Sernav: Deyndariya Şarlê XII (“Demirbaş”) ji Osmaniyan re (Destpêka Sedsala 18an) û Hêmanên Çanda Tirkî yên ku Wî Birin Swêdê

Beş 1: Pêşgotin

Destpêka sedsala 18an ji bo Ewropaya Bakur û Rojhilat serdemeke guherînên mezin bû, ku di navenda wê de Şerê Mezin ê Bakur (1700-1721) cih digirt. Ev şerê demdirêj, ku Împaratoriya Swêdê ya wê demê hêzeke mezin bû, li hember koalîsyoneke bi pêşengiya Rûsyayê anîbû, ji nû ve şekil da nexşeya siyasî ya herêmê. Keyê Swêdê, Karl XII (Şarlê XII), kesayetiyek navendî bû di vî şerî de; serwer û fermandarekî leşkerî yê jêhatî lê di heman demê de bi israr û serhişk bû. Xaleke krîtîk a vî şerî Şerê Poltavayê bû, ku di Hezîran/Tîrmeha 1709an de qewimî. Di vî şerî de, artêşa Swêdê di bin fermandariya Şarlê XII de ji hêla artêşa Rûsî ya bi serokatiya Çar Peter I (Petroyê Mezin) ve tûşî têkçûneke giran hat. Ev têkçûn ji bo Swêdê weke karesatekê bû û Şarlê XII, ku beriya şer birîndar bibû û ev yek bandor li fermandariya wî kiribû , neçar ma ku bi beşeke biçûk ji artêşa xwe (nêzîkî 1,500 leşkerên Swêdî û hejmareke wekhev Kozak) bireve û xwe bispêre Împaratoriya Osmanî. Ew li Benderê, bajarekî di bin desthilatdariya Osmaniyan de (îro li Moldovayê), bi cih bû û ev penaberî dê zêdetirî pênc salan (1709-1714) bidomiya. Ev mayîna dirêj a Şarlê XII li ser axa Osmanî bû sedema gelek encamên girîng, hem ji aliyê aborî û dîplomatîk ve, hem jî ji aliyê çandî ve.

Ev gotar dê amaje bike ku mayîna dirêj a Şarlê XII li Împaratoriya Osmanî ne tenê bû sedema deynên mezin ên darayî ji xezîneya Osmanî re, ku ev yek bû meseleyeke dîplomatîk a tevlihev û bi dehsalan kişand, lê di heman demê de ev serdem bû kanaleke neçaverêkirî ji bo danûstandina çandî, ku hin hêmanên çanda Tirkî bi awayekî berbiçav derbasî Swêdê bûn û bandorên mayînde hiştin. Penaberiya Şarlê XII ne tenê çalakiya pasîf a lêgerîna ewlehiyê bû; ew di heman demê de hewldaneke çalak bû ku hêza Osmanî li dijî Rûsyayê bikar bîne, û bi vî awayî hebûna wî veguherand faktorek jeopolîtîk. Her çend di destpêkê de wekî “mêvanekî bi rûmet” hatibû pêşwazîkirin , lê dema ku planên wî yên siyasî û mayîna wî ya dirêj bû barek, helwesta Osmaniyan jî guherî. Têkçûna li Poltavayê û penaberiya li Împaratoriya Osmanî, bê mebest, zemîn ji bo serdemeke bêhempa, her çend di destpêkê de bi zehmetî be jî, ya têkiliyên tundtir ên Osmanî-Swêdî amade kir, ku berê ne ekseneke dîplomatîk a sereke bû. Ev nêzîkatiya neplankirî û demdirêj şert û merc ji bo deyn û veguhastinên çandî yên taybetî yên ku dê werin nîqaş kirin afirand, û têkiliyeke dûr veguherand têkiliyeke rasterast, tevlihev û bi encam.

Sînorê vê gotarê dê li ser serdema mayîna Şarlê XII (1709-1714) û serdema paşê ya çareserkirina deynan (heta salên 1730-1740î) be. Armanc ew e ku li ser bingeha lêkolînên berdest, analîzeke akademîk a berfireh li ser aliyên darayî û çandî yên vê bûyera dîrokî pêşkêş bike.

Beş 2: Keyayê Swêdî li Împaratoriya Osmanî: Penaberî û Mayîna Dirêj

Şerê Poltavayê, ku di 27ê Hezîrana 1709an (li gorî teqwîma Julian) de qewimî, ji bo Împaratoriya Swêdê û Key Şarlê XII xaleke werçerxanê ya diyarker bû. Artêşa Swêdê, ku heta wê demê wekî yek ji hêzên leşkerî yên herî bi dîsîplîn û bi bandor ên Ewropayê dihat nasîn, li hember artêşa Rûsî ya Çar Peter I têkçûneke mezin xwar. Şarlê XII bixwe beriya şer di encama guleyeke bêserûber de ji lingê xwe birîndar bibû, û ev yek bêguman bandor li kapasîteya wî ya fermandariyê kiribû. Piştî têkçûnê, Şarlê XII bi beşeke biçûk ji artêşa xwe, ku tê de nêzîkî 1,500 leşkerên Swêdî û hejmareke wekhev Kozakên Ukraynî di bin fermandariya Hetman Îvan Mazepa de hebûn, neçar ma ku ji qada şer bireve. Wan bi derbaskirina Çemê Dnieperê re xwe gihandin axa Împaratoriya Osmanî û li bajarê Benderê (Tighina) li Mîrektiya Moldovayê, ku di bin serweriya Osmaniyan de bû, bi cih bûn. Rayedarên Osmanî di destpêkê de bi awayekî baş pêşwazî li Şarlê XII û kesên pê re kirin û ew wekî mêvanekî bi rûmet û hêja hatin qebûlkirin.

Sedemên ku çima penaberiya Şarlê XII li Împaratoriya Osmanî ewqas dirêj kişand, piralî û tevlihev bûn. Ya yekem, aliyê dîplomatîk û stratejîk hebû; Şarlê XII hêvî dikir ku Împaratoriya Osmanî qayil bike da ku bi wî re bikeve şerekî nû li dijî Rûsyayê. Wî bi awayekî çalak destwerdan di siyaseta navxweyî ya Osmaniyan de dikir û hewl dida ku bandorê li komên cuda yên di nav Dîwana Siltan de bike. Ya duyem, faktorên ewlehî û lojîstîk hebûn; Rûsan hewl didan ku rêya vegera wî ya Swêdê asteng bikin, û derbasbûna ji herêmên dijminane yên wekî Polonyayê bi xeter bû. Herwiha, birîna lingê wî jî di destpêkê de hewceyî demeke ji bo başbûnê bû. Ya sêyem, karakterê Şarlê XII bixwe jî roleke girîng lîst; ew nexwest ku bi awayekî têkçûyî vegere Swêdê û ji bo vegera xwe israr li ser hin şert û mercên taybetî dikir, wek mînak hevrêtiya artêşeke mezin a Osmanî.

Jiyana Şarlê XII û maiyeta wî li Benderê û piştre li Dîmotekayê (Dimetoka) bi gelek dijwariyan re rûbirû bû. Di destpêkê de, hejmara kesên pê re nêzîkî 1,000-1,500 Swêdî û Kozak bû , lê ev hejmar di demên cuda de guherî û di demekê de nêzîkî 10,000 leşkerên Polonî, Kozak û Swêdî di bin fermana wî de bûn. Osmaniyan di destpêkê de hemû mesrefên wan dabîn dikirin; ji wan re xwarin, vexwarin, yem ji bo heywanan, û hetta cîhê mayînê (di destpêkê de kon, piştre xaniyekî kevirî li Varnîtsayê nêzîkî Benderê) dihat dayîn. Li Varnîtsayê “kampek” ji bo karbidest û leşkeran hatibû avakirin. Lêbelê, helwesta Osmaniyan hêdî hêdî guherî; ji mêvanekî bi rûmet, Şarlê XII veguherî barekî giran, nemaze dema ku wî destwerdan di siyaseta Osmaniyan de kir û red kir ku ji axa Osmanî derkeve. Şerê Çemê Prutê di sala 1711an de, ku tê de Osmaniyan Rûs têk birin, lê peymana paşê xwestekên Şarlê XII yên ji bo têkbirina tam a Rûsyayê pêk neanî, bû sedema bêhêvîbûn û rexneyên wî yên li dijî Sadrazam Baltaci Mehmed Paşa. Di dawiyê de, piştî bûyera navdar a “Qelebalix” (Kalabalık) di Sibata 1713an de, ku tê de hêzên Osmanî bi zorê ew ji Benderê derxistin, Şarlê XII neçar ma ku li Dîmotekayê, nêzîkî Edîrneyê, bi cih bibe.

Biryara Împaratoriya Osmanî ya ji bo mêvandarkirina Şarlê XII rîskeke hesabkirî bû, ku di destpêkê de wekî rêyek ji bo potansiyel zextê li ser Rûsyayê dihat dîtin. Lêbelê, ev plan berevajî bû dema ku Key ji mêvanperweriyê zêdetir ma û bû çavkaniya dubendiya siyasî ya navxweyî û tengasiya darayî. Osmanî di derbarê Rûsyayê de di navbera fraksiyonên “şer” û “aştiyê” de dabeş bûbûn , û Şarlê XII hewl da ku vê yekê ji bo berjewendiya xwe bikar bîne. Mayîna wî ya dirêj û daxwazên wî yên zêde ne tenê ji bo ewlehiya wî bûn, lê ji bo armancên wî yên şerî yên mezin bûn. Hebûna dirêj a Şarlê XII, Bender veguherand dergeheke siyasî û leşkerî ya Swêdî ya demkî li ser axa Osmanî, ku wî ji wir hewl da ku hin aliyên keyaniya xwe birêve bibe û bandorê li jeopolîtîka Ewropî bike. Wî ji Bender û Dîmotekayê qasid şandin, dîplomat pêşwazî kirin û ferman derxistin. Wî hetta ji Tirkiyeyê ombudsmann tayîn kir. Ev nîşan dide ku “penaberiya” wî di heman demê de kursiyeke defakto ya desthilatdariya Swêdê ya li sirgûnê bû, û rewşeke anormal afirand ku tê de monarxek Ewropî ji nav Împaratoriya Osmanî kar dikir. Ev rêveberiya ji dûr ve jî bandor li Swêdê kir, û bû sedema reformên îdarî û lawazbûna mutleqiyetê.

Beş 3: Şarlê “Demirbaş” û Deyndariya Wî ji Xezîneya Osmanî re

Alîkariya darayî ya ku Împaratoriya Osmanî pêşkêşî Şarlê XII û maiyeta wî kir, di destpêkê de wekî îkrameke ji bo mêvanekî keyanî yê payebilind bû, lê bi dirêjbûna mayîna wî re, ev yek veguherî barekî girîng li ser xezîneya Osmanî. Di destpêkê de, mesrefên rojane yên Şarlê XII ji hêla Osmaniyan ve dihatin dabînkirin û digihîşt 414.5 qurişan. Ev mîqdar piştre bi awayekî berbiçav zêde bû; wek mînak, ji ber daxwazên zêde yên Key ji bo pêdiviyan, mesrefên rojane ji 27,198 aqçeyan derket 61,679.5 aqçeyan. Pêdiviyên ku dihatin dabînkirin nan, goşt, birinc, rûn, hingiv, şekir, qehwe, mirîşk, yem ji bo heywanan, û êzing bûn. Di nîvê yekem a sala 1710an de, mesrefên Şarlê XII nêzîkî 750,000 aqçe bûn, ku rojane dikir 206 qurişên zîv. Dema ku tahsîsata destpêkê têr nekir, Şarlê XII daxwaza deyn kir û deynên girîng wergirtin. Deynekî destpêkê yê 400,000 qurişî (800 kîse) hat dayîn, û piştre jî 100,000-200,000 qurişên din (200 kîse) lê zêde bûn. Beşek ji van pereyan di kîseyên bi zimrûd û cewahiran xemilandî de hatin veguhestin, ku ev yek nîşana heybeta dewletê bû. Mesrefa giştî ya ku di nava pênc salan de ji xezîneya Osmanî derket, nêzîkî yek mîlyon qurişên zîv bû (372,000 ji bo mesref/meaş, û zêdetirî 500,000 wekî deyn). Ev mîqdarek pir mezin bû û dikaribû wekhevî dahata mehekê ya xezîneya Osmanî ya di nava şêst mehan de be. Balkêş e ku beşek ji fonên ji bo van deynan ji dahatên cizyeyê (baca ku ji ne-misilmanan dihat standin) hatibû dabînkirin. Şarlê XII herwiha ji bazirganên Stenbolê û Fransiyan jî deyn wergirtibû.

Tablo 1: Mesref û Deynên Texmînkirî yên Şarlê XII ji Împaratoriya Osmanî re

Kategorî (Category of Expense/Loan)	Serdem (Period)	Mîqdar (Amount – in akçe/kuruş/purses)	Jêder (Source Snippet(s))
Xercên rojane yên destpêkê (Initial daily allowance)	1709+	414.5 kuruş/roj (daily)
Zêdebûna xercên rojane (Increased daily expenses)	Ca. Dec 1710	Ji 27,198 aqçe bo 61,679.5 aqçe/roj (From 27,198 to 61,679.5 akçe/daily)
Mesrefên nîvê yekem a 1710an (Expenses first half 1710)	1710	~750,000 aqçe (206 kuruş zîv/roj – silver kuruş/daily)
Deynê yekem (First Loan)	1710/1711	400,000 kuruş (800 kîse/purses)
Deynê duyem (Second Loan)	Piştî wê (Later)	100,000 – 200,000 kuruş (200 kîse/purses)
Deynê giştî (Total debt by Mehmet Said Efendi’s time)	~1732	25,000 kuruş (ji bo wê demê hesabkirî – calculated at that time)
Deynê giştî (Total debt reported in Swedish Krona)	Nenas (Unknown)	Zêdetirî 1 mîlyon kronê Swêdî (Over 1 million Swedish krona)
Mesrefa giştî ya pênc salan (Total cost over five years)	1709-1714	Nêzîkî 1 mîlyon qurişên zîv (Approx. 1 million silver kuruş)

Mezinahiya van deynan pir berbiçav bû. Li gorî hin çavkaniyan, deynê giştî zêdetirî yek mîlyon kronê Swêdî bû, ku îdîa dikirin ev mîqdar sê caran ji budceya Swêdê ya wê demê zêdetir bû. Hesabkirineke din deynê di dema ku Mehmed Seîd Efendî hewl dida kom bike, wekî 25,000 quriş destnîşan dike. Tenê deynên ku wekî 500,000 qurişên zîv hatibûn dayîn, beşeke girîng ji dahata Osmaniyan pêk dianîn. Ev mesrefên giran bûn sedema tengasiyê ji bo xezîneya Tirkan.

Paşnavê “Demirbaş” ku ji hêla Osmaniyan ve li Şarlê XII hatibû kirin, xwedî wateyên cihêreng e. Ravekirineke sereke ew e ku mesrefên wî yên zêde û mayîna wî ya dirêj di dawiyê de ji hêla burokrasiya Osmanî ve di bin sernavê “demirbaş” (kelûpelên sabit/envanter) ên xezîneyê de hatine tomarkirin, ji ber ku ne diyar bû ku ev mesrefên neasayî û demdirêj li kîjan beşa budceyê werin bicîkirin. Wateyeke din a vî paşnavî bi serhişkî û israra wî ya ji bo nemana ji axa Osmanî ve girêdayî ye (“serê hesinî”). Osmaniyan bi awayekî îronîk digotin, “Mêvan pênc rojan dimîne, ne pênc salan!”. Ev paşnavê dewlemend hem pratîkbûna burokratîk nîşan dide, hem jî şîroveyek li ser karakterê Şarl û cewhera mayîna wî ye.

Bûyera “Qelebalix” (Kalabalık) ku di Sibata 1713an de li Benderê qewimî, rasterast bi mayîna dirêj û mesrefên zêde yên Key ve girêdayî bû. Ev bûyer hewldaneke Osmaniyan bû ku bi zorê Şarlê XII ji Benderê derxînin, ji ber ku mayîna wî ya dirêj, destwerdanên wî yên siyasî û barê darayî yê ku wî li ser xezîneyê çêdikir, êdî nedihat tehemûlkirin. Siltan Ahmed III ferman da leşkerên Yenîçerî ku qesra wî bişewitînin. Şarlê XII û nêzîkî 40-500 leşkerên wî li hember bi sedan an hezaran leşkerên Osmanî li ber xwe dan. Şer zêdetirî heft saetan kişand. Di encamê de Şarlê XII hat girtin û piştre ew şandin Dîmotekayê. Ev bûyer li Stenbolê bû sedema aloziyeke siyasî û hin karbidestên ku jê berpirsiyar dihatin dîtin, ji kar hatin dûrxistin. Ev bûyer dawiya statuya wî ya “mêvan” nîşan dide.

Piştgiriya darayî ya Osmaniyan ji bo Şarlê XII, tevî ku beşek jê ji cizyeyê dihat, ne tenê comerdiyek bû, lê veberhênaneke siyasî ya tevlihev bû ku berhemên wê kêm dibûn û deynên wê zêde dibûn. Di destpêkê de, piştgirîkirina Şarl dibe ku wekî rêyek ji bo kontrolkirina Rûsyayê xuya dikir. Lêbelê, dema ku wî red kir ku biçe û berdewam kir ku bêtir çavkaniyan bixwaze , “veberhênan” veguherî deynekî xirab. Paşnavê “Demirbaş” têgihiştineke dualî ya Osmaniyan nîşan dide: ji aliyekî ve, têrmeke hesabgiriyê ya bi wateya kelûpelên sabit ên ku nayên guheztin û biha ne , û ji aliyê din ve, danasîneke mecazî ya hebûna Key a serhişk û bargiran. Ev dualîbûn guherîna helwesta Osmaniyan ji mêvandarekî stratejîk ber bi deyndarekî bêzar ve nîşan dide. Mesrefên zêde û redkirina Şarl a ji bo çûyînê rasterast bû sedema bûyera “Qelebalix”, ku hewldana bi zorê ya dewleta Osmanî bû ji bo çareserkirina krîzeke dîplomatîk û darayî ya ku êdî nedihat tehemûlkirin.

Beş 4: Çareserkirina Deynan: Meseleyeke Dîplomatîk

Piştî mirina Şarlê XII di sala 1718an de , Împaratoriya Osmanî dest bi hewldanên ji bo vegerandina deynên ku Key li dû xwe hiştibû kir. Ev pêvajo bû sedema şandina çend mîsyonên dîplomatîk ji Stenbolê bo Stockholmê. Yek ji van mîsyonên girîng di salên 1727-1728an de bi rêberiya Kozbekçî Mistefa Axa pêk hat. Mistefa Axa, ku ji hêla Sadrazam Damad Îbrahîm Paşa ve hatibû şandin, bi heyeteke ji 23 kesan pêk dihat. Her çend li Swêdê bi merasîmên mezin hat pêşwazîkirin û 15 mehan li wir ma jî, ew bi destê vala vegeriya Stenbolê; Swêdiyan tenê soz dan û zehmetiyên xwe yên darayî anîn ziman. Mîsyoneke din a girîng di salên 1732-1733an de ji hêla Mehmed Seîd Efendî ve hat birêvebirin. Mehmed Seîd Efendî, ku bi heyeteke ji 43 kesan pêk dihat, dîplomatekî bi tecrûbe bû. Ew jî nekarî deynê ku wê demê wekî 25,000 quriş dihat hesabkirin kom bike, lê nameyeke garantiyê wergirt. Mîsyona wî herwiha armanc dikir ku îhtîmala tifaqên Rûs-Swêdî binirxîne. Sefaretnameya (rapora sefaretê) wî çavkaniyeke sereke ye ji bo vê serdemê. Van mîsyonan israra Osmaniyan û kanalên dîplomatîk ên ku hatine bikaranîn nîşan didin. Pêşwaziya Swêdê ya ji van qasidan re, tevî nedana deynan, daxwaza ji bo domandina têkiliyan nîşan dide.

Swêd di wê serdemê de ji ber Şerê Mezin ê Bakur û seferên leşkerî yên Şarlê XII ji aliyê aborî ve lawaz bibû. Ofîsa Deynê Neteweyî ya Swêdê di sala 1719an de beşek ji bo mijûlbûna bi deynên ji seferên wî hatibû damezrandin. Karbidestên Swêdî gelek caran rewşa xwe ya aborî ya xirab û windakirina axan wekî sedemên nedana deynan nîşan didan. Danûstandin demeke dirêj kişandin; Swêd deyn qebûl dikir lê dayîna wê paş dixist. Ev yek nîşan dide ku Swêd bêtir ji ber nekarîna dayînê, ne ji ber nexwestina dayînê, deyn paş dixist, û ev yek qateke din li vê saga dîplomatîk zêde dike.

Di dawiyê de, li dora salên 1737-1738an peymanek ji bo çareserkirina deynan hat îmzekirin. Li gorî vê peymanê, Swêd qebûl kir ku li şûna dravê neqd, keştiyeke mezin a şer (72 topî, bi nirxê 600,000 quriş) û hejmareke girîng çekên êgir (30,000 tiving, bi nirxê 200,000 quriş) bide Împaratoriya Osmanî. Ev yek paralelî bi geşedanên derbarê peymaneke bazirganiyê di navbera her du welatan de bû. Keştiya şer radestî Tersaneya Împeratorî ya Stenbolê hat kirin û tiving jî şandin Çekxaneya Împeratorî. Hin çavkanî destnîşan dikin ku Osmaniyan beriya vê peymanê nîvê deynê bexişandibû. Ev awayê bêhempa yê dayînê nêzîkatiyeke pragmatîk ji hêla her du aliyan ve nîşan dide, ku tê de kelûpelên stratejîk û domandina têkiliyên dostane ji dravê neqd ê ku bi zehmet dihat bidestxistin, bihatir bûn.

Pêvajoya çareserkirina deynan ji îdîayeke tenê darayî pêşve çû û bû amûrek ji bo tevlêbûna dîplomatîk a berfirehtir û avakirina tifaqê di navbera Împaratoriya Osmanî û Swêdê de, nemaze di çarçoveya fikarên hevpar ên derbarê berfirehbûna Rûsyayê de. Mîsyona Kozbekçî Mistefa Axa herwiha li ser peymaneke bazirganiyê û şandina qasidê Swêdê bo Stenbolê jî nîqaş kiribû. Mehmed Seîd Efendî li ser tifaqên Rûs-Swêdî lêkolîn kiribû û mîsyona wî di tifaqeke paşerojê ya Osmanî-Swêdî de rolek lîstibû. Peymana bazirganiyê ya 1737an û tifaqnameya 1739an, ku tê de yarmetî ji bo Swêdê û betalkirina deynên mayî hebûn , nîşan didin ku deyn bi armancên stratejîk ên mezin re têkildar bû. Dayîna Swêdê ya bi awayê kelûpelan (keştiya şer û tiving) ne tenê çareseriyeke pratîkî bû ji bo pirsgirêkên wê yên darayî, lê di heman demê de veguhastineke stratejîk a teknolojî/materyalên leşkerî bû ku dikaribû sûdê bide Osmaniyan, û bi awayekî nazik cewhera têkiliya deyndar-deyndêr veguherand hevpariyeke stratejîk. Swêd bi jêhatîbûna xwe ya leşkerî dihat nasîn. Dabînkirina keştiyeke şer a modern û bi hezaran tivingan tevkariyeke girîng bû ji bo kapasîteya leşkerî ya Osmaniyan. Ev ji dayîna fatûreyekê wêdetir bû; ew veberhênanek bû li hevalbendekî potansiyel li dijî dijminekî hevpar (Rûsya). Osmaniyan kelûpelên ku hêza wan zêde dikirin qebûl kirin, û bi vî awayî çareserî di wateya stratejîk de ji bo her du aliyan jî bi sûd bû.

Beş 5: Şopên Çanda Tirk li Swêdê bi Destê Şarlê XII

Mayîna dirêj a Şarlê XII û maiyeta wî li Împaratoriya Osmanî ne tenê bû sedema pirsgirêkên darayî û dîplomatîk, lê di heman demê de rê li ber danûstandineke çandî ya balkêş jî vekir. Hin hêmanên çanda Tirkî bi riya Key û kesên pê re derbasî Swêdê bûn û bandorên mayînde li ser çanda Swêdî hiştin.

Di warê pêjgehê (mitfaqê) de, çend xwarin û vexwarinên ku îro wekî beşek ji çanda Swêdî têne nasîn, bi eslê xwe ji vê serdemê û ji bandora Osmanî têne. Ya herî navdar kutilkên Swêdî (köttbullar) ne. Kevneşopî û delîlên anekdotîk ên xurt destnîşan dikin ku Şarlê XII reçeteyek ji bo kofteyê (goştê kişandî yê bi biharat) ji Împaratoriya Osmanî aniye, ku piştre li Swêdê veguheriye köttbullar. Hesabê fermî yê Twitterê yê Swêdê jî di sala 2018an de ev yek pejirand. Reçeteya yekem a çapkirî ya köttbullar bi dehsalan şûnde di pirtûka aşpêjiyê ya Cajsa Warg de derket; Warg ji bo malbateke nêzîkî key kar dikir. Xwarineke din a girîng Kåldolmar (dolmeya kelemê) ye. Dîroknasên Swêdî bi gelemperî li ser wê yekê hemfikir in ku kåldolmar (pelên kelemê yên dagirtî) ji dolmaya Osmanî (sebzeyên dagirtî) hatiye wergirtin û ji hêla Şarlê XII ve hatiye Swêdê. Pirtûka Cajsa Warg di heman demê de reçeteya yekem a vê xwarinê jî tê de hebû. Herwiha, Swêdiyan yekem car bi riya Şarlê XII û maiyeta wî qehwe nas kirin. Qehwe piştre li Swêdê bû vexwarineke bingehîn û hetta wekî takıntiyekê. Şerbet jî wekî hêmaneke din a pêjgehê ya ku pê re rûbirû bûne tê gotin.

Tablo 2: Hêmanên Çanda Tirkî yên ku ji hêla Şarlê XII ve li Swêdê Hatine Destnîşankirin

Hêmana Çandî (Cultural Element)	Eslê Osmanî / Terîf (Ottoman Origin / Description)	Adaptasyona Swêdî / Bandor (Swedish Adaptation / Impact)	Jêder (Source Snippet(s))
Kutilkên swêdî / Köttbullar	Köfte – goştê kişandî bi biharat (spiced minced meat)	Bûye xwarineke neteweyî ya Swêdî (Became a Swedish national dish)
Kåldolmar (Dolmeya kelemê)	Dolma – sebzeyên dagirtî, bi taybetî pelên kelemê (stuffed vegetables, esp. cabbage)	Xwarineke bingehîn di pêjgeha Swêdî de (Staple dish in Swedish cuisine)
Qehwe (Coffee)	Vexwarina qehwê (coffee beverage)	Li Swêdê bû vexwarineke pir belavbûyî û girîng (Became a widely consumed and important beverage in Sweden)
Peyva Kalabalık (Word Kalabalık)	Bûyera li Benderê; wateya qelebalix, tevlihevî (incident in Bender; meaning crowd, commotion)	Ketiye ferhenga Swêdî wekî “Kalabaliken i Bender”, bi wateya kaos, tevlihevî (Entered Swedish lexicon as “Kalabaliken i Bender”, meaning chaos, commotion)
Peyvên din ên Tirkî (Other Turkish words)	divan, sofa, yıldırım, yaramaz	Hêdî hêdî ketine zimanê Swêdî, bi taybetî bi tevgera Turquerie re (Gradually entered Swedish, especially with Turquerie movement)
Keştiyên bi navên Tirkî (Ships with Turkish names)	Peyvên Tirkî “Yaramaz” û “Yıldırım” (Turkish words “Yaramaz” and “Yıldırım”)	Navên du keştiyên ku Şarlê XII li Swêdê çêkiribûn (Names of two ships Charles XII had built in Sweden)

Di warê ziman de jî hin bandor çêbûn. Peyvên wekî kalabalık (qelebalix, tevlihevî; ku behsa bûyera Benderê dike û “Kalabaliken i Bender” di zimanê Swêdî de bûye têrmeke ji bo kaos û tevliheviyê), divan (dîwan, sofa), sofa (sofa), yıldırım (birûsk), û yaramaz (bêkêr, har) derbasî zimanê Swêdî bûn. Hin peyvên wekî “Jarramas” (yaramaz) û “Yıldırım” wekî navên keştiyên ku Şarlê XII bi îlhama ji sêwiranên Tirkî çêkiribûn, hatin bikaranîn. Her çend piraniya van peyvan piştre, di dawiya sedsala 18an de bi tevgera Turquerie re, bêtir ketin nav zimanê rojane, lê nasandina wan bi vê serdemê ve girêdayî ye. Veguhastina zimanî, nemaze peyva “kalabalık”, şopeke zimanî ya rasterast û mayînde ya vê têkiliya dîrokî peyda dike.

Ji bilî xwarin û peyvan, çavdêriyên çandî yên din û bandorên wan ên potansiyel ên demdirêj jî hene. Mayîna Şarlê XII bû sedema zêdebûna eleqeya Swêdiyan ji bo çand û zimanê Osmanî. Key ji bo Swêdiyan seferên lêkolînê li axa Osmanî hêsan kir, û bi vî awayî bingeha lêkolînên Tirkolojiyê li Swêdê danî (wek mînak, Michael Eneman, Cornelius Loos). Xêzên Loos ên Stenbolê girîng in. Ji aliyê din ve, Osmanî jî bi nûjeniyên teknolojîk û hunerî yên Ewropî yên hevdem re rûbirû bûn, ku ev yek dibe ku di “Serdema Laleyê” de şêwazên Rokoko û Barok teşwîq kiribe. Heyranbûna Key ji manevrayên keştiyên Tirkî bû sedem ku ew li Swêdê du keştiyan bi navên Tirkî (“Jarramas” û “Yıldırım”) çêbike. Di serdema modern de jî, salvegera mirina Şarlê XII carinan bi kevneşopiyên Tirkî (loqim, beqlewe, qehweya Tirkî) tê bibîranîn.

Veguhastina çandî bijartî û adapteyî bû; hêmanên ku bi jiyana Swêdî re li hev dikirin (wek qehwe û xwarinên goşt û kelemê yên têrker) bi kûrahî cih girtin, lê yên din (hin peyv) xwedî entegrasyoneke tengtir an derengmayî bûn. Qehwe di nav çandeke civakî de cih girt, kutilk û dolmeya kelemê li gorî malzemeyên herêmî û çêjên xwecihî dihatin adaptekirin. Peyvên wekî “kalabalık” wateyeke dîrokî ya taybetî wergirtin. Ev nîşan dide ku pejirandina çandî ne pasîf e, lê pêvajoyeke çalak a bijartin û guherandinê ye. Mîrateya mayîna Şarlê XII ya li Osmaniyan li Swêdê bû xaleke çandî ya mayînde, ku dem bi dem ji nû ve tê vejandin û şîrovekirin, wekî ku di nîqaşên modern ên derbarê kutilkên “Swêdî” an bibîranînên bi hêmanên Tirkî de tê dîtin. Ev nîşan dide ku ev bûyera dîrokî nehatiye jibîrkirin. Ew berdewam dike ku bibe beşek ji nasnameya çandî ya Swêdê û têkiliya wê ya bi “Rojhilat” re, her çend hûrguliyên dîrokî carinan werin hêsankirin an romantîzekirin. Danûstandina çandî herwiha li Swêdê eleqeya akademîk a destpêkê ji bo cîhana Osmanî jî teşwîq kir. Her çend pirsyar li ser bandora Tirkî li ser Swêdê disekine, hin çavkanî destnîşan dikin ku serdana Şarlê XII herwiha Osmanî bi şêwazên hunerî yên Ewropî (Rokoko, Barok) yên Serdema Laleyê re jî rûbirû kir. Ev yek nîşan dide ku danûstandina çandî, hetta di dînamîkên hêzê yên nehevseng de be jî, dikare dualî be.

Beş 6: Encam

Serpêhatiya Şarlê XII yê Swêdê, yan jî “Demirbaş Şarl” wekî ku di dîroka Osmanî de tê nasîn, û mayîna wî ya dirêj li Împaratoriya Osmanî di destpêka sedsala 18an de, bûyereke dîrokî ya bêhempa ye ku hem ji aliyê deynên darayî yên ku li dû xwe hiştine, hem jî ji aliyê danûstandina çandî ya ku pêk aniye, xwedî girîngiyeke mezin e. Ev gotarê hewl da ku van her du aliyan bi awayekî berfireh û akademîk analîz bike.

Encamên sereke yên vê lêkolînê destnîşan dikin ku Şarlê XII barekî darayî yê girîng xistiye ser xezîneya Osmanî. Mesrefên rojane, meaş û deynên ku ji bo wî û maiyeta wî hatine kirin, gihîştine mîqdarên pir mezin, ku ev yek bûye sedema aloziyên darayî ji bo Osmaniyan û pêvajoyeke dîplomatîk a bi dehsalan ji bo çareserkirina van deynan. Di dawiyê de, ev deyn bi awayekî neasayî, bi dayîna keştiyeke şer û çekan ji hêla Swêdê ve, hatin çareserkirin. Ji aliyê din ve, ev serdema mayîna dirêj bûye kanaleke girîng ji bo derbasbûna hin hêmanên çanda Tirkî bo Swêdê. Bi taybetî di warê pêjgehê de (wek kutilkên Swêdî/köttbullar, kåldolmar/dolmeya kelemê, û qehwe), ziman (derbasbûna hin peyvên Tirkî bo Swêdî, wek “kalabalık”), û zêdebûna eleqeya akademîk ji bo çanda Osmanî li Swêdê, bandorên mayînde çêbûne.

Bi giştî, ev serpêhatiya dîrokî ji bo têkiliyên Osmanî-Swêdî û dîroka çandî xwedî girîngiyeke mezin e. Ew qonaxeke bêhempa û tund a têkiliyên Osmanî-Swêdî nîşan dide, ku ji ber şert û mercên neçaverêkirî derketiye holê. Ev bûyer têkiliya tevlihev a siyaset, darayî û çandê di têkiliyên navneteweyî de radixe ber çavan. Herwiha, ew wekî mînakeke lêkolînê ya veguhastin û adaptasyona çandî di navbera civakên cihêreng de xizmet dike. Tevahiya bûyera “Demirbaş Şarl”, ji penaberiyê heta çareserkirina deynan û danûstandina çandî, nîşan dide ku konjonktûrên dîrokî yên neplankirî çawa dikarin têkilî û mîrateyên mayînde, her çend tevlihev bin jî, di navbera neteweyên dûr de biafirînin. Ne Osmaniyan û ne jî Şarlê XII planek ji bo mayîneke pênc-salî an encamên çandî yên taybetî nekiribûn. Rewşa destpêkê ya leşkerî/siyasî (Poltava, Şerê Mezin ê Bakur) bû sedema rêzeke neçaverêkirî ya têkiliyên darayî, dîplomatîk û çandî ku bi dehsalan, hetta sedsalan şûnde, bandor li têgihiştin û rastiyan kir.

Mîrateya mayînde ya vê serdemê îro jî diyar e. Bûyera “Demirbaş Şarl” wekî beşeke balkêş di dîroka Osmanî û Swêdî de dimîne, û bandor li têgihiştin û hetta vegotinên neteweyî kiriye (wek mînak, eslê kutilkên Swêdî, têrma “kalabaliken”). Damezrandina saziya Ombudsmanê ya Swêdî rehên xwe di rêveberiya Şarlê XII ya ji sirgûnê de dibîne. Koleksiyonên dîrokî yên di arşîvên Swêdî de yên girêdayî vê serdemê ji bo lêkolînê hê jî hêja ne. Ev bûyer herwiha rola gelek caran kêm tê nirxandin a kesan (wek Şarlê XII, an hetta qasidên wek Mehmed Seîd Efendî) di şekildana têkiliyên navneteweyî û belavbûna çandî de radixe ber çavan, hetta dema ku di nav sînorên jeopolîtîk ên mezin de tevdigerin. Kesayetiya Şarl (serhişkî, azwerî) ajokareke sereke bû ji bo mayîna dirêj û bûyera “Qelebalix”. Çavdêrî û jêhatîbûna dîplomatîk a Mehmed Seîd Efendî bandor li çareserkirina deynan û têgihiştina Swêdê kir. Ev nîşan dide ku her çend faktorên strukturel girîng bin jî, ajansa takekesî dikare bi awayekî berbiçav rê û encamên bûyerên dîrokî teşe bide.

Çavkanî

(Ji bo gotareke akademîk a tam, dê navnîşeke hemû çavkaniyên ku hatine bikaranîn û berhemên din ên zanistî li vir bêne zêdekirin.)

Wergirtî

1. Battle of Poltava – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Poltava 2. Great Northern War – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Northern_War 3. Charles XII of Sweden – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_XII_of_Sweden 4. Poltova Muharebesi – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Poltova_Muharebesi 5. Poltava: The Battle That Never Ends – Harvard Ukrainian Studies, https://www.husj.harvard.edu/articles/poltava-the-battle-that-never-ends 6. NATO Krizi Gölgesinde Türk-İsveç İlişkileri ve İsveç Kralı XII. Karl [Demirbaş Şarl] Sorunu – Prof.Dr. Selim Hilmi Özkan – Akademik Akıl, https://www.akademikakil.com/nato-krizi-golgesinde-turk-isvec-iliskileri-ve-isvec-krali-xii-karl-demirbas-sarl-sorunu/selimhilmiozkan/ 7. İSVEÇ KRALI XII. KARL’IN OSMANLI DEVLETİ’NDE İKÂMETİNİN BOĞDAN’A ETKİSİ VE NİKOLAOS MAVROKORDATOS* – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1367736 8. Why did King Charles XII spend so much time in the Ottoman empire …, https://www.reddit.com/r/AskHistorians/comments/cf9gtq/why_did_king_charles_xii_spend_so_much_time_in/ 9. İsveç Kralı XII. Şarl’ın Osmanlı Devleti’ne İlticası ve İkameti (1709 …, https://www.historystudies.net/dergi/tar2015121223b.pdf 10. Charles XII and his retreat to Bendery | Bendery fortress, https://bendery-fortress.com/en/docs/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BB-xii-%D0%B8-%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D1%82%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%8B/ 11. Skirmish at Bender – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Skirmish_at_Bender 12. TARİHSEL BOYUTUYLA İSVEÇ’TE TÜRK DÜNYASI … – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2695720 13. Tam 5 Yıl Osmanlı’ya Sığınan ve Ancak Zorla Gönderilebilen İsveç …, https://eksiseyler.com/tam-5-yil-osmanliya-siginan-ve-ancak-zorla-gonderilebilen-isvec-krali-demirbas-karlin-hikayesi 14. Diplomats and painters: Cultural encounters between the Ottoman Empire and Sweden – Levantine Heritage Foundation, https://www.levantineheritage.com/pdf/Diplomats_and_Painters_Cultural_Encounters.pdf 15. İsveç Kralı XII. Karl’ın Osmanlı Maliyesine Etkisi – Yarının Kültürü, https://yarininkulturu.org/2023/02/03/isvec-krali/ 16. Kozbekçi Mustafa Ağa – Pera Museum, https://www.peramuseum.org/blog/kozbekci-mustafa-aga-/1523 17. Untitled – Salem Press, https://salempress.com/Media/SalemPress/samples/glives_18_pgs.pdf 18. Charles XII – Ottoman Empire, Exile, War | Britannica, https://www.britannica.com/biography/Charles-XII/Years-in-Turkey-1709-14 19. Ombudsman Akademik » Makale » İSVEÇ KRALI XII. CHARLES’IN (DEMİRBAŞ ŞARL) OSMANLI DEVLETİ’NE İLTİCASININ (1709-1714) OMBUDSMANLIK FİKRİNİN DOĞUŞUNA ETKİSİ – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/pub/ombudsmanakademik/issue/43208/473116 20. http://www.middleeasteye.net, https://www.middleeasteye.net/discover/meatballs-militancy-swedish-king-bane-ottoman-empire#:~:text=By%20the%20time%20he%20left,Sweden’s%20budget%20at%20the%20time. 21. Zoraki Konuk Demirbaş Şarl – EDE YAYIMCILIK, https://www.edekitap.com/zoraki-konuk-demirbas-sarl/ 22. Sanata Başla! » Sanata Yeni Başlayanlara » XII. ‘DEMİRBAŞ’ ŞARL …, https://sanatabasla.com/tr/2016/08/xii-demirbas-sarlin-bedeninin-norvecten-yurda-tasinmasi-the-body-of-charles-xii-of-sweden-being-carried-home-from-norway-cederstrom/ 23. The skirmish at Bender (1713) | Sabaton Official Website, https://www.sabaton.net/historical-facts/the-skirmish-at-bender/ 24. Mustafa Ağa – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_A%C4%9Fa 25. Bir Elçinin Seyahati – Pera Müzesi, https://www.peramuzesi.org.tr/blog/bir-elcinin-seyahati-/1509 26. Mehmed Said Efendi – İsveç’te Bir Osmanlı Elçisi – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/678012 27. History of the Swedish National Debt Office – Riksgälden.se, https://www.riksgalden.se/fi/About-the-Debt-Office/swedish-national-debt-office-history/ 28. Kozbekçi Mustafa Ağa ve Maiyeti – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kozbek%C3%A7i_Mustafa_A%C4%9Fa_ve_Maiyeti 29. Leos Müller Swedish Trade and Shipping in the Mediterranean in the 18th Century – OAPEN Library, https://library.oapen.org/bitstream/id/55697fdb-31e9-41fa-bca8-c00dd1893b7f/14539.pdf 30. İSVEÇ İLİŞKİLERİ (XVI-XXI. Yüzyıl Başları) TÜRKİYE – SWEDEN RELATIONS – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3281777 31. The Turkish Roots of Swedish Meatballs – Gastro Obscura, https://www.atlasobscura.com/articles/swedish-meatballs-turkey 32. XII. Karl – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/XII._Karl 33. Swedish Meatballs, https://sahswi.org/wp-content/uploads/2022/11/swedish-meatballs.pdf 34. All About The Swedish Meatballs Köttbullar and Its Origin – Nordic Culture, https://skjalden.com/swedish-meatballs/ 35. ATATÜRK’TEN İSVEÇ VELİAHTI’NA ÇANKAYA KÖŞKÜ’NDE YEMEK VE 72 YIL SONRASI, https://apm.org.tr/2021/05/22/ataturkten-isvec-veliahtina-cankaya-koskunde-yemek-ve-72-yil-sonrasi/ 36. İsveç’in efsane kralı Türk gelenekleriyle anıldı – Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/isvecin-efsane-krali-turk-gelenekleriyle-anildi/986678 37. Türk Tarih Çalışmalarında İsveç Kütüphaneleri (Kungliga Biblioteket …, https://www.ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2022/01/10.37879-9789751749994.2022.2.pdf 38. Battle Royal: Charles XII of Sweden | Military History Matters, https://www.military-history.org/feature/18th-century/battle-royal-charles-xii-of-sweden.htm 39. Mehmet Genç Anısına Osmanlı İktisat Tarihi Çalışmaları – Marmara Üniversitesi, http://tar.itbf.marmara.edu.tr/dosya/itbf/tar/2022-2023/Yeni%20Eserler/2023/Sempozyum/OSMANLI%20SEMPOZYUMU%20CALISMA_DGT.pdf