di dema amadekirina peymanê de, ev made bi eslê xwe wek beşek ji pênaseya jenosîda çandî hatibû fikirîn, ji ber ku “cudakirina zarokan ji dêûbavên wan dibe sedem ku di temenekî hessas û wergir de çand û zîhniyeteke cuda ji ya dêûbavên wan li ser wan bê ferzkirin. Ev pêvajo di demekê kurt de dibe sedema windabûna komê wek yekeyeke çandî”.15 Lêbelê, Komîsyona Hiqûqê ya Navneteweyî (ILC) di sala 1996an de û Dadgeha Navneteweyî ya Edaletê (ICJ) di sala 2015an de madeya II(e) bêtir wek beşek ji “jenosîda biyolojîk” şîrove kirine, ji ber ku ew bandorê li “jiyana pêşerojê ya komê û kapasîteya wê ya nûbûnê” dike.15

Nîqaşên li ser Statuya Hiqûqî û Nasandinê

Heya roja îro, “jenosîda çandî” wek tawaneke navneteweyî ya serbixwe û bi fermî nehatiye naskirin.18 Ev yek bi giranî ji ber kêmbûna bingeheke hiqûqî ya eşkere di Peymana Jenosîdê de û zehmetiyên di pênasekirina hiqûqî ya “çandê” û îsbatkirina “niyeta taybet a tinekirina” komeke çandî “bi wateya ku ew komeke çandî ye” de ye.18 Lêbelê, ev yek nayê wê wateyê ku kiryarên ku dikarin wek jenosîda çandî bên binavkirin, di dîrokê de pêk nehatine an jî îro pêk nayên. Mînakên dîrokî yên polîtîkayên ku wek jenosîda çandî hatine binavkirin gelek in: polîtîkayên li dijî gelên xwecihî li Kanadayê (wek dibistanên razanê yên bi zorê û qedexekirina merasîma Potlatch a gelê Kwakwaka’wakw) 15; bandora Konferansa Berlînê ya 1884an li ser civakên Afrîkî û wêrankirina berhem û kevneşopiyên çandî yên xwecihî 16; û tepeserkirina sîstematîk a çanda Afrîkî di dema koletiyê de li Amerîkayê.16

Têgeha “jenosîda çandî” bi xwe qadeke têkoşîna siyasî û hiqûqî ya berdewam e. Mîrasa kolonyalîzmê bandora xwe li ser şêwazkirina hiqûqa navneteweyî domandiye, û ev yek bûye sedem ku dewlet ji bo wêrankirina bingehên çandî yên koman bi awayekî sîstematîk û qestî jî, bi zehmetî bên berpirsiyarkirin. Nebûna pênaseyeke hiqûqî ya zelal û gerdûnî ji bo “jenosîda çandî” wek tawaneke navneteweyî, valahiyekê di parastina nasnameya çandî de wek beşekî bingehîn ê hebûna koman dihêle.

Tablo 3: Berawirdkirina Têgehên Jenosîdê

Corê JenosîdêPênaseUnsûrên SerekeStatuya di Peymana 1948an deÇavkanî
Jenosîda FîzîkîKuştina girseyî ya endamên komeke armanckirî; gihandina zirara giran a laşî an derûnî; bi qestî sepandina şert û mercên jiyanê yên ku tê payîn bibin sedema tinebûna fîzîkî ya komê.Kuştina endamên komê; zirara giran a laşî/derûnî; şert û mercên jiyanê yên dijwar.Bi eşkere di Madeya II (a), (b), (c) de hatiye pênasekirin.15
Jenosîda BiyolojîkWêrankirina kapasîteya hilberînê ya komê.Tedbîrên ji bo pêşîgirtina li zayînê di nav komê de (mînak, sterilîzasyona bi zorê, qedexekirina zewacê, cudakirina zayendan).Bi eşkere di Madeya II (d) de hatiye pênasekirin. Madeya II (e) (veguhestina zarokan) jî carinan di vê kategoriyê de tê dîtin.15
Jenosîda ÇandîWêrankirina sîstematîk a sazî û pratîkên ku dihêlin komek wek komeke çandî berdewam bike; tinekirina nasnameya çandî ya komê.Wêrankirina ziman, ol, mîrasa maddî/manewî, perwerde, sazîyên civakî, sembolên çandî; astengkirina veguhastina çandî di navbera nifşan de.Bi eşkere nehatiye pênasekirin. Tenê Madeya II (e) (veguhestina zarokan) bi awayekî neyekser pêwendîdar e, lê şîroveya wê nîqaşbar e.15

15

Wêrankirina Peykerên Bamiyanê wek Jenosîda Çandî

Analîza Kiryarên Taliban di çarçoveya Jenosîda Çandî de

Ji bo nirxandina wêrankirina Peykerên Budayê Bamiyanê di çarçoveya jenosîda çandî de, divê em li pênase û unsûrên vê têgehê vegerin. Jenosîda çandî, wek ku hate destnîşankirin, armanc dike ku “taybetmendiyên diyarker ên komê” tine bike û “sazî û pratîkên ku dihêlin kom wek komek berdewam bike” hilweşîne.15 Di pêşnûmayên destpêkê yên Peymana Jenosîdê de, “wêrankirina sîstematîk a bîrdariyên dîrokî an olî” û “desteserkirin û tinekirina tiştên xwedî nirxê giyanî” wek kiryarên jenosîda çandî hatibûn binavkirin.15 Peykerên Budayê Bamiyanê bêguman di nav van kategoriyan de cih digirin. Ew ne tenê bîrdariyên dîrokî û hunerî bûn, lê di heman demê de ji bo Budîstan û ji bo bîra çandî ya Afganistanê xwedî nirxeke giyanî û sembolîk a kûr bûn.

Kiryarên Taliban rasterast li dijî van unsûran bûn. Bi wêrankirina peykeran, wan ne tenê du berhemên hunerî yên bêhempa tine kirin, lê wan êrîşî beşekî girîng ê mîrasa çandî ya Afganistanê û, bi berfirehî, ya cîhanê kirin. Ev kiryar bi qestî û bi awayekî sîstematîk hate kirin, bi armanca paqijkirina herêmê ji sembolên ku li gorî îdeolojiya wan a teng wek “ne-Îslamî” dihatin dîtin.

Armanckirina Taybet a Nasnameya Çandî û Bîra Dîrokî

Peykerên Budayê Bamiyanê sembolên herî berbiçav ên mîrasa pêş-Îslamî û Budîst a Afganistanê bûn.5 Ew şahidên serdemeke dirêj a pirrengiya çandî û olî li herêmê bûn. Polîtîkaya giştî ya Taliban, ku di qedexekirina her cure huner û îfadeyên çandî yên ne-Îslamî de diyar dibû 9, armanc dikir ku dîrokê ji nû ve binivîsîne û nasnameyeke çandî ya yekreng û teng li ser civakê ferz bike. Wêrankirina peykeran di vê çarçoveyê de hewldaneke tund bû ji bo qutkirina gelê Afganî ji beşekî girîng ê dîroka xwe û têkbirina berdewamiya çandî. Bi tinekirina van bîrdariyên heybetî, Taliban hewl da ku şopên paşerojeke piralî ji holê rake û rê li ber veguhastina vê mîrasê ji nifşên paşerojê re bigire. Ev yek rasterast bi armanca bingehîn a jenosîda çandî re, ku ew jî astengkirina “veguhastina nirx û nasnameya çandî ji nifşekî bo yê din” e 15, li hev tê.

Her çend ev kiryar bi pênaseya teng a hiqûqî ya jenosîdê ya di Peymana 1948an de tam li hev neyê jî, niyeta li pişt wê û bandora wê ya li ser nasnameya çandî û bîra dîrokî bi awayekî xurt bi têgeha berfireh a jenosîda çandî re hevaheng e. Armanc ne tenê tunekirina du peykeran bû, lê tunekirina wate û bîranînên ku ew temsîl dikirin bû.

Bandora Windakirinê li ser Mîrasa Afganî û Cîhanî

Wêrankirina Peykerên Bamiyanê windahiyeke bêveger bû ji bo mîrasa çandî ya Afganistanê û ya tevahiya cîhanê. UNESCOyê Geliyê Bamiyanê, tevî peykeran, wek xwediyê “Nirxê Gerdûnî yê Berbiçav” (Outstanding Universal Value) nas kiribû, û wêrankirina peykeran wek “windahiyeke mezin ji bo yekparçebûna herêmê” bi nav kir.2 Ev kiryar travmayeke çandî ya kûr û birîneke mayînde di bîra kolektîf a gelê Afganî de hişt.8 Pisporên çandî diyar dikin ku windakirina peykeran “birînên mayînde li ser mîrasa Afganistanê hiştine”.12

Wekî din, wêrankirina Peykerên Bamiyanê bû mînakeke tund a êrîşên li dijî mîrasa çandî ya cîhanî û, mixabin, ji bo komên tundrew ên din ên wekî DAIŞê (ISIS) li Iraq û Sûriyê bû modelek.5 Ev yek nîşan dide ku çawa êrîşên li dijî mîrasa çandî dikarin bibin beşek ji stratejiyên berfirehtir ên tundrewiyê û bibin gef li ser ewlehiya çandî ya cîhanî.

Piştî Wêrankirinê û Mîras: Parastin, Bîranîn û Pêşeroj

Rola UNESCO û Hewldanên Parastinê

Di bersiva wêrankirina hovane ya peykeran de, UNESCOyê di sala 2003an de Geliyê Bamiyanê hem wek Mîrasa Cîhanî û hem jî wek Mîrasa Cîhanî ya di bin Xetereyê de îlan kir.2 Ev yek rê li ber destpêkirina projeyên berfireh ên parastin û vejandinê vekir. Hewldanên sereke yên UNESCO û hevkarên wê yên navneteweyî li ser xurtkirina kovukên vala yên ku peyker tê de bûn, paqijkirina herêmê ji mayînên neteqiyayî, û belgekirin û parastina bermahiyên arkeolojîk û nîgarên dîwarî yên mayî sekinîn.2 Ji bo van projeyan, fonên girîng ji welatên wekî Japonya, Îtalya, Komara Koreyê û Swîsreyê hatin peydakirin.20 Mînak, di navbera salên 2003 û 2018an de, ji Fona UNESCO/Japonya $US 7,324,120 ji bo Bamiyanê hatiye veqetandin.21 Herwiha, planên ji bo avakirina navendeke çandî û muzeyekê li Bamiyanê jî hatin amadekirin da ku mîrasa herêmê bê parastin û pêşandan.22

Nîqaşên li ser Ji Nû Ve Avakirinê û Bîranînê

Mijara ji nû ve avakirina peykerên wêrankirî bû sedema nîqaşên germ di nav pisporan, rayedarên Afganî û civaka navneteweyî de. UNESCO bi giştî li dijî ji nû ve avakirina tam a peykeran derket û arguman kir ku valahiya ku ji ber wêrankirinê maye bi xwe bûye beşek ji “mîrasa tunebûnê” û divê wek şahidekî vê bûyera trajîk bê parastin.8 Li gorî vê nêrînê, ji nû ve avakirin dikare rastiya dîrokî ya wêrankirinê veşêre û otantîkbûna herêmê têk bibe.19 Lêbelê, hin rayedarên Afganî û komeleyên herêmî daxwaza ji nû ve avakirina qet nebe yek peykerekî kirin, bi hêviya ku ev yek dê potansiyela turîzmê ya herêmê zêde bike û bibe sembola vejînê.19

Wek rêyeke alternatîf a bîranînê, di Adara 2021ê de, di salvegera 20emîn a wêrankirinê de, bi navê “Şeveke bi Budha re” çalakiyek hate lidarxistin ku tê de wêneyên 3D yên peykeran bi teknolojiya ronahiyê li ser zinarên vala hatin projektekirin.23 Ev yek rêbazeke nûjen bû ji bo bibîranîna peykeran bêyî ku destwerdaneke fîzîkî li herêmê bê kirin. Ev nîqaşa li ser ji nû ve avakirinê an parastina “valahiyê” dilemayeke bingehîn di rêveberiya mîrasê ya piştî pevçûnan de nîşan dide: gelo divê tiştê ku winda bûye bê vegerandin, an divê valahî wek şahidekî tundûtûjiyê bê parastin?

Gefên Heyî li ser Mîrasa Bamiyanê û Afganistanê

Mixabin, gefên li ser mîrasa çandî ya Bamiyanê û Afganistanê bi giştî bi wêrankirina peykeran bi dawî nebûn. Talankirin, kolanên arkeolojîk ên neqanûnî, û avahîsaziya bêkontrol û bêplan li herêma Bamiyanê û deverên din ên dîrokî yên Afganistanê berdewam dikin.3 Li gorî raporên dawî (2023-2024), şikeftên dîrokî yên li Geliyê Bamiyanê ji ber xizanî û bêkariyê ji aliyê malbatan ve wek stargeh, embar an metbex tên bikaranîn, û li ser dîwarên wan grafîtî û şopên din ên destwerdanên bêkontrol xuya dibin.21 Herwiha, li herêmên tampon ên Mîrasa Cîhanî, avakirina binesaziyên nû yên wekî stasyonên benzînê û xaniyan bêyî kontrol berdewam e.21 Ev rewş nîşan dide ku wêrankirina sala 2001ê ne xaleke dawî bû, lê beşek ji berdewamiya xetereyê ye ji bo mîrasa çandî ya Afganistanê, ku hewcedarî bi destwerdaneke domdar û pirralî heye.

Ji bo ku em mezinahiya pirsgirêka wêrankirina mîrasa çandî li cîhanê fêm bikin, em dikarin li hin statîstîkan binêrin:

  • Li Afganistanê, di sala 2001ê de, Taliban herî kêm 2,750 berhemên hunerî yên kevnar li Muzexaneya Neteweyî ya Afganistanê wêran kirin. Di sala 1998an de jî, Pirtûkxaneya Giştî ya Puli Khumriyê, ku 55,000 pirtûk û destnivîsên kevnar tê de bûn, hatibû şewitandin.9
  • Li gorî UNESCOyê, ji destpêka şerê Ukraynayê (Sibat 2022) heta niha, Rûsyayê zirar daye an wêran kiriye zêdetirî 351 cihên mîrasa çandî yên parastî yên Ukraynayê.25
  • Li Xezayê, di 30 rojên pêşîn ên şerê dawî de (piştî Cotmeha 2023an), zêdetirî 100 cihên çandî an arkeolojîk ên kevnar qismî zirar dîtine an wêran bûne; tê texmînkirin ku ev hejmar niha nêzîkî 200î ye.25
  • DAIŞ (ISIS) di navbera salên 2013 û 2019an de li Sûrîye û Iraqê kampanyayeke berfireh a “wêrankirina performansî” meşand. Ji 250 cihên mîrasî yên ku ji aliyê DAIŞê ve hatin armanckirin, %39 cihên Şîa, %17 cihên Sunî-Sûfî, û %3 cihên kevnar ên pêş-Îslamî bûn.26

Van hejmaran nîşan didin ku wêrankirina mîrasa çandî di çarçoveya şer û pevçûnan de û ji ber sedemên îdeolojîk pirsgirêkeke cîhanî ya cidî ye.

Encambêj / Dawî

Wêrankirina Peykerên Budayê Bamiyanê di Adara 2001ê de ji aliyê Taliban ve, bûyereke trajîk bû ku ne tenê windahiyeke mezin ji bo mîrasa çandî ya Afganistanê, lê herwiha ji bo tevahiya mirovahiyê pêk anî. Ev makale hewl da ku girîngiya dîrokî û çandî ya van peykerên heybetî, hovîtiya wêrankirina wan, û analîza vê bûyerê di çarçoveya têgeha “jenosîda çandî” de pêşkêş bike.

Argumana sereke ya ku hate pêşkêşkirin ew e ku wêrankirina Bamiyanê divê ne tenê wek kiryareke îkonoklazmê ya hêsan bê dîtin. Belkî, ew êrîşeke qestî û sîstematîk bû li dijî nasnameya çandî, bîra dîrokî û pirrengiya gelê Afganî, û bi vî awayî, taybetmendiyên bingehîn ên jenosîda çandî nîşan dide. Ew hewldaneke tund bû ji bo paqijkirina dîrokê û ferzkirina yek nasnameyeke çandî ya teng û îdeolojîk.

Dersên ku ji vê bûyera xemgîn hatine girtin ji bo parastina mîrasa çandî ya cîhanî li hemberî tundrewî, şer û pevçûnan pir girîng in. Pêwîst e mekanîzmayên hiqûqî yên navneteweyî bên xurtkirin û hevkariya cîhanî ji bo pêşîgirtina li kiryarên bi vî rengî di pêşerojê de bê zêdekirin. Mîrasa wêrankirina Peykerên Bamiyanê girêdana kûr a di navbera mîrasa çandî, mafên mirovan û ewlehiya navneteweyî de bi awayekî eşkere nîşan dide. Ev kiryar ne tenê windakirina huner û dîrokê bû, lê di heman demê de pêşeng û sembola îdeolojiyên tundrew bû ku gefê li aramiya cîhanê dixwin. Ji ber vê yekê, parastina mîrasa çandî divê wek beşekî yekgirtî yê hewldanên ji bo avakirina aştiyê, pêşxistina mafên mirovan û têkoşîna li dijî tundrewiyê bê dîtin.

Di dawiyê de, girîngiya bîranînê û perwerdeyê di avakirina rêzgirtinê ji bo pirrengiya çandî û mîrasa hevpar a mirovahiyê de divê bê tekezkirin. Tenê bi fêmkirina kûr a paşerojê û nirxandina mîrasa çandî ya cihêreng, em dikarin pêşerojeke ku tê de êrîşên bi vî rengî yên hovane cih nagirin, ava bikin. Valahiya ku li Bamiyanê maye, divê her dem wek bîranîneke bi êş a tiştê ku mirovahî dikare winda bike û wek hişyariyekê ji bo nifşên paşerojê bimîne.

Çavkanî / Jêder

Wergirtî

  1. Archaeological Remains of the Bamiyan Valley | Silk Roads Programme – UNESCO, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/world-heritage-sites/archaeological-remains-bamiyan-valley
  2. Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley – UNESCO World Heritage Centre, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://whc.unesco.org/en/list/208/
  3. Conserving Afghanistan’s Cultural Heritage Under Taliban Rule, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://hir.harvard.edu/conserving-afghanistans-cultural-heritage-under-taliban-rule/
  4. Bamiyan: Buddhist Art – Asian Art and Architecture – My education, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://diluo.digital.conncoll.edu/Asianart/exhibition/bamiyan-buddhist-art/
  5. Remembering March 2, 2001: The Destruction of the Bamiyan Buddhas – 911 Memorial, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.911memorial.org/connect/blog/remembering-march-2-2001-destruction-bamiyan-buddhas
  6. Bamiyan Buddhas (article) | Central Asia | Khan Academy, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.khanacademy.org/humanities/ap-art-history/west-and-central-asia-apahh/central-asia/a/bamiyan-buddhas
  7. Buddhas of Bamiyan – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Buddhas_of_Bamiyan
  8. Bamiyan Buddhas | Whose Culture? – Projects at Harvard, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://projects.iq.harvard.edu/whoseculture/bamiyan-buddhas
  9. Destruction of art in Afghanistan – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Destruction_of_art_in_Afghanistan
  10. “An attempt to wipe out history”: The destruction of the Bamian …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/an-attempt-to-wipe-out-history-the-destruction-of-the-bamian-buddha-colossi-in-2001/
  11. Iconoclasm – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Iconoclasm
  12. Taliban’s destruction of Buddhas of Bamiyan marks 23rd … – Amu TV, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://amu.tv/86730/
  13. Mullah Omar – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Mullah_Omar
  14. Texts adopted – Situation in Afghanistan including the destruction of its cultural heritage – Thursday, 15 March 2001, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-5-2001-0155_EN.html?redirect
  15. Cultural Genocide: Legal Label or Mourning Metaphor? – McGill Law …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://lawjournal.mcgill.ca/article/cultural-genocide-legal-label-or-mourning-metaphor/
  16. Cultural genocide | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/law/cultural-genocide
  17. Cultural Genocide | Facing History & Ourselves, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.facinghistory.org/en-ca/resource-library/cultural-genocide
  18. Cultural Genocide in Law and Politics | Oxford Research …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://oxfordre.com/internationalstudies/display/10.1093/acrefore/9780190846626.001.0001/acrefore-9780190846626-e-762?d=%2F10.1093%2Facrefore%2F9780190846626.001.0001%2Facrefore-9780190846626-e-762&p=emailAceNLWtBuG7FM
  19. Buddhist Remains of Bamiyan – World Monuments Fund, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.wmf.org/monuments/buddhist-remains-bamiyan
  20. State of Conservation (SOC 2023) Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley (Afghanistan) – UNESCO World Heritage Centre, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://whc.unesco.org/en/soc/4310/
  21. State of Conservation (SOC 2024) Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley (Afghanistan) – UNESCO World Heritage Centre, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://whc.unesco.org/en/soc/4560/
  22. Conserving v. Rebuilding Afghanistan’s Bamiyan Buddhas – Center for Art Law, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://itsartlaw.org/2014/05/19/conserving-v-rebuilding-afghanistans-bamiyan-buddhas/
  23. 3D Bamiyan Buddha marks 20th anniversary of Taliban’s destruction in Afghanistan, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=sSQlDRx2skM
  24. Bamiyan Buddhas return to life – Nalanda Buddhist Society, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.nalanda.org.my/bamiyan-buddhas-return-to-live/
  25. When Protectors Become Perpetrators: The Complexity of State Destruction of Cultural Heritage – IPI Global Observatory, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://theglobalobservatory.org/2024/04/when-protectors-become-perpetrators-the-complexity-of-state-destruction-of-cultural-heritage/
  26. 9. Performative Destruction: Da’esh (ISIS) Ideology and the War on Heritage in Iraq, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.getty.edu/publications/cultural-heritage-mass-atrocities/part-2/09-stein/
  27. Endangered UNESCO World Heritage Sites: Bamiyan Buddhas – Smithsonian Associates, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://smithsonianassociates.org/ticketing/programs/endangered-unesco-world-heritage-sites-bamiyan-buddhas
  28. From the past to the future: Protecting Afghanistan’s cultural heritage …, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-cultural-property/article/from-the-past-to-the-future-protecting-afghanistans-cultural-heritage-progress-fears-and-hopes/2CDCD9DAFD262B3347DD9C076EB30E91
  29. Bamiyan Buddha: Before and After Destruction – Loyola University Chicago Libraries, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://libapps.luc.edu/digitalexhibits/s/honr212spring01/item/5538
  30. File:Taller Buddha of Bamiyan before and after destruction.jpg – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 27, 2025, https://en.m.wikipedia.org/wiki/File:Taller_Buddha_of_Bamiyan_before_and_after_destruction.jpg
, , , , ,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne