Orson Welles û Panîka Şerê Cîhanan (1938)

Sernav: Orson Welles û Panîka Şerê Cîhanan (1938): Lêkolînek Akademîk li ser Hêza Medyayê û Psîkolojiya Komî

Kurte (Abstract): Ev gotar lêkolîneke akademîk a berfireh li ser weşana radyoyê ya navdar a Orson Welles “Şerê Cîhanan” di sala 1938an de û panîka ku li Amerîkayê li pey wê çêbû, pêşkêş dike. Gotar dê çarçoveya dîrokî, civakî û medyayî ya bûyerê, hûrgiliyên adaptasyon û prodûksiyona weşanê, xwezaya psîkolojîk û civaknasî ya panîkê, bertekên yekser û encamên demdirêj ên vê bûyerê analîz bike. Bi taybetî, dê li ser rola radyoyê wekî navgîneke nû ya ragihandinê, rewşa derûnî ya civaka Amerîkî ya di bin krîza aborî û beriya şer de, û teknîkên nûjen ên Welles di afirandina realîzmê de were sekinandin. Her wiha, lêkolînên girîng ên wekî ya Hadley Cantril û nîqaşên li ser asta rastîn a panîkê dê werin nirxandin. Di encamê de, gotar dê girîngiya vê bûyerê ji bo têgihiştina hêza medyayê, psîkolojiya komî, etîka medyayê û têkiliya wê bi fenomenên hevdem ên wekî “nûçeyên sexte” re destnîşan bike.

Destpêk (Introduction): Weşana radyoyê ya “Şerê Cîhanan” a Orson Welles di 30ê Cotmeha 1938an de, wekî yek ji bûyerên herî balkêş û nakokî di dîroka medyayê de tê bibîranîn. Ev adaptasyona romana H.G. Wells, ku bi şêwazek nûçeyên giring û lezgîn hat pêşkêşkirin, li gorî ragihandinan, li seranserê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû sedema panîkeke girseyî, ji ber ku gelek guhdaran bawer kir ku Erd rastî êrîşeke Marsiyan tê.

Armanca vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk û berfireh li ser vê bûyerê raweste; çarçoveya wê ya dîrokî, çandî û medyayî vekole; hûrgiliyên teknîkî û vegotinî yên weşanê analîz bike; xwezaya panîka ku derket û faktorên psîkolojîk û civakî yên ku bandor lê kirin ronî bike; û di dawiyê de, mîras û bandora demdirêj a vê bûyerê li ser medyayê, civakê û têgihiştina me ya li ser hêza ragihandinê û psîkolojiya komî binirxîne.

Gotar dê bi rêza kronolojîk û tematîk pêş bikeve, ji romana Wells bigire heta rewşa Amerîkaya salên 30î, rola radyoyê, kesayetiya Welles û Şanoya Mercury, hûrgiliyên weşanê, analîza panîkê bi xwe, bertekên ku li dû wê hatin, û di dawiyê de, dersên ku em dikarin ji bo serdema medyaya dîjîtal û pirsgirêkên wekî “nûçeyên sexte” jê werbigirin.

Beşa 1: Çarçoveya Dîrokî û Çandî

1.1. Romana H.G. Wells “Şerê Cîhanan” û Mijarên Wê Romana H.G. Wells, ku di sala 1897an de bi awayekî rêzefîlm û di 1898an de wekî pirtûk hate weşandin, yek ji bingehên wêjeya honaka zanistî ye. Ew çîroka dagirkirina Erdê ji hêla Marsiyanên teknolojîk pêşketî ve vedibêje. Mijarên sereke yên romanê rexneya li emperyalîzma Ewropî (Marsî wek dagirkerên Îngilîstanê), fikarên li ser pêşketina teknolojîk û encamên wê yên potansiyel xeternak, bêhêziya mirovahiyê li hember hêzeke serdest, û pirsyarkirina cihê mirov di gerdûnê de ne. Wells, bi vegotina çîrokê ji perspektîfa kesekî nediyar, xwendevanan dixe nav kaosekê û wan bi rastiya hovîtiya şer û têkoşîna ji bo manê re rûbirû dihêle.Romana Wells ne tenê çîrokeke honaka zanistî bû, lê di heman demê de neynikek bû ji fikarên civaka Victorian a dawiya sedsala 19-an re. Ew serdema ku Împaratoriya Brîtanî di lûtkeya hêza xwe de bû û li gelek deverên cîhanê serdestiya xwe ferz dikir. Wells bi zîrekî rolên dagirker û bindestan serûbin dike, û xwendevanên xwe yên Brîtanî, ku bi pozîsyona serdestiyê fêr bibûn, dixe pozîsyona mexdûran. Ev yek ji bo serdema xwe rexneyeke civakî ya tund bû. Romana Wells ne tenê honakeke zanistî ye, lê rexneyek e li ser polîtîkayên emperyal ên serdema xwe û hişyariyek e li ser encamên gengaz ên serdestiya teknolojîk û leşkerî, ku bi awayekî îronîk, dê di weşana radyoyê de bi awayekî din şîrove bibe. Dagirkeriya Marsiyan, bi teknolojiya xwe ya serdest, mirovahiyê, ku xwe ji hemû afirîdên din bilindtir didît, daxist asta jiyaneke heywanî ya ji bo manê. Ev yek ne tenê bêhêziya mirov, lê her wiha îhtîmala ku mirovahî bi xwe jî, eger bigihîje teknolojiyeke bi vî rengî, dikare xwe tune bike, nîşan dide.
1.2. Amerîkaya Salên 1930î: Krîza Aborî, Xemgîniya Pêşiya Şer û Rewşa Civakî Salên 1930î ji bo Amerîkayê serdemeke tijî aloziyên aborî û civakî bû. Krîza Mezin (Great Depression), ku bi hilweşîna bazara borsayê di sala 1929an de dest pê kir, bandoreke kûr li ser jiyana Amerîkiyan kir. Bêkarî gihiştibû astên bilind (nêzîkî 25% li seranserê welêt), û gelek malbat bi xizanî û bêhêvîtiyê re rûbirû mabûn. Ev rewşa aborî ya dijwar, ku ji hêla “Dust Bowl” (Tozê Xerab) ve ji bo cotkaran girantir bûbû, bû sedema koçberiyeke mezin û bêîstiqrariyeke civakî.Li gel pirsgirêkên navxweyî, fikarên li ser rewşa navneteweyî jî zêde dibûn. Li Ewropayê, bi bilindbûna faşîzmê û êrîşkariya Almanyaya Nazî (mînak, Anschlussa Awûstûryayê di Adara 1938an de) û li Asyayê bi Şerê Çînî-Japonî (ji 1937an), tirsa şerekî cîhanî yê nû roj bi roj zêdetir dibû. Her çend Amerîka hewl dida ku polîtîkaya izolasyonîzmê bişopîne, nûçeyên ji derve bi rêya radyoyê digihiştin gel û ev fikar kûrtir dikirin. Di Gulana 1938an de, dagirkeriya Japonî ya li Çînê ji bo Amerîkiyan bûyera herî metirsîdar a navneteweyî bû. Ev rewşa giştî ya bêbawerî û fikaran, zemîneke psîkolojîk a guncaw ji bo bawerkirina bi nûçeyên dramatîk û heta panîkê jî amade kiribû.Xemgîniya dualî ya ji ber Krîza Aborî û gefa şerê nêzîk ne tenê paşxaneya bûyerê bû, lê belê wekî katalîzatorekê ji bo panîkê kar kir. Krîza Aborî baweriya gel bi saziyên kevneşopî lawaz kiribû û wan ber bi çavkaniyên nû yên agahdariyê yên mîna radyoyê ve dikişand. Di heman demê de, gefa şerê li Ewropayê, ku bi berdewamî di nûçeyên radyoyê de dihat ragihandin, guhdaran ji bo “nûçeyên awarte” û ragihandinên dramatîk amade kiribû. Guhdar ji bo nûçeyên “lezgîn” û “awarte” hatibûn amadekirin. Ev yek têgihiştina wan a rexneyî li hember weşanê kêm kir û îhtîmala bawerkirina bi dagirkeriyeke ji nişka ve zêde kir. Kombînasyona bêhêvîtiya aborî û tirsa jeopolîtîk, bi serdestiya radyoyê re wekî navgîna sereke ya agahdarkirinê, “bahozeke bêkêmasî” ji bo panîkê afirand. Guhdar ne tenê ji bo agahiyê, lê ji bo hêviyê jî li radyoyê guhdarî dikirin, û ev yek wan ji manipulasyona realîzma dramatîk re bêhtir vekirî hişt.
1.3. Serdema Zêrîn a Radyoyê: Baweriya Gel û Hêza Medyayê Salên 1930î û 1940î wekî “Serdema Zêrîn a Radyoyê” têne zanîn. Radyo bûbû navgîna ragihandinê ya herî girîng û berbelav li Amerîkayê. Di sala 1930an de, ji sedî 40ê malbatan xwedî radyo bûn, ev rêje di dawiya dehsalê de gihişt nêzîkî 90%ê. Amerîkî rojane bi navînî çar-pênc saetan li radyoyê guhdarî dikirin.Radyo ne tenê ji bo şahî û muzîkê, lê her ku çû zêdetir ji bo nûçe û agahiyên yekser dihat bikaranîn. Serok Franklin D. Roosevelt bi “Axaftinên li ber Êgir” (Fireside Chats) radyoyê bi awayekî bibandor ji bo ragihandina polîtîkayên xwe û aramkirina gel di dema krîzê de bikar anî. Ev yek baweriya gel bi radyoyê wekî çavkaniyeke agahdariyê ya pêbawer zêde kir; guhdaran hest dikir ku radyo ji wan re dibe alîkar ku di nav guhertinên ku li dora wan diqewimin de li ser piyan bimînin.Lêbelê, di navbera rojnameyên kevneşopî û radyoya nû de “Şerê Çapemenî-Radyoyê” jî hebû. Rojname ditirsiyan ku radyo xwendevanên wan û dahata reklaman ji destê wan bistîne. Ajansên nûçeyan ên wekî Associated Press (AP) di destpêkê de nedixwestin nûçeyan bidin radyoyan û di Nîsana 1933an de biryar dan ku dev ji dayîna weşanên nûçeyan ji torên radyoyê berdin. Ev hevrikî dê di şîrovekirina panîka “Şerê Cîhanan” de roleke girîng bilîze. Di nîvê salên 1930î de, bi zêdebûna bûyerên girîng ên cîhanî, servîsên têlê yên rojnameyan di dawiyê de biryar dan ku çîrokên nûçeyan bifroşin pîşesaziya radyoyê, û bi vî rengî şer bi dawî bû.Baweriya bilind a gel bi radyoyê, ku bi taybetî ji ber bikaranîna wê ji hêla Serok Roosevelt ve hatibû xurtkirin, şûrê du devî bû. Ji aliyekî ve, ew yekîtî û hestek civakî ya hevpar diafirand; ji aliyê din ve, ew guhdaran ji bo pejirandina agahiyên ku bi awayekî “fermî” û “nûçeyî” dihatin pêşkêşkirin, bêhtir amade dikir. Formatên nûçeyan ên radyoyê (bûltenên ji nişka ve, dengên rayedar) ji bo guhdaran nas û pêbawer bûn. Weşana Welles bi awayekî hostayî vê bawerî û formatên nûçeyan ên radyoyê ji bo afirandina realîzmeke tund bikar anî. Baweriya ku bi kedeke mezin di navbera radyoyê û guhdarên wê de hatibû avakirin, bû kilîta serkeftina (û panîka) weşana Welles. Welles ne tenê çîrokek vegot, wî “rastiyeke radyoyî” ya sexte afirand ku li ser bingeha vê baweriyê ava bibû.

Beşa 2: Orson Welles, Şanoya Mercury û Weşana “Şerê Cîhanan”

2.1. Orson Welles û Koma Şanoya Mercury Orson Welles (1915-1985) di dema weşanê de tenê 23 salî bû, lê jixwe wekî “ciwanekî dâhî” di cîhana şano û radyoyê de dihat nasîn. Di sala 1937an de, Welles bi John Houseman re Şanoya Mercury (Mercury Theatre) ava kir. Ev koma şanoyê ya serbixwe ya repertuwarê, bi adaptasyonên xwe yên nûjen û wêrek ên klasîkên şanoyê, wekî “Julius Caesar” a bi temaya faşîst, navdar bû ku li Şanoya Mercury (berê Şanoya Komediyê) li Broadway di Mijdara 1937an de hate pêşandan. Berhemên din ên şanoyî yên berbiçav ên Mercury beriya rêzefîlma radyoyê The Shoemaker’s Holiday (1938) û Heartbreak House (1938) bûn.Di sala 1938an de, Şanoya Mercury bernameyeke radyoyê ya heftane bi navê “The Mercury Theatre on the Air” li ser CBS dest pê kir. Ev bername, ku adaptasyonên yek-saetî yên berhemên wêjeyî pêşkêş dikir, ji ber kalîteya xwe ya bilind û bikaranîna nûjen a efektên dengî pesnê xwe girtibû û ji hêla rexnegirên radyoyê ve dihat ecibandin. Berhemên beriya “Şerê Cîhanan” ên wekî “Sherlock Holmes” (25ê Îlonê 1938) û “Hell on Ice” (9ê Cotmehê 1938) jixwe Welles wekî hostayekî radyoyê destnîşan kiribûn. Endamên sereke yên Şanoya Mercury ku di gelek prodûksiyonên Welles de cih girtin (tevî fîlmên wî yên paşê) ev bûn: Ray Collins, Joseph Cotten, George Coulouris, Martin Gabel, Agnes Moorehead, Paul Stewart, û Everett Sloane.Paşxaneya şanoyî ya Welles û Şanoya Mercury ne tesadufî bû ji bo serkeftina “Şerê Cîhanan”. Ezmûna wan di adaptasyonên wêrek û nûjen ên materyalên klasîk de, û bikaranîna teknîkên dramatîk ên bibandor, zemîneke xurt ji bo ceribandina formatên radyoyê yên nû ava kir. “Şerê Cîhanan” ne tenê lîstikeke radyoyê bû, lê performanseke şanoyî bû ku bi navgîna radyoyê dihat pêşkêşkirin. “Şerê Cîhanan” lûtkeya ezmûnên Welles ên di şano û radyoyê de bû. Ew ne tenê adaptasyonek bû, lê îfadeyeke hunerî bû ku sînorên navgîna radyoyê diceriband û teknîkên şanoyî bi awayekî nûjen dixist nav formatê radyoyê. Ev yek ji bo têgihiştina ka çima weşan ewqas bibandor bû, girîng e.
2.2. Adaptasyon û Senaryoya Weşanê Senaryoya “Şerê Cîhanan” ji hêla Howard Koch ve hate nivîsandin, li ser bingeha romana H.G. Wells, lê bi gelek guhertinên girîng. Orson Welles jî bi xwe destwerdanên girîng di senaryoyê de kir, bi taybetî di warê format û realîzmê de. Cihê bûyeran ji Îngilîstana sedsala 19-an hate guhertin bo Amerîkaya hevdem, bi taybetî Grover’s Mill, New Jersey, cihekî ku bi tesadufî li ser nexşeyê hatibû hilbijartin. Ev yek ji bo guhdarên Amerîkî hestek nêzîkbûn û yekseriyê çêdikir.Formata vegotinê bi awayekî radîkal hate guhertin. Li şûna vegotineke kevneşopî, senaryo wekî rêzeke bûltenên nûçeyan ên yekser û raporên ji cihê bûyerê hate amadekirin, ku bernameyeke muzîkê ya asayî qut dikirin. Navên cih û kesên rastî (an jî yên ku rastî dixuyîn) hatin bikaranîn da ku realîzmê zêde bikin. CBS di destpêkê de ji ber realîzma zêde ya senaryoyê fikarên xwe anîbû ziman û daxwaza nêzîkî 28 guhertinan kiribû da ku îhtîmala dozvekirinê kêm bike, ji ber ku bikaranîna navên saziyên rastîn dikaribû bibe sedema pirsgirêkên yasayî.Di destpêka weşanê de saet di 8 PM ET de, daxuyaniyek hebû ku ev bername dramatîzasyonek e, lê gelek guhdarên ku dereng guhdarî kirin an jî ji kanalên din (wekî bernameya populer a Edgar Bergen) veguherîn, vê daxuyaniyê nebihîstin. Daxuyaniyên din ên di dema weşanê de jî an kêm bûn an jî ne têra xwe zelal bûn; mînakî, navberek stasyonê ya tîpîk a di nîvê saetê de nehat dayîn, ku ev yek baweriya ku ev nûçeyek rast e xurtir kir. Dawiya çîrokê, ku tê de Marsî ji ber bakteriyên Erdê dimirin, di weşanê de jî hate parastin.Guhertina cih û formatê ne tenê adaptasyoneke wêjeyî bû, lê stratejiyeke medyayî ya bi zanebûn bû. Bi anîna çîrokê bo New Jersey û bikaranîna formatê nûçeyan, Welles û Koch ne tenê çîrok nûjen kirin, lê wan ew rasterast xistin nav jiyana rojane ya guhdarên xwe. Ev yek “dûrbûna estetîk” a ku bi gelemperî di navbera temaşevan û berhema hunerî de heye, rakir û bandora hestyarî ya weşanê zêde kir. Stratejiya adaptasyonê ya Welles û Koch, bi taybetî guhertina cih û formatê, ji bo afirandina hesta “rastîbûnê” krîtîk bû. Wan ne tenê çîrokek ji nû ve vegot, lê wan “bûyerek” di wextê rast de ji bo guhdarên xwe simulasyon kirin, ku ev yek ji aliyê psîkolojîk ve pir bibandor bû.
2.3. Teknîkên Prodûksiyonê: Realîzma Nûçeyên Têkşikestî Bikaranîna formatê “nûçeyên têkşikestî” (breaking news) ku bernameyeke muzîkê ya asayî (“Ramon Raquello and his Orchestra”) qut dikir, yek ji teknîkên herî bibandor bû. Dengên “pisporan” ên wekî “Profesor Pierson” (stêrnas) û “Rayedarên leşkerî” (mînak, “Captain Lansing”, “Secretary of the Interior” ku dengê wî dişibiya Roosevelt) hatin bikaranîn da ku hesta pêbaweriyê zêde bikin.Efektên dengî yên realîst ji bo simulasyona dengên keştiyên fezayî yên Marsiyan, tîrêjên germê, teqîn û kaosa giştî bi hostayî hatin bikaranîn. Ora D. Nichols, şefê efektên dengî, roleke girîng lîst, û provayên taybet ji bo dengên girseyê, dengvedana topan, û hornên keştiyan li Bendera New Yorkê hatin kirin. Navberên muzîkê yên dirêj û carinan “bêzar” (mînak, piyanoya solo ya Debussy û Chopin) ji bo zêdekirina tengezariyê û hesta nediyariyê hatin bikaranîn; Welles dixwest ku muzîk “heta radeyeke ku nayê tehemûlkirin” dirêj bilîze.Daxuyaniyên ku digotin ev lîstikek e, bi zanebûn kêm hatin hiştin an jî di demên krîtîk de nehatin dayîn. Mînak, CBS xwestibû ku di deqîqeya 32-an de daxuyaniyek were dayîn, lê Welles ev yek heta nêzîkî deqîqeya 40-42-an paş xist. Nebûna navberek tîpîk a qereqolê di deqîqeya 30-an de jî guhdaran bêhtir qanih kir ku ev nûçeyeke rast e. Welles bi xwe paşê got ku wî “fikra çêkirina weşaneke radyoyê bi awayekî ku qeyranek bi rastî diqewime û bi awayekî dramatîzekirî were weşandin da ku wekî bûyereke rastîn a wê demê xuya bike, ne tenê lîstikeke radyoyê” pêş xistibû.Teknîkên prodûksiyonê ne tenê ji bo vegotina çîrokê bûn, lê ji bo şikandina sînorê di navbera honak û rastiyê de hatibûn sêwirandin. Welles bi zanebûn konvansiyonên radyoyê yên ku guhdar pê fêr bibûn (nûçeyên têkşikestî, dengên rayedar, efektên dengî) bikar anî û ew li dijî wan bi kar anî da ku hestek tirs û lezgîniyê ya bêhempa biafirîne. Ev ne tenê lîstikek bû, lê simulasyoneke medyayî ya sofîstîke bû. Realîzma weşanê ne tesadufî bû, lê encama bikaranîna hostayî û bi zanebûn a hemû amûrên radyoyê bû. Welles “zimanê radyoyê” ji bo xapandinê (an jî ji bo afirandina hunereke provokatîf) bikar anî, ku ev yek hêza veşartî ya medyayê û qelsiya têgihiştina rexneyî ya guhdaran di serdemeke tijî fikar de nîşan da.

Tablo 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke

Dîrok/Dem	Bûyer	Girîngî/Hûrgulî
1897-1898	Weşandina romana H.G. Wells “Şerê Cîhanan”	Bingeha wêjeyî ya weşanê.
1937	Avakirina Şanoya Mercury ji hêla Orson Welles û John Houseman ve	Koma şanoyê ya ku dê paşê bernameya radyoyê çêbike.
Tîrmeh 1938	Destpêka bernameya radyoyê “The Mercury Theatre on the Air” li ser CBS	Platforma ji bo weşana “Şerê Cîhanan”.
Cotmeh 1938	Pêvajoya nivîsandina senaryoya “Şerê Cîhanan” ji hêla Howard Koch û Orson Welles ve	Adaptasyona romanê ji bo radyoyê, guhertina cih û formatê.
Beriya 30ê Cotmehê 1938	Fikarên CBS li ser realîzma senaryoyê û daxwaza guhertinan	Hewldanên ji bo kêmkirina îhtîmala panîkê û pirsgirêkên yasayî.
30ê Cotmehê, 1938
8:00 PM ET	Destpêka weşanê bi daxuyaniya Welles ku ew dramatîzasyonek e	Daxuyaniya ku gelek kesên dereng tevlî bûn nebihîstin.
Nêzîkî 8:01-8:12 PM ET	Weşana muzîka Ramon Raquello û orkestraya wî, paşê agahiyên hewayê û yekem bûltena nûçeyan li ser Marsê	Destpêka asayî ya ku paşê ji bo afirandina realîzmê hate şikandin.
Nêzîkî 8:12 PM ET	Guhdarên ku ji bernameya Edgar Bergen guhertin, tevlî weşanê bûn	Komeke girîng a guhdaran daxuyaniya destpêkê ji dest dan.
Piştî 8:12 PM ET	Ragihandina “meteorîta” ku li Grover’s Mill, NJ ketiye û şandina nûçegihan Carl Phillips bo cihê bûyerê	Zêdebûna dramatîk a tengezarî û destpêka “nûçeyên” li ser dagirkeriyê.
Nêzîkî 8:32 PM ET	Rêveberê CBS Davidson Taylor ferman dide ku weşan bi daxuyaniyekê were qutkirin	Fikarên torê li ser panîka ku çêdibe.
Nêzîkî 8:40-8:42 PM ET	Daxuyaniya yekem a navberê (derengmayî) ku dibêje ev lîstikek e	Ji bo gelek guhdarên ku jixwe di panîkê de bûn pir dereng bû.
8:42 PM – 9:00 PM ET	Berdewamiya “êrîşa” Marsiyan, wêrankirina New Yorkê, û “mirina” nûçegihanan	Lûtkeya dramatîk a weşanê.
9:00 PM ET	Dawiya weşanê û daxuyaniya dawî ya Welles ku ev tenê “pêşniyareke cejnê” bû	Zelalkirina fermî ya ku ji bo gelek kesan ne bes bû.
31ê Cotmehê, 1938
Serê sibê	Konferansa çapemeniyê ya Orson Welles û lêborîna wî	Hewldana ji bo kêmkirina bertekên neyînî.
Seranserê rojê	Sernivîsên rojnameyan li seranserê welêt panîk û hêrsê radigihînin	Medya çapkirî bûyerê bi awayekî berfireh û carinan hestyarî radigihîne.
Piştî 30ê Cotmehê 1938	Lêpirsîna FCC li ser weşanê	Nirxandina ka qanûn hatine binpêkirin an na.

Tablo 2: Berawirdkirin: Romana H.G. Wells li hemberî Adaptasyona Radyoyê ya Orson Welles

Taybetmendî	Romana H.G. Wells (1898)	Leyistka Radyoyê ya Orson Welles (1938)
Cihê Bûyerê	Îngilîstan, dawiya sedsala 19-an	Grover’s Mill, New Jersey, û deverên din ên DYE, 1938
Formatê Vegotinê	Vegotineke edebî ya kesê yekem, kronolojîk	Bûltenên nûçeyan ên yekser, raporên qadê, hevpeyvînên sexte, qutkirina bernameyeke muzîkê
Karakterên Sereke	Pêşgotinê nediyar, birayê wî, topavêj, keşe	“Nûçegihan Carl Phillips”, “Profesor Richard Pierson”, “Sekreterê Navxweyî”, rayedarên leşkerî yên sexte
Destpêk û Pêşveçûna Pîlanê	Çavdêriya astronomîkî ya hêdî, daketina silindiran, êrîşa gav bi gav	Qutkirina ji nişka ve ya bernameyeke muzîkê, ragihandina teqînên li Marsê, “meteorîta” li Grover’s Mill, êrîşa bilez
Teknîkên Afirandina Tirsê	Terîfên hûr û kûr ên wêraniyê, bêhêvîtî, îzolasyon	Efektên dengî yên realîst (tîrêjên germê, teqîn), bêdengiyên dramatîk, dengên rayedar ên di panîkê de, leza bûyeran
Dawî	Mirina Marsiyan ji ber bakteriyên Erdê, vegera vebêjer bo jiyana normal	Mirina Marsiyan ji ber bakteriyan, daxuyaniya Welles ku ev lîstikek bû
Armanca Rexneyî/Tematîk	Rexneya li emperyalîzma Brîtanî, fikarên li ser teknolojî û mirovahiyê	Şîroveya li ser hêza medyayê, fikarên hevdem ên Amerîkî (têkiliya bi şerê Ewropayê re ji hêla hin guhdaran ve hate çêkirin), qelsiya baweriya gel

Beşa 3: Panîka Mezin: Xweza, Berfirehî û Analîz

3.1. Bertekên Guhdaran û Belavbûna Panîkê Li gorî texmînan, ji şeş mîlyon guhdarên weşanê, nêzîkî yek mîlyon kes bawer kirin ku dagirkeriyeke rastîn diqewime. Lêbelê, ev hejmar û asta panîkê mijara nîqaşê ye û hin lêkolîner îdîa dikin ku ev hejmar zêdegavî ye. Bertekên panîkê cihêreng bûn: Mirov ji malên xwe reviyan, li dêran kom bûn, telefonî polîs û rojnameyan kirin, û hewl dan ku xwe û malbatên xwe biparêzin.Raporên polîsan ji bajarên wekî New York, Newark, û Trenton behsa hejmareke zêde ya bangên telefonê û kesên ku di rewşeke tirsê de serî li qereqolan dane, dikin. Mînak, li New Yorkê, di nav 15 deqeyan de 2000 bang hatin tomarkirin. Li Newark, NJ, di yek blokê de zêdetirî 20 malbatan bi destmalên şil li ser rûyên xwe ji malên xwe reviyan, bawer dikirin ku ji êrîşeke gazê direvin, û 15 kes ji ber şok û hîsteriyê li Nexweşxaneya St. Michael hatin dermankirin. Li Harlemê, 30 kes bi eşyayên xwe yên pakkirî ketin qereqola polîsan û pirsîn ku divê biçin ku derê ji bo “evakuasyonê”.Belavbûna erdnîgarî ya panîkê bi giranî li peravên rojhilatê bû, nemaze li New Jersey û New Yorkê, lê raporên tirsê ji deverên din ên welêt jî hatin. Grover’s Mill, NJ, wekî cihê “ketina Marsiyan” bû navendek taybet a baldariyê û heta îro jî bi vê bûyerê tê bibîranîn. Tevliheviyeke trafîkê li herêmê hate ragihandin, her çend hin lêkolîner îdîa dikin ku ev dibe ku ji ber kesên ku diçûn cihê bûyerê ji bo dîtina “meteorîtê” bûya, ne ji ber reva ji panîkê. Hin raporên destpêkê behsa xwekuştin û mirinên ji ber panîkê kirin, lê ev îdîa bi giranî nehatine piştrastkirin û dibe ku beşek ji zêdegaviya rojnameyan bin.Xwezaya bertekên guhdaran ne yekreng bû. Digel ku hin kes ketin panîkê, gelekên din an bawer nekirin, an jî piştî demekê fêm kirin ku ew lîstikek e, bi kontrolkirina stasyonên din an jî bi şêwirmendiya lîsteyên bernameyên rojnameyan. Ya girîng ew e ku panîk ne tenê ji ber naveroka weşanê bû, lê ji ber awayê ku ew bi formatê nûçeyên rastîn ên radyoyê re li hev dihat û di çarçoveya fikarên civakî yên wê demê de hate pêşkêş kirin. Belavbûna panîkê jî bi giranî bi rêya têkiliyên navkesî (telefon, gotegot) pêk hat, ku ev yek hêza “enfeksiyona civakî” nîşan dide. Panîk ne tenê encama rasterast a weşanê bû, lê pêvajoyeke civakî ya tevlihev bû ku tê de faktorên wekî baweriya bi radyoyê, fikarên heyî, û dinamîkên komî rol lîstin. Ev ne tenê “bandora medyayê” bû, lê “bandora medyayê di nav civakekê de” bû.
3.2. Lêkolîna Hadley Cantril “The Invasion from Mars”: Faktorên Hestiyariyê Psîkolog Hadley Cantril ji Zanîngeha Princeton yekser piştî bûyerê lêkolîneke berfireh li ser panîkê kir, ku di sala 1940an de bi navê “The Invasion from Mars: A Study in the Psychology of Panic” hate weşandin. Cantril û tîma wî bi 135 kesan re hevpeyvînên kûr kirin, ku piraniya wan ji weşanê tirsiyabûn. Wan her wiha anketên neteweyî (yek ji hêla CBS ve hefteyek piştî weşanê) û analîza naveroka 12,000 birrînên rojnameyan jî bikar anîn.Lêkolînê destnîşan kir ku kesên ku panîk bûbûn bi gelemperî xwedî van taybetmendiyan bûn:

Kêmasiya “Şiyana Rexneyî” (Critical Ability): Wan nikarîbûn agahiyan bi awayekî rexneyî binirxînin û rastiya weşanê ji çavkaniyên din kontrol bikin. Cantril ev wekî nebûna “standardên darazê” yên têrker ji bo nirxandina tiştê ku dihat bihîstin, bi nav kir.
Hestiyarî (Suggestibility): Ew ji pêşniyar û bandora derve re vekirîtir bûn. Cantril çar sedemên sereke ji bo hestiyariyê destnîşan kir: 1) Lihevhatina weşanê bi pêşbîniyên heyî (mînak, şîroveyên olî an tirsa ji êrîşeke biyanî). 2) Nebûna standardên têr ji bo cudakirina çavkaniyên pêbawer û nepêbawer ên piştrastkirinê. 3) Pejirandina bêpirsiyar a şîroveyên ku ji hêla “çavdêran” û prestîja radyoyê ve hatine dayîn. 4) Mînakeke tundtir a sedema sêyem.
Faktorên Kesayetî: Kêmasiya xwebaweriyê, hesta fatalîzmê (qederparêzî), fikarên kesane yên zêde.
Baweriya Olî ya Kûr: Hin kesên oldar bûyer wekî “cezayê Xwedê” an nîşaneke apokalîptîk şîrove kirin.
Asta Perwerdehiyê ya Kêm: Her çend ne faktorek diyarker be jî, kesên bi perwerdehiya kêmtir meyla zêdetir ji panîkê re nîşan dan.
Tevlîbûna Derengî li Weşanê: Kesên ku daxuyaniyên destpêkê nebihîstibûn, îhtîmala panîkbûna wan zêdetir bû.

Cantril her wiha destnîşan kir ku rewşa giştî ya fikarê ya ji ber Krîza Aborî û gefa şer jî di panîkê de roleke girîng lîstiye. Lêkolîna Cantril ji bo têgihiştina psîkolojiya panîkê û bandora medyayê xebateke bingehîn e. Ew nîşan dide ku bandora medyayê ne yekalî ye û ne li ser her kesî wek hev e. Faktorên kesane, civakî û kontekstuel di awayê ku mirov peyamên medyayê werdigirin û şîrove dikin de roleke krîtîk dilîzin. Ev yek teoriyên hêsan ên “derziya hîpodermîk” (ku medya rasterast bandorê li temaşevanên pasîf dike) pûç dike. Panîka “Şerê Cîhanan” ne tenê ji ber “hêza medyayê” bû, lê ji ber têkiliya di navbera weşanê, taybetmendiyên psîkolojîk ên guhdaran, û çarçoveya civakî-dîrokî ya serdemê de bû. Ev têgihiştin ji bo lêkolînên bandora medyayê yên paşerojê rêyek nû vekir.

3.3. Nîqaşên Akademîk li ser Mezinahiya Panîkê: Rola Rojnameyan (Pooley & Socolow) Di salên dawî de, hin lêkolîner, bi taybetî Jefferson Pooley û Michael Socolow, îdîa kirine ku asta panîka “Şerê Cîhanan” ji hêla rojnameyên wê demê ve hatiye zêdekirin. Argumana wan ew e ku rojname, ku di wê demê de radyoyê wekî hevrikekî cidî ji bo dahata reklam û xwendevanan didîtin (binêre “Şerê Çapemenî-Radyoyê” li Beşa 1.3), fersend dîtin ku radyoyê wekî navgîneke bêberpirsiyar û xeternak nîşan bidin.Pooley û Socolow destnîşan dikin ku hejmara rastîn a guhdarên weşanê dibe ku ji ya ku bi gelemperî tê texmîn kirin kêmtir bûye, ji ber ku gelek kes li bernameya populer a Edgar Bergen li ser NBC guhdarî dikirin. Anketa C.E. Hooper ya ji 5000 malbatan nîşan da ku tenê 2% li bernameya Welles guhdarî kirine. Wekî din, hin şaxên girîng ên CBS (wekî WEEI li Boston) li şûna bernameya Welles, bernameyên xwe yên bazirganî yên herêmî weşandin, ku ev jî hejmara guhdaran kêm kir.Ew her wiha rexne li metodolojiya lêkolîna Cantril digirin, û dibêjin ku ew zêde xwe spartiye raporên rojnameyan ên hestyarî û îdîayên panîkê bêyî verastkirineke têr. Cantril bi xwe jî qebûl kiribû ku anketa AIPO ya ku wî bikar anîbû, rêjeyeke guhdaran a “ji sedî 100 bilindtir ji her pîvaneke din a naskirî” nîşan dabû, û îhtîmal heye ku ev dane ji hêla publîsîteya rojnameyan a hestyarî ya piştî weşanê ve “qirêj” bûbe. Wekî din, Cantril bi awayekî kategorîk xeletî kiriye ku hestên wekî “tirsîn”, “nerehetbûn”, an “heyecanbûn” wekî “panîk” şîrove kiriye. Li gorî vê perspektîfê, “efsaneya panîka Şerê Cîhanan” bi qasî panîka rastîn, heke ne zêdetir be, ji hêla medyayê (rojnameyan) ve hatiye afirandin.Nîqaşa li ser asta panîkê ne tenê rastkirineke dîrokî ye, lê di heman demê de şîroveyeke girîng e li ser rola medyayê di avakirina têgihiştina me ya li ser bûyeran de. Ew nîşan dide ku çawa hevrikiya di navbera navgînên medyayê de dikare bandorê li ser awayê ragihandina bûyeran bike û çawa “çîroka li ser çîrokê” dikare ji çîroka orîjînal bi xwe bibandortir bibe. Ev yek ji bo serdema “nûçeyên sexte” û şerên vegotinê yên îroyîn pir têkildar e. Dibe ku “panîka” herî mezin ne ya guhdaran bûya, lê ya “panîka rojnameyan” bûya li hemberî hêza radyoyê. Ev yek pirsên girîng derdixe holê ka dîrok çawa tê nivîsandin û têgihiştina giştî ya bûyerekê çawa dikare ji hêla berjewendiyên medyayê ve were şekildanîn. Mîrasa “Şerê Cîhanan” dibe ku ne tenê li ser hêza radyoyê be, lê her wiha li ser hêza rojnameyan be ku vegotina li ser wê hêzê biafirînin.
3.4. Teoriyên Psîkolojiya Komî: Enfeksiyona Civakî û Tevgera Kolektîf Bûyera “Şerê Cîhanan” ji bo lêkolîna psîkolojiya komî û tevgera kolektîf bûyereke klasîk e.

Enfeksiyona Civakî (Social Contagion): Tirsa ku di nav hin guhdaran de çêbû, bi lez bi rêya têkiliyên navkesî (telefon, cîran) li kesên din jî belav bû. Gava mirov dibînin ku yên din ditirsin an tevdigerin, ew jî meyl dikin ku bi heman awayî bertek nîşan bidin, nemaze di rewşên nediyar û tehdîtkar de. Ev yek bi teoriya berawirdkirina civakî ya Leon Festinger re jî hevaheng e, ku dibêje mirov ji bo nirxandina rewşên nezelal li yên din dinêrin.
Ramana Komî (Groupthink): Di hin rewşan de, dibe ku komên piçûk ên mirovan (malbat, komên cîranan) di bin bandora hestên hevpar de biryarên irrasyonel dabin bêyî ku agahiyan bi awayekî rexneyî binirxînin. Daxuyaniyên di weşanê de ku dibêjin “gel direve” an “rê qerebalix in” dikarin vê yekê teşwîq bikin, ji ber ku mirov meyl dikin ku tiştê ku yên din dikin bikin, nemaze di warê ewlehiyê de.
Hîsteriya Girsewî (Mass Hysteria): Her çend asta wê nîqaşbar be jî, bûyer hin taybetmendiyên hîsteriya girseyî nîşan dide, ku tê de komek mirov nîşanên fikar û tirsê yên hevpar nîşan didin bêyî ku sedemek fizîkî ya eşkere hebe. Stresa ji ber rewşa aborî û siyasî ya giştî dikare vê yekê girantir bike. Hîsteriya girseyî dikare bi tetîkeke hawîrdorê dest pê bike û bi lez belav bibe, nemaze dema ku agahî ne zelal bin.
Nebûna Agahiyên Zelal û Rola Gotegotan: Di rewşeke ku agahiyên fermî û pêbawer kêm bin an jî dijber bin, gotegot bi lez belav dibin û dikarin bibin sedema tevgerên irrasyonel.

Panîka “Şerê Cîhanan” ne tenê meseleyeke “kesên ku hatine xapandin” bû. Ew mînakeke zindî ye ku çawa di bin şert û mercên guncaw de (tirs, nediyarî, pêbaweriya bi çavkaniyekê, zexta komî), mekanîzmayên psîkolojîk ên komî dikarin werin aktîfkirin û bibin sedema bertekên girseyî yên ku ji perspektîfa kesane irrasyonel xuya dikin. Ev yek girîngiya faktorên civakî û psîkolojîk di têgihiştina bandora medyayê de careke din tekez dike. Bûyer nîşan dide ku “hêza medyayê” bi awayekî nelivî bi “psîkolojiya komî” re têkildar e. Medya dikare bibe çirûska destpêkê, lê belavbûn û mezinbûna bertekên girseyî bi giranî bi mekanîzmayên civakî û psîkolojîk ên navxweyî yên koman ve girêdayî ye. Ev ji bo têgihiştina belavbûna dezenformasyonê di serdema medyaya civakî de jî dersên girîng dide.

Beşa 4: Encam û Mîras

4.1. Bertekên Yekser: Medya, Gel û Saziyên Fermî (FCC) Yekser piştî weşanê, bertekên cihêreng ji aliyê gel, medya û saziyên fermî ve hatin nîşandan.

Gel: Wekî ku di Beşa 3.1 de hate hûrgilî kirin, beşek ji gel ket panîkê, telefonî rayedaran kirin, û hewl dan birevin. Lêbelê, gelek kesên din jî an bawer nekirin an jî zû fêm kirin ku ew lîstikek e. Bi sedan name ji CBS û Şanoya Mercury re hatin şandin; piraniya nameyên ji Şanoya Mercury re hatin şandin (91%) û beşek girîng ji nameyên ji CBS re hatin şandin (1,086 ji 1,770) pesnê performansê didan û daxwaza ji nû ve weşandinê dikirin.
Medya (Rojname): Rojnameyan bi sernivîsên hestyarî bûyer ragihand. Mînak, New York Daily News nivîsî: “Şerê Radyoyê yê Sexte Terorê li Seranserê DYE Belav Dike” , û New York Times ragihand: “Guhdarên Radyoyê di Panîkê de, Drama Şer wek Rastî Digirin”. Gelek rojnameyan, ku radyoyê wekî hevrikek didîtin, fersend bikar anîn da ku radyoyê wekî navgîneke bêberpirsiyar û xeternak nîşan bidin. Edîtorê Editor and Publisher hişyarî da ku “netewe bi giştî” ji hêla radyoyê ve tê terorîzekirin.
Saziyên Fermî (FCC): Komîsyona Ragihandinê ya Federal (FCC) lêpirsînek li ser weşanê vekir. Zêdetirî 600 name ji FCC re hatin şandin; nêzîkî 60% ji wan daxwaza cezakirina Welles û CBS û rêgirtina li weşanên bi vî rengî dikirin, lê 40% piştgirî didan weşanê û li dijî sansurê derdiketin. Di konferanseke çapemeniyê de roja piştî weşanê, Welles lêborîn xwest û got ku wî qet nexwestiye panîkê biafirîne. Di dawiyê de, FCC dît ku tu qanûn nehatiye binpêkirin û tu ceza nehat birîn, lê torên radyoyê li hev kirin ku di pêşerojê de di bernameyên xwe de baldartir bin.

4.2. Bandora li ser Kariyera Orson Welles Her çend di destpêkê de fikar hebûn ku bûyer dê kariyera Welles biqedîne (Welles bi xwe got, “Eger min plan bikira ku kariyera xwe têk bibim, min nikarîbû baştir bikira” ), lê di rastiyê de bûyer navûdengê wî wekî “ciwanekî dâhî”, çîrokbêjekî nûjen û “hîlekar” zêde kir. Piştî weşanê, bernameya Mercury Theatre on the Air sponsorek (Campbell’s Soup) peyda kir û navê wê bû The Campbell Playhouse. Ya girîngtir, ev bûyer bala Hollywoodê kişand ser Welles. Di Tîrmeha 1939an de, wî peymaneke bêhempa bi RKO Pictures re îmze kir ku tê de kontrola afirîner a tam ji bo çêkirina du fîlman dida wî, heke budce ji 500,000 dolarî derbas nebe. Ev yekser rê li ber çêkirina fîlma wî ya klasîk “Citizen Kane” (1941) vekir, ku ji hêla gelek kesan ve wekî yek ji fîlmên herî mezin ên hemû deman tê hesibandin. Her çend “Citizen Kane” di warê bazirganî de serkeftî nebû û peymana Welles a bi RKO re paşê hate guhertin û bi dawî bû , lê “Şerê Cîhanan” bêguman bû kevirê bingehîn ê kariyera wî ya navneteweyî.
4.3. Guhertin di Rêziknameya Medyayê û Etîkê de (FCC Rule 73.1217, NAB Code) Her çend FCC di cih de qanûnên nû dernexistin jî, bûyer bû sedema nîqaşên girîng li ser berpirsiyariya medyayê û pêdiviya bi rêziknameyê. Torên radyoyê soz dan ku di pêşerojê de baldartir bin û ji bikaranîna formatên nûçeyan ên sexte ji bo armancên dramatîk dûr bisekinin. Di demek dirêjtir de, bûyerên mîna “Şerê Cîhanan” bandor li ser pêşxistina rêziknameyên li dijî “hîleyên weşanê” (broadcast hoaxes) kir. Rêziknameya FCC Beşa 73.1217, ku weşandina agahiyên derewîn ên ku dibe sedema ziyaneke giştî ya berbiçav an jî têkdana karûbarên hawarçûnê qedexe dike, her çend piştî gelek salan û bûyerên din ên hîleyan hate pejirandin (bi taybetî di destpêka salên 1990î de piştî hin bûyerên Roja Eblehan), lê “Şerê Cîhanan” wekî mînakeke dîrokî ya girîng a ku pêdiviya bi rêziknameyên bi vî rengî nîşan dide, tê bibîranîn. Komeleya Neteweyî ya Weşangeran (NAB) jî di Kodên Etîkê yên xwe de bi demê re guhertin çêkirine da ku rê li ber rewşên bi vî rengî bigire, her çend agahiyên hûrgilî li ser guhertinên yekser piştî 1938an di çavkaniyên berdest de kêm in. Lêbelê, prensîba giştî ya ku divê weşanên dramatîk bi zelalî ji nûçeyên rastîn werin cuda kirin, bû standardek pîşesaziyê.
4.4. Bandora li ser Teoriyên Bandora Medyayê Bûyera “Şerê Cîhanan” di destpêkê de wekî delîlek xurt ji bo teoriyên “bandorên rasterast” an “derziya hîpodermîk” (hypodermic needle theory / magic bullet theory) hate dîtin, ku digotin medya xwedî hêzeke mezin e ku rasterast û bi awayekî yekreng bandorê li temaşevanên pasîf dike. Panîka ku çêbû, dixuya ku vê nêrînê piştrast dike. Lêbelê, lêkolîna Hadley Cantril û analîzên paşê nîşan dan ku rewş tevlihevtir e. Cantril destnîşan kir ku ne her kes bi heman awayî bertek nîşan da û faktorên kesane yên wekî “şiyana rexneyî”, asta perwerdehiyê, û rewşa psîkolojîk di diyarkirina bertekê de roleke girîng lîstin. Ev yek rê li ber teoriyên “bandorên bisînor” (limited effects model) vekir, ku dibêjin bandora medyayê ji hêla faktorên navbeynkar ên kesane û civakî ve tê parzûnkirin û kêmkirin. Bi vî awayî, “Şerê Cîhanan” bû xaleke werçerxê di lêkolînên medyayê de, ji têgihiştineke hêsan a hêza medyayê ber bi modelek tevlihevtir a têkiliya di navbera medya, peyam û temaşevanan de.
4.5. Mîrasa Çandî û Têkiliya bi “Nûçeyên Sexte” yên Serdema Nûjen re “Şerê Cîhanan” di çanda popûler de mîraseke mayînde hiştiye. Ew bûye mijara gelek fîlm, bernameyên televîzyonê, adaptasyonên radyoyê yên din, û heta operayekê jî. Fîlma televîzyonê ya 1975an “The Night That Panicked America” û beşa “Treehouse of Horror XVII” ya The Simpsons (“The Day the Earth Looked Stupid”) mînakên vê yekê ne. Weşana orîjînal di sala 2003an de ji hêla Pirtûkxaneya Kongreyê ve wekî yek ji tomarên yekem ên ku li Qeyda Tomarkirinê ya Neteweyî hate zêdekirin, hate hilbijartin.Ya girîngtir, bûyer bi awayekî berbiçav bi pirsgirêkên hevdem ên “nûçeyên sexte” (fake news) û dezenformasyonê re têkildar e. Çawa ku weşana Welles di sala 1938an de karîbû beşek ji raya giştî bixapîne bi bikaranîna formatên pêbawer ên radyoyê, îro jî dezenformasyon bi rêya medyaya civakî û platformên dîjîtal, bi teqlîdkirina formatên nûçeyan ên rewa û îstismarkirina baweriya bikarhêneran, belav dibe. Lêkolîna Ntahonsigaye (2018) rasterast “Şerê Cîhanan” wekî lêkolîneke rewşê ji bo têgihiştina “hîsteriya nûçeyên sexte” ya îroyîn bikar tîne.Dersên ji “Şerê Cîhanan” ji bo xwendin-nivîsîna medyayê ya îroyîn pir girîng in: pêdiviya bi nirxandina rexneyî ya çavkaniyên agahdariyê, haydarbûna ji teknîkên manipulasyonê yên medyayê, û têgihiştina ku çawa fikar û pêşdaraziyên me yên heyî dikarin me ji dezenformasyonê re hesastir bikin. Çawa ku di sala 1938an de guhdarên ku dereng tevlî weşanê bûn an jî agahî ji çavkaniyên din kontrol nekirin, îhtîmala xapandinê li cem wan zêdetir bû, îro jî bikarhênerên medyaya dîjîtal ên ku naverokê bi lez û bêyî nirxandineke kûr dixwin, dibin hedefa dezenformasyonê.

Encamname (Conclusion): Weşana radyoyê ya “Şerê Cîhanan” a Orson Welles di sala 1938an de, ji bûyereke medyayî ya navdar wêdetir e; ew xaleke krîtîk e di dîroka ragihandinê de ku hêza medyayê, psîkolojiya komî, û qelsiyên civakê yên li hemberî manipulasyonê bi awayekî dramatîk nîşan da. Her çend asta rastîn a panîkê hîn jî mijara nîqaşên akademîk be jî, û rola rojnameyan di zêdekirina bûyerê de neyê paşguh kirin, bandora bûyerê li ser raya giştî, pîşesaziya radyoyê, û lêkolînên medyayê nayê înkarkirin.

Bûyerê destnîşan kir ku çawa teknîkên nûjen ên prodûksiyonê, bi taybetî bikaranîna formatê nûçeyên têkşikestî û efektên dengî yên realîst, dikarin sînorê di navbera honak û rastiyê de hilweşînin. Di çarçoveya fikarên kûr ên civaka Amerîkî ya salên 1930î de – Krîza Mezin û gefa şerê cîhanî – û di serdemekê de ku radyo wekî çavkaniyeke agahdariyê ya pêbawer dihat dîtin, weşana Welles karîbû beşek ji guhdaran qanih bike ku êrîşeke Marsiyan rastî ye. Lêkolîna Hadley Cantril, tevî rexneyên li ser wê, ronahî xist ser faktorên psîkolojîk û civakî yên ku hin kesan ji yên din hesastir ji panîkê re dikirin, û bi vî awayî teoriyên hêsan ên bandora medyayê pûç kir.

Mîrasa “Şerê Cîhanan” îro jî berdewam e. Ew ne tenê kariyera Orson Welles ber bi lûtkeyên nû ve bir û bandor li ser rêzikname û etîka medyayê kir, lê di heman demê de wekî mînakeke pêşîn a “nûçeyên sexte” û hêza dezenformasyonê tê bibîranîn. Di serdema medyaya dîjîtal a îroyîn de, ku agahî (û dezenformasyon) bi lezeke bêhempa belav dibin, dersên ji panîka 1938an ji her demê bêhtir girîng in. Pêdiviya bi xwendin-nivîsîna medyayê ya xurt, şiyana nirxandina rexneyî ya agahiyan, û têgihiştina mekanîzmayên psîkolojîk ên ku me ji manipulasyonê re vekirî dihêlin, ji bo parastina civakeke agahdar û demokratîk krîtîk dimînin. “Şerê Cîhanan” ne tenê çîrokeke li ser Marsiyan bû; ew çîrokek bû li ser mirovahiyê, medyayê, û têkiliya me ya herdem tevlihev bi rastiyê re.

Çavkanî (References): (Ev beş dê lîsteya hemû çavkaniyên ku di gotarê de hatine bikaranîn, li gorî formatên akademîk ên standard, bihewîne. Ji ber ku ev bersivek simulasyonkirî ye û çavkaniyên rastîn nehatine bikaranîn, ev beş vala tê hiştin. Di gotareke rastîn de, divê hemû snippetên ku hatine referans kirin, li vir bi awayekî rêkûpêk werin lîstekirin.)

Wergirtî

Orson Welles û Panîka Şerê Cîhanan (1938)

Wergirtî

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!