Bûyera Sosret a Phineas Gage û Bandora Wê li ser Zanista Mejî

1. Pêşgotin

Bûyera Phineas Gage di dîroka neurolojî û psîkolojiyê de wekî yek ji bûyerên herî berbiçav û xwedî bandor tê naskirin. Ev qezaya ku di sala 1848an de qewimî, tevî ku ji bo Gage bi xwe trajediyek bû, di têgihiştina fonksiyonên mejî, bi taybetî jî yên loba frontal (pêşlob), de xalek werçerxê ya girîng ava kir. Berî vê bûyerê, têgihiştina li ser têkiliya di navbera beşên taybetî yên mejî û kesayetiyê de pir kêm bû, û loba frontal bi gelemperî wekî beşek “bêdeng” an kêm-fonksiyonel a mejî dihat dîtin. Jiyana Gage, qezaya wî ya sosret, û guherînên kûr ên ku di kesayetiya wî de çêbûn, ji bo zanistê derfetek bêhempa pêşkêş kir ku rasterast bandora zirara mejî ya fizîkî li ser reftar û kesayetiyê lêkolîn bike. Ev bûyer ne tenê ji bo dema xwe, lê heta îro jî di warê neurozanistê de wek sembolek û mijarek lêkolînê ya girîng dimîne.

Armanca vê makaleyê ew e ku vekolîneke kûr û akademîk li ser jiyan, qeza, guherînên kesayetî, û mîrata zanistî ya Phineas Gage pêşkêş bike, bi taybetî ji bo xwendevanên Kurd. Di vê çarçoveyê de, dê agahiyên berfireh ji çavkaniyên dîrokî yên seretayî, wek raporên bijîşkên ku Gage derman kirine, û herwiha lêkolînên hevdem ên ku bi teknîkên nûjen li ser kiloxa wî hatine kirin, werin berhevdan û bi awayekî rexneyî werin nirxandin.

Teza sereke ya vê makaleyê ew e ku bûyera Phineas Gage ne tenê têgihiştina destpêkê ya li ser têkiliya di navbera zirara loba frontal û kesayetiyê de pêk anî, lê herwiha rê li ber nîqaşên girîng ên li ser lokalîzasyona fonksiyonên mejî, neuroplastîsîte (şiyana mejî ya ji bo guherîn û adaptasyonê), û şîrovekirina delîlên klînîkî vekir. Bûyera Gage, ku carinan wekî “ceribandineke xwezayî ya trajîk” tê binavkirin , firsendek pêşkêş kir ku bêyî destwerdanên ceribandinî yên ku ji hêla etîkî ve ne mimkun in, li ser mejiyê mirovan lêkolîn were kirin. Ev yek, tevî ku ji bo kesê navborî bi êş bû, ji bo pêşveçûna zanistê xwedî nirxek mezin bû. Lêbelê, girîng e ku meriv bi rexneyî li çîroka Gage binêre, ji ber ku bi demê re, hin aliyên bûyerê hatine zêdekirin an jî şaş hatine şîrovekirin. Ji ber vê yekê, vekolîna rexneyî ya çavkaniyan û têgihiştina pêşveçûna vegotina Gage ji bo têgihiştineke akademîk a rastîn pêwîst e. Ev makale dê hewl bide ku vê perspektîfa rexneyî biparêze û wêneyek hevseng a bûyerê û girîngiya wê pêşkêş bike.

2. Phineas Gage: Jiyana Berî Qezayê û Kesayetiya Wî

Phineas P. Gage di sala 1823an de li Lebanon, New Hampshire, DYA, ji dayik bûye. Agahiyên berfireh li ser malbat û zarokatiya wî kêm in, lê tê zanîn ku ew di nav malbateke cotkar de mezin bûye û perwerdehiyeke fermî ya kêm dîtiye. Tevî vê yekê, ew wek mirovekî jîr û jêhatî dihat nasîn.

Di 25 saliya xwe de, Gage wek serkarkerê (foreman) ekîbeke avakirina rêhesinê ji bo şîrketa “Rutland and Burlington Railroad” li eyaleta Vermont kar dikir. Karê wî bi giranî amadekirina rêya hesinî bû, ku ev yek teqandina zinar û astengên din jî di nav xwe de digirt. Li gorî hemû çavkaniyên wê demê, Gage di karê xwe de pir jêhatî, berpirsiyar, û bibandor bû. Ew wek serkarkerê herî baş û bikêrhatî yê kardêrên xwe dihat dîtin, xwedî hişekî hevseng bû û wek karsazekî jîr û biaqil dihat nasîn.

Kesayetiya Gage ya berî qezayê bi awayekî giştî wek pir erênî tê danasîn. Ew wek mirovekî xwedî-disîplîn, bi hêz, kedkar, û bi nermî û dilovaniyê dihat nasîn. Heval û karkerên wî jê hez dikirin û rêz jê re digirtin. Dr. John Martyn Harlow, bijîşkê ku piştî qezayê lê mêze kir, wî wek “karsazekî jîr û biaqil, pir enerjîk û bi israr di pêkanîna hemû planên xwe yên operasyonê de” bi nav kiribû. Ev danasîna kesayetiya wî ya berî qezayê pir girîng e, ji ber ku ew bingehekê ji bo têgihiştina kûrahiya guherînên ku piştî zirara mejî di wî de çêbûn, ava dike.

Danasîna hema hema bêkêmasî ya Gage ya berî qezayê, dibe ku hinekî ji bo xurtkirina dramatîzma guherînên piştî qezayê hatibe bikaranîn. Dema ku bi gelemperî wekî erênî tê pejirandin, girîng e ku meriv bipirse gelo ev danasîn bi tevahî objektîf bûne an hinekî îdealîzekirî ne, nemaze dema ku ew paşê ji bo tekezkirina mezinahiya “guhertinê” hatine bikar anîn. Lêbelê, lihevhatina giştî ya çavkaniyan li ser karakterê wî yê erênî yê berî qezayê nayê paşguh kirin.

Wekî din, statuya Gage wek “serkarker” di nîveka sedsala 19an de ne tenê jêhatîbûna teknîkî lê her weha şiyanên rêvebirin û pêwendiyên navkesî yên baş jî nîşan dide. Ev yek tê vê wateyê ku ew ne tenê di karê fizîkî de, lê di heman demê de di rêvebirina mirovan, plansaziyê û girtina biryaran de jî jêhatî bû. Ev kapasîteyên civakî û rêveberî yên ku ji bo rola wî pêwîst bûn, guherînên di reftara wî ya civakî û şiyana wî ya plansaziyê de piştî qezayê hê bêtir balkêş û watedar dikin. Windabûna van şiyanên taybetî, wek “kêm hurmet ji hevalên xwe re” û “nekarîna li ser yek ji planên ku ji bo çalakiya paşerojê çêdikir bisekine” , dema ku li hemberî daxwazên rola wî ya berê têne nirxandin, girîngiyeke taybet digirin.

3. Qezaya Diltezîn a 13ê Îlona 1848an

Qezaya ku jiyana Phineas Gage bi awayekî dramatîk guherand, di 13ê Îlona 1848an de, roja Çarşemê, saet 4:30 piştî nîvro, li nêzî bajarokê Cavendish li eyaleta Vermont, DYA, qewimî. Di wê demê de, Gage û ekîba wî mijûlî teqandina zinarekî mezin bûn da ku rê ji bo xeta nû ya rêhesina Rutland and Burlington vekin.

Sedema rasterast a qezayê xeletiyek di dema amadekirina teqemeniyê de bû. Gage darê hesinî yê tepandinê (bi Îngilîzî: tamping iron) bikar dianî da ku barûdê di kuna ku di zinêr de hatibû kolan de biperçiqîne. Li gorî raporan, wî ji bîr kiribû ku qûmê biavêje ser barûdê berî ku dest bi tepandinê bike, an jî qûm bi têra xwe nehatibû danîn. Tê texmînkirin ku dema Gage serê xwe zivirand da ku li karkerên xwe binêre, darê hesinî li kevir ket, çirûskek derket û ev çirûsk bû sedema teqîna barûdê.

Darê hesinî yê ku di qezayê de hat bikaranîn, amûrek taybet bû ku ji hêla Gage bi xwe ve hatibû çêkirin. Dirêjahiya wê 3 ling û 7 înç (nêzîkî 1.1 metre), qalindahiya wê 1.25 înç (nêzîkî 3.2 cm) li dawiya stûr û li dawiya din jî tûjkirî bû, û giraniya wê 13.25 pound (nêzîkî 6 kg) bû. Di encama teqînê de, ev darê hesinî yê giran bi lezeke mezin ji kuna teqînê firiya û rasterast di serê Gage re derbas bû.

Darê hesinî ji bin hestiyê çepê yê hinarê (hestiyê zigomatîk) ket hundir, ji pişt goka çavê çepê derbas bû, zirareke mezin da loba frontal a çepê ya mejiyê wî, û di dawiyê de ji beşa jorîn a kiloxê wî, nêzîkî hevgirtina suturên koronal û sajîtal (bregma), derket. Piştî ku ji serê wî derket, darê hesinî bi qasî 20 heta 30 yard (nêzîkî 18 heta 27 metre) dûrî Gage ket erdê û tê gotin ku bi xwîn û perçeyên mejî qirêj bûbû.

Tiştê herî sosret ew bû ku tevî giraniya birînê, Gage yekser ji hiş neçû, an jî heke çûbe jî, piştî demek pir kurt dîsa vegeriya ser hişê xwe. Di nav çend deqeyan de piştî qezayê, ew karîbû biaxive û bi alîkariyeke hindik bimeşe. Ew bi xwe ji erebeya öküz a ku ew birin otêla li Cavendish ku lê diman, daket. Li wir, dema li benda bijîşk bû, bi aramî li ser eywanê rûnişt û çîroka qezayê ji kesên derdorê re got. Gava Dr. Edward Higginson Williams, yekem bijîşkê ku gihîşt cihê bûyerê, hat, Gage bi gotinên navdar pêşwaziya wî kir: “Doktor, ji bo te têra xwe kar heye”.

Zindîmayîna Gage piştî birînek ewqas wêranker, ne tenê ji ber cihê birînê bû, lê dibe ku ji ber çend faktorên fizîkî yên din jî bû. Şiklê darê hesinî, ku serê wî tûj û laşê wî zirav û lûs bû, û leza wê ya bilind a di dema derbasbûnê de, dibe ku rê li ber kêmtir zirara tevna derdorê girtibe li gorî birînek ku ji hêla tiştek şêlûtir an bi lezek kêmtir ve çêbibe. Wekî din, rastiya ku darê hesinî bi tevahî ji kiloxê derketibû, dibe ku pêşî li zêdebûna kujer a fişara nav kiloxê (intracranial pressure) girtibe, ku ev yek di birînên serî yên girtî de xetereyek mezin e. Dr. Harlow bi xwe jî destnîşan kiribû ku şeklê darê hesinî “li pişt xwe konkusyonek an kompresyonek dirêj nehiştiye” û vebûna ku çêkiribû rê daye drenaja enfeksiyonê.

Qezayê bi awayekî krîtîk ji ber kêmasiyek di rêûresma ewlehiyê de (nebûna qûmê li ser barûdê) û îhtîmala ku bala Gage ji karê xwe kişiyabû, qewimî. Ev yek girîngiya faktorên mirovî di qezayên pîşesaziyê de radixe ber çavan, tewra di sedsala 19an de jî, dema ku standardên ewlehiyê yên îroyîn tune bûn. Ev nîşan dide ku çawa kêmasiyek piçûk di baldarî an rêbazê de dikare bibe sedema encamên felaket.

Rastiya ku Gage piştî birînek ewqas giran a mejî hişyar ma û karîbû biaxive û bimeşe, ji bo bijîşkên wê demê û heta îro jî sosret e. Ev yek pirsên girîng li ser rezîliya mejî û fonksiyonên bingehîn ên ku dikarin tevî zirarek mezin jî bidomînin, derdixe holê. Ev “zindîmayîna sosret” bû sedema yekem a ku bala civaka bijîşkî kişand ser bûyera Gage, berî ku guherînên kesayetiyê yên demdirêj bibin navenda sereke ya eleqeyê.

4. Mudaxeleya Bijîşkî û Çavdêriyên Destpêkê: Rola Dr. John Martyn Harlow

Piştî qezaya sosret, Dr. Edward Higginson Williams yekem bijîşk bû ku xwe gihand Phineas Gage. Lêbelê, lênêrîna sereke û demdirêj a Gage ji hêla Dr. John Martyn Harlow ve hat girtin, ku bijîşkekî ciwan ê herêmî bû û nêzîkî saetek piştî Williams gihîşt cihê bûyerê. Jêhatîbûn û baldariya Dr. Harlow di rizgarkirina jiyana Gage de roleke krîtîk lîst.

Tedawiya destpêkê ya ku Dr. Harlow pêk anî, li gorî standardên bijîşkî yên nîveka sedsala 19an bû. Armancên wî yên sereke rawestandina xwînrijandina zêde, paqijkirina birînê ji perçeyên hestî yên şikestî û her tiştên biyanî yên din, û rakirina beşên ji mejiyê ku ji birînê derketibûn, bûn. Harlow bi baldarî kiloxê Gage şûşt, perçeyên hestî yên jicîhûwarkirî li cihê wan vegerandin, û serê Gage bilind kir da ku drenaja şilekên birînê hêsantir bike. Wî herwiha birîn bi qismî vekirî hişt da ku rê li ber drenajê veke û pêşî li kom bûna iltîhapê bigire. Di wê demê de, têgihiştina li ser mîkroban û pêşîlêgirtina enfeksiyonê hîn di qonaxên destpêkê de bû, û teknîkên antîseptîk ên nûjen tune bûn. Ji ber vê yekê, Harlow hin dermanên ku li gorî prensîbên “antîflojîstîk” ên wê serdemê bûn, wek calomel (klorîda merkurî) û rûnê kastorê, bikar anîn da ku “iltîhapê” ji laş derxîne.

Tevî van hewldanan, Gage bi enfeksiyonek giran û abscesek mejî re rû bi rû ma, ku jiyana wî xistibû xetereyeke mezin. Di demekê de, rewşa wî ewqas xirab bû ku heta tabûta wî jî hatibû amadekirin, ji ber ku bijîşkan hêviya xwe ji başbûna wî birîbûn. Lêbelê, Dr. Harlow dev jê berneda û bi serkeftî abscesa mejî drene kir, û li gorî raporan, nêzîkî 235 milîlître (8 ons) iltîhap ji birînê derxist. Ev mudaxeleya wêrek ji bo wê demê sosret bû û bi îhtîmaleke mezin jiyana Gage rizgar kir. Piştî vê yekê, Gage hêdî hêdî dest bi başbûnê kir. Di Çileya 1849an de, nêzîkî çar mehan piştî qezayê, ew bi fizîkî bi awayekî berbiçav baş bûbû, her çend çavê wî yê çepê bi tevahî kor bûbû û li rûyê wî şopên birînê mabûn.

Dr. Harlow yekem raporta xwe ya li ser bûyera Gage di Kanûna 1848an de di Boston Medical and Surgical Journal de weşand. Ev rapor bi giranî li ser hûrgiliyên qezayê, cewhera birînê, dermankirina ku hatibû kirin, û pêvajoya başbûna fizîkî ya sosret a Gage bû. Di vê raporta destpêkê de, Harlow bi hûrgilî behsa guherînên kesayetî an reftarî yên demdirêj nekir. Lêbelê, wî hin nîşanên destpêkê yên pirsgirêkên kognîtîf destnîşan kiribû, wek mînak ku Gage “mezinahî an pereyan rast texmîn nake, her çend bîra wî wekî berê bêkêmasî ye” û ku ew “pir zaroktî” bû. Ya girîngtir, Harlow di dawiya raporta xwe de destnîşan kir ku “nîşaneyên hişî yên nexweş, ez ji bo ragihandineke paşerojê dihêlim,” ku ev yek nîşan dide ku wî ji destpêkê ve ferq kiribû ku tiştek ji aliyê derûnî ve ne normal e.

Di Mijdara 1849an de, li ser vexwendina Dr. Henry Jacob Bigelow, profesorê navdar ê cerahiyê li Zanîngeha Harvardê, Harlow Gage bir Bostonê da ku wî ji civata bijîşkî re pêşkêş bike. Dr. Bigelow, ku bi xwe alîgirê nêrîna antî-lokalîzasyonîst bû (ango, bawer nedikir ku fonksiyonên mejî bi herêmên taybetî ve girêdayî ne), di sala 1850an de di The American Journal of the Medical Sciences de raporta xwe li ser Gage weşand. Di vê raporê de, Bigelow bi awayekî sosret ragihand ku Gage “di hêzên laş û hişê xwe de bi tevahî baş bûye” û tenê “tevliheviyeke biçûk a fonksiyonê” heye. Ev nirxandina Bigelow, ku bi giranî li ser nebûna kêmasiyên hestî û motorî yên mezin û şiyana Gage ya ji bo axaftin û têgihiştina bingehîn bû , ji bo demekê bû şîroveya serdest a bûyerê û bandorek li ser kêm nirxandina guherînên reftarî yên Gage kir.

Bandora teoriyên bijîşkî yên serdest ên wê demê li ser çavdêrî û şîrovekirina bûyera Gage pir eşkere ye. Raporta Bigelow, ku ji hêla kesayetek akademîk a payebilind ve hatibû nivîsandin, ji bo piştgirîkirina nêrîna antî-lokalîzasyonîst hat bikaranîn, ku digot zirareke mezin a mejî ne hewce ye ku bibe sedema kêmasiyên hişî yên girîng. Ev yek dibe ku yek ji sedemên ku Dr. Harlow heta sala 1868an, piştî mirina Gage, raporta xwe ya hûrgilî ya li ser guherînên kesayetiyê neweşand, bû. Baldariya destpêkê bi giranî li ser saxmayîna fizîkî ya sosret a Gage bû, û dibe ku Harlow dudil bû ku li hemberî nirxandina kesayetek wek Bigelow derkeve an jî heta piştî mirina Gage agahiyên neyînî yên berfireh parve bike. Ev derengî di ragihandina tevahî ya guherînên reftarî de bû sedem ku ji bo demekê girîngiya rastîn a bûyera Gage ji bo têgihiştina fonksiyona loba frontal bi tevahî neyê fêm kirin.

Jêhatîbûna bijîşkî ya Harlow di birêvebirina enfeksiyonek ewqas giran de, bi amûr û zanîna kêm a sedsala 19an, bêguman sosret bû û faktorek girîng di saxmayîna Gage de bû. Lêbelê, sînorên zanistiya bijîşkî ya wê demê, nemaze di warê neurolojî û psîkolojiyê de, û bandora teoriyên serdest, şîrovekirin û ragihandina destpêkê ya bûyerê şekil da.

5. Analîza Zirara li Kilox û Mejiyê Gage

Piştî mirina Phineas Gage di sala 1860an de, Dr. Harlow bi destûra malbata wî, kiloxê wî ji gorê derxist da ku ji bo lêkolînên zanistî were bikaranîn. Ev kilox, ligel darê hesinî yê ku bûbû sedema birînê, di sala 1868an de ji hêla Harlow ve ji Muzeya Anatomîk a Warren li Dibistana Bijîşkî ya Harvardê re hat bexşandin, û heta roja îro jî li wir wekî yek ji pêşangehên herî navdar tê parastin.

Nirxandinên destpêkê yên li ser rêça darê hesinî û zirara ku li mejî çêbûbû, di navbera Harlow û Bigelow de ji hev cuda bûn. Harlow di raporta xwe ya 1868an de pêşniyar kir ku zirar bi giranî li hemîsfera çepê ya mejî bûye, dema ku Bigelow îhtîmala zirarek li her du hemîsferan, lê bi piranî li aliyê çepê, destnîşan dikir. Ev cudahiyên destpêkê nîşana dijwariya destnîşankirina rastîn a zirara mejî tenê bi çavdêriya kiloxê bûn.

Tablo 1: Danasîna Kiloxê Gage li gorî Tomarên Destpêkê û Muzeya Warren (Hejmar: 00949)

Taybetmendî	Danasîn	Çavkanî
Nasnameya Mûzeyê	Warren Anatomical Museum Catalog Number: 00949
Danasîna Giştî	Kiloxê mirovekî mezin ê amadekirî; beşa jorîn a kiloxê hatiye birîn û çeneya jêrîn jêkvekirî ye.
Şopa Birînê	Xeteke şikestinê ya başbûyî di orbîta çepê (kula çav) re derbas dibe û bi vebûneke mezin a ku tê de perçeyek hestî yê bi qismî başbûyî (flap) heye, diqede.
Cihê Ketina Darê Hesinî (Texmînî)	Di bin hestiyê zigomatîk (hinar) ê çepê de.
Cihê Derketina Darê Hesinî (Texmînî)	Li beşa jorîn a kiloxê, nêzîkî xeta navîn, li pêşiya hevgirtina suturên koronal û sajîtal (bregma). Vebûneke mezin û bêserûber çêbûye.
Rewşa Hestiyên Derdorê	Hestiyên frontal û parietal ên li dora cihê derketinê bi awayekî berfireh şikestî û jicîhûwarkirî bûn. Hin perçe ji hêla Harlow ve hatibûn vegerandin û bi qismî baş bûbûn.
Danasîna J.B.S. Jackson (Kataloga 1870)	Agahiyên hûrgilî yên rasterast ji danasîna Jackson di çavkaniyên berdest de nehatin dîtin, lê kataloga wî hebûna kiloxê (No. 949) û darê hesinî (No. 3106) tomar dike û wêneyan nîşan dide. *

Nîşe: Tevî ku kataloga J.B.S. Jackson a sala 1870an wek çavkaniyek girîng tê zanîn, jêgirtinên rasterast an kurteyên hûrgilî yên danasîna wî ya taybetî ji bo kiloxê Gage (No. 00949) di çavkaniyên ku ji bo vê raporê hatine bikaranîn de bi awayekî berfireh peyda nebûn. Lêbelê, hebûna wê di katalogê de û wêneyên pê re girîngiya wê ya dîrokî destnîşan dikin.

Bi pêşveçûna teknolojiyê di sedsala 20an û 21an de, lêkolîneran karîbûn bi teknîkên neuroîmaging ên nûjen zirara li kilox û mejiyê Gage bi hûrgilî analîz bikin:

Lêkolîna Hanna Damasio û hevkarên wê (Science, 1994): Ev tîm bi karanîna teknîkên nûjenkirina komputerî, li ser bingeha pîvandinên kiloxê Gage, modelek sê-alî ya zirara mejî ava kir. Wan destnîşan kir ku zirar bi giranî li herêmên ventromedial ên korteksa prefrontal a her du hemîsferan bûye, lê zirara li aliyê çepê girantir bûye. Wan pênc rêgehên muhtemel ên derbasbûna darê hesinî di mejî de model kirin û dîtin ku zirara herî mezin li loba frontal bûye, û herêmên ku bi biryardan û pêvajoyên hestyarî ve girêdayî ne, bandor bûne.
Lêkolîna Peter Ratiu û hevkarên wê (New England Journal of Medicine, 2004; Journal of Neurotrauma, 2004): Vê komê bi karanîna skenên tomografiya komputerî (CT) yên kiloxê rastîn ê Gage, analîzek nû pêşkêş kir. Encamên wan nîşan dan ku zirar bi loba frontal a çepê re sînordar bûye û ne li aliyê rastê belav bûye. Wan herwiha destnîşan kir ku zirara mejî bandor li pergala ventrikuler (odeyên mejî yên bi şilek dagirtî) an damarên xwînê yên girîng nekiriye. Ev rekonstruksiyon ji hêla gelek lêkolîneran ve wekî ya herî muhtemel û rastîn a zirara mejiyê Gage tê dîtin.
Lêkolîna Jack Van Horn û hevkarên wê (PLoS ONE, 2012): Ev lêkolîn li ser bingeha daneyên CT yên kiloxê Gage û teknîkên nûjen ên wênekêşana tensora difuzyonê (DTI) hate kirin. Wan destnîşan kir ku dema ku zirara kortîkal (li ser rûyê mejî) bi giranî li loba frontal a çepê bûye (nêzîkî 4% ji tevahiya korteksê), zirarek pir berfirehtir li rêyên maddeya spî (nêzîkî 11% ji tevahiya maddeya spî) çêbûye. Van rêyên maddeya spî girêdanên di navbera loba frontal a çepê, loba temporal a çepê, korteksa frontal a rastê û strukturên limbîk ên çepê de pêk tînin. Vê yekê destnîşan kir ku qutbûna van girêdanan dibe ku roleke girîng di guherînên reftarî yên Gage de lîstibe.

Tablo 2: Berawirdkirina Encamên Lêkolînên Sereke yên Neuroîmaging li ser Zirara Mejiyê Gage

Lêkolîn (Sal)	Rêbaz	Herêmên Mejî yên Zirar Dîtine (Korteks/Maddeya Spî)	Encamên Sereke li ser Lokalîzasyonê (Çep/Rast/Bilateral)	Bandora li ser Girêdanan
Damasio et al. (1994)	Modelkirina komputerî li ser bingeha pîvandinên kiloxê	Korteksa prefrontal (bi giranî ventromedial)	Bilateral (her du alî), lê bêtir li çepê	Bi rasterast nehat lêkolîn kirin, lê zirara kortîkal a berfireh hate destnîşankirin
Ratiu et al. (2004)	Skenên CT yên kiloxê rastîn	Loba frontal	Tenê çep; ne bandor li ventrikul an damarên mezin	Zirara maddeya spî ya herêmî ya li binê korteksa zirar dîtî
Van Horn et al. (2012)	Skenên CT yên kiloxê rastîn + modelkirina DTI	Korteksa frontal a çepê (4%); Maddeya spî ya berfireh (11%)	Zirara kortîkal bi giranî çep; zirara maddeya spî bandor li her du hemîsferan kiriye	Qutbûna berfireh a girêdanên maddeya spî (frontal-temporal, frontal-rast, frontal-limbîk)

Pêşveçûna ji çavdêriyên makroskopîk ên sedsala 19an ber bi analîzên neuroîmaging ên hûrgilî yên sedsalên 20an û 21an ve nîşan dide ka teknolojî çawa dikare têgihiştina me ya li ser bûyerên dîrokî yên bijîşkî kûrtir û safîtir bike. Her çend teknîkên herî pêşketî jî nikaribin hemû nezelaliyan ji holê rakin, ew dîmenek zelaltir a cewher û berfirehiya zirara Gage pêşkêş dikin.

Bi taybetî, lêkolîna Van Horn û hevkarên wî girîngiya zirara li rêyên maddeya spî derxist pêş. Ev nêrîn, ku wekî nêrînek “network-based” an “connectomic” li ser zirara mejî tê zanîn, destnîşan dike ku dibe ku guherînên reftarî yên Gage ne tenê ji ber zirara rasterast a herêmên kortîkal, lê belê ji ber qutbûna girêdanên di navbera van herêman û beşên din ên mejî de bin. Ev têgihiştin ji bo têgihiştina nûjen a TBI pir girîng e.

Lêbelê, tevî hemî lêkolînan, hin nezelalî di derbarê rêgeha rastîn a darê hesinî û hûrgiliyên zirara mejî de dimînin. Wekî ku David Ferrier di sedsala 19an de destnîşan kiribû û di çavkaniyan de jî tê gotin, şîrove dikarin ji hêla “nerastî û berovajîkirina… ji hêla mirovên ku teoriyeke xwe ya hezkirî heye ku piştgiriyê bidinê” ve werin bandor kirin. Ev yek girîngiya nêzîkatiyeke rexneyî û haydarbûna ji biasên potansiyel di şîrovekirina daneyan de, tewra di zanista nûjen de jî, radixe ber çavan.

6. Guherînên Kesayetî û Reftariyê: “Êdî Ne Gage bû”

Raporta Dr. John Martyn Harlow ya ku di sala 1868an de di Publications of the Massachusetts Medical Society de hate weşandin, wekî çavkaniya herî girîng û bingehîn ji bo danasîna guherînên kûr ên di kesayetî û reftara Phineas Gage de piştî qezayê tê qebûlkirin. Ev rapor, ku 20 sal piştî qezayê û piştî mirina Gage hate nivîsandin, wêneyek zelal a transformasyona ku wî derbas kiribû, pêşkêş dike.

Li gorî Harlow, “hevsengiya di navbera fakulteyên wî yên rewşenbîrî û meylên wî yên heywanî de” bi awayekî radîkal xera bûbû. Gage, ku berê wek mirovekî hevseng, kedkar û rêzdar dihat nasîn, piştî qezayê bûbû kesekî:

Bêsebir, bêhurmet, û bi pîsbêjiyên qirêj: Harlow destnîşan dike ku Gage carinan “pîsbêjiyên herî qirêj” bikar dianî, ku ev yek “berê ne adeta wî bû”.
Kêm hurmet ji hevalên xwe re: Wî “kêm hurmet ji hevalên xwe re nîşan dida”.
Bêsebir li hember sînordarkirin an şîretan: Ew “bêsebir bû li hember sînordarkirin an şîretên ku li dijî xwestekên wî bûn”.
Serhişk û di heman demê de guherbar: Carinan “pertinaciously obstinate” (serhişk û bi israr), lê di heman demê de “capricious and vacillating” (guherbar û bêbiryar) bû.
Zehmetî di plansazî û pêkanîna planan de: Harlow radigihîne ku Gage “gelek planên ji bo operasyonên paşerojê çêdikir, lê hema ku dihatin rêzkirin, ji bo yên din ên ku maqûltir xuya dikirin, dev jê berdid”. Ev yek kêmasiyek girîng di fonksiyonên rêveberiyê de nîşan dide.

Ev guherîn ewqas kûr bûn ku heval û nasên Gage digotin ew “êdî ne Gage ye”. Ev gotina navdar bûye sembola guherîna nasnameyê ya ku dikare bi zirara mejî re çêbibe.

Di encama van guherînên kesayetiyê de, kardêrên berê yên Gage, ku ew wek serkarkerê xwe yê herî jêhatî didîtin, ew ji nû ve nexistin kar. Têkiliyên wî yên civakî jî bi awayekî neyînî bandor bûn, û wî zehmetî dikişand ku li gorî normên civakî tevbigere.

Di derbarê fonksiyonên kognîtîf ên Gage de, Harlow nirxandineke nuwaze pêşkêş dike. Tevî guherînên kesayetî yên dramatîk, wî destnîşan kir ku bîra Gage bi giştî saxlem xuya dikir. Lêbelê, “fakulteyên wî yên rewşenbîrî bi biryardarî qels bûbûn, lê bi tevahî winda nebûbûn; tiştek mîna demansê nebû, lê ew di diyardeyên xwe de qels bûbûn, operasyonên wî yên hişî di celebê xwe de bêkêmasî bûn, lê ne di rade an mîqdarê de”. Ev tê wê wateyê ku şiyana wî ya ji bo ramana bingehîn hebû, lê kapasîteya wî ya ji bo bikaranîna van şiyanan bi awayekî bi bandor û domdar kêm bûbû. Bi taybetî, şiyana wî ya ji bo plansaziyê, biryardanê, û kontrolkirina impulsan bi giranî xera bûbû.

Guherînên ku Harlow danasîn – wek bêîstîkrarî, bêhurmetî, pirsgirêkên di plankirinê de, û kêmbûna kontrola impulsan – bi awayekî berbiçav bi nîşanên ku îro bi zirara korteksa prefrontal, nemaze herêma orbitofrontal û ventromedial, re têkildar in, li hev dikin. Ev herêmên mejî ji bo birêvebirina reftara civakî, pêvajoyên hestyarî, û biryardanê krîtîk in. Ji ber vê yekê, çavdêriyên Harlow, tevî ku di sedsala 19an de hatine kirin, ji bo neurozanista nûjen xwedî girîngiyeke mezin in û têgihiştina me ya li ser fonksiyona loba frontal piştrast dikin.

Gotina Harlow ku “hevsengiya di navbera fakulteyên wî yên rewşenbîrî û meylên wî yên heywanî de xera bûye” , her çend îro wek termînolojiyek kevnare were dîtin jî, têgihiştinên sedsala 19an ên li ser hiyerarşiya mejî û rola loba frontal di kontrolkirina “xwestekên bingehîn” an “heywanî” de nîşan dide. Di wê demê de, dihat bawer kirin ku lobên frontal wek navendên “bilind” ên mejî kar dikin ku reftarên impulsîf û hestyarî yên ku ji beşên “nizmtir” ên mejî derdikevin, kontrol dikin. Ji ber vê yekê, danasîna Harlow ne tenê danasîneke reftarî bû, lê di heman demê de şîroveyek di çarçoveya teoriyên serdest ên wê demê de bû.

Nuwazeya di nirxandina Harlow de ya li ser fonksiyona kognîtîf a Gage jî balkêş e. Tevî guherînên kesayetî yên mezin, wî qebûl kir ku bîra Gage û “operasyonên hişî di celebê xwe de bêkêmasî bûn, lê ne di rade an mîqdarê de”. Ev yek nîşan dide ku zirara loba frontal ne hewce ye ku bibe sedema kêmasiyek rewşenbîrî ya gerdûnî, lê bêtir bandorek bijartî li ser fonksiyonên rêveber û reftara civakî dike. Ev têgihiştin bi têgihiştina nûjen a li ser taybetmendiya fonksiyonên loba frontal re hevaheng e.

7. Jiyana Piştî Qezayê û Mirina Wî

Piştî ku ji ber guherînên di kesayetiya xwe de nekarî vegere karê xwe yê berê yê serkarkeriyê, Phineas Gage dest bi serdemeke nû û dijwar di jiyana xwe de kir. Ji bo demekê, ew li New England û New Yorkê geriya û karên cuda kir. Yek ji van karan xuyabûna li Muzeya Amerîkî ya P.T. Barnum li New York City bû, ku li wir ew xwe û darê hesinî yê ku di serê wî re derbas bûbû, wek pêşangehek nîşan dida da ku debara xwe bike. Herwiha, ew ji bo demekê li axûra Jonathan Currier li Dartmouth Hotel li Hanover, New Hampshire, xebitî.

Nêzîkî sala 1852an, qonaxeke nû û balkêş di jiyana Gage de dest pê kir dema ku ew çû Şîlîyê. Li wir, ew nêzîkî heft salan li bajarê Valparaiso wek ajokarê erebeya rêwiyan a şeş-hespî û lênêrê hespan xebitî. Ev kar, ku li ser rêyeke dijwar di navbera Valparaiso û Santiago de dihat kirin, ne tenê şiyanên fizîkî, lê di heman demê de plansazî, organîzasyon, û şiyanên navkesî yên berbiçav jî hewce dikir. Hin lêkolîner, bi taybetî Malcolm Macmillan, vê serdema jiyana Gage wek delîlek ji bo “başbûna civakî” ya qismî şîrove dikin, û arguman dikin ku Gage ji ya ku di gelek çîrokên populer de tê xuyakirin, pirtir fonksiyonel û adapteyî bûye. Karê wî yê birêkûpêk û berpirsiyarî li Şîlîyê îhtîmala ku wî karîbûye hinek ji şiyanên xwe yên civakî û rêveberiyê ji nû ve bi dest bixe an jî adapte bibe, xurt dike. Ev serdem pirsên girîng li ser kapasîteya mejî ya ji bo başbûn û adaptasyonê (neuroplastîsîte) piştî zirarek mezin derdixe holê, tewra bêyî mudaxeleyên rehabîlîtasyonê yên fermî yên ku îro hene.

Nêzîkî sala 1859an, piştî ku tenduristiya wî dest bi xirabûnê kir, Gage ji Şîlîyê vegeriya Dewletên Yekbûyî û çû San Franciscoyê cem diya xwe û xwişka xwe. Li wir, ew ji bo demekê li çandiniyekê xebitî. Lêbelê, di Sibata 1860an de, ew dest bi ceribandina krîzên epîlepsiyê kir. Van krîzan bi demê re girantir bûn, û di 21ê Gulana 1860an de, di temenê 36 saliyê de, Phineas Gage ji ber statusek epîleptîk (krîzek epîlepsiyê ya dirêj an zincîreyek krîzan bêyî başbûna di navberê de) jiyana xwe ji dest da. Ev pêşketina epîlepsiyê, nêzîkî 11 sal piştî qezayê, têkiliyek demdirêj a di navbera birîna trawmatîk a mejî (TBI) û epîlepsiyê de destnîşan dike, ku ev yek ji bo têgihiştina encamên demdirêj ên TBI girîng e.

Phineas Gage bi darê xwe yê hesinî yê navdar re, ku di tevahiya salên piştî qezayê de hema hema her dem pê re bû, li Goristana Lone Mountain (paşê Laurel Hill) li San Franciscoyê hate veşartin. Rastiya ku wî darê hesinî her dem bi xwe re digirt, ne tenê wekî amûrek ji bo pêşangehan bû, lê dibe ku girêdanek psîkolojîk a kûr bi bûyera ku jiyana wî guherand û nasnameya wî ya nû re temsîl bike.

Tablo 3: Kronolojiya Jiyana Phineas Gage û Bûyerên Sereke

Sal(ên)	Bûyer/Cihê Jiyanê	Çavkaniyên Têkildar
1823	Jidayikbûn li Lebanon, New Hampshire
Heta 1848	Karê wek cotkar û paşê serkarkerê rêhesinê
13 Îlon 1848	Qeza li nêzî Cavendish, Vermont
Îlon 1848 – Nîsana 1849	Serdema başbûnê ya destpêkê di bin çavdêriya Dr. Harlow de
Mijdar 1849	Muayenekirin ji hêla Dr. Bigelow ve li Bostonê
Nêzîkî 1849-1852	Pêşangeh li Muzeya Barnum; kar li axûra Currier (New England)
Nêzîkî 1852-1859	Ajokariya erebeya rêwiyan li Valparaiso, Şîlî
Nêzîkî 1859 – Gulan 1860	Vegera San Franciscoyê; kar li çandiniyê; destpêka krîzên epîlepsiyê
21 Gulan 1860	Mirin ji ber statusek epîleptîk li San Francisco
1867-1868	Derxistina kiloxê ji gorê; bexşandina ji Muzeya Warren re

Ev kronolojî nîşan dide ku jiyana Gage piştî qezayê ne tenê bi guherînên kesayetiyê, lê herwiha bi hewldanên ji bo adaptasyon û domandina jiyanek fonksiyonel, her çend bi dijwarî be jî, derbas bûye.

8. Nîqaşên Akademîk û Rexneyên li ser Bûyera Gage

Bûyera Phineas Gage, ji ber cewhera xwe ya sosret û kêmasiya daneyên berfireh ên hevdem, bûye mijara nîqaşên akademîk û rexneyên cihêreng. Yek ji rexnegirên herî berbiçav ên şîroveya kevneşopî ya bûyerê Malcolm Macmillan e, ku di pirtûka xwe ya bi navê “An Odd Kind of Fame: Stories of Phineas Gage” û gelek gotarên din de, bi hûrgilî li ser vê mijarê rawestiyaye.

Macmillan arguman dike ku gelek danasînên li ser guherînên kesayetiya Gage yên piştî qezayê, nemaze yên ku wî wekî kesekî bi tevahî bêexlaq, alkolîk, an êrîşkar nîşan didin, hatine zêdekirin an jî bi tevahî çêkirî ne û bi çavkaniyên seretayî yên ku ji hêla Dr. Harlow û Dr. Bigelow ve hatine tomar kirin re li hev nakin. Ew tekez dike ku piraniya tiştên ku em li ser Gage dizanin ji çend sed peyvên ku Harlow nivîsandine pêk tê, û gelek çîrokên ku paşê hatine vegotin, bi taybetî di pirtûkên dersê û weşanên populer de, ji rastiyê dûr ketine. Macmillan bi taybetî balê dikişîne ser karê Gage yê serkeftî wek ajokarê erebeya rêwiyan li Şîlîyê, ku heft salan dom kir, wekî delîlek xurt ku Gage ji ya ku bi gelemperî tê bawer kirin pirtir fonksiyonel û civakî bûye. Ev kar, ku hewceyê plansazî, adaptasyon û şiyanên navkesî bû, li dijî wêneya kesekî bi tevahî bêkontrol û bêîstîkrar derdikeve. Macmillan girîngiya vekolîna rexneyî ya çavkaniyên seretayî û dûrketina ji “efsaneyên” ku bi demê re li dora Gage hatine çêkirin, radixe ber çavan.

Nêrîneke din a rexneyî ji Zbigniew Kotowicz tê, ku di gotareke xwe ya sala 2007an de di History of the Human Sciences de arguman dike ku “tiştek psîkopatîk di reftara Gage de tune bû”. Li gorî Kotowicz, guherînên di jiyana Gage de bêtir wekî “awayê wî yê mijûlbûna bi şikestina (disfigurement) ku piştî qezayê kişandibû” têne şîrove kirin. Ev nêrîn balê dikişîne ser bandora psîkolojîk a birîna fizîkî û guherîna xuyabûnê li ser reftara Gage, li şûna ku tenê li ser zirara rasterast a mejî hûr bibe.

Kêmasiya çavkaniyên dîrokî yên berfireh û rasterast li ser jiyana Gage berî û piştî qezayê, bi xwe re rê li ber şîroveyên cihêreng û spekulasyonan vedike. Wekî ku hate destnîşankirin, piraniya agahiyên me ji raporên Harlow tên, ku ew bi xwe jî dibe ku di bin bandora têgihiştinên bijîşkî û frenolojîk ên dema xwe de bûne. Ev kêmasiya daneyan û nezelaliyên heyî bûne sedem ku bûyera Gage ji hêla alîgirên teoriyên cihêreng ên mejî ve were bikaranîn û şîrove kirin. Mînak, di destpêkê de, Dr. Bigelow, ku li dijî lokalîzasyona fonksiyonên mejî bû, saxmayîna Gage û “başbûna” wî ya destpêkê wekî delîlek li dijî teoriyên lokalîzasyonîst bikar anî. Paşê, piştî weşandina raporta Harlow ya 1868an ku guherînên kesayetiyê bi hûrgilî danasîn, bûyer ji hêla David Ferrier û lokalîzasyonîstên din ve wekî piştgiriyek xurt ji bo rola lobên frontal di kesayetiyê de hate bikaranîn. Ev yek nîşan dide ka çawa “delîl”ên ji bûyereke yekane dikarin di nîqaşên zanistî de bi awayekî bijartî werin bikaranîn da ku piştgiriyê bidin pozîsyonên teorîk ên cihêreng.

Wekî din, çîroka dramatîk a Gage û guherînên wî yên kesayetî ew kirine mijarek pir populer di pirtûkên dersê yên psîkolojî û neurozanistê de, û herwiha di çanda populer de. Lêbelê, ev populerbûn gelek caran bûye sedema sadekirin, zêdekirin, û heta çêkirina agahiyan. Gelek pirtûkên dersê wêneyek yekalî an şaş a Gage pêşkêş dikin, guherînên wî yên neyînî zêde dikin û delîlên başbûna wî ya civakî paşguh dikin. Ev yek pirsgirêkên di ragihandina zanistî ya rast û berpirsiyar de radixe ber çavan û girîngiya vegerê li çavkaniyên seretayî û analîzên rexneyî yên wekî yên Macmillan tekez dike.

Di dawiyê de, nîqaşên li ser başbûna Gage hîn jî didomin. Gelo Gage bi rastî heta çi radeyê baş bû? Ma guherînên kesayetiyê yên destpêkê mayînde bûn an bi demê re, nemaze di dema jiyana wî ya li Şîlîyê de, kêm bûn an hatin adaptekirin?. Delîlên ji bo başbûneke civakî ya girîng hene, lê cewher û radeya vê başbûnê hîn jî mijara nîqaşê ye. Ev nîqaş girîngiya lêkolîna kûr a çavkaniyên seretayî, nirxandina rexneyî ya şahidan û raporên hevdem, û haydarbûna ji biasên şîrovekeran (hem hevdem û hem jî nûjen) destnîşan dikin. Bûyera Gage ne tenê çîrokek li ser zirara mejî ye, lê di heman demê de dersên girîng li ser awayê ku em dîroka zanistê dinivîsin û şîrove dikin jî dide me.

9. Mîrata Phineas Gage: Bandora li ser Neurozanist û Psîkolojiyê

Bûyera Phineas Gage, tevî hemû nîqaş û şîroveyên cihêreng ên li ser hûrgiliyên wê, mîrateke girîng û mayînde di warên neurozanist û psîkolojiyê de hiştiye. Bandora wê ya sereke di guhertina têgihiştina li ser têkiliya di navbera mejî û reftarê de bû.

Yek ji bandorên herî girîng ên bûyera Gage piştgirîdayîna wê ji bo teoriya lokalîzasyona fonksiyonên mejî bû. Di nîveka sedsala 19an de, nêrîna serdest ew bû ku mejî wek yekeyek holîstîk kar dike û fonksiyonên hişmendî bi awayekî giştî li seranserê mejî belav bûne. Bûyera Gage, ku tê de zirarek li herêmek taybetî ya mejî (loba frontal) bû sedema guherînên berbiçav di kesayetî û reftarê de bêyî ku bandorek mezin li ser fonksiyonên din ên wekî bîr an axaftinê bike, wekî yek ji yekem delîlên klînîkî yên xurt li dijî vê nêrîna holîstîk û ji bo piştgirîkirina fikra ku fonksiyonên cihêreng ên hişmendî bi herêmên taybetî yên mejî ve girêdayî ne, hat dîtin. Ev yek rê li ber lêkolînên paşerojê yên li ser nexşekirina fonksiyonên mejî vekir.

Bi taybetî, bûyerê bal kişand ser rola krîtîk a lobên frontal, nemaze korteksa prefrontal, di birêvebirina kesayetî, reftara civakî, kontrola impulsan, û plansaziyê de. Berî bûyera Gage, lobên frontal bi gelemperî wekî “herêmên bêdeng” an kêm-fonksiyonel dihatin hesibandin, û girîngiya wan a ji bo fonksiyonên bilind ên hişmendî bi tevahî nehatibû fêm kirin. Guherînên dramatîk ên di reftara Gage de piştî zirara loba wî ya frontal a çepê, bi awayekî berbiçav destnîşan kir ku ev beşê mejî ji bo tiştên ku me dikin “mirov” – ango, şiyana me ya ji bo reftareke civakî ya guncaw, plansazkirina ji bo pêşerojê, û kontrolkirina hest û impulsên xwe – pir girîng e. Ev yek bû bingehek ji bo têgihiştina nûjen a li ser “sendroma loba frontal”.

Bûyera Gage herwiha têgihiştina li ser encamên demdirêj ên birînên trawmatîk ên mejî (TBI) û îhtîmala guherînên kesayetî yên kûr zêde kir. Ew yek ji yekem bûyerên baş-belgekirî bû ku tê de nexweşek piştî TBIyek giran sax ma û guherînên reftarî yên mayînde nîşan da. Ev yek ji bo bijîşk û lêkolîneran girîngiya nirxandina ne tenê başbûna fizîkî, lê herwiha başbûna psîkolojîk û civakî ya nexweşên TBI jî derxist pêş.

Wekî din, jiyana paşê ya Gage, nemaze serdema wî ya li Şîlîyê ku tê de wî karîbû karekî berpirsiyar û tevlihev pêk bîne, pirs û nîqaşên girîng li ser kapasîteya mejî ya ji bo başbûn û adaptasyonê, ango neuroplastîsîteyê, derxistiye holê. Her çend di dema Gage de têgeha neuroplastîsîteyê bi awayê ku em îro pê dizanin nehatibû formule kirin, çîroka wî îhtîmala ku mejî dikare heta radeyekê piştî zirarek mezin xwe ji nû ve organîze bike û fonksiyonên windabûyî telafî bike, nîşan dide. Ev aliyê bûyerê îro jî ji bo lêkolînên li ser rehabîlîtasyona piştî TBI îlhamê dide.

Di encamê de, tevî ku hin hûrgiliyên bûyera Phineas Gage hîn jî mijara nîqaşê ne, bandora wê ya li ser pêşveçûna neurozanist û psîkolojiyê nayê înkarkirin. Ew wekî xalek werçerxê di têgihiştina me ya li ser mejî û kesayetiyê de dimîne û hîn jî di perwerdehiya bijîşkî û psîkolojîk de wekî bûyerek bingehîn tê bikaranîn.

10. Encam

Bûyera Phineas Gage, ku di sala 1848an de bi qezayeke sosret dest pê kir, di dîroka neurozanist û psîkolojiyê de cihekî bêhempa digire. Jiyana wî ya berî qezayê wek mirovekî jêhatî û hevseng, qezaya ku tê de darê hesinî di serê wî re derbas bû, saxmayîna wî ya sosret, û guherînên kûr ên di kesayetiya wî de, hemû bûne mijara lêkolîn û nîqaşên berfireh.

Vekolîna vê bûyerê çend xalên girîng derdixe pêş:

Pêwendiya Mejî-Kesayetî: Bûyera Gage yekem delîla klînîkî ya xurt pêşkêş kir ku zirara fizîkî li herêmek taybetî ya mejî (bi taybetî loba frontal) dikare bibe sedema guherînên kûr di kesayetî, reftara civakî, û şiyanên rêveberiyê de. Ev yek têgihiştina serdest a wê demê ya ku mejî wek yekeyek nediferikbar didît, hejand û rê li ber teoriya lokalîzasyona fonksiyonên mejî vekir.
Rola Loba Frontal: Çavdêriyên Dr. Harlow, nemaze yên di raporta wî ya 1868an de, bi awayekî berbiçav nîşanên ku îro bi zirara korteksa prefrontal re têkildar in (wek kêmbûna kontrola impulsan, zehmetiyên di plansaziyê de, û guherînên di reftara civakî de) danasîn. Vê yekê girîngiya lobên frontal, ku berê wek “herêmên bêdeng” dihatin hesibandin, ji bo fonksiyonên bilind ên mirovî derxist pêş.
Pêşveçûna Zanistî û Teknolojîk: Analîzên li ser kiloxê Gage, ji çavdêriyên makroskopîk ên sedsala 19an bigire heta lêkolînên neuroîmaging ên nûjen (wek CT û DTI), pêşveçûna têgihiştina me ya li ser cewher û berfirehiya zirara mejî nîşan didin. Lêkolînên nûjen, bi taybetî yên ku balê dikişînin ser zirara maddeya spî û girêdanên mejî, têgihiştineke nuwazetir û “network-based” a encamên TBI pêşkêş dikin.
Nîqaşên li ser Başbûn û Adaptasyonê: Jiyana Gage piştî qezayê, nemaze serdema wî ya heft-salî ya li Şîlîyê ku tê de wî karîbû karekî berpirsiyar pêk bîne, nîqaşên girîng li ser îhtîmala başbûna civakî û neuroplastîsîteyê derxistiye holê. Ev yek nîşan dide ku çîroka Gage ne tenê çîrokek li ser windakirinê ye, lê di heman demê de li ser adaptasyon û rezîliya mirovî ye jî.
Girîngiya Vekolîna Rexneyî ya Çavkaniyên Dîrokî: Çîroka Gage bi demê re rastî zêdekirin û şîroveyên şaş hatiye. Xebatên lêkolînerên wek Malcolm Macmillan girîngiya vegerê li çavkaniyên seretayî û nirxandina rexneyî ya vegotinên dîrokî destnîşan dikin da ku rastiya bûyerê ji efsaneyê were cudakirin. Ev yek ji bo her lêkolînerek dîroka zanistê dersên girîng dihewîne.

Bûyera Phineas Gage ne tenê ji bo dîroka neurozanistê, lê herwiha ji bo têgihiştina me ya li ser xwezaya mirovî, têkiliya di navbera laş û hiş de, û kapasîteya mejî ya ji bo guherînê, xwedî girîngiyeke mayînde ye. Ew hîn jî wek mînakek klasîk di perwerdehiya bijîşkî û psîkolojîk de tê bikaranîn û berdewam dike ku îlhamê bide lêkolînên nû li ser mejî û reftarê. Ji bo xwendevan û lêkolînerên Kurd, têgihiştina kûr a vê bûyerê dikare beşdarî têgihiştineke berfirehtir a pêşveçûnên di zanistên neurolojîk û reftarî de bibe.

Çavkanî

1. Phineas Gage: The Man Who Transformed Brain Injury Studies, https://morrisdewett.com/phineas-gage-how-an-1848-railroad-accident-unlocked-our-understanding-of-tbis/ 2. Neurology through history: The intriguing case of Phineas Gage, https://www.medlink.com/news/neurology-through-history-the-intriguing-case-of-phineas-gage 3. Phineas Gage sendromu – Merve Karataş, https://www.drmervekaratas.com/post/phineas-gage-sendromu 4. 1.3: The Case of Phineas Gage- Connecting Brain to Behavior – Social Sci LibreTexts, https://socialsci.libretexts.org/Courses/Sacramento_City_College/Psyc_310%3A_Biological_Psychology_(Keys)/01%3A_Biopsychology_as_a_Course_of_Study/1.03%3A_The_Case_of_Phineas_Gage-_Connecting_Brain_to_Behavior 5. Phineas Gage and the enigma of the prefrontal cortex | Neurología …, https://www.elsevier.es/en-revista-neurologia-english-edition–495-articulo-phineas-gage-enigma-prefrontal-cortex-S2173580812001198 6. Phineas Gage: History, Facts, & Importance in Psychology – The …, https://www.berkeleywellbeing.com/phineas-gage.html 7. Phineas Gage’s story : The University of Akron, Ohio, https://www.uakron.edu/gage/story.dot 8. Phineas Gage | Biography, Injury, & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/biography/Phineas-Gage 9. The strange case of Phineas Gage, https://library.southern.edu/misc/rg/11796.pdf 10. Phineas Gage – Vermont History Explorer, https://vermonthistoryexplorer.org/phineas-gage 11. Phineas Gage – Unravelling the myth | BPS – British Psychological Society, https://www.bps.org.uk/psychologist/phineas-gage-unravelling-myth 12. PHINEAS GAGE – Sage Publishing, https://uk.sagepub.com/sites/default/files/upm-assets/106578_book_item_106578.pdf 13. Frontal Lobe Function, https://neuro.psychiatryonline.org/doi/pdf/10.1176/jnp.11.2.280 14. The damage to Phineas Gage’s brain : The University of Akron, Ohio, https://www.uakron.edu/gage/damage.dot 15. (W)hole In the Head – IU Indianapolis, https://journals.indianapolis.iu.edu/index.php/genesis/article/download/24000/23041 16. John Martyn Harlow – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/John_Martyn_Harlow 17. Phineas Gage – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Phineas_Gage 18. Shadows of the mind: history of neurotrauma in the 19th century – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11080506/ 19. “No longer Gage”: an iron bar through the head: Early observations of personality change after injury to the prefrontal cortex – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1114479/ 20. Everything You Know About Phineas Gage Is Wrong | Science History Institute, https://www.sciencehistory.org/stories/disappearing-pod/everything-you-know-about-phineas-gage-is-wrong/ 21. Fotoğrafın Arkasındaki Hikaye: Phineas Gage – Bilkent Philosophy, http://www.phil.bilkent.edu.tr/index.php/2025/03/01/fotografin-arkasindaki-hikaye-phineas-gage/ 22. Case studies of focal prefrontal lesions in Man – Emory School of …, https://med.emory.edu/departments/neurology/_documents/frontal_lobe_case_studies_loring_meador.pdf 23. Reading About Phineas Gage – The University of Akron, https://www.uakron.edu/gage/reading.dot 24. Phineas Gage neuroscience case: True story of famous frontal lobe …, https://slate.com/technology/2014/05/phineas-gage-neuroscience-case-true-story-of-famous-frontal-lobe-patient-is-better-than-textbook-accounts.html 25. Mapping Connectivity Damage in the Case of Phineas Gage – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3353935/ 26. Warren Anatomical Museum Collection | Countway Library, https://countway.harvard.edu/center-history-medicine/collections-research-access/warren-anatomical-museum-collection 27. The Return of Phineas Gage: Clues About the Brain from the Skull of a Famous Patient, https://www.researchgate.net/publication/15021430_The_Return_of_Phineas_Gage_Clues_About_the_Brain_from_the_Skull_of_a_Famous_Patient 28. GCSE: P1: Brain : Damasio et al. (Phineas Gage) Flashcards | Quizlet, https://quizlet.com/gb/548438845/gcse-p1-brain-damasio-et-al-phineas-gage-flash-cards/ 29. The tale of Phineas Gage, digitally remastered – PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15165371/ 30. Damaged connections in Phineas Gage’s brain: Famous 1848 case of man who survived accident has modern parallel | ScienceDaily, https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120516195408.htm 31. Mapping connectivity damage in the case of Phineas Gage – PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22616011/ 32. DEMİR ÇUBUK VE DEĞİŞEN KADER: PHINEAS GAGE’İN TUHAF …, https://www.polsam.org/demir-cubuk-ve-degisen-kader-phineas-gagein-tuhaf-hikayesi/ 33. Akıl Almaz Bir Vaka: Phineas Gage – Prensese Mektuplar, https://www.prensesemektuplar.com/2011/01/akil-almaz-bir-vaka-phineas-gage.html 34. Who was Phineas Gage? – Countway LibAnswers, https://asklib.hms.harvard.edu/faq/153359 35. Phineas Gage: How an Accident Shaped Neuroscience, https://www.hipnose.com.br/en/blog/phineas-gage/ 36. The Strange Case of Phineas Gage | Brain Injury Association of Arizona, https://biaaz.org/brain-waves/the-strange-case-of-phineas-gage/ 37. Psychology’s tall tales – American Psychological Association, https://www.apa.org/gradpsych/2012/09/tall-tales 38. An Odd Kind of Fame: Stories of Phineas Gage: Macmillan, Malcolm …, https://www.amazon.com/Odd-Kind-Fame-Stories-Phineas/dp/0262632594 39. Restoring Phineas Gage: A 150th Retrospective – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/12100123_Restoring_Phineas_Gage_A_150th_Retrospective 40. (PDF) Coverage of the Phineas Gage Story in Introductory Psychology Textbooks: Was Gage No Longer Gage? – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/277930703_Coverage_of_the_Phineas_Gage_Story_in_Introductory_Psychology_Textbooks_Was_Gage_No_Longer_Gage 41. Book: ‘An Odd Kind of Fame: Stories of Phineas Gage’ : The …, https://www.uakron.edu/gage/book.dot