☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Têgihîştina Cinan di Kevneşopiya Tirkî de: Bawerî, Bûyerên Paranormal, Memorat, Şahidiyên Rastîn û Nûçeyên Medyayê

—

Ji aliyê

xwende

di nav

, , de

Sernav: Têgihîştina Cinan di Kevneşopiya Tirkî de: Bawerî, Bûyerên Paranormal, Memorat, Şahidiyên Rastîn û Nûçeyên Medyayê

1. Pêşgotin

  • Paragrafa Destpêkê: Girîngiya Mijarê û Çarçoveya Giştî Têgeha cinan, wekî fenomeneke ku di gelek çandan de cih digire, bi taybetî di çarçoveya Rojhilata Navîn û kevneşopiya Tirkî de xwedî cihekî girîng e. Lêkolîna li ser têgihîştina cinan di vê kevneşopiyê de ne tenê ji bo ronîkirina baweriyên kevnar, lê her weha ji bo têgihîştina kûrahiyên çandî, psîkolojîk û civakî yên civakê jî pêwîst e. Baweriyên derbarê cinan de, ji metnên olî yên bingehîn bigire heya vegotinên gelêrî yên devkî û temsîlên medyayê yên hevdem, qadeke berfireh û pirrengî pêk tînin. Ev bawerî, tevî pêşketinên zanistî û modernîzasyonê, hîn jî di nav civakê de bi awayekî zindî dijîn û bandora xwe didomînin. Hebûna berdewam a van baweriyan di lêkolînên akademîk ên nûjen de, di vegotinên gelêrî yên ku hîn jî tên vegotin de, û di berhemên çanda populer ên wekî fîlm û rêzefîlman de bi awayekî eşkere xuya dike. Ev yek nîşan dide ku modernîzasyon ne hewce ye ku van baweriyan ji holê rake, lê belê dibe ku wan veguherîne an jî bi wan re hevrû bimîne. Ji ber vê yekê, lêkolîna li ser têgihîştina cinan, ji bo têgihîştina ka çawa civak bi nenas û nediyarê re rûbirû dimîne û wateyê jê re çêdike, xwedî girîngiyeke taybet e.
  • Armanc û Pirsên Lêkolînê yên Gotarê Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku têgihîştina cinan di kevneşopiya Tirkî de bi awayekî berfireh, kûr û akademîk analîz bike. Di vê çarçoveyê de, dê hewl bê dayîn ku bersiva pirsên lêkolînê yên jêrîn bê dayîn: Koka dîrokî û etîmolojîk a têgeha “cin” çi ye? Çawa baweriyên Îslamî û folklorîk ên Tirkî li ser têgihîştina cinan bandor kirine û ew çawa şekil dane? Memorat (vegotinên serpêhatiyên kesane) û “şahidiyên rastîn” ên bi cinan re têkildar çi rolê di domandina van baweriyan de dilîzin? Medya, bi taybetî sînema û nûçeyên înternetê, çawa bandorê li van baweriyan dike û wan çawa ji nû ve hildiberîne an jî diguherîne? Di dawiyê de, dê têgihîştina cinan di folklora Kurdî de jî bi kurtî bê nirxandin da ku hin wekhevî û cudahî bên destnîşankirin.
  • Rêbaznasî û Çavkaniyên Bikaranî Di vê gotarê de, rêbazeke analîza metnî ya kalîtatîf dê bê bikaranîn. Çavkaniyên dînî (Quran, Hedîs û tefsîr), berhemên folklorîk (efsane, memorat), lêkolînên etnografîk, antropolojîk û civaknasî, û her weha materyalên medyayî (fîlm, nûçeyên rojname û înternetê) dê bi awayekî rexneyî bên nirxandin. Bi taybetî, dê sûd ji lêkolînên akademîk ên ku di derbarê mijarê de hatine kirin bê wergirtin.
  • Struktura Gotarê Gotar dê bi vî awayî bê birêxistinkirin: Di beşa duyemîn de, dê koka têgeha cinan ji aliyê etîmolojîk, dîrokî û Îslamî ve bê lêkolînkirin. Beşa sêyemîn dê li ser têgihîştina cinan di folklor û kevneşopiya gelêrî ya Tirkî de raweste, bandora baweriyên beriya Îslamê, nav û teswîrên cinan, û têkiliyên wan bi mirovan re dê bêne nirxandin. Di beşa çaremîn de, memorat, bûyerên paranormal û “şahidiyên rastîn” dê bên analîzkirin, û her weha şîroveyên psîkolojîk û civakî yên fenomenên wekî “cin çarpması” dê bên gengeşekirin. Beşa pêncemîn dê li ser nûnertiya cinan di medya û çanda populer a Tirkî de, bi taybetî di sînema û nûçeyên sansasyonel de, raweste. Beşa şeşemîn dê nêrîneke berawirdî li ser têgihîştina cinan di folklora Kurdî de pêşkêş bike. Di beşa encamnameyê de, dê xalên sereke yên gotarê bên sentezkirin û pêşniyarên ji bo lêkolînên pêşerojê bên kirin.

2. Koka Têgeha Cinan: Etîmolojî, Çarçoveya Dîrokî û Îslamî

  • 2.1. Analîza Etîmolojîk û Semantîk a Peyva “Cin” Peyva “cin” (bi Erebî: جِنّ) ji koka sê tîpî ya Erebî c-n-n (ج-ن-ن) hatiye wergirtin. Wateya bingehîn a vê kokê “veşartin”, “nixumandin”, “tarîkirin” an jî “tiştekî ji hestan veşartin” e. Ev wateya veşartîbûn û nedîtbariyê di hemû peyvên ku ji vê kokê hatine çêkirin de xwe nîşan dide. Mînak, peyva “جنَان” (cenân) ji bo dil tê bikaranîn ji ber ku ew di hundirê sîngê de veşartî ye, û peyva “مَجْنُون” (mecnûn) ji bo kesê dîn tê bikaranîn, ji ber ku tê bawerkirin ku hişê wî hatiye nixumandin an jî ji hêla cinan ve hatiye desteserkirin. Di heman çarçoveyê de, goristan wekî “جَنَن” (cenen) tê binavkirin ji ber ku ew miriyan vedişêre. Di Quranê de, têgeha “cin” ne tenê ji bo hebûnên serxwezayî yên ku ji agir hatine afirandin, lê carinan ji bo kategoriyên berfirehtir ên hebûnên ku ji çavên mirovan veşartî ne, an jî ji bo mirovên biyanî, nenas û nedîtî jî hatiye bikaranîn. Wek mînak, Erebên berê carinan ji mirovên ku nas nedikirin re digotin “cin”. Ev berfirehiya wateyê nîşan dide ku têgeha “cin” di destpêkê de ji bo her tiştê ku ji têgihîştina asayî ya mirovî wêdetir bû, dihate bikaranîn.
  • 2.2. Cin di Baweriyên Erebên Beriya Îslamê û Çandên Din ên Kevnar de Baweriya bi cinan di nava civaka Ereb a beriya Îslamê (serdema Cahiliyeyê) de gelekî berbelav bû. Cin wekî hebûnên ku xwedî hêzên serxwezayî ne û dikarin bandorê li jiyana mirovan bikin, dihatin dîtin. Yek ji baweriyên herî girîng ew bû ku cin îlhama helbestvanan (şairan) û kahînan didin. Helbestvan û kahînên navdar dihatin bawerkirin ku xwedî “cinên hevalbend” in ku agahiyên veşartî û îlhama hunerî ji wan re tînin. Cin bi gelemperî li cihên çolistanî, kavil, şikeft, goristan û cihên qirêj dihatin texmînkirin ku dijîn. Ji ber vê yekê, ew pirî caran wekî sedema nexweşiyên curbecur, bi taybetî nexweşiyên derûnî û epîlepsiyê, dihatin dîtin. Erebên Cahiliyeyê cin wekî xwedayên ku li rûyê erdê dijîn qebûl dikirin û ji wan re qurban pêşkêş dikirin an jî ji bo parastinê serî li wan didan. Quran bi xwe jî vê pratîkê şermezar dike. Hin qebîleyên Ereban, ji ber veşartîbûna wan, ji milyaketan re jî “cin” digotin, ku ev yek nîşan dide ku têgeh ji bo hemû hebûnên ruhanî yên nedîtbar dihate bikaranîn. Di vê serdemê de, têkiliyên di navbera cin û mirovan de dikarin erênî (wekî hevaltî, evîn, zewac) an jî neyînî (wekî revandin, zerardayîn, desteserkirin) bin. Baweriya bi hebûnên mîna cinan ne tenê ji bo Ereban taybet bû. Di gelek çandên kevnar ên din de jî têgihîştinên paralel hebûn. Di nav gelên Samî yên kevnar de, bawerî bi cinên nîv-mirov hebû ku wekî cinawir dihatin dîtin (mînak, lilu, lilitu, ardat lili). Di Zerdeştiya Îranî de, cin (dêv) wekî hebûnên ku ji fikirên xerab, derew û hîleyan derdiketin holê, dihatin dîtin. Di kevneşopiyên Hindî de, bi taybetî di Bûdîzmê de, hebûnên mîna Mara hebûn ku dikarin şiklê mirov an ajalan bigirin û bi Buda re têkoşîn dikirin. Di çanda Çînî de jî, bawerî bi giyanên ku dikarin bandorê li jiyana mirovan bikin hebû, û perestgehên Taoîst û Bûdîst ji bo têkiliya bi van giyanan re dihatin bikaranîn. Ev mînak nîşan didin ku têgeha cinan xwedî kokên dîrokî yên kûr û berbelaviyeke çandî ya fireh e, û Îslamê ev têgeh di nav çarçoveya xwe ya teolojîk de ji nû ve şîrove kiriye.
  • 2.3. Têgihîştina Cinan di Quran û Hedîsan de Îslam hebûna cinan wekî rastiyeke ontolojîk qebûl dike û di Quran û Hedîsan de gelek agahî derbarê wan de dide.
  • Afirandina Cinan: Li gorî Quranê, cin ji “agirê bêdû” (مَارِجٍ مِنْ نَارٍ – mārijin min nār) an jî “agirê bi jehr” (نَارِ السَّمُومِ – nāri-s-samūm) hatine afirandin, û ev afirandin beriya afirandina mirovan pêk hatiye. Ev yek wan ji mirovan, ku ji axê (تراب – turāb an طين – ṭīn) hatine afirandin, û ji milyaketan, ku ji nûrê (نور – nūr) hatine afirandin, cuda dike. Di hin çavkaniyan de, bavê cinan an jî yekemîn cin wekî “Cân” (جَانّ) tê binavkirin.
  • Siruşt û Taybetmendiyên Cinan: Cin, mîna mirovan, xwedî şuûr, îradeya azad û berpirsiyariya li hember kirinên xwe ne. Ji ber vê yekê, ew dikarin bibin bawermend (Misilman) an jî nebawermend (kafir). Taybetmendiya wan a bingehîn ew e ku ew ji çavên mirovan veşartî ne, lê ew dikarin mirovan bibînin. Tê bawerkirin ku ew xwedî hêzeke fizîkî ya ji ya mirovan zêdetir in, dikarin di demeke kurt de mesafeyên dûr bigirin, û qabiliyeta guhertina şiklê xwe (metamorfoz) heye. Ew pirî caran xwe bi şiklê maran nîşan didin, lê dikarin şiklê kûçik, pisîk, an jî mirovan jî bigirin. Cin jî mîna mirovan dizewicin, zêde dibin, dixwin, vedixwin û dimirin, lê tê bawerkirin ku emrê wan ji yê mirovan dirêjtir e. Girîng e ku bê zanîn ku cin gaybê (tiştên veşartî yên pêşerojê) nizanin; zanîna gaybê tenê ji Xwedê re ye.
  • Cûreyên Cinan: Di nav cîhana cinan de hiyerarşî û cûreyên cuda hene. “Îfrît” (عِفْريت) cinên gelek bi hêz, zîrek, hîlebaz û pirî caran zerardar in. “Cân” (جَانّ) carinan wekî bavê cinan an jî wekî celebek cinan tê bikaranîn. Şeytan (شَيْطَان) an jî Îblîs (إِبْلِيس) jî ji cinan e; ew û alîkarên wî (şeytanên cin û mirovan) ji bo ji rêderxistina mirovan û dûrxistina wan ji Xwedê dixebitin. Divê were destnîşankirin ku ne her cin şeytan e; cinên bawermend û baş jî hene, lê hemû şeytan serhildêr û kafir in. Di hin tesnîfan de, hebûnên ruhanî li sê koman tên dabeşkirin: milyaket (bi tevahî baş), şeytan (bi tevahî xerab), û cin (di navberê de, hem baş hem jî xerab).
  • Erk û Peywendiyên bi Mirovan re: Armanca sereke ya afirandina cinan, mîna mirovan, îbadet û perestiya Xwedê ye (Quran, Zariyat 51:56). Ji ber vê yekê, ji cinan re jî pêxember hatine şandin da ku rêya rast nîşanî wan bidin. Quran behsa komek cinan dike ku guh dane Quranê û bawerî pê anîne (Sûreya Cin, 72). Hin cin ketine bin emrê Pêxember Silêman û di karên avahîsaziyê û yên din de alîkariya wî kirine. Cin dikarin bi awayên curbecur bandorê li mirovan bikin, wekî weswese (pispîskirina fikirên xerab), tirsandin, an jî heta sedema hin nexweşiyan. Lêbelê, li gorî baweriya Îslamî, cin bêyî destûr û îzna Xwedê nikarin tu zerarekê bidin mirovan. Ji bo parastina ji bandorên neyînî yên cinan, di Hedîsan de xwendina hin ayet û sûreyên Quranê (wekî Ayetel Kursî, sûreyên Felak û Nas) tê pêşniyarkirin.
  • 2.4. Şîroveyên Modernîst û Nîqaşên li ser Hebûna Cinan Bi hatina serdema modern û pêşketina zanistê re, hin lêkolîner û teologên Misilman hewl dane ku têgeha cinan ji nû ve şîrove bikin an jî hebûna wan a fizîkî bipirsin. Hin ji van şîroveyên modernîst hebûna cinan wekî hebûnên serbixwe red dikin û wan wekî sembolên hêzên xerab, mîkroorganîzmayan (mîkroban), mirovên nenas, an jî tenê wekî kategoriyên zihnî yên çêkirî dibînin. Mînak, hin kes îdia dikin ku “cin” di Quranê de ji bo mirovên çolbajarî, eşîrên nenas, an jî heta ji bo mîkrobên ku nexweşiyan çêdikin, hatiye bikaranîn. Di heman çarçoveyê de, Şeytan jî carinan ne wekî hebûneke derve ya serbixwe, lê wekî temsîla “nefs-i emmare” (nefsa mirovî ya ku fermanê li xerabiyê dike) an jî hêzên psîkolojîk ên neyînî yên di hundirê mirov de tê şîrovekirin. Lêbelê, ev şîroveyên modernîst ji hêla gelek alimên klasîk û hemdem ve rastî rexneyan hatine. Rexnegir îdia dikin ku ev nêzîkatî pirî caran yekparçebûn û wateya eşkere ya metnên Quranî û Hedîsî paşguh dikin, bi pêşdaraziyên zanistperestî nêzî mijarê dibin, û serî li şîroveyên zorane û te’wîlên dûr didin. Wek mînak, Fatih Çelikel di analîza xwe de şîroveyên Düzgün ên li ser sûreyên Cin û Ehqaf rexne dike û dibêje ku ev şîrove li dijî wateya zahirî ya ayetan û li dijî konsensusa alimên klasîk in. Piraniya alimên Îslamî li ser wê yekê hemfikir in ku cin hebûnên rastîn û serbixwe ne, û înkarkirina hebûna wan a ku di Quran û Hedîsan de bi eşkereyî hatiye destnîşankirin, nayê qebûlkirin.

Ev nîqaşên teolojîk nîşan didin ku têgihîştina cinan mijareke dinamîk e û di serdemên cuda de rastî şîrove û têgihîştinên cihêreng hatiye. Ji aliyekî ve, baweriya bi cinan wekî îlhama helbestvanan di serdema beriya Îslamê de û ji aliyê din ve, nêrîna Îslamî ya ku cinan wekî hebûnên berpirsiyar û ceribandî dibîne , du aliyên cuda yên vê têgehê nîşan didin. Ev veguherîn ji çarçoveyeke ku cin tê de dikarin bibin hêzeke neutral an jî erênî (wekî çavkaniya îlhama afirîner) ber bi çarçoveyeke teolojîk a ku tê de ew di navbera qencî û xerabiyê de tên dabeşkirin, pêk hatiye. Wateya etîmolojîk a “cin” wekî “veşartî” û bikaranîna wê ya destpêkê ji bo gelek diyardeyên nenas nîşan dide ku ev têgeh di destpêkê de wekî kategoriyeke berfireh ji bo her tiştê ku ji têgihîştina mirovî wêdetir bû, kar dikir. Ev firehî û nezelalî rê daye ku têgeh bi demê re biguhere û baweriyên cuda yên giyanî yên beriya Îslamê û şîroveyên folklorîk ên paşê di nav xwe de bihewîne. Her weha, nezelaliya ontolojîk a cinan di têkiliya wan bi milyaket û şeytanan re (wekî mînaka Îblîs ku ji cinan bû lê di nav milyaketan de bû) dibe sedema tevlihevî û carinan nakokiyan di baweriyên cinan de. Ev yek rê dide ku di vegotinên folklorîk de cin bi taybetmendiyên pir cihêreng, ji milyaketî bigire heya şeytanî, bên teswîrkirin.

3. Cinan di Folklor û Kevneşopiya Gelêrî ya Tirkî de

  • 3.1. Bandora Baweriyên Tirkan ên Beriya Îslamê (Şamanîzm, Kulta Îye) li ser Têgihîştina Cinan Beriya ku Tirk Îslamiyetê qebûl bikin, xwedî sîstemeke baweriyan a dewlemend bûn ku tê de giyanên xwezayê û hebûnên serxwezayî cihekî navendî digirtin. Şamanîzm, wekî sîstemeke baweriyan ku tê de şaman di navbera cîhana mirovan û cîhana giyanan de navbeynkariyê dike, di nav Tirkan ên kevnar de gelekî berbelav bû. Di vê çarçoveyê de, bawerî bi “iye” (xwediyê ruhî yê cihan) û “yer-su ruhları” (giyanên erd û avê) hebû. Ev giyan wekî parêzvanên cihên xwezayî dihatin dîtin û diviyabû ku bi rêzdarî nêzî wan bibin, ji ber ku acizkirina wan dikaribû bibe sedema nexweşî û bextreşiyê. Peyva “yel” (ba) di Tirkî ya kevn de ne tenê ji bo bayê sivik, lê her weha ji bo cin an giyanê xerab jî dihate bikaranîn. Bawerî hebû ku ev “yel” an giyanên xerab dikarin bikevin bedena mirovan û bibin sedema êş û nexweşiyan. Şaman, bi rêûresmên xwe yên taybet, hewl didan ku van giyanan ji bedena nexweşan derxînin. Abdülkadir İnan, di lêkolînên xwe yên li ser Şamanîzmê û folklora Tirkî de, destnîşan dike ku di berhema navdar a Kaşgarlı Mahmud, Dîwanu Lugat-it-Türk de, gelek peyvên ku bi baweriyên kevnar ên Tirkan ên li ser cinan û giyanan re têkildar in, hene. Mînak, peyva “çıvı” ji bo komek cinan an giyanan dihate bikaranîn, û bawerî hebû ku dema du artêş şer dikin, “çıvı”yên wan herêman jî ji bo parastina gelê xwe dikevin şer. Her weha, peyva “kovuç” ji bo nexweşiya ku ji ber lêdana cinan çêdibe (cin çarpması) dihate bikaranîn. Piştî ku Tirkan Îslamiyet qebûl kirin, têgeha cinan a Îslamî bi awayekî xwezayî bi van baweriyên kevnar re têkel bû. Ayetên Quranê yên derbarê cinan de bingeheke dînî ji bo van baweriyên heyî peyda kirin. Gelek taybetmendî û rolên ku berê ji giyanên Şamanîst û “iye”yan re dihatin veqetandin, li ser cinên Îslamî hatin barkirin. Ev pêvajoya senkretîzmê bû sedema çêbûna têgihîştineke folklorîk a Tirkî ya taybet a cinan, ku tê de hêmanên Îslamî û yên beriya Îslamê bi hev re dijîn. Ev yek nîşan dide ku têgihîştina cinan di folklora Tirkî de ne tenê kopiyek ji têgihîştina Erebî-Îslamî ye, lê belê sentezeke orîjînal e ku ji kûrahiyên dîroka çandî ya Tirkan tê.
  • 3.2. Nav, Binavkirinên Eufemîstîk û Tesnîfa Cinan di Folklora Tirkî de Di folklora Tirkî de, ji ber tirsa ji cinan û ji bo ku navê wan rasterast neyê bilêvkirin û bi vî awayî ew neyên gazîkirin an acizkirin, gelek navên eufemîstîk (bi Tirkî: örtmece, tabu kelimeler) tên bikaranîn. Ev yek baweriyekê nîşan dide ku bilêvkirina navê cinan dikare wan bikişîne cihê ku navê wan lê hatiye gotin û bibe sedema zerarê. Hin ji van binavkirinên herî berbelav ev in: “üç harfliler” (sê tîplî), “iyi saatte olsunlar” (bila di saetên xweş de bin/werin), “bizden iyiler” an “bizden yeğler” (ji me çêtir/başتر), “iyi huylular” (xwedîxûyên baş), “ecinni” (ji peyva Erebî جني – jinnī), “sahip” (xwedî, bi taybetî ji bo cinên ku xwediyê cihekî ne). Ji bilî van binavkirinên eufemîstîk, di folklora Tirkî de cin bi gelek navên taybet û herêmî jî tên nasîn. Di nav van navan de yên wekî Concolos (bi taybetî cinê zivistanê), Andık, Geçkin, Gezer, Ibrık Kalfa, İfrit (ji Erebî), İbliz (ji Erebî), İli, İliyertemi, İsmi Lazım Değiller (yên ku navê wan ne lazim e), Keruş, Korkut, Orak, Sayıp, Tarlagazan (cinê ku zerarê dide zeviyan), Ecin, Öcü, Umacı, Uçuk, Cinka (bi taybetî li herêma Rizeyê) hene. Balkêş e ku carinan navên mirovan jî li cinan hatine kirin, wek Niyazi, Abdurezzak, Ali, Tayyibe, Muhbet Hanım, Şehtiğ, Rehtiğ, Rüküş Hanım, Eba, Sebi. Ev yek dibe ku nîşana hewldana ji bo mirovîkirina van hebûnên nenas an jî ji bo kêmkirina tirsa ji wan be. Her çend tesnîfeke zanistî û hişk a cinan di folklora Tirkî de tunebe jî, ew bi gelemperî li ser bingeha niyeta xwe (baş an xerab), baweriya xwe ya dînî (Misilman an kafir), an jî cihê ku lê dijîn (cinên avê, cinên daristanê, hwd.) tên dabeşkirin. Lêbelê, dabeşkirina herî bingehîn ew e ku hin cin “baş” û hin jî “xerab” in.
  • 3.3. Teswîrên Cinan: Taybetmendiyên Fizîkî, Qabiliyeta Guhertina Şiklê û Cihên Jiyanê Her çend cin di eslê xwe de wekî hebûnên nedîtbar û ji hestan veşartî tên pênasekirin, di vegotinên folklorîk de ew pirî caran bi taybetmendiyên fizîkî yên konkret û carinan jî tirsnak tên teswîrkirin.
  • Taybetmendiyên Fizîkî: Yek ji taybetmendiyên herî berbelav û naskirî yên cinan di folklora Tirkî de ew e ku lingên wan “ters” in, ango paniyên wan li paş û pêçiyên wan li pêş in. Ev taybetmendî wekî nîşaneke ji bo naskirina cinan tê dîtin. Cin dikarin bi bejnên pir cuda xuya bibin; carinan wekî kesên pir kin (cüce), carinan jî wekî kesên pir bejndirêj (wekî dara kavakê) tên teswîrkirin. Ew dikarin bi şiklê pîr, ciwan, zarok, an jî heta pitikan xuya bibin. Rengê reş bi gelemperî bi cinên xerab û şeytanî re têkildar e, û teswîrên cinên bi rengê reş (mînak, kûçikê reş, pisîka reş) pir berbelav in. Hin teswîrên din ên taybetmendiyên fizîkî yên cinan ev in: çavên sor an wekî komirê, rihên dirêj û tevlihev, neynûkên tûj û dirêj, an jî bêhnên ne xweş.
  • Guhertina Şiklê (Metamorfoz): Qabiliyeta guhertina şiklê yek ji hêzên herî girîng ên cinan e. Ew dikarin di kêliyekê de şiklê xwe biguherînin û xwe bi gelek awayan nîşan bidin. Şiklên herî berbelav ên ku cin xwe pê nîşan didin ev in:
  • Mirov: Jinên pir xweşik an jî pîrejinên tirsnak, mêrên ciwan û bedew an jî kalên bi rih, zarokên bêguneh an jî yên xerab. Carinan xwe bi şiklê nas û dostên mirovan jî nîşan didin da ku wan bixapînin.
  • Ajal: Pisîk (bi taybetî pisîka reş û ya zer), kûçik (bi taybetî kûçikê reş), mar, bizin an nêrî, hesp, ker, rovi, û teyrên curbecur (wekî qijik an kund). Veguherîna şiklê ajalekî pirî caran ji bo tirsandin an jî ji bo nêzîkbûna mirovan bêyî ku bên naskirin, tê bikaranîn.
  • Tiştên Bêcan an Diyardeyên Xwezayî: Cin dikarin xwe bi şiklê ronahiyekê, pêtên agir, mij, an jî heta tiştên rojane yên bêcan jî nîşan bidin. Ev guhertina şiklê ya pirrengî, cinan dike hebûnên ku dijwar e mirov wan nas bike û xwe ji wan biparêze.
  • Cihên Jiyanê (Mesken): Li gorî baweriya gelêrî, cin bi gelemperî li cihên ku ji mirovan dûr in, an jî cihên ku wekî “tekinsiz” (bêeman, bi xeter) tên dîtin, dijîn. Ev cih bi gelemperî ev in:
  • Cihên kavil û wêranî: xaniyên terikandî, kelehên kevnar, aşên hilweşiyayî.
  • Cihên qirêj û gemarî: sergo, zibilxane, cihên ku av lê kom dibe.
  • Goristan û derdora wan.
  • Serşok (hemam) û destav (bi taybetî yên kevnar û tarî).
  • Daristanên tarî, binê darên mezin û kevnar, şikeft.
  • Çolistan û deverên bêkes.
  • Binê erdê, di nav avê de (gol, çem, kaniyên avê), û heta di nav agir de jî. Ev cih bi gelemperî cihên marjînal û limînal in ku di navbera cîhana mirovan û cîhana din de wekî dergeh tên dîtin. Bawerî heye ku cin van cihan ji xwe re wekî war hildibijêrin û dema ku mirov bêhemdî an bi qestî destdirêjiyê li van cihan bikin, cin dikarin aciz bibin û zerarê bidin mirovan.
  • 3.4. Peywendiyên di Navbera Cin û Mirovan de Peywendiyên di navbera cin û mirovan de di folklora Tirkî de pirrengî û tevlihev in, lê bi gelemperî aliyê tirs û xeterê serdest e.
  • Zerar û Nexweşî (“Cin Çarpması”): Baweriya herî xurt û berbelav ew e ku cin dikarin zerareke mezin bidin mirovan. Ev zerar bi gelemperî wekî “cin çarpması” (lêdana cinan) tê binavkirin. Dema ku cin li yekî dixe, ew kes dikare felc bibe, hişê xwe winda bike, nexweşiyên derûnî yên giran derbas bike, an jî reftarên ecêb û neasayî nîşan bide. Tê bawerkirin ku “cin çarpması” pirî caran dema ku mirov bêhemdî zerarê dide cinan (mînak, avêtina ava germ li cihekî bê besmele, mîzkirina li ser cihê wan), cihên wan qirêj dike, an jî di demên nebaş de (wekî êvarê an şevê) li cihên wan digere, diqewime.
  • Alîkarî û Dostanî: Her çend kêm be jî, di hin vegotinan de behsa cinên alîkar, dostane, an jî yên ku bi mirovan re dikevin têkiliyên erênî tê kirin. Bi taybetî di kevneşopiya Ereb a beriya Îslamê de, bawerî hebû ku cin dikarin bi mirovan re bizewicin, ji wan hez bikin, an jî bibin hevalbendên wan. Ev motîf di folklora Tirkî de jî carinan xuya dibe, lê ne ewqas berbelav e.
  • Zewac û Têkiliyên Cinsî: Baweriya bi zewaca di navbera cin û mirovan de û heta hebûna zarokên hîbrîd (nîv-mirov, nîv-cin) di hin çîrok û efsaneyên folklorîk de cih digire. Ev têkilî pirî caran wekî xeternak û neasayî tên dîtin.
  • Desteserkirin (Possession): Yek ji awayên herî tirsnak ên têkiliya cinan bi mirovan re ew e ku cin bikevin bedena mirovan û wan kontrol bikin. Kesê ku ji hêla cinan ve hatiye desteserkirin, dibe ku dengê wî biguhere, reftarên xerîb nîşan bide, an jî tiştên ku di rewşa normal de nikare bike, bike.
  • Îlham û Zanîn: Wekî ku di beşa li ser baweriyên beriya Îslamê de hate gotin, bawerî hebû ku cin dikarin îlhama helbestvanan û kahînan bidin û agahiyên veşartî ji wan re ragihînin. Ev motîf di folklora Tirkî de bi qasî serdema Cahiliyeyê ne xurt e, lê şopên wê hîn jî di hin vegotinan de têne dîtin. Di folklora Tirkî û Tatarî de, modelên têkiliya di navbera cin û mirovan de li ser bingeha hêmanên semantîk ên wekhev ava dibin: cin li her derê ne, bi hêsanî sînoran derbas dikin û dikevin cîhana mirovan, û potansiyela wan a zerardayînê heye. Cin dikarin di navbera cîhana xwe û ya me de bigerin, lê mirov nikarin vê yekê bikin.

Ev têkelbûna baweriyên kevnar ên Tirkî bi têgehên Îslamî re, bingeha dewlemendiya folklora cinan a Tirkî ava dike. Giyanên xwezayê yên Şamanîst û “iye”yan bi hatina Îslamê re bi tevahî ji holê ranebûn, lê belê di bin sîwana têgeha “cin” de hatin asîmîlekirin an jî ji nû ve hatin şîrovekirin. Ev yek di peyvên wekî “yel” de jî xuya dike, ku hem wateya bayê hem jî ya cinan dide. Bikaranîna berfireh a eufemîzman ji bo cinan û baweriya ku ew ceza didin kesên ku wan aciz dikin , nîşan dide ku baweriyên cinan ji bo misogerkirina normên civakî û rêzgirtina li hember sînorên nedîtbar kar dikin. Cihên ku cin lê dijîn bi gelemperî cihên marjînal û “tekinsiz” in , û vegotinên li ser cinan wekî hişyariyekê ji bo rêzgirtina li hember nenas, paqijiyê, û dûrketina ji dever û demên xeternak kar dikin. Her çend cin bi gelemperî wekî hebûnên tirsnak û zerardar bên dîtin (“cin çarpması”) , di folklorê de ne bi yekalî xerab in. Teolojiya Îslamî bi xwe cinên bawermend û nebawermend ji hev cuda dike , û di folklorê de jî şopên cinên alîkar an jî yên ku dikarin bi mirovan re têkiliyên erênî deynin hene. Qabiliyeta wan a guhertina şiklê vê nezelaliyê zêdetir dike. Ev nezelalî cinan dike semboleke folklorîk a hêzdar ku dikare aliyên nediyar û nezelal ên serpêhatiyên mirovî, bext û bextreşiyê, nenas û “yên din” temsîl bike.

  • Table 1: Navnîşan û Teswîrên Cinan di Folklora Tirkî de
Nav/Binavkirina EufemîstîkTeswîra Giştî/TaybetmendîŞiklê Xuyabûnê (Ger Taybet Be)Cihê Jiyanê yê Têkildar (Ger Taybet Be)Çavkanî
Üç HarflilerBinavkirineke ji bo dûrketina ji gotina rasterast a navê cinanNediyarGiştî
İyi Saatte OlsunlarHebûnên ku tê hêvîkirin di saetên baş de bên/hebinNediyarGiştî
Ecinni/EcinNavekî giştî ji bo cinanPirrengî (mirov, ajal)Cihên kavil, tarî
İfritCinê pir bi hêz, zîrek û pirî caran xeternak û zerardarDibe ku bi heybet û tirsnak beCihên veşartî, binê erdê
PeriBi gelemperî cinên mê yên xweşik, carinan bi baskJinên ciwan û xweşikBaxçe, daristan, cihên xwezayî yên xweş
Bizden Yeğler/İyilerBinavkirineke eufemîstîk ku tê wateya “ji me çêtir/başتر”NediyarGiştî
Concolos/KarakoncolosCinê zivistanê ku bi şev digere û mirovan ditirsînePirî caran wekî hebûneke bi porê dirêj û reş tê teswîrkirinZivistanê, li derve, li ber avan
TarlagazanCinê ku zerarê dide zevî û berhemên çandiniyêDibe ku bi şiklê ajalekî biçûk an jî nedîtbar beZevî, bostan
SahipXwediyê ruhî yê cihekî (mal, axur, hwd.)Dibe ku xwe nîşan nede lê hebûna wî tê hîskirinMal, axur, aş, hwd.
Ters AyaklıCinê ku lingên wî bi paş ve neMirov an jî hebûneke mîna mirovan bi lingên bi paş vePirî caran li cihên bêkes û tarî
Kedi/Köpek Şeklinde CinCinên ku xwe bi şiklê pisîk an kûçikan (bi taybetî reş) nîşan didinPisîka reş, kûçikê reşDerdora malan, kuçe, cihên tarî
Yılan Şeklinde CinCinên ku xwe bi şiklê maran nîşan didinMarên mezin an jî yên bi taybetmendiyên ecêbCihên kevnar, binê erdê, xezîne

Ev tablo, cihêrengiya têgihîştina cinan di folklora Tirkî de bi kurtasî nîşan dide. Her navek an teswîrek aliyekî cuda yê van hebûnên serxwezayî û têkiliya wan a tevlihev bi cîhana mirovan re radixe ber çavan. Bikaranîna eufemîzman jî girîngiya tabû û tirsa ji van hebûnan di çanda gelêrî de destnîşan dike.

4. Memorat, Bûyerên Paranormal û Şahidiyên Rastîn

  • 4.1. Analîza Memoratên Cinan di Kevneşopiya Devkî ya Tirkî de Memorat, wekî beşek girîng a folklora devkî, vegotinên kesane yên li ser serpêhatiyên bi hebûnên serxwezayî re ne. Di kevneşopiya Tirkî de, memoratên li ser cinan cihekî berfireh digirin û bi gelemperî wekî bûyerên rastîn tên qebûlkirin û vegotin. Van vegotinan ne tenê tirs û baweriyên civakê nîşan didin, lê her weha norm û nirxên çandî jî xurt dikin. Mînakên herêmî yên memoratên cinan dewlemendiya vê kevneşopiyê nîşan didin:
  • Konya Kadınhanı: Li vê herêmê, baweriya bi “at binen cin” (cinê ku li hespan siwar dibe) gelekî berbelav e. Li gorî van memoratan, cin bi şev li hespan siwar dibin, wan diwestînin û pirçên wan girê didin. Ev bawerî di gelek deverên din ên Anatolyayê de jî heye.
  • Kütahya: Li herêma Kütahyayê, memoratên ku hatine berhevkirin nîşan didin ku bawerî heye ku cin bi mirovan re di heman mekanî de dijîn. Di hin vegotinan de, bi şev dengê def û zilan ên şahiyên cinan tên bihîstin. Cin dikarin xwe bi şiklê leşker, bûk, an jî hevalên zarokan nîşan bidin. Lêbelê, eger mirov bêhemdî destdirêjiyê li cihên wan bike an jî wan aciz bike, ew dikarin zerarê bidin mirovan.
  • Gırnavaz (Nusaybin): Li Gırnavazê, ku cihekî bi baweriyên mîstîk tê nasîn, bawerî bi hebûna cinan û bûyerên paranormal ên bi wan re têkildar xurt e. Ji bo ku cin di xewnan de xuya bibin û nexweşan baş bikin, rîtuelên taybet tên kirin, wekî çêkirina şîraniyeke bi navê “şıllık” û heft caran li dora tirbeyekê gerîn. Ev yek nîşan dide ku têkilî bi cinan re ne tenê tirsnak e, lê carinan ji bo armancên başkirinê jî tê gerîn. Lêkolînerê folklorê Özkul Çobanoğlu, di xebata xwe ya girîng a bi navê “Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları” de, li ser bingeha materyalên berhevkirî, 14 tîpên sereke yên memoratên cinan destnîşan kiriye. Hin ji van tîpan ev in: “Dest û lingên cinan bi paş ve ne,” “Cin dikarin xwe bi şiklê ajalên curbecur nîşan bidin,” “Cin dikarin mirovan birevînin,” “Cin li cihên pîs û gemarî dijîn,” “Cin dawet û şahiyên xwe dikin”. Ev tesnîfkirin ji bo têgihîştina motîf û strukturên dubarekirî yên di vegotinên cinan de dibe alîkar.
  • 4.2. Stratejiyên Vegotinê yên ji bo Bawerîpêanînê di Memoratan de Memorat ji bo ku ji hêla guhdaran ve wekî rast bên qebûlkirin, stratejiyên vegotinê yên taybet bi kar tînin. Yek ji faktorên herî girîng ew e ku memorat wekî serpêhatiyên kesane yên rastîn tên pêşkêşkirin. Vebêjer an bûyer bi xwe jiyaye, an jî ji kesekî pêbawer ê ku bûyer jiyaye, bihîstiye. Ji bo xurtkirina bawerîpêanînê, vebêjer pirî caran hûrgiliyên li ser cihê bûyerê, dema bûyerê, û kesên ku tê de beşdar bûne, dide. Bikaranîna navên cihên rastîn û kesên naskirî, bandora rastiyê zêde dike. Gotinên wekî “Min bi çavên xwe dît,” “Ev tişt bi serê filankes hatiye,” an jî “Ez sond dixwim ku ev rast e” pir tên bikaranîn. Nêzîkbûna dem û mekanê bûyerê ji guhdaran re jî faktoreke girîng e. Eger bûyer li cihekî nêzîk û di demek nêzîk de qewimibe, îhtimala ku guhdar jê bawer bike zêdetir dibe. Wekî din, armanca memoratan ne tenê vegotina çîrokekê ye. Ew her weha ji bo hişyarkirin, dersdayîn, û xurtkirina norm û baweriyên çandî jî kar dikin. Bi vegotina encamên neyînî yên têkiliya bi cinan re, civak hewl dide ku endamên xwe ji xeteran biparêze û rêgezên reftarê yên pejirandî hîn bike.
  • 4.3. “Şahidiyên Rastîn” ên Bûyerên Paranormal û Rastandina Çandî Di serdema hevdem de, bi taybetî bi bandora medyayê re, têgeha “şahidiyên rastîn” ên bûyerên paranormal derketiye pêş. Divê ferqa di navbera memoratên folklorîk ên kevneşopî û van “şahidiyên rastîn” ên ku carinan di bernameyên televîzyonê de, di malperên înternetê de, an jî di nav komên bawermendan de tên pêşkêşkirin, were analîzkirin. Mirov serpêhatiyên xwe yên neasayî çawa wekî “rast” û “paranormal” şîrove dikin, û civak û komên cuda çawa van şîroveyan erê dikin an red dikin, mijareke girîng a lêkolînê ye. Baweriya kesane û piştgiriya komî di pejirandina van şahidiyan de roleke navendî dilîze. Carinan, ev “şahidî” dikarin ji bo xurtkirina baweriyên heyî an jî ji bo îsbatkirina hebûna cîhaneke serxwezayî bên bikaranîn. Lêkolînên li ser “şahidiyên rastîn” kêm in , lê analîzkirina wan ji bo têgihîştina ka çawa baweriyên kevnar di çarçoveyên nûjen de ji nû ve tên hilberandin, girîng e.
  • 4.4. Şîroveyên Psîkolojîk û Civakî yên “Cin Çarpması” û Fenomenên Pêwendîdar “Cin çarpması” (lêdana cinan) yek ji encamên herî berbelav û tirsnak ên têkiliya bi cinan re ye ku di folklora Tirkî de tê vegotin. Nîşanên “cin çarpması” dikarin pir cihêreng bin: felca demkî an daîmî, windakirina qabiliyeta axaftinê, nexweşiyên derûnî yên wekî depresyon, anksiyete, an psîkoz, êrişên epîlepsiyê, û guhertinên tund di reftar û kesayetiyê de. Ji perspektîfa psîkolojî û psîkiyatriya modern, hin rewşên ku di çanda gelêrî de wekî “cin çarpması” tên binavkirin, dibe ku bi nexweşiyên naskirî yên psîkolojîk re têkildar bin. Mînak, nexweşiya kesayetiya pirjimar (dissociative identity disorder), nexweşiyên psîkotîk, epîlepsî, an jî sendromên çandî-girêdayî (culture-bound syndromes) dikarin bibin sedema hin ji van nîşanan. Prof. Dr. Nevzat Tarhan, psîkiyatrîstekî Tirk, amaje dike ku têgeha “cin musallat oldu” (cin lê siwar bûye/desteser kiriye) di çanda Tirkî de dikare wekî guhertoyeke çandî ya nexweşiya dissosiyatîf were dîtin. Ev tê wê wateyê ku mirov êş û azarên xwe yên psîkolojîk bi rêya têgeh û çarçoveyên çandî yên ku ji wan re nas in, îfade dikin. Ji perspektîfa civakî, baweriya bi “cin çarpması” û destwerdana cinan dikare çend fonksiyonan bi cih bîne. Ew dikare wekî mekanîzmayek ji bo şîrovekirin û birêvebirina stres, trawma, nexweşiyên ku sedema wan a bijîşkî nayê zanîn, an jî reftarên devî yên civakî kar bike. Dema ku kesek nîşanên “cin çarpması” nîşan dide, ew û malbata wî dibe ku serî li “cinci hoca” (hocayên ku bi derxistina cinan û efsûnan mijûl dibin) an jî rêbazên kevneşopî yên başkirinê bidin. Ev yek dikare ji bo kes û malbatê hestek kontrol û hêviyê peyda bike, her çend ku carinan dibe sedema îstîsmar û zerarên din jî. Muharrem Balcı, di xebata xwe ya li ser tenduristiya derûnî ya Misilmanan de, destnîşan dike ku baweriya bi nazar, cin çarpması û efsûnê di nav Misilmanan de gelekî xurt e û ev bawerî dikarin bandorê li ser awayê têgihîştin û dermankirina nexweşiyên derûnî bikin. Ji ber vê yekê, girîng e ku pisporên tenduristiya derûnî di nirxandina nexweşên Misilman de van faktorên çandî û dînî li ber çavan bigirin.

Vegotinên memoratan ne tenê çîrokên tirsê ne, lê ew wekî folklora zindî kar dikin ku tê de rastî û bawerî tên muzakerekirin. Bawerîpêanîna wan bi şahidiyên kesane, nêzîkbûna bûyerê, û asayîbûna karakterên mirovî ve girêdayî ye, ku bûyerên derasayî dike tiştekî ku mirov dikare pê re têkiliyê deyne. Ev yek nîşan dide ku memorat ji bo civakan rêyek e ji bo pêvajokirin û erêkirina serpêhatiyên ku dikevin derveyî rastiya rojane ya normatîf, û bi vî awayî sînorên “rastiyê” ji nû ve diyar dikin. “Cin çarpması” jî wekî “îdyomeke êşê ya çandî” kar dike. Ango, ew rêyeke çandî ya pejirandî ye ji bo îfadekirin û têgihîştina êş û azarên ku dibe ku di çarçoveyên din de bên stigmatîzekirin an jî bê ravekirin bimînin. Destnîşankirina hin nexweşiyan wekî encama destwerdana cinan, ravekirineke çandî ya lihevhatî peyda dike, rêyek ji bo lêgerîna alîkariyê (mînak, ji saxlemkerên dînî) vedike, û têgihîştineke komî ji bo serpêhatiyên ku wekî din dê şaş û metirsîdar bin, pêşkêş dike.

  • Table 2: Motîfên Sereke di Memoratên Cinan ên Tirkî de
MotîfTeswîra Kurt a MotîfêMînak ji Çavkaniyan
Cin Çarpması (Lêdana Cinan)Nexweşketin, felcbûn, an jî guhertinên derûnî yên ji ber destwerdana cinan çêdibin.
Guhertina Şiklê Cinan (Metamorfoz)Cin xwe bi şiklê mirovên cuda (jin, mêr, zarok), ajalên curbecur (pisîk, kûçik, mar, bizin), an tiştên bêcan nîşan didin.
Dawet/Şahiyên CinanDîtin an bihîstina şahî, reqs û muzîka cinan, pirî caran bi şev û li cihên bêkes.(di nav tîpên Çobanoğlu de), (Kütahya)
Cinên li Cihên TaybetHevdîtina bi cinan re li cihên wan ên tîpîk ên wekî serşok, kavil, goristan, binê daran, an kaniyên avê.
Cinên Alîkar/ZerardarÇîrokên li ser cinên ku alîkariyê didin mirovan (kêm) an jî zerarê didin wan (pir).(alîkar), (zerardar)
Zewaca bi Cinan reÇîrokên li ser zewaca di navbera mirov û cinan de û carinan jî hebûna zarokên ji vê zewacê.(di nav tîpên Çobanoğlu de)
Cinên Siwarî (“At Binen Cin”)Çîrokên li ser cinên ku bi şev li hespan an ajalên din siwar dibin û wan diwestînin.(Konya), (di nav tîpên Çobanoğlu de)
Revandina Mirovan ji hêla Cinan veCin mirovan (bi taybetî zarok an jinên ciwan) direvînin û dibin cîhana xwe.(di nav tîpên Çobanoğlu de)
Cin û XezîneBaweriya ku cin parêzvaniya xezîneyên veşartî dikin û nahêlin mirov bigihîjin wan.(bi giştî), (di nav tîpên Çobanoğlu de)

Ev tablo motîfên herî berbelav ên ku di memoratên cinan ên Tirkî de dubare dibin, bi kurtasî pêşkêş dike. Ev motîf ne tenê naveroka vegotinan, lê her weha tirs, hêvî û baweriyên bingehîn ên civakê yên derbarê cîhana serxwezayî de jî nîşan didin.

5. Cinan di Medya û Çanda Populer a Tirkî de

  • 5.1. Nûnertiya Cinan di Sînema û Televîzyona Tirkî de Di sînemaya Tirkî de, bi taybetî piştî salên 2000î, janra fîlmên tirsê yên ku mijara cinan dikin navenda xwe, geşedaneke berbiçav nîşan daye. Derhêner Hasan Karacadağ bi rêzefîlmên xwe yên wekî “Dabbe” û “Siccin” bûye yek ji navên herî naskirî yên vî cureyî. Fîlmên din ên wekî “Büyü” (Efsûn) jî di nav temaşevanan de eleqeyeke mezin dîtine û ji hêla rexnegiran ve wekî mînakên serkeftî yên sînemaya tirsê ya Tirkî hatine nirxandin. Van fîlman bi gelemperî hêmanên folklorîk ên kevneşopî (teswîrên cinan, efsûn, nifir, baweriyên herêmî) bi motîfên Îslamî (ayetên Quranê, dua, têkoşîna di navbera qencî û xerabiyê de, mijarên eskatolojîk) re bi awayekî senkretîk bi kar tînin. Analîza van fîlman nîşan dide ku çawa kevneşopiyên gelêrî ji bo temaşevanên hevdem tên adaptekirin û carinan ji nû ve tên şîrovekirin. Wekî din, binemayên îdeolojîk û bandorên civakî yên van fîlman jî mijareke girîng a lêkolînê ye. Mînak, di fîlma “Büyü” de, hêmanên Îslamî yên tirsê (wekî hêza efsûnê, bandora cinan) bi awayekî serdest tên bikaranîn û peyameke ku Îslam ji hêmanên ne-Îslamî (wekî efsûnên kevnar) bihêztir e, tê dayîn. Di fîlma Dabbe (2006) de, mijara întixarê di çarçoveya îdeolojiya dînî ya serdest de ji nû ve tê avakirin, û întixar ne wekî kiryareke takekesî, lê wekî encama destwerdana cinan tê pêşkêşkirin. Hasan Karacadağ di fîlmên xwe de pirî caran cinan wekî hêzeke ku mirov nikare li hember wê bi ser bikeve nîşan dide, ku ev yek li şûna katarsîsê, tirsa temaşevanan zêdetir dike. Her çend di bernameyên televîzyonê yên Tirkî de jî carinan behsa cinan û mijarên metafizîkî (wekî “cin çıkarma” an jî “malên bi perî”) tê kirin, lêkolînên akademîk ên berfireh û kûr li ser nûnertiya cinan di televîzyonê de bi qasî sînemayê nehatine kirin.
  • 5.2. Analîza Nûçeyên Sansasyonel an Çêkirî (Asparagas) yên li ser Cinan di Medyaya Tirkî de Medyaya Tirkî, di nav de rojname, televîzyon û bi taybetî malperên înternetê, carinan nûçeyên ku bi îdiayên li ser cinan, “malên bi perî” (perili ev), “gundên bi cin” (cinli köy), an jî pratîkên “derxistina cinan” (cin çıkarma) hatine xemilandin, diweşîne. Piraniya van nûçeyan bi armanca kişandina bala xwendevan û temaşevanan û zêdekirina rêjeya tikandinê (clicks) bi awayekî sansasyonel tên amadekirin. Di gelek rewşan de, bingeheke rastîn a van nûçeyan tune ye û ew dikarin wekî “asparagas” (nûçeyên çêkirî an pifdayî) bên binavkirin. Ev nûçe pirî caran li ser tirs û baweriyên gelêrî yên heyî sûd werdigirin û wan ji nû ve hildiberînin an jî xurttir dikin. Analîza rexneyî ya van nûçeyan dikare nîşan bide ka çawa tirs û baweriyên gelêrî ji hêla medyayê ve tên îstîsmarkirin û ji bo armancên bazirganî tên bikaranîn. Her weha, ev analîz dikare ronahiyê bide ser têkiliya di navbera folklor, çanda populer û medyayê de. Mînak, nûçeyên li ser kesên ku îdia dikin ku cinan derdixin , pirî caran van kesan wekî şarlatanan nîşan didin, lê di heman demê de hebûna baweriya bi cinan û pratîkên derxistina cinan jî di nav civakê de piştrast dikin.
  • 5.3. Rola Înternet û Medyaya Civakî di Belavkirin û Şikilkirina Baweriyên Cinan ên Hevdem de Înternet û platformên medyaya civakî (wekî Facebook, Twitter, YouTube, Instagram, TikTok) bûne qadeke gelek girîng ji bo parvekirin, belavkirin û nîqaşkirina çîrok, wêne, vîdeo û baweriyên li ser cinan û bûyerên paranormal. Ev platform ji ber xwezaya xwe ya înteraktîf û gihîştina hêsan, bandoreke mezin li ser awayê ku mirov van baweriyan têdigihîjin û vedibêjin, dikin. Ji aliyekî ve, înternet û medyaya civakî dikarin bibin sedema belavbûna bilez a agahiyên şaş, tirsên bêbingeh, û çîrokên sexte yên li ser cinan. Ji ber ku kontrola li ser naverokê kêm e, her kes dikare “şahidiyên” xwe an jî “agahiyên” xwe parve bike, bêyî ku rastiya wan were piştrastkirin. Ev yek dikare bibe sedema xurtbûna baweriyên bêbingeh û heta panîkê di nav hin koman de. Çavkanî destnîşan dike ku înternet û medyaya civakî bi berfirehbûna baweriyên wekî astrolojî, tarot, û her weha baweriyên bi efsûn, cin û nazirê re têkildar e. Ji aliyê din ve, ev platform her weha dikarin bibin qadeke ji bo nîqaşên rexneyî, parvekirina lêkolînên akademîk, û hişyarkirina mirovan li hember îstîsmar û sextekariyên ku bi navê cinan tên kirin. Kêm be jî, hin kes û kom van platforman ji bo pêşkêşkirina perspektîfên zanistî, psîkolojîk, an jî teolojîk ên rexneyî li ser mijara cinan bi kar tînin. Bi giştî, înternet û medyaya civakî têgihîştin û vegotina baweriyên cinan di serdema hevdem de bi awayekî kûr guhertiye û hem derfetên nû hem jî xeterên nû derxistiye holê.

Sînemaya tirsê ya Tirkî, bi bikaranîna motîfên cinan, neynika fikarên çandî yên kûr û rehên xwe di folklor û baweriyên Îslamî de vedigire. Van fîlman, bi nîşandana cinan wekî hêzên xirab ên ku dikarin mirovan bi dest bixin û bibin sedema encamên tirsnak, tirsên heyî yên çandî di derbarê xerabiyê, efsûnê û cezayê Xwedê de bi kar tînin. Serkeftina van fîlman nîşan dide ku ew bi temaşevanên Tirk ên ku bi van baweriyan nas in an jî ji wan bandor dibin, rezonansê dikin. Bi vîzuelkirin û vegotina van tirsan, fîlm ne tenê wan nîşan didin, lê dibe ku têgihîştin û fikarên hevdem ên têkildarî cinan û xerabiya serxwezayî jî xurt bikin an ji nû ve şekil bidin. Medyaya Tirkî di mijara cinan de roleke dualî dilîze. Ji aliyekî ve, ew pirî caran ji bo kişandina temaşevanan serî li sansasyonalîzmê dide û baweriyên gelêrî îstîsmar dike, ku dibe sedema tehrîfkirin an jî zêde basîtkirina wan. Ji aliyê din ve, ew van baweriyan di rojeva giştî de dihêle. Ev yek dibe sedema aloziyekê di navbera domandina baweriya ne-rexneyî û pêşkêşkirina rêyên ji bo têgihîştineke kûrtir. Zêdebûna platformên înternetê vê rewşê hîn tevlihevtir dike, ji ber ku ew rê dide afirandina naverokê ya demokratîk, ku dibe sedema tevliheviyek ji parvekirina otantîk, agahiyên şaş, û îstîsmarê.

  • Table 3: Berawirdkirina Hêmanên Cinan di Medya û Folklora Tirkî de
Hêmana CinanDi Folklora Kevneşopî de (li gorî Beşên 3 & 4)Di Sînema/Medyaya Hevdem deGuhertin/Adaptasyon/Zêdekirin
Teswîra FizîkîPirrengî: ling bi paş ve, şiklê ajalan (pisîk, kûçik, mar), mirovên kin/bejndirêj, pirî caran nedîtbar.Pirî caran bi efektên taybet ên tirsnak, rûyên deformeyî, çavên biriqokî, hebûnên şeytanî yên bi heybet.Zêdekirina hêmanên tirsê yên dîtbarî, standartkirina teswîra cinan ber bi formên şeytanî yên “Hollywood-î” ve.
Qabiliyeta Guhertina ŞiklêBerfireh: mirov, ajalên cuda, carinan tiştên bêcan.Bi gelemperî ji bo tirsandinê tê bikaranîn, veguherînên dramatîk û bilez.Kêmkirina nuansan, zêdetir fokuskirina li ser veguherînên tirsnak.
Cihên JiyanêCihên kavil, serşok, goristan, darên kevnar, cihên qirêj, cihên “tekinsiz”.Pirî caran malên nûjen ên bajarî, apartman, lê her weha gundên dûr û terikandî jî.Anîna cinan nav jiyana bajarî ya hevdem, carinan têkelkirina bi teknolojiyê re (mînak, cinên ku bi rêya înternetê tên).
Sedemên ÊrîşkariyêAcizkirina cinan, destdirêjî li cihên wan, qirêjkirina cihên wan, bêhemdî zerardayîna wan.Pirî caran nifir, efsûnên kevnar, vekirina deriyên qedexe, lêgerîna li xezîneyan, an jî tenê xerabiya xwezayî ya cinan.Zêdekirina motîfên komployên tevlihev, girêdana bi hêzên şeytanî yên gerdûnî re, kêmkirina rola bêhemdîtiya mirovan.
Rêbazên Parastinê/Derxistinê (Exorcism)Xwendina duayan (Ayetel Kursî, Felak, Nas), besmele, serîlêdana li hocayan, bikaranîna hin tiştên parêzvan (muska).Rîtuelên derxistinê yên dramatîk û pir caran tundûtûj, ku ji hêla hocayên pispor ve tên kirin, bikaranîna sembolên dînî.Zêdekirina dramatîzm û tundûtûjiya rîtuelan, carinan îlhama ji fîlmên exorcismê yên rojavayî, kêmkirina rêbazên parastinê yên rojane û hêsan.
Siruşta Cinan (Baş/Xerab)Hem cinên baş (Misilman) hem jî yên xerab (kafir, şeytan) hene, nezelalî heye.Di fîlmên tirsê de pirî caran wekî hebûnên bi tevahî xerab û şeytanî tên nîşandan.Kêmkirina nuansên cinên baş an jî yên neutral, zêdetir fokuskirina li ser cinan wekî dijminên mirovahiyê.

Ev tablo nîşan dide ku çawa hêmanên folklorîk ên kevneşopî yên têkildarî cinan di medya û çanda populer a Tirkî ya hevdem de tên bikaranîn, adaptekirin, û carinan jî ji bo armancên dramatîk an bazirganî tên guhertin an zêdekirin. Ev yek ji bo têgihîştina bandora medyayê li ser têgihîştinên hevdem ên cinan û ji bo nirxandina rexneyî ya naveroka medyayê girîng e.

6. Nêrîneke Berawirdî: Têgihîştina Cinan di Folklora Kurdî de

  • 6.1. KurteNêrînek li ser Figurên Cin/Perî di Mîtolojî û Folklora Kurdî de Folklora Kurdî, mîna gelek çandên din ên Rojhilata Navîn, xwedî kevneşopiyeke dewlemend a vegotin û baweriyên li ser hebûnên serxwezayî ye. Di nav van hebûnan de cin, perî, û giyanên cuda yên xwezayê cihekî girîng digirin. Her çend ku di bin bandora Îslamê de têgeha “cin” berbelav bûye jî, gelek figur û baweriyên herêmî yên Kurdî yên resen jî hene ku taybetmendiyên xwe parastine an jî bi têgeha cinan re têkel bûne. Li herêma Tunceliyê (Dêrsim), ku piraniya niştecihên wê Kurdên Elewî ne, bawerî bi hebûnên bi navê “Mılaket” heye. Mılaket wekî hebûnên ji koma cinan tên dîtin û dikarin baş an xerab bin. Ew li sê koman tên dabeşkirin: “Sipelay” (kincspî, ku pirî caran zerardar in), “Surelay” (kincsor), û “Kewelay” (kinckesk, ku dikarin keramet û zanînê bidin mirovan). Di heman herêmê de, figurê Avdel Musa wekî fermandarê cinan û kesayetekî ku dikare cinên xerab kontrol bike, tê dîtin. Figureke din a girîng di folklora Kurdî de “Pîrebok” (Cadi) e. Pîrebok bi cin û periyan re têkildar e û di nav civaka Kurd de bi gelek navên cuda tê binavkirin. Ew pirî caran wekî jineke pîr, xwedî hêzên serxwezayî yên efsûnî, û carinan jî zerardar tê teswîrkirin. Baweriya bi Pîrebokê di nav gelek civakên Arî de jî heye. Di hin efsaneyên Kurdî yên li ser koka Kurdan de, têkiliyek di navbera Kurdan û cinan de tê danîn. Mînakek ji van efsaneyan çîroka Pêxember Silêman e ku tê de tê gotin ku wî 500 jin bi cinan re zewicandiye û dûcila wan wekî Kurd hatine binavkirin. Ev efsane, her çend ku bingeheke wê ya dîrokî ya piştrastkirî tunebe jî, nîşan dide ku çawa cin di mîtolojiya koka neteweyî de jî cih girtine. Şahmaran, mexlûqeke mîtolojîk a navdar e ku nîv mirov û nîv mar e. Ew wekî keybanûya maran û sembola şehrezayî û nemiriyê tê dîtin. Her çend Şahmaran rasterast wekî “cin” neyê binavkirin jî, ew beşek ji panteona hebûnên serxwezayî yên folklora Kurdî ye û xwedî hêzên efsûnî ye. Di nav baweriyên Êzidiyan de jî, ku beşek girîng a Kurdan pêk tînin, panteoneke dewlemend a hebûnên pîroz, milyaket û giyanan heye. Hin ji van figuran, wekî Cinteyar (ku tê bawerkirin bav û kalê eşîreke Êzidî ye û bi eslê xwe cin bûye), rasterast bi têgeha cinan re têkildar in. Wekî din, di folklora Kurdî de behsa periyan (bi taybetî periyên jin ên xweşik û carinan xeternak), giyanên parêzvan ên xwezayê (wekî giyanên kaniyan, çiyayan, daran) , û hebûnên din ên serxwezayî tê kirin. Mînak, di hin vegotinan de, periyên jin wekî parêzvanên xwezayê, daristanan û ajalan tên dîtin û dikarin bereketê bidin an jî nifiran bikin.
  • 6.2. Berawirdkirina Mijar, Taybetmendî û Fonksiyonên Vegotinê yên Cinan di Kevneşopiyên Tirkî û Kurdî de Dema ku em têgihîştina cinan di kevneşopiyên Tirkî û Kurdî de berawird dikin, em hem gelek wekheviyan hem jî hin cudahiyên balkêş dibînin. Ev yek ji ber cîranî, têkiliyên dîrokî û çandî yên di navbera her du gelan de, û her weha ji ber bandora hevpar a Îslamê ye.
  • Wekhevî:
  • Koka Îslamî: Di her du kevneşopiyan de, têgeha “cin” bi giranî di bin bandora Quran û Hedîsan de şekil girtiye. Baweriya bi afirandina cinan ji agir, hebûna cinên bawermend û kafir, qabiliyeta wan a guhertina şiklê, û potansiyela wan a zerardayînê di her du folkloran de hevpar e.
  • Eufemîzm û Tabû: Mîna di folklora Tirkî de, di nav Kurdan de jî ji bo navlêkirina cinan eufemîzm tên bikaranîn û ji bilêvkirina rasterast a navê wan tê dûrketin. Ev yek tirsa hevpar a ji van hebûnan nîşan dide.
  • Cihên Jiyanê: Baweriya ku cin li cihên kavil, wêranî, goristan, serşok, û cihên tarî û bêkes dijîn, di her du kevneşopiyan de jî heye.
  • “Cin Çarpması”: Fenomena “cin çarpması” an jî bandorên neyînî yên cinan li ser tenduristiya fizîkî û derûnî ya mirovan, di her du folkloran de jî motîfeke navendî ye.
  • Guhertina Şiklê: Qabiliyeta cinan a ku xwe bi şiklê mirov an ajalan (bi taybetî pisîk, kûçik, mar) nîşan bidin, di her du kevneşopiyan de jî tê dîtin.
  • Cudahî û Taybetmendiyên Herêmî:
  • Figurên Taybet: Wekî ku li jor hate gotin, di folklora Kurdî de figurên taybet ên wekî Mılaket, Pîrebok, û Cinteyar hene ku di folklora Tirkî de bi heman rengî û navî nayên dîtin, an jî kêm tên dîtin. Ev figur pirî caran bi herêm û baweriyên taybet ên Kurdan (wekî Elewîtî an Êzidîtî) re girêdayî ne.
  • Têkiliya bi Xwezayê re: Her çend di folklora Tirkî de jî cin bi cihên xwezayî re têkildar bin jî, di hin vegotinên Kurdî de (mînak, periyên parêzvan ên xwezayê ) têkiliyeke kûrtir û carinan erênîtir di navbera hebûnên serxwezayî û xwezayê de tê dîtin.
  • Rola di Mîtolojiya Koka Neteweyî de: Wekî ku di efsaneya Kral Silêman de tê dîtin , cin di hin vegotinên Kurdî de rasterast bi koka neteweyî ya Kurdan ve hatine girêdan. Ev cure motîf di folklora Tirkî de bi heman rengî ji bo koka Tirkan berbelav nîne.
  • Fonksiyonên Civakî û Çandî: Her çend vegotinên cinan di her du civakan de fonksiyonên wekî fêrkirin, hişyarkirin û xurtkirina normên civakî bi cih bînin jî, dibe ku hin fonksiyonên taybet ên ku bi nasnameya çandî û etnîkî ya Kurdan ve girêdayî ne, di folklora Kurdî de xurttir bin. Mînak, bikaranîna sembolîzma cinan di tevgera jinên Kurd de mînakeke vê yekê ye. Her weha, berhevkirina folklora Kurdî, tevî çîrokên cinan, wekî beşek ji vejandina ziman û hilberîna zanîna xwecihî tê dîtin.
  • Bandora Îslamê: Di her du kevneşopiyan de jî, Îslam bandoreke kûr li ser têgihîştina cinan a beriya Îslamê kiriye. Lêbelê, awayê ku ev bandor pêk hatiye û hêmanên beriya Îslamê yên ku hatine parastin an veguherandin, dibe ku di navbera her du kevneşopiyan de cudahiyan nîşan bide, li gorî taybetmendiyên dîrokî û çandî yên her gelî.

Bi giştî, dema ku em li têgihîştina cinan di kevneşopiyên Tirkî û Kurdî de dinêrin, em dîmenekî dewlemend û pirrengî dibînin. Ev dîmen ji aliyekî ve mîrateyeke hevpar a Rojhilata Navîn û Îslamî nîşan dide, lê ji aliyê din ve jî reng û dengên herêmî û taybetmendiyên çandî yên her gelekî bi awayekî zelal radixe ber çavan. Baweriyên cinan ne tenê wekî bermahiyên rabirdûyê, lê wekî hêmanên zindî yên çandê ku hîn jî di jiyana rojane, huner, û heta tevgerên civakî de jî bandora xwe didomînin, divê bên nirxandin.

7. Encamname

  • Senteza Têgihîştina Pirrengî ya Cinan di Kevneşopiya Tirkî de Vê gotarê hewl da ku têgihîştina cinan di kevneşopiya Tirkî de ji gelek aliyan ve ronî bike. Wekî ku hate dîtin, têgeha cinan xwedî kokên dîrokî yên kûr e ku ji serdema beriya Îslamê û ji çandên cuda yên Rojhilata Navîn tê. Îslamê ev têgeh di nav çarçoveya xwe ya teolojîk de ji nû ve pênase kiriye û taybetmendî, erk û têkiliyên cinan bi mirovan re bi awayekî hûrgilî destnîşan kiriye. Di folklora Tirkî de, ev têgihîştina Îslamî bi baweriyên kevnar ên Tirkan ên Şamanîst û anîmîst re têkel bûye û sentezeke orîjînal û dewlemend derxistiye holê. Cin di folklorê de bi navên curbecur, teswîrên cihêreng (pirî caran tirsnak û bi qabiliyeta guhertina şiklê), û bi jiyana li cihên taybet (kavil, goristan, serşok) tên nasîn. Têkiliya wan bi mirovan re pirî caran wekî zerardar (“cin çarpması”) tê dîtin, lê motîfên cinên alîkar an jî yên ku bi mirovan re dizewicin jî hene. Memorat û “şahidiyên rastîn” ên li ser cinan, wekî beşek zindî ya kevneşopiya devkî, di domandin û ji nû ve hilberandina van baweriyan de roleke navendî dilîzin. Medyaya hevdem, bi taybetî sînemaya tirsê û nûçeyên sansasyonel ên înternetê, van baweriyên kevnar ji nû ve şîrove dike, carinan wan îstîsmar dike, û bi vî awayî bandorê li têgihîştina hevdem a cinan dike. Bi giştî, têgihîştina cinan di kevneşopiya Tirkî de ne yekalî ye, lê belê tevliheviyeke ji baweriyên dînî, folklorîk, serpêhatiyên kesane, û bandorên çanda populer e.
  • Berdewamiya Baweriyên Cinan di Civaka Tirkî ya Hevdem de Tevî pêşketinên zanistî, teknolojîk û modernîzasyonê, baweriya bi cinan di civaka Tirkî ya hevdem de hîn jî bi awayekî berfireh berdewam dike. Ev yek çend sedemên bingehîn hene. Ji aliyekî ve, ev bawerî ji bo gelek mirovan wekî çarçoveyeke şîrovekirinê ji bo bûyerên nenas, nediyar, û carinan jî trawmatîk kar dikin. Dema ku zanist û mentiq nikaribin bersiveke têrker bidin, baweriyên serxwezayî dikarin valahiyê dagirin û hestek kontrol an jî têgihîştinê peyda bikin. Ji aliyê psîkolojîk ve, baweriya bi cinan dikare ji bo birêvebirina tirsan, fikarên अस्तित्वî (existential anxieties), û stresê kar bike. Fenomena “cin çarpması” dikare wekî “îdyomeke êşê ya çandî” were dîtin ku tê de mirov azarên xwe yên derûnî bi rêya têgehên çandî yên pejirandî îfade dikin. Ji aliyê civakî ve, ev bawerî dikarin girêdanên komî xurt bikin, normên civakî biparêzin (bi rêya tirsandina ji encamên xerab ên destwerdana cinan), û rola hin kesan (wekî hocayên dînî an saxlemkerên gelêrî) di civakê de meşrû bikin. Medyaya hevdem jî di domandin û carinan jî di guhertina van baweriyan de roleke girîng dilîze. Fîlmên tirsê yên li ser cinan van tirs û baweriyan ji nû ve hildiberînin û ji nifşên nû re pêşkêş dikin, lê nûçeyên sansasyonel û naveroka înternetê dikarin van baweriyan bi awayekî bêrexne belav bikin. Bi vî awayî, têgeha cinan wekî çarçoveyeke çandî ya domdar ji bo mijûlbûna bi nenas û fikarên अस्तित्वî re kar dike.
  • Pêşniyarên ji bo Lêkolînên Pêşerojê Her çend ku di vê gotarê de hewl hat dayîn ku têgihîştina cinan di kevneşopiya Tirkî de bi awayekî berfireh bê nirxandin jî, gelek qad hene ku hewceyê lêkolînên kûrtir in:
  • Lêkolînên Berawirdî yên Herêmî: Li Tirkiyeyê gelek herêmên cuda hene ku xwedî taybetmendiyên çandî yên cihê ne. Lêkolînên etnografîk ên kûr li ser têgihîştina cinan di van herêmên cuda de û berawirdkirina wan dikare dewlemendî û cihêrengiya vê mijarê baştir nîşan bide.
  • Bandora Globalîzasyon û Medyaya Nû: Pêwîst e ku lêkolînên zêdetir li ser bandora globalîzasyonê, medyaya nû (bi taybetî medyaya civakî), û çanda populer a gerdûnî li ser baweriyên kevneşopî yên cinan bên kirin.
  • Lêkolînên li ser Folklora Kurdî: Wekî ku di vê gotarê de bi kurtî hate amajekirin, folklora Kurdî jî xwedî kevneşopiyeke dewlemend a têkildarî cinan e. Pêwîst e ku lêkolînên akademîk ên berfirehtir û kûrtir li ser têgihîştina cinan, periyan, û hebûnên din ên serxwezayî di nav komên Kurdan ên cuda de (li gorî zarava, herêm, û baweriyên dînî) bên kirin. Berawirdkirina van lêkolînan bi kevneşopiyên Tirkî û yên gelên cîran re dikare têgihîştina me ya li ser vê mijarê kûrtir bike.
  • Analîza Rexneyî ya Nûçeyên Medyayê: Pêwîst e ku analîzên rexneyî yên zêdetir li ser awayê ku medya (bi taybetî rojnamegeriya înternetê û televîzyon) nûçeyên li ser cinan û bûyerên paranormal hildiberîne û pêşkêş dike, bên kirin. Divê bandora van nûçeyan li ser raya giştî û têgihîştina civakê jî bê lêkolînkirin.
  • Perspektîfên Psîkolojîk û Psîkiyatrîk: Têkiliya di navbera baweriyên cinan û tenduristiya derûnî de mijareke girîng e ku hewceyê lêkolînên zêdetir e, bi taybetî di çarçoveya çandî ya Tirkiyeyê de. Divê hevkariya di navbera folklorîst, antropolog, civaknas, psîkolog û psîkiyatrîstan de bê teşwîqkirin.

Bi kurtasî, têgihîştina cinan di kevneşopiya Tirkî de pencereyeke girîng vedike ji bo têgihîştina kûrahiyên çandî, psîkolojîk û civakî yên civakê. Ev bawerî, tevî hemû guhertinên civakî û teknolojîk, hîn jî bi awayekî zindî dijîn û fonksiyonên xwe yên çandî didomînin.

8. Çavkanî

WERGIRTÎ

1. Makale » Türkiye Sahası Efsane ve Memoratlarında Cin Tasavvuru – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/pub/kausbed/issue/74276/1165458 2. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi » Makale » Türk Korku …, https://dergipark.org.tr/tr/pub/akil/issue/51740/619243 3. DİNSEL ve MİTOLOJİK YÖNLERİYLE CİN ve ŞEYTAN ALGIMIZ Abstract The term djin with its diverse connotations is among by far – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/179828 4. KUR’ÂN AYETLERİ BAĞLAMINDA “CİN” ALGISI HUSUSUNDA FARKLI YAKLAŞIMLAR* – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1350451 5. Türkiye Sahası Efsane ve Memoratlarında Cin Tasavvuru, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2609921 6. Cin ve Şeytan Hakkındaki Bazı Kur’ân Âyetlerinin Modernist …, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3095038 7. CİN SURESİ PERSPEKTİFİNDE CİNLERİN VARLIĞI – BİNGÖL ÜNİVERSİTESİ, http://bnposta.bingol.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12898/1008/C%C4%B0N%20SURES%C4%B0%20PERSPEKT%C4%B0F%C4%B0NDE%20C%C4%B0NLER%C4%B0N%20VARLI%C4%9EI.pdf?sequence=1&isAllowed=y 8. CİN – TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cin 9. Jinn – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Jinn 10. Jinni | Definition & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/topic/jinni 11. Djinn in Turkish and Tatar Culture: The Invisible Neighborhood …, https://journals.rudn.ru/polylinguality/article/view/41066 12. A Brief Overview of al Jinn within Islamic Cosmology and Religiosity, https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1268&context=jams 13. Türklerde Tabiat Üstü Varlıklar ve Bunlarla İlgili Kabuller, İnanmalar, Uygulamalar – Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi, https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/ayse_duvarci_inanmalar.pdf 14. Prof. Dr. Abdülkadir İNAN-DİVANÜ LÛGAT-İT-TÜRK’TE …, https://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/3.php 15. ŞAMANİZMDEN TASAVVUFA ŞAMANDAN SUFİ … – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/991560 16. Konya-Kadınhanı’ndan Memorat Örnekleri ve Motifleri1 – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/566984 17. Bir memorat örneği olarak Cinânî’nin cinleri1 Cinânî’s … – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/858438 18. HALK KÜLTÜRÜNDE DEMONİK VARLIKLARA TUNCELİ’DEN BİR ÖRNEK: MILAKETLER* – MUNZUR ÜNİVERSİTESİ, https://www.munzur.edu.tr/birimler/akademik/fakulteler/edebiyat/pages/file/Y%C4%B1lmaz%202.pdf 19. halk inançlarının psiko-sosyal nedenleri ve – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/225294 20. Paranormal Turizm Kapsamında Nusaybin/Gırnavaz’ın … – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3894991 21. NAZAR, CİN ÇARPMASI VE RUH SAĞLIĞI SORUNLARI -..:: Muharrem BALCI ::.., https://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/tce/1852.pdf 22. Female Figures in Kurdish Myth and Culture: An Exploration of …, https://www.hevseltimes.org/post/female-figures-in-kurdish-myth-and-culture-an-exploration-of-ancient-traditions 23. Kurdish mythology – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_mythology 24. Türk Korku Sineması’nda İslami Unsurlar: “Büyü” Film … – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3692669 25. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi » Makale » Türk …, https://dergipark.org.tr/tr/pub/rumelide/article/1346239 26. Full article: ‘Gan qey bedenî yeno çi mana’ (What the Soul Means for …, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0015587X.2023.2205777 27. Kurdish Studies, https://kurdishstudies.net/menu-script/index.php/KS/article/download/144/135/136 28. KÜTAHYA’DA DERLENEN MEMORAT ÖRNEKLERİ … – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1587755 29. Dini Tutum, Paranormal İnanç ve Eleştirel Düşünme Eğilimi İlişkisi …, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4095145 30. Kürt Edebiyatı Tarihine Analitik Bir Bakış – Pazartesi14, https://pazartesi14.com/2020/09/03/kurt-edebiyati-tarihine-analitik-bir-bakis/ 31. CİN – İlişkili Maddeler – TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cin/iliskili-maddeler 32. Cin – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Cin 33. Eski Türklerde Şamanizm ve Günümüze Yansımaları – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3853458 34. TÜRK HALK İNANIŞLARINDA TEKİNSİZ MEKÂN ALGISI VE DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ MEMORATLARINA YANSIMALARI THE PERCEPTION OF UN – The Journal of International Social Research, https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/the-perception-of-uncanny-spaces-in-turkish-folk-beliefs-and-its-reflection-on-the-eastern-black-sea-region-memorats.pdf 35. Memduh Şevket Esendal’ın Gözünden Türk Toplumunda Halk İnançlarının Yeri ve İşlevi, https://erdem.gov.tr/tam-metin/1064/tur 36. Doç. Dr. Özkul Çobanoğlu, Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları, Ankara 2003, Akçağ Yay. 288 s., https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3265-published.pdf 37. Doç. Dr. Özkul Çobanoğlu, Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları, Ankara 2003, Akçağ Yay. 288 s. – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/issue-file/3495 38. EFSANELERDE BÜYÜLÜ GERÇEKÇİLİK ÜSLÛBU THE STYLE OF MAGICAL REALISM İN THE LEGENDS Mehmet Emin BARS – The Journal of International Social Research, https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/the-style-of-magical-realism-n-the-legends.pdf 39. Uluslararası AnadoluSosyal Bilimler Dergisi Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, yıl: 2020, cilt – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1225049 40. el-yevâkît ve’l-cevâhir – E-Kitap, http://ekitap.yek.gov.tr/Uploads/ProductsFiles/3d9c50fc-939d-4620-9c33-e0a9cf765a12.pdf 41. İnsan-ı kâmil cilası, Metis Yayınları – Metiskitap.com, https://www.metiskitap.com/catalog/interview/36525 42. ‘Cin musallat oldu’ kültürel bir sendrom… – Üsküdar Üniversitesi, https://uskudar.edu.tr/tr/icerik/12821/cin-musallat-oldu-kulturel-bir-sendrom 43. Alıntılar(Yazılar/Makaleler) -..:: Muharrem BALCI ::.., https://www.muharrembalci.com/alintilar.php 44. KUZEYDOĞU DENĐZLĐ YÖRESĐNDE ANLATILAN EFSANELER – Pamukkale GCRIS Database, https://gcris.pau.edu.tr/bitstream/11499/2947/1/Mustafa%20Osan%20.pdf 45. HASAN KARACADAĞ FİLMLERİ – Gizem Şimşek Kaya, https://gizemsimsekkaya.org/hasan-karacadag-filmleri/ 46. TÜRK POPÜLER KÜLTÜRÜNDE KÖTÜNÜN EVRİMİ – İstanbul Üniversitesi, https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/53682.pdf 47. Cübbeli Ahmet Hoca – Cinler aleminin merak edilenleri / Ertan Özyiğit ile Kayıt Dışı – 18 Şubat 2022 – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=7KtxiRonIwc 48. Çin Devlet Televizyonunda Türk İnkilâbının Temsili: “Kemal İhtilâli” Belgeseli Örneği, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/11/tur 49. (PDF) TÜRK TELEVİZYON DİZİLERİNDE TOPLUMSAL KİMLİKLERİN TEMSİLİ, https://www.researchgate.net/publication/339527462_TURK_TELEVIZYON_DIZILERINDE_TOPLUMSAL_KIMLIKLERIN_TEMSILI 50. HERCAİ DİZİSİ BAĞLAMINDA ATAERKİL SÖYLEMİN İNŞASINDA KADIN TEMSİLİ – Tüm DSpace, http://adudspace.adu.edu.tr:8080/jspui/bitstream/11607/4421/1/3084.pdf 51. Televizyon Dizilerinde Gösterişçi Tüketim Anlatısında Kadın (Woman in the Conspicuous Consumption Narrative in Television Series ) – Esra ERDOĞAN -Asuman Banu Hülür | JOURNAL OF SOCIAL, HUMANITIES AND ADMINISTRATIVE SCIENCES (JOSHAS), https://journalofsocial.com/index.jsp?mod=makale_tr_ozet&makale_id=64475 52. Televizyon Dizilerinde Muhafazakâr ve Seküler Ayrımının Alımlanması: Kızıl Goncalar Örneği | Türkiye Medya Akademisi Dergisi, https://www.turkiyemedyaakademisi.com/index.php/tumader/article/view/150 53. ÇİN DEVLET TELEVİZYONUNDA TÜRK İNKILÂBININ TEMSİLİ: “KEMAL İHTİLÂLİ” BELGESELİ ÖRNEĞİ, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin-pdf/11/tur 54. ‪Rahime Süleymanoglu-Kürüm‬ – ‪Google Akademik‬, https://scholar.google.com.tr/citations?user=43GKxFMAAAAJ&hl=tr 55. ELEŞTİRİ/YORUM – Yozgat Gazetesi, https://www.yozgatgazetesi.com/mustafa-topaloglu/elestiri-yorum-147674.html 56. Bir Yumuşak Güç Kaynağı Olarak Türkiye’deki Çin Medyası – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/issue/36567/415561 57. 2568 TÜBİTAK – CAS (Çin) İkili İş Birliği Çağrısı Açıldı, https://tubitak.gov.tr/tr/duyuru/2568-tubitak-cas-cin-ikili-birligi-cagrisi-acildi-0 58. İhlas suresi okunmuş baklava… Bakalım daha neler göreceğiz | Fulya Soybaş Köşe Yazısı, https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/fulya-soybas/ihlas-suresi-okunmus-baklava-bakalim-daha-neler-gorecegiz-42001446 59. Geçmişten Geleceğe Belgeler… Bilgiler… – TRT, https://www.trt.net.tr/pdfs/books/gecmisten-gelecege-1.pdf 60. BATIL İNANÇLARIN İLETİŞİMSEL İŞLEVİ VE MEDYADAKİ YANSIMALARI: KURAMSAL YAKLAŞIM VE ALAN ARAŞTIRMALARI IŞIĞINDA BA – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/397967 61. UŞAK’TAN DERLENEN EFSANELER ÜZERİNE BİR İNCELEME | Paradigma Akademi Yayınları, https://www.paradigmaakademiyayinlari.com/wp-content/uploads/2022/12/usaktan-derlenen-efsaneler-uzerine-bir-inceleme.pdf 62. Spor Gazeteciliğinde Asparagas Haber Sorunu: Twitter’da Aktif Spor Gazetecilerinin Sosyal Medya ve Twitter Gazeteciliği Bağ – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3161714 63. Twitter’da Aktif Spor Gazetecilerinin Sosyal Medya ve Twitter Gazeteciliği Bağlamında Asparagas Haberlere Yaklaşımı – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/pub/ikad/article/1301559 64. Arap Edebiyatında Cinlere Nispet Edilen Şiirler (Câhiliye-İslâmî Dönem) Poems Attributed to Jinns in Arabic Litera – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2547316 65. Kimlik ve İnanç Ekseninde Ötekileştirilenler: Ezidilik ve 73.Ferman Sonrası Ezidi Göçünün Türkiye Yansımaları, https://www.sobider.net/FileUpload/ep842424/File/3.kimlik_ve_inanc_ekseninde_otekilestirilenler.pdf 66. Ezidiler, inançları ve tarihleri | Rudaw.net, https://www.rudaw.net/turkish/opinion/13082014 67. ÇİNDE YİTİK BİR HİKMET MİRASI – Lacivert Dergi, https://www.lacivertdergi.com/dosya/2022/05/26/cinde-yitik-bir-hikmet-mirasi 68. Tarihte ve Bugün Şamanizm – Materyaller ve Araştırmalar (Abdülkadir İnan) Fiyatı, Yorumları, Satın Al – Kitapyurdu.com, https://www.kitapyurdu.com/kitap/tarihte-ve-bugun-samanizm-materyaller-ve-arastirmalar/557759.html 69. 100 Soruda Türk Folkloru by Pertev Naili Boratav – Goodreads, https://www.goodreads.com/book/show/28250303-100-soruda-t-rk-folkloru 70. 100 Soruda Türk Folkloru – Kitapyurdu.com, https://www.kitapyurdu.com/kitap/100-soruda-turk-folkloru/316172.html 71. turk halk kulturunde memoratlar ve halk inanclari kitabı ozkul cobanoglu kitapları – Nadir Kitap, https://www.nadirkitap.com/kitapara.php?ara=kitapdetay&kategori=0&kitap_Adi=turk%20halk%20kulturunde%20memoratlar%20ve%20halk%20inanclari&yazar=ozkul%20cobanoglu&ceviren=&hazirlayan=&siralama=&satici=0&ortakkargo=0&yayin_Evi=&yayin_Yeri=&isbn=&fiyat1=&fiyat2=&tarih1=0&tarih2=0&guzelciltli=0&birincibaski=0&imzali=0&eskiyeni=0&cilt=0&listele=&tip=kitap&dil=0&page=5 72. HALK İNANÇLARI VE MEMORATLARIN TÜRK KORKU SİNEMASINDAKİ YANSIMALARI: ZEBUN FİLMİ ÖRNEĞİ – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3975485 73. edebiyat araştırmaları, https://paletyayinlari.com.tr/wp-content/uploads/2022/01/edebiyat_arastirmalari_5.pdf 74. türk dili ve edebiyatı tarihi, https://www.ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2022/04/Cilt-12.pdf 75. Boratav N. – Pertev. Türk Mitolojisi PDF – Scribd, https://www.scribd.com/document/401573780/Boratav-N-Pertev-Turk-Mitolojisi-pdf 76. Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları (Özkul Çobanoğlu) – D&R, https://www.dr.com.tr/kitap/turk-halk-kulturunde-memoratlar-ve-halk-inanclari/ozkul-cobanoglu/edebiyat/edebiyat-inceleme/urunno=0000000491915 77. ‪Özkul Çobanoğlu‬ – ‪Google Akademik‬, https://scholar.google.com.tr/citations?user=Wpy61xUAAAAJ&hl=tr 78. CNN TÜRK Bu Kez Çin’den Aktardı! Çin’de Nasıl Bir Yaşam Var? İşte 1,4 Milyar İnsanın Yaşadığı Şehir! – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=xSdiXs0lWOg 79. Çin’in döviz rezervleri 3 trilyon 285 milyar dolara ulaştı | Analiz Gazetesi, https://www.analizgazetesi.com.tr/haber/cinin-doviz-rezervleri-3-trilyon-285-milyar-dolara-ulasti-7010/ 80. Türk hacker grubu TurkHackTeam’dan Çin operasyonu – QHA – Kırım Haber Ajansı, https://www.qha.com.tr/turk-dunyasi/turk-hacker-grubu-turkhackteam-dan-cin-operasyonu-464497 81. 9.pdf – Din İşleri Yüksek Kurulu, https://fetva.diyanet.gov.tr/YayinlarPDF/9.pdf 82. FOLKLOR ve SİNEMA – Ötüken Neşriyat, https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/f/o/folklor-ve-sinema-1604652458.pdf 83. Turkish Cinema Researches Vol. 1 – IJOPEC Publication, http://www.ijopec.co.uk/wp-content/uploads/2020/01/2019_30.pdf 84. Dirican & Özdemir, Türkiye’de Çin Hakkında Yapılan Akademik Çalışmaların İncelenmesi – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/774715 85. (PDF) Türkiye’de Folklor Araştırmaları – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/327341794_Turkiye’de_Folklor_Arastirmalari 86. Sosyal Psikolojik Açıdan Linç Kültürü: İlişkili Olduğu Etmenler ve Sonuçları Açısından Bir Derleme, https://www.nesnedergisi.com/makale/pdf/1707900069.pdf 87. İmâmiyye Şîasında Tesbihin Manası ve Tarihi The Meaning and History of The Prayer Beads in the Imami Shia Tradition – Edeb Erkan, https://edeberkan.com/dergi/article/download/82/69/768 88. TİHEK – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2431098 89. Türkiye’de Sinema Çalışmaları I – Bilim ve Sanat Vakfı, https://www.bisav.org.tr/userfiles/yayinlar/talid_308.pdf 90. Türkiye Sinema Mekânları, Seyir ve Seyirci Araştırmaları Bibliyografyası: Yaklaşımlar, Kaynaklar ve Yöntemler – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1269480 91. Muhafazakar Düşünce Dergisi » Makale » PARANORMAL İNANIŞLAR, DAVRANIŞLAR VE EĞİTİM – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/pub/muhafazakar/issue/58234/840606 92. Gerçekliği Şüpheli İnançlar (Komplo, Paranormal ve Sahte Bilim İnançları) Zaman İçinde Nasıl Değişiyor? Yordayıcıların ve Düzenleyicilerinin Boylamsal Olarak İncelenmesi – Akademik Veri Yönetim Sistemi, https://avesis.acibadem.edu.tr/proje/4a5f94c6-9ac1-46d4-9f6e-1bec30f0a228/gercekligi-supheli-inanclar-komplo-paranormal-ve-sahte-bilim-inanclari-zaman-icinde-nasil-degisiyor-yordayicilarin-ve-duzenleyicilerinin-boylamsal-olarak-incelenmesi

, , , ,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne