Sedem, Pêvajo û Encamên Mayînde

1. Pêşgotin (Destpêk)

Parçebûna Împeratoriya Romayê di sala 395’an a Mîladî de, ku piştî mirina Împerator Theodosius I pêk hat, di dîroka cîhana kevnar û serdema navîn de wek xaleke werçerxê ya krîtîk tê qebûlkirin. Ev bûyer ne tenê dawiya serweriya yekane ya li ser împeratoriyeke berfireh nîşan dide, lê di heman demê de zayîna du şaristaniyên bi çarenûsên cuda – Împeratoriya Romaya Rojava ya ku ber bi hilweşînê ve diçû û Împeratoriya Romaya Rojhilat (ku paşê wek Bîzans hat naskirin) a ku dê hezar salên din serweriya xwe bidomanda – radigihîne. Girîngiya vê tarîxê di wê yekê de ye ku ew dabeşbûnên îdarî yên berê, yên ku carinan ji bo birêvebirina împeratoriyeke ewqas mezin dihatin bikaranîn, vediguherîne parçebûneke siyasî û çandî ya ku êdî nema bi hêsanî dikaribû were yekkirin.

Ev gotara akademîk armanc dike ku sedemên kûr û rasterast ên ku bûne egerê vê parçebûna dîrokî, pêvajoya dabeşbûnê bi xwe, rola kesayetên sereke yên wekî Theodosius I û kurên wî Arcadius û Honorius, û herwiha encamên demkurt û demdirêj ên vê bûyerê bi awayekî berfireh û analîtîk, bi zimanê Kurdî, vekole. Gotar dê bi taybetî li ser faktorên siyasî, aborî, leşkerî û civakî yên ku bandor li ser vê perçebûnê kirine raweste, û di heman demê de nêrînên dîroknasî yên cuda, ji Edward Gibbon bigire heta lêkolînerên hevdem, pêşkêş bike. Armanc ew e ku xwendevan têgihiştineke kûr û zelal li ser vê qonaxa girîng a dîrokî û mîrasa wê ya mayînde bi dest bixe.

2. Rewşa Împeratoriya Romayê Beriya Parçebûna Sala 395 M.

Ji bo têgihiştina kûrahiya parçebûna sala 395 M., divê em pêşî li rewşa Împeratoriya Romayê di sedsalên berî vê tarîxê de binêrin. Împeratorî ji mêj ve bi pirsgirêkên strukturel û zextên derve re rû bi rû mabû, ku ev yek zemîneke guncaw ji bo dabeşbûnên paşerojê amade kiribû.

Krîza Sedsala Sêyemîn û Bandora Wê ya Demdirêj

Krîza Sedsala Sêyemîn, ku bi qasî pêncî salan (nêzîkî 235-284 M.) dom kir, serdemeke kaos û bêîstîqrariyê ya kûr bû ji bo Împeratoriya Romayê. Di vê heyamê de, împeratorî bi pêleke dijwar a şerên navxweyî, ku tê de gelek împerator di demeke kurt de hatin kuştin an ji text hatin daxistin, êrîşên berdewam ên ji hêla eşîrên German, Got û Farisên Sasanî ve li ser sînoran, û pirsgirêkên aborî yên giran ên wekî enflasyona bêkontrol û têkçûna bazirganiyê re rû bi rû ma. Wekî ku di de tê destnîşankirin, ev krîz bi guherînên avhewa, nexweşiyên pandemîk, û bêîstîqrara siyasî ya navxweyî û derve re girêdayî bû, ku hema hema bû sedema hilweşîna pergala împeratorî. Tevî ku ev krîz bi reformên radîkal ên Împerator Diocletianus bi dawî bû, bandorên wê yên demdirêj li ser struktura împeratoriyê man. Desthilatdariya împeratorî zêdetir otokratîk û mîlîtarîze bû, û girîngiya parastina sînorên berfireh bû barê herî mezin ê dewletê. Ev yek jî zexta li ser rêveberî û çavkaniyên darayî yên împeratoriyê bi awayekî berbiçav zêde kir û rê li ber guhertinên bingehîn di awayê rêvebirinê de vekir.

Hewldanên Reforman: Diocletianus û Constantinus

Li hemberî van pirsgirêkên kûr, hin împeratoran hewl dan ku bi reformên berfireh împeratoriyê ji nû ve xurt bikin. Împerator Diocletianus (desthilatdarî 284-305 M.) bi damezrandina Tetrarkiyê, ango “rêveberiya çaralî”, hewl da ku pirsgirêka rêveberina împeratoriyeke ewqas mezin û bi pirsgirêk çareser bike. Di vê pergalê de, împeratorî di navbera du împeratorên payebilind (Augustus) û du împeratorên payenizim (Caesar) de dihate parve kirin, ku her yek ji wan berpirsiyarê herêmeke taybet bû. Armanc ew bû ku rêveberî bikêrtir bibe, parastina sînoran xurtir bibe, û pirsgirêka جانشینیê ( جانشینی) were çareser kirin. Her çend Tetrarkî bi xwe wekî pergaleke demdirêj biser neket û piştî îstifaya Diocletianus bi şerên navxweyî hilweşiya, fikra rêveberiya hevpar an dabeşkirî êdî di hişmendiya siyasî ya Romayê de cihekî girîng girtibû. Wekî ku di de tê behs kirin, Diocletianus bê sedemeke baş Tetrarkî ava nekir; di dema wî de êdî eşkere bûbû ku yek kes nikare erdeke ewqas berfireh birêve bibe.

Piştî serdemeke din a şerên navxweyî, Constantinus Mezin (desthilatdarî 306-337 M.) karî împeratoriyê ji nû ve bike yek. Lêbelê, yek ji biryarên wî yên herî girîng û bi bandor, damezrandina bajarekî nû yê paytext li Rojhilat bû. Di sala 324 M. de, wî bajarê kevnar ê Bîzantîyonê ji nû ve ava kir û navê Konstantinopolis (Bajêrê Constantinus) lê kir, û ew wekî “Romaya Nû” îlan kir. Ev biryar ne tenê ji ber avantajên stratejîk ên bajêr bû, lê di heman demê de nîşana zêdebûna girîngiya beşa Rojhilat a împeratoriyê bû. Konstantinopolis zû bû navendeke sereke ya siyasî, aborî, çandî û olî li Rojhilat, ku ev yek cudahiya di navbera herêmên Rojhilat û Rojava de kûrtir kir û, bêhemdî, tovên parçebûneke pêşerojê çand.

Pêşveçûna ji Tetrarkiyê ber bi hewldanên yekîtiyê û dûv re jî ber bi dabeşbûna daîmî ve nîşan dide ku modelên rêveberiya navendîkirî yên kevnar ji bo împeratoriyeke ewqas mezin û cihêreng êdî têrê nedikirin. Parçebûn ne tenê encama qelsiyan bû, lê di heman demê de hewldanek pragmatîk bû ji bo adaptasyona bi rastiyên nû re. Diocletianus bi Tetrarkiyê hewl da ku rêveberiyê baştir bike, qebûl kir ku yek kes nikare împeratoriyeke wisa mezin birêve bibe. Constantinus împeratorî yek kir lê bi avakirina Konstantinopolisê navendeke hêzê ya nû li Rojhilat çêkir. Ev nîşan dide ku hewcedariya bi rêveberiyeke nenavendî an jî bi navendên hêzê yên pirjimar dihat hîskirin. Biryara Theodosius a parvekirina împeratoriyê di navbera kurên xwe de berdewamiya vê meylê bû, lê vê carê faktorên din (temenê kuran, zextên derve, cudahiyên kûr ên di navbera her du beşan de) rê li ber yekbûneke din girt.

Faktorên Siyasî, Aborî, Leşkerî û Civakî yên ku Rê li ber Perçebûnê Vekirin

Gelek faktorên tevlihev û bi hev ve girêdayî bûn sedema lawazbûna împeratoriyê û amadekirina zemînê ji bo parçebûna wê ya dawî:

Mezinbûna Zêde ya Împeratoriyê û Pirsgirêkên Îdarî: Împeratoriya Romayê ji Brîtanyayê li rojava heta Mezopotamya û Çola Erebîstanê li rojhilat, û ji çemên Rhein û Dunayê li bakur heta Afrîkaya Bakur li başûr dirêj dibû. Rêvebirina erdeke ewqas berfireh û bi gelên cihêreng ji navendeke yekane pir dijwar bû. Ragihandin hêdî bû û kontrola li ser parêzgehên dûr gelek caran lawaz bû. Wekî ku Peter Heather bi rêya Mark Humphries di de destnîşan dike, “Li ser erdê, mimkun bû ku rojane bi qasî 20 mîl [32 kîlometre] rêwîtî were kirin… Ji ber ku pîvana rastîn a mesafeyê ew e ku çiqas dem digire ku kesek erdê bigire, Împeratorî, bi her awayî, 20 carî ji ya ku îro ji me re xuya dike mezintir bû.” Ev mezinahî bi serê xwe barekî giran bû li ser kapasîteya rêveberiyê.
Bêîstîqrara Aborî û Cudahyên Herêmî: Bi taybetî beşa Rojava ya împeratoriyê di sedsalên sêyemîn û çaremîn de bi pirsgirêkên aborî yên giran re rû bi rû ma. Enflasyona bilind, bacên giran ên ji bo fînansekirina artêş û burokrasiyê, kêmbûna hilberîna çandiniyê û kêmbûna nûjeniya aborî hin ji van pirsgirêkan bûn. Berevajî vê, beşa Rojhilat xwedî aboriyeke cihêrengtir û pêşketîtir bû, ku xwe dispêra bazirganiya dewlemend, pîşesaziyên piçûk, û bajarvaniyeke xurt û baş-damezrandî. Ev cudahiyên aborî yên kûr valahiya di navbera her du beşên împeratoriyê de firehtir kirin. Wekî ku di de tê gotin, “Aboriya Rojava ketibû krîzê,” lê “Împeratoriya Rojhilat a ku piraniya wê bi Yewnanî diaxivî, dewlemend dibû.”
Gefên Derve û Zexta li ser Sînoran (“Koçên Barbaran”): Împeratoriya Romayê bi sedsalan bi êrîş û ketina eşîrên curbecur ên ku Romayiyan wek “barbar” bi nav dikirin (wekî Got, Vandal, Frank, Aleman û yên din) re têdikoşiya. Di sedsala çaremîn de, bi taybetî bi hatina Hunanan ji rojhilat, zexta li ser sînorên Dunayê û Rheinê zêdetir bû, û gelek eşîrên German neçar man ku bikevin nav axa Romayê. Parvekirina împeratoriyê carinan wekî tevgereke stratejîk dihat dîtin ji bo ku parastina li hemberî van gefên pirjimar û li eniyên cuda bikêrtir bibe.
Lawazbûna Artêşê û Zêdebûna Girêdana bi Foederati re: Artêşa Romayê, ku carekê stûna sereke ya hêza împeratoriyê bû, bi demê re lawaz bû, bi taybetî li Rojava. Kêmbûna hejmara welatiyên Romayî yên ku dixwestin tevlî artêşê bibin, bû sedem ku împerator zêdetir xwe bispêrin leşkerên bi eslê xwe German, ku wek foederati (hevalbend) an jî leşkerên kirêkirî dihatin girtin. Ev yek, her çend ji bo demkî kêmasiya hêza mirovî çareser dikir jî, di heman demê de pirsgirêkên dilsoziyê, kontrolê û yekîtiya artêşê derdixist holê. Gelek caran ev general û leşkerên German ji bo berjewendiyên xwe yên kesane an eşîrî tevdigeriyan.
Cudahiyên Çandî û Zimanî: Her çend her du beşên împeratoriyê xwedî mîraseke hevpar a Romayê bûn û xwe wekî beşek ji heman împeratoriyê didîtin, bi demê re cudahiyên çandî û zimanî di navbera wan de kûrtir bûn. Li Rojhilat, ziman û çanda Yewnanî serdest bû û xwedî kevneşopiyeke kevnar û kûr bû, lê li Rojava zimanê Latînî û çanda Romayî ya kevneşopî zêdetir di pêş de bû. Bi demê re, her du beşan nasnameyên çandî û pergalên aborî yên cihêreng pêş xistin , ku ev yek jî têgihiştina hevpar û hevkariyê dijwartir dikir.
Pêşketina Navendên Alternatîf ên Hêzê: Ji bilî bajarê Romayê, ku hêdî hêdî girîngiya xwe ya siyasî ya rasterast winda dikir, bajarên din ên wekî Mediolanum (Mîlano ya îroyîn), Trier li Galyayê, û bi taybetî Konstantinopolis wek navendên îdarî, leşkerî û împeratorî yên girîng derketin pêş. Hebûna van navendên hêzê yên alternatîf, bi taybetî yên ku xwedî dadgehên împeratorî yên daîmî bûn, fikra împeratoriyeke yeknavendî lawaz dikir.

Pêşketin û dewlemendbûna Rojhilat , li şûna ku piştgiriyê bide Rojava, dibe ku bi awayekî neyekser pêvajoya parçebûnê leztir kiribe. Çavkanî û bala împeratoran zêdetir ber bi Rojhilatê stratejîk û dewlemend ve çû, ku ev yek Rojava li hemberî gefan lawaztir hişt. Rojhilat ji hêla aborî ve bihêztir bû û xwedî çandeke bajarî ya baş-damezrandî bû. Ev yek hişt ku ew bikaribe bi dayîna bacê êrîşkaran bêdeng bike û leşkerên biyanî bide xebitandin. Constantinus bi avakirina Konstantinopolisê û veberhênanên li Rojhilat, giraniya împeratoriyê ber bi Rojhilat ve kişand. Wekî ku destnîşan dike, “hêza Rojhilat bû sedem ku barbar berê xwe bidin Rojava.” Ev nîşan dide ku serkeftina Rojhilat ne her gav ji bo tevahiya împeratoriyê feyde bû; berevajî, dibe ku ew bûbe sedema marjînalkirina Rojava û kûrtirkirina cudahiyên di navbera her du beşan de.

3. Theodosius I: Împeratorê Dawî yê Împeratoriya Yekbûyî

Theodosius I, ku di dîrokê de wekî “Theodosiusê Mezin” jî tê binavkirin, kesayetek navendî ye di çîroka parçebûna Împeratoriya Romayê de. Ew împeratorê dawî bû ku bi awayekî de facto li ser tevahiya împeratoriyê, hem Rojhilat hem jî Rojava, hikûm kir, û biryara wî ya piştî mirina xwe bû sedema dabeşbûna fermî û mayînde ya sala 395 M.

Jiyan û Desthilatdariya Theodosius I

Theodosius di 11ê Çileya 347an a Mîladî de li Cauca, Hispania (Îspanyaya îroyîn) ji dayik bûye. Bavê wî, Kont Theodosius, generalekî payebilind û serkeftî bû. Theodosiusê ciwan di artêşê de mezin bû û di bin fermandariya bavê xwe de beşdarî gelek seferên leşkerî bû. Piştî mirina Împerator Valens di Şerê Hadrianopolisê yê felaketbar de li dijî Gotan di sala 378 M. de, Împeratorê Rojava Gratianus Theodosius wekî hev-împerator ji bo beşa Rojhilat tayîn kir, û ew di 19ê Çileya 379an de li Sirmiumê bi fermî wek Augustus hate îlan kirin. Desthilatdariya wî heta mirina wî di 17ê Çileya 395an de li Mediolanum (Mîlano) dom kir. Piştî kuştina Valentinian II li Rojava û têkbirina talibkar Eugenius di Şerê Frigidusê de di sala 394 M. de, Theodosius ji bo çend mehên dawî yên jiyana xwe bû yekane serwerê tevahiya Împeratoriya Romayê.

Polîtîkayên Wî yên Girîng

Desthilatdariya Theodosius I bi du polîtîkayên sereke yên ku bandoreke kûr û demdirêj li ser împeratoriyê û cîhana paşerojê kirin, tê naskirin:

Fermîkirina Xirîstiyantiyê û Tepeserkirina Paganîzmê: Yek ji gavên herî girîng ên Theodosius, Fermana Selanîkê bû ku di 28ê Sibata 380 M. de ligel hev-împeratorên xwe Gratianus û Valentinian II derxist. Bi vê fermanê, Xirîstiyantiya Nîkayî (ango, baweriya ku di Encumena Nîkayê ya sala 325 M. de hatibû pejirandin) wekî dînê fermî yê yekane yê Împeratoriya Romayê hate îlan kirin. Ev yek xaleke werçerxê ya bingehîn bû di têkiliya di navbera dewlet û dêrê de, û ji wê rojê pê ve Xirîstiyantî bi awayekî xurt bi struktura împeratoriyê ve hate girêdan. Theodosius polîtîkayên tund ji bo tepeserkirina paganîzmê û baweriyên Xirîstiyanî yên ku wek “heretîk” dihatin dîtin (bi taybetî Ariyanîzm) meşandin. Perestgehên pagan ên navdar ên wekî Perestgeha Vestalan li Romayê, Perestgeha Apollon li Delfiyê, û Serapeuma navdar a Îskenderiyê hatin girtin an hilweşandin, û rîtuel û qurbaniyên pagan hatin qedexe kirin. Di sala 381 M. de, wî Encumena Duyemîn a Ekumenîk li Konstantinopolisê kom kir, ku tê de doktrînên sereke yên Xirîstiyantiyê, wekî cewhera Sêyemîniyê (Bav, Kur û Ruhê Pîroz), bêtir hatin saz kirin û piştrast kirin.
Polîtîkayên Leşkerî û Têkiliyên bi “Barbaran” re (bi taybetî Gotan): Piştî têkçûna giran a artêşa Romayê û kuştina Împerator Valens di Şerê Hadrianopolisê de (378 M.), Theodosius bi rewşeke leşkerî ya pir dijwar re rû bi rû ma. Wî neçar ma ku bi Gotan re, yên ku li Balkanan bûbûn gefeke mezin, rêyeke nû bibîne. Di sala 382 M. de, wî bi Gotan re peymanek çêkir ku li gorî wê destûr dida wan ku wek foederati (hevalbendên otonom) li ser axa Romayê li başûrê çemê Dunayê bicîh bibin, bi şertê ku di bin serokatiya xwe de xizmeta leşkerî ji împeratoriyê re bikin. Ev polîtîka, her çend ji bo demkî aramî û ewlehiyê li herêmê pêk anî û kêmasiya hêza leşkerî ya Romayê hinekî telafî kir jî, di heman demê de bû sedema hebûna komeke mezin, çekdar û bi piranî otonom a barbaran di nav sînorên împeratoriyê de, ku ev yek di paşerojê de dibû çavkaniya bêîstîqrarî û gefan. Wekî din, Theodosius ji bo xurtkirina artêşê gelek leşkerên bi eslê xwe German û ji eşîrên din ên barbar tevlî artêşê kir. Çavkaniyek amaje dike ku leşkerkirina Gotan ji bo împeratoriyê ji hêla aborî ve jî barekî giran bû, ji ber ku Theodosius neçar ma ku ji bo piştgiriya wan erd û pêdiviyan pêşkêş bike.

Mîrasa Theodosius di warê polîtîkayên wî de dikare wekî ambivalent (xwedî encamên dualî) were dîtin. Fermîkirina Xirîstiyantiyê dikaribû wekî hêzeke yekîtîxwaz ji bo împeratoriyeke ku ji hêla çandî ve cihêreng bû were dîtin, lê tepeserkirina paganîzmê û heretîkan, wekî ku di de tê behs kirin (“zêdebûna çewsandina paganan û Xirîstiyanên heretîk”), dibe ku perçebûnên civakî yên heyî kûrtir kiribin. Bi heman awayî, entegrekirina Gotan wek foederati çareseriyeke demkî ji pirsgirêkên leşkerî yên giran re peyda kir, lê di demek dirêj de, wekî ku di de tê amaje kirin (“guhertinên çandî” û “tengasiyên civakî” yên ji ber entegrasyona komên barbaran), dibe ku bûbe sedema lawazbûna kontrola navendî û zêdebûna hêza komên barbar ên otonom di nav împeratoriyê de. Rexneyên ku di de li ser peymana 382 M. hatine kirin, ku ew “bi awayekî diyarker beşdarî hilweşîna Romayê bûye”, vê dualîtiyê baş nîşan didin.

Biryara Dabeşkirina Împeratoriyê di Navbera Kurên Xwe Arcadius û Honorius de û Sedemên Wê

Piştî mirina xwe di 17ê Çileya 395an de, Theodosius I împeratorî di navbera du kurên xwe de parve kir: Arcadiusê hîjdeh-salî beşa Rojhilat a împeratoriyê wergirt, û Honoriusê deh-salî jî beşa Rojava wergirt. Ev biryar, her çend di dîrokê de wekî “parçebûna dawî” hatibe binavkirin jî, divê di çarçoveya pratîk û kevneşopiyên siyasî yên wê demê de were fêm kirin.

Sedemên sereke yên vê biryarê ev bûn:

Kevneşopiya Rêveberiya Hevpar: Wekî ku di de bi berfirehî tê destnîşan kirin, rêveberiya hevpar (bi du an zêdetir împeratoran) di dîroka Romayê de ne tiştekî nû bû. Ew ji mêj ve wekî rêbazek ji bo birêvebirina împeratoriyeke ewqas mezin û ji bo misogerkirina text ji bo endamên malbata împeratorî dihat bikaranîn. Theodosius bi xwe jî beriya mirina xwe kurên xwe wek Augustus (împeratorên hevpar) îlan kiribû: Arcadius di sala 383 M. de û Honorius di sala 393 M. de. Ji ber vê yekê, parvekirina desthilatdariyê di navbera kurên xwe de wekî berdewamiya vê pratîkê dihat dîtin.
Pirsgirêka Mezinahî û Rêveberiyê: Wekî ku berê hate gotin, mezinahiya împeratoriyê rêveberiyeke bikêr dijwar dikir. Bawerî hebû ku bi dabeşkirina berpirsiyariyan, rêveberî dê bikêrtir bibe û her beş dê bikaribe baştir bi pirsgirêkên xwe yên herêmî re mijûl bibe.
Ewlekariya Xanedaniyê: Theodosius, wekî her împeratorekî din, dixwest ku desthilatdarî di nav malbata wî de bimîne û text ji bo her du kurên xwe misoger bike. Parvekirina împeratoriyê rêyek bû ji bo ku her du jî bibin xwedî statûya împeratorî.
Zextên Derve û Parastin: Li hemberî gefên derve yên ku ji gelek aliyan ve dihatin, dabeşkirina împeratoriyê dikaribû bibe alîkar ji bo organîzekirina parastineke bikêrtir li ser sînorên cuda. Her beş dikaribû bala xwe bide ser gefên li herêma xwe.

Mark Humphries, wekî ku di de tê vegotin, amaje dike ku Theodosius “hema hema her gav bi yekî din re bi hev re hikûm dikir” û fikra ku ew împeratorê dawî yê împeratoriyeke bi tevahî yekbûyî bû “bêmane ye.” Ev nîşan dide ku dabeşkirin ji bo wî dibe ku wekî berdewamiya pratîkeke heyî û çareseriyeke pragmatîk ji pirsgirêkên rêveberiyê re dihat dîtin, ne wekî perçebûneke radîkal.

Dibe ku Theodosius armanc nedikir ku împeratoriyê bi awayekî mayînde parçe bike, lê belê tenê pratîkek rêveberiya hevpar a ku berê jî hebû didomand ji bo rêveberiyeke bikêrtir û ewlehiya xanedaniya xwe. Wekî ku di de tê argumankirin, Theodosius “Împeratorî nîvco nekir” û biryara wî “ne tiştekî xerîb û ne tiştekî ecêb bû” li gorî pratîkên wê demê. Çavkaniyek din jî tekez dike ku di wê demê de “qet perçebûnek împeratoriyê tunebû… tenê dabeşkirinek di rêveberiyê de bû, û yekîtiya împeratoriyê ma.” Lêbelê, şert û mercên taybet ên sala 395 M. – bi taybetî temenê pir ciwan ê kurên wî (Arcadius 18 salî û Honorius tenê 10 salî) , qelsiya berbiçav a beşa Rojava li gorî Rojhilat, û zextên derve yên dijwar – bûn sedem ku ev dabeşkirin, berevajî yên berê, bibe mayînde. Faktorên wekî bandora kesayetên hêzdar ên li pişt text, wekî Stilicho li Rojava , ku ji bo berjewendiyên xwe û beşa xwe dixebitîn, jî roleke mezin lîstin di pêşîlêgirtina yekbûneke din de. Bi vî awayî, cudahiyek girîng di navbera niyeta gengaz a Theodosius û encama rastîn a dîrokî de derket holê.

4. Parçebûna Sala 395 M.: Zayîna Du Împeratoriyan

Mirina Theodosius I di 17ê Çileya 395an de li Mediolanum (Mîlano) bûyerê da destpêkirin ku dê nexşeya siyasî ya cîhana Deryaya Navîn ji bo sedsalên pêşerojê biguheranda. Li gorî wesiyeta wî, împeratoriya berfireh a Romayê bi fermî di navbera du kurên wî yên ciwan de hate parve kirin.

Arcadius û Împeratoriya Romaya Rojhilat (Paytext: Konstantinopolis)

Arcadius, kurê mezin ê Theodosius, ku di wê demê de hîjdeh salî bû, serweriya beşa Rojhilat a împeratoriyê wergirt. Paytexta wî bajarê mezin û stratejîk ê Konstantinopolis bû, ku ji hêla Constantinus Mezin ve hatibû damezrandin û di wê demê de jixwe bibû navendeke girîng a siyasî û aborî. Desthilatdariya Arcadius ji sala 395an heta mirina wî di sala 408an a Mîladî de dom kir. Ji ber temenê wî yê ciwan û dibe ku kêmasiya eleqeya wî bi karûbarên dewletê re, rêveberiya rastîn a Rojhilat bi giranî di destê karbidestên payebilind û kesayetên hêzdar ên dadgehê de bû. Di destpêkê de, Prefektê Praetorî Rufinus xwedî bandoreke mezin bû, lê piştî kuştina wî di dawiya sala 395an de (dibe ku bi fermana Stilicho, generalê hêzdar ê Rojava), kesayetên din ên wekî eunuch Eutropius û paşê Anthemius (ku di bin serweriya Theodosius II, kurê Arcadius, de Dîwarên Theodosian ên navdar ên Konstantinopolisê temam kirin) roleke girîng di rêveberiya Rojhilat de lîstin.

Honorius û Împeratoriya Romaya Rojava (Paytext: Mediolanum/Ravenna)

Honorius, kurê biçûk ê Theodosius, ku di dema mirina bavê xwe de tenê deh salî bû, serweriya beşa Rojava ya împeratoriyê wergirt. Paytexta Rojava di destpêkê de Mediolanum (Mîlano) bû, ku jixwe di sedsala çaremîn de wekî navendeke împeratorî ya girîng dihat bikaranîn. Lêbelê, ji ber zêdebûna gefên Vîzîgotan di bin serokatiya Alaric de li ser Îtalyayê, di sala 401 an 402an de paytext ber bi Ravennayê ve hate veguhestin. Ravenna, ku bi zozanên xwezayî û kelehên xurt dihat parastin, ji hêla leşkerî ve ewletir bû, lê di heman demê de ji navenda Îtalyayê dûrtir bû û parastina nîvgiravê dijwartir dikir.

Desthilatdariya dirêj a Honorius (395-423 M.) bi kaos, bêîstîqrarî û têkoşînên navxweyî û derve tije bû. Ji ber temenê wî yê pir ciwan, rêveberiya rastîn a Rojava bi giranî di destê Flavius Stilicho de bû, generalekî jêhatî yê bi eslê xwe Vandal ku ji hêla Theodosius ve wekî parêzgerê Honorius hatibû tayîn kirin. Stilicho wek magister militum (fermandarê giştî yê artêşê) hewl da ku Rojava li hemberî gefên curbecur biparêze, lê di heman demê de bi dadgeha Arcadius li Rojhilat re, bi taybetî bi Rufinus re, di nav pêşbaziyeke dijwar û carinan dijminane de bû.

Struktura îdarî ya ku jixwe di bin Diocletianus û Theodosius de hatibû damezrandin, bi hebûna du dadgehên împeratorî yên cuda , zemîneke amade ji bo parçebûneke siyasî ya mayîndetir afirand. Împeratorî di bin Theodosius de jixwe di nav pergaleke tevlihev a dabeşên îdarî de bi navê dioses (herêmên mezin) ku di bin sê prefektoriyên herêmî de bûn, hatibû dabeş kirin. Dema ku serwerî ji du împeratorên ciwan û bêezmûn re ma, ev strukturên îdarî yên cihê bûne bingeha du dewletên de facto serbixwe. Wekî ku di de tê destnîşan kirin, ji 395 M. heta 476 M., “dadgehên cuda, hevpar hebûn ku rêveberiya împeratoriyê di navbera parêzgehên Rojava û Rojhilat de dabeş dikirin.” Mirina Theodosius û wesiyeta wî tenê vê dabeşkirinê di asta herî jor a siyasî de fermî kir.

Temenê pir ciwan ê Honorius (10 salî) û Arcadius (18 salî) û nebûna serpêhatiyeke xurt a rêveberiyê, her du beşên împeratoriyê li hemberî bandora generalên hêzdar (wek Stilicho) û gefên derve (wek Alaric) pir lawaz hiştin. Ev yek faktorek girîng bû ku rê li ber yekbûneke din girt û parçebûnê mayînde kir. Wekî ku di de tê behs kirin, pêşbaziya di navbera Rufinus (li Rojhilat) û Stilicho (li Rojava) de, ku dibe ku Stilicho Rufinus di 395 M. de kuştibe, û herwiha serhildana Alaric di 395 M. de û serhildana Gildo li Afrîkayê di 397 M. de , nîşan didin ku rêveberiyên ciwan û bêhêz ên Arcadius û Honorius nikarîbûn bi awayekî bikêr bi van krîzan re mijûl bibin. Ev yek valahiyên hêzê afirand ku ji hêla kesayetên din û komên derve ve hatin dagirtin, ku ev jî parçebûnê kûrtir kir. Çavkaniyek bi awayekî tund dibêje ku Theodosius “împeratoriyeke parçekirî di navbera wezîrên şerker ên du kurên xwe yên bêkêr de hişt.”

Struktura Îdarî ya Piştî Parçebûnê (li gorî Notitia Dignitatum)

Belgeya navdar a bi navê Notitia Dignitatum, ku tê texmîn kirin di navbera salên 395 û 420 M. de hatiye berhevkirin, agahiyên hêja li ser strukturên îdarî û leşkerî yên her du beşên împeratoriyê di vê serdema krîtîk de pêşkêş dike. Li gorî vê belgeyê û çavkaniyên din, dabeşkirina îdarî ya sereke wiha bû:

Tablo 1: Kesayetên Sereke di Parçebûna Sala 395 M. de

Nav (Kurdî)	Rol/Unvan (Kurdî)	Beşa Împeratoriyê (Rojhilat/Rojava/Giştî)	Girîngiya di Pêvajoya Parçebûnê de (Kurte ravekirin)
Theodosius I	Împeratorê Romayê	Giştî	Împeratorê dawî yê ku li seranserê împeratoriyê hikûm kir; bi wesiyeta xwe împeratorî di navbera kurên xwe de parve kir.
Arcadius	Împeratorê Romaya Rojhilat	Rojhilat	Kurê mezin ê Theodosius; serweriya beşa Rojhilat wergirt.
Honorius	Împeratorê Romaya Rojava	Rojava	Kurê biçûk ê Theodosius; serweriya beşa Rojava wergirt.
Flavius Stilicho	Magister Militum (Fermandarê Artêşê) li Rojava	Rojava	Generalê bi hêz û parêzgerê Honorius; de facto rêveberê Rojava; di pêşbaziyê de bi Rojhilat re bû.
Rufinus	Prefektê Praetorî yê Rojhilat	Rojhilat	Karbidestê bi bandor di bin Arcadius de; dijberê Stilicho; di 395 M. de hate kuştin.
Alaric I	Keyê Vîzîgotan	Giştî (bi taybetî Rojava)	Di 395 M. de li dijî Romayê serî hilda; gefeke mezin ji bo her du beşan, bi taybetî Rojava, pêk anî; di 410 M. de Romayê talan kir.

Ev tablo aktorên sereke yên ku di vê serdema krîtîk de rol lîstine bi awayekî zelal û berhevkirî pêşkêş dike. Ew ji xwendevan re dibe alîkar ku têkiliyên di navbera van kesan de û bandora wan li ser bûyeran baştir fêm bike.

Tablo 2: Dabeşkirina Îdarî ya Împeratoriya Romayê (dora 395 M.) – Li gorî Notitia Dignitatum

Beşa Împeratoriyê	Prefektoriya Praetorî	Diosesên Sereke yên di bin Prefektoriyê de	Hin Parêzgehên Nimûne yên di bin her Diosesê de (ji )
Împeratoriya Romaya Rojava	Praefectura Praetorio Galliarum (Prefektoriya Galyayê)	Diosesa Galyayê (Gallia)	Lugdunensis I, Belgica II, Germania I
		Diosesa Viennensis (Başûrê Galyayê)	Viennensis, Aquitanica I, Narbonensis I
		Diosesa Hispanyayê (Hispania)	Baetica, Tarraconensis, Lusitania
		Diosesa Brîtanyayê (Britannia)	Maxima Caesariensis, Britannia Prima
	Praefectura Praetorio Italiae et Africae (Prefektoriya Îtalya û Afrîkayê)	Diosesa Îtalyaya Suburbicaria (Başûrê Îtalya û girav)	Campania, Sicilia, Sardinia
		Diosesa Îtalyaya Annonaria (Bakurê Îtalya û Raetia)	Venetia et Histria, Liguria, Raetia Prima
		Diosesa Afrîkayê (Bakurê Afrîka)	Africa Proconsularis (Zeugitana), Byzacena, Numidia
		Diosesa Pannoniayê (ji 379/395 M. ve bi Rojava ve girêdayî)	Pannonia Secunda, Savia, Dalmatia
Împeratoriya Romaya Rojhilat (Bîzans)	Praefectura Praetorio Orientis (Prefektoriya Rojhilat)	Diosesa Trakyayê (Thracia)	Europa, Thracia, Moesia II
		Diosesa Asyayê (Asia Minor)	Asia, Lydia, Phrygia Pacatiana
		Diosesa Pontusê (Pontica)	Bithynia, Galatia I, Cappadocia I
		Diosesa Rojhilat (Oriens)	Syria I, Palaestina I, Arabia
		Diosesa Misrê (Aegyptus)	Aegyptus, Libya Superior
	Praefectura Praetorio per Illyricum (Prefektoriya Illyricumê)	Diosesa Dachyayê (Dacia)	Dacia Mediterranea, Moesia Prima
		Diosesa Makedonyayê (Macedonia)	Macedonia Prima, Epirus Nova, Achaea

Nîşe: Wekî ku di de bi taybetî tê destnîşan kirin, Diosesa Pannoniayê “dema ku Theodosius I di sala 395 M. de dabeşbûna dawî ya her du împeratoriyan sax kir, ji împeratoriya rojava re hate veguhestin.” Ev yek guherîneke îdarî ya girîng e ku di çarçoveya parçebûna giştî de pêk hatiye. Prefektoriya Illyricumê bi xwe jî di dîrokê de carinan di navbera Rojava û Rojhilat de dihat guhertin, lê di dawiya sedsala çaremîn de, wekî ku di de tê gotin, bi daîmî tenê diosesên Dacia û Makedonyayê dihewand û bi giranî di bin bandora Rojhilat de bû. Ev tablo bi awayekî dîtbarî û zelal nîşan dide ka împeratorî ji hêla îdarî ve çawa hatibû dabeş kirin û tevliheviya strukturên rêveberiyê radixe ber çavan.

5. Taybetmendiyên Destpêkê û Çarenûsa Her Du Beşan

Piştî parçebûna fermî ya sala 395 M., her du beşên Împeratoriya Romayê, Rojhilat û Rojava, ketin ser rêyên dîrokî yên cihêreng. Van rêyan bi giranî ji hêla avantaj û dezavantajên destpêkê yên her beşekê û şiyana wan a ji bo adaptasyona bi şert û mercên nû re hatin diyarkirin.

Împeratoriya Romaya Rojhilat (Bîzans)

Împeratoriya Romaya Rojhilat, ku paşê di dîroknasiyê de wekî Împeratoriya Bîzansê hate binavkirin, karî ji pirsgirêkên ku bûne sedema hilweşîna Rojava xilas bibe û heta sala 1453an a Mîladî, ango zêdetirî hezar salî, serweriya xwe bidomîne. Ev jiyîna dirêj bi çend faktorên girîng ve girêdayî bû:

Avantajên Cografî, Aborî û Leşkerî:

Cografya û Parastin: Paytexta Rojhilat, Konstantinopolis, xwedî cihekî erdnîgarî yê pir stratejîk û bi hêsanî parastî bû. Ew li ser tengava Bosforê bû, ku Deryaya Reş û Deryaya Marmarayê (û ji wir jî Deryaya Navîn) bi hev ve girêdida, û di heman demê de li ser rêyên bazirganiyê yên girîng ên di navbera Ewropa û Asyayê de bû. Dîwarên Theodosian ên mezin, ku avakirina wan di bin Theodosius II (kurê Arcadius) de hate temam kirin, bajêr ji êrîşên bejahî re hema hema bêhêvî kirin.
Aboriya Xurt û Çavkaniyên Darayî: Berevajî Rojava, Rojhilat xwedî aboriyeke cihêrengtir, bajarvaniyeke pêşketîtir, û çavkaniyên darayî yên mezintir bû. Bazirganiya bi Rojhilatê Dûr re, hilberîna pîşesazî ya li bajaran, û çandiniya berhemdar li parêzgehên wekî Misir û Asyaya Biçûk bingeheke aborî ya xurt ji împeratoriyê re peyda dikir. Wekî ku di de tê gotin, “Împeratoriya Rojhilat a ku piraniya wê bi Yewnanî diaxivî, dewlemend dibû.” Ev dewlemendî hişt ku Rojhilat bikaribe artêşeke bihêz fînanse bike, bac û diyariyan bide eşîrên barbar da ku êrîşî wê nekin, û leşkerên kirêkirî yên biyanî bide xebitandin.
Artêşa Rêkxistî: Her çend artêşa Rojhilat jî bi pirsgirêkan re rû bi rû dima, ew bi giştî ji ya Rojava baştir dihat rêvebirin û fînanse kirin. Li gorî texmînên Warren Treadgold ji bo sala 395 M., artêşa Rojhilat bi qasî 104,000 leşkerên meydanî (comitatenses) û 195,500 leşkerên sînorî (limitanei) hebûn, ku hêzeke berbiçav bû.
Pêşketina Destpêkê ya Nasnameya Bîzansî (Ziman, Çand, Dîn):

Her çend welatiyên Împeratoriya Rojhilat ji bo demek dirêj xwe wek “Romayî” (bi Yewnanî: Ῥωμαῖοι – Romaioi) didîtin û împeratoriya xwe wekî berdewamiya Împeratoriya Romayê dihesibandin , bi demê re nasnameyeke çandî ya cihêreng û taybet a Bîzansî dest pê kir ku şekil bigire.
Ziman: Zimanê Yewnanî, ku jixwe li Rojhilat zimanê çand û bazirganiyê yê serdest bû, hêdî hêdî di rêveberî û dadgehê de li şûna Latînî cîh girt. Ev yek cudahiya zimanî ya di navbera Rojhilat û Rojava de kûrtir kir.
Dîn: Xirîstiyantiya Ortodoks bû hêmaneke navendî û diyarker a nasnameya Bîzansî. Împeratorên Bîzansê xwe wekî parêzgerên baweriya Ortodoks didîtin û dêr xwedî roleke girîng di jiyana siyasî û civakî de bû. Împeratoran Xirîstiyantî wekî dînê dewletê nas kirin û hêza siyasî û yasayî dan dêrê.
Çand: Çanda Bîzansê mîraseke dewlemend bû ku tê de hêmanên Romayî, Yewnanî, Xirîstiyanî û bandorên ji çandên Rojhilatî yên wekî Farisî, Ermenî û Kiptî li hev diciviyan. Ev senteza çandî bû sedema pêşketina huner, mîmarî, wêje û felsefeyeke taybet a Bîzansî.

Her çend Bîzansîyan xwe wek “Romayî” didîtin, pêşketina zimanê Yewnanî, serdestiya Xirîstiyantiya Ortodoks, û bandorên çandî yên cihêreng nîşan didin ku nasnameya Bîzansî pêvajoyek veguhertin û adaptasyonê bû, ne tenê parastina mîrasa Romaya kevn. Ev veguhertin ji bo jiyîna dirêj a Rojhilat krîtîk bû. Ev şiyana adaptasyonê û afirandina nasnameyeke nû ya li ser bingeha mîrasa kevnar, dibe ku yek ji sedemên sereke yên jiyîna wê ya dirêj be, berevajî Rojava ku zêdetir bi formên kevnar ve girêdayî ma û nikarîbû bi heman awayî xwe biguherîne û li hemberî krîzên kûr li ber xwe bide.

Împeratoriya Romaya Rojava

Berevajî Rojhilat, Împeratoriya Romaya Rojava piştî parçebûna 395 M. ket nav pêvajoyeke lezgîn a lawazbûn û hilweşînê, ku di sala 476 M. de bi dawîbûna desthilatdariya împeratorî li Rojava bi dawî bû.

Zehfî û Pirsgirêkên ku pê re Rû bi Rû Ma:

Bêîstîqrara Aborî ya Giran: Rojava bi krîzeke aborî ya kûr û demdirêj re têdikoşiya. Wekî ku di de bi hûrgilî tê ravekirin, faktorên wekî “krîza darayî ya cidî” ya ji ber lêçûnên leşkerî yên zêde, “siyaseta baca zordar” a ku giranî li ser çîna cotkar dikir, “enflasyona bilind” a ku nirxa pereyan kêm dikir, “kêmasiya hêza kar” a ji ber şer û nexweşiyan, û “hilweşîna bazirganiyê” ya ji ber bêewlehiyê û kontrola Vandalan li ser Afrîkaya Bakur (ku çavkaniya sereke ya genimê Romayê bû) aboriya Rojava hejandibû.
Artêşa Lawaz û Girêdana bi Leşkerên Barbar re: Artêşa Rojava ji hêla hejmar û kalîteyê ve pir lawaz bûbû. Elîta senatorî ya dewlemend, ku xwediyê erdên berfireh bû, gelek caran red dikir ku fonên têr ji bo piştgirîkirina artêşeke bihêz peyda bike yan jî destûr bide ku cotkarên wan tevlî artêşê bibin. Di encamê de, rêveberiya Rojava her ku diçû zêdetir xwe dispêra leşkerên bi eslê xwe German û komên din ên barbar, ku wek foederati dihatin girtin. Ev yek ne tenê ji hêla aborî ve biha bû, lê di heman demê de pirsgirêkên dilsoziyê û kontrolê jî derdixist holê, ji ber ku ev kom gelek caran ji bo berjewendiyên xwe tevdigeriyan.
Êrîşên Derve yên Bêdawî: Sînorên Rojava, bi taybetî li ser çemên Rhein û Dunayê, û herwiha li Brîtanya û Galyayê, li hemberî êrîşên berdewam ên eşîrên German (Vîzîgot, Ostrogot, Vandal, Frank, Burgundî, Aleman, hwd.) û komên din ên wekî Hunanan pir vekirî û lawaz bûn. Bajarê Romayê bi xwe du caran di sedsala pêncemîn de hate talan kirin: di sala 410 M. de ji hêla Vîzîgotên di bin serokatiya Alaric de, û di sala 455 M. de ji hêla Vandalan ve. Van êrîşan ne tenê zirarên maddî yên mezin dan, lê di heman demê de prestîj û otorîteya împeratoriyê jî bi giranî lawaz kirin.
Bêîstîqrara Siyasî û Gendelî: Rêveberiya Rojava bi bêîstîqrariyeke siyasî ya kronîk, şerên navxweyî yên di navbera generalên hêzdar de ji bo kontrola împeratorên lawaz, û gendeliyeke berbelav dihat naskirin. Împerator gelek caran kesayetên lawaz bûn ku di bin bandora generalên xwe yên bi eslê xwe barbar de diman.
Faktorên ku Bûn Sedema Hilweşîna Wê ya Dawî (di 476 M. de):
Hemû faktorên jorîn – aborî, leşkerî, siyasî, û êrîşên derve – bi hev re û bi awayekî berdest bûn sedema hilweşîna hêdî-hêdî lê bêrawestan a otorîteya navendî li Rojava. Wekî ku di de tê gotin, Rojava “hêzên ku rê didan wê ku kontrola bikêr li ser parêzgehên xwe yên Rojava bike ji dest da.” Di sala 476 M. de, împeratorê dawî yê Romaya Rojava, Romulus Augustulusê ciwan, ji hêla serokê leşkerî yê bi eslê xwe German Odoacer ve ji text hate daxistin. Her çend ev tarîx bi awayekî sembolîk wekî “hilweşîna Împeratoriya Romaya Rojava” tê qebûl kirin, pêvajoya hilweşînê ji mêj ve dest pê kiribû û piştî 476an jî bandora çanda Romayê li Rojava bi tevahî ji holê ranebû.

Avantajên destpêkê yên Rojhilat (aborî, cografî, îstîqrara çandî) û dezavantajên Rojava (bêîstîqrara aborî, zexta leşkerî, perçebûna siyasî) rasterast bandor li ser çarenûsên wan ên cihêreng kirin. Parçebûna 395 M. ne tenê împeratoriyek parçe kir, lê du trajektoriyên dîrokî yên pir cuda da destpêkirin. Wekî ku di de tê destnîşan kirin, Rojhilat “bi piranî ji zehmetiyên ku Rojava di sedsalên sêyemîn û çaremîn de pê re rû bi rû mabû, rizgar bû, beşek ji ber çandeke bajarî ya bihêztir û çavkaniyên darayî yên mezintir.” Çavkaniyek din bi zelalî dibêje, “Parçebûn ji Rojhilat re feyde bû lê ji Rojava re qet feyde nebû.” Ev nîşan dide ku mercên destpêkê yên piştî 395 M. ji bo her du beşan pir cuda bûn û ev yek rasterast bandor li ser şiyana wan a ji bo jiyîn û pêşketinê kir.

6. Nirxandinên Dîroknasî li ser Parçebûnê

Bûyera parçebûna Împeratoriya Romayê di sala 395 M. de û encamên wê yên paşerojê ji mêj ve bûne mijara nîqaş û şîroveyên dîroknasan. Ji serdema Ronakbîriyê heta roja îro, lêkolîneran hewl dane ku girîngî û wateya vê xala werçerxê fêm bikin.

Nêrîna Edward Gibbon li ser “Hilweşîn û Têkçûnê” û Girîngiya Sala 395 M.

Dîroknasê Îngilîz ê navdar Edward Gibbon, di berhema xwe ya klasîk a bi navê “Dîroka Hilweşîn û Têkçûna Împeratoriya Romayê” (The History of the Decline and Fall of the Roman Empire), ku di navbera salên 1776 û 1788an de hate weşandin, cihekî taybet dide sala 395 M.. Ji bo Gibbon, mirina Theodosius I, ku wî wekî “împeratorê dawî yê ku bi serweriya xwe li seranserê împeratoriyê hikûm kir” û “nefesa dawî ya jenosîda Romayê” bi nav dikir, destpêka “dabeşkirina dawî” û bêveger a împeratoriyê bû. Li gorî nêrîna wî, 395 M. ne tenê dabeşkirineke îdarî bû, lê destpêka pêvajoyeke nû bû ku tê de her du beşên împeratoriyê bi awayekî mayînde ji hev dûr ketin û ber bi çarenûsên cuda ve çûn. Gibbon sala 395 M. wekî xaleke girîng di paradigma xwe ya giştî ya “hilweşîn û têkçûnê” de dihesiband, ku tê de faktorên wekî “barbarîzm û ol” (ango, Xirîstiyantî) roleke navendî dilîstin. Wekî ku di de jî tê amaje kirin, kevneşopiya ku hilweşîna Romayê bi “nexweşiyeke giştî” û lawazbûna navxweyî ve girêdide, bi giranî vedigere şîroveyên Gibbon.

Nîqaşên Dîroknasên Hevdem: Ma Parçebûn “Dawî” bû yan Berdewamiya Pêvajoyekê bû?

Gelek dîroknasên hevdem nêrîna Gibbon a li ser “dabeşkirina dawî” ya di sala 395 M. de bi awayekî krîtîk dinirxînin û dipirsin. Ew arguman dikin ku têgihiştina hevpar a îroyîn ku Împeratoriya Romayê di 395 M. de bi awayekî mayînde hate dabeş kirin an parçe kirin, bi bingehîn ji têgihiştina mirovan û rastiyên siyasî yên wê demê cuda ye. Wekî ku Liu Linhai di de destnîşan dike, “çi di tomarên dîroknasên împeratorî de, çi jî ji hêla sazî û îdeolojiya wê demê ve, qet perçebûnek împeratoriyê tunebû. Ew tenê dabeşkirinek di rêveberiyê de bû, û yekîtiya împeratoriyê ma.” Li gorî vê nêrînê, Theodosius I û hevdemên wî dibe ku armanc nedikirin ku împeratoriyê bi awayekî mayînde parçe bikin, lê tenê pratîkek rêveberiya hevpar a ku berê jî ji bo birêvebirina împeratoriyeke ewqas mezin dihat bikaranîn, didomandin.

Mark Humphries, wekî ku di de tê vegotin, pêşniyar dike ku “dabeşkirin piştî 395 M. di paşerojê de (ango, ji perspektîfa me ya îroyîn) tundtir xuya dike” û “fikra ku Theodosius I desthilatdarê dawî yê Împeratoriya Romayê ya yekbûyî bû, bêkêmasî pûç e,” ji ber ku ew hema hema her gav bi yekî din re bi hev re hikûm dikir. Bi gotineke din, dibe ku girîngiya ku em îro didin sala 395 M. encama şîroveyên paşerojê be, ne ku rastiyeke ku ji hêla hevdeman ve bi heman awayî hatibe dîtin.

Hin dîroknasên din parçebûna 395 M. ne wekî bûyereke ji nişka ve, lê wekî encama lûtkeyê ya pêvajoyeke dirêj a cudabûn û dûrketina di navbera Rojhilat û Rojava de dibînin. Ev pêvajo ji ber faktorên wekî mezinahiya împeratoriyê, pirsgirêkên îdarî yên domdar, cudahiyên aborî yên kûr, û pêşketina nasnameyên çandî û zimanî yên cihêreng di navbera her du beşan de derketibû holê.

Têgihiştina me ya îroyîn a li ser parçebûna 395 M. bi giranî ji hêla şîroveyên paşerojê, bi taybetî yên Gibbon û dîroknasên ku di bin bandora modela dewlet-netewe de mane, hatiye şekildan. Ev nîşan dide ka çawa bûyerên dîrokî dikarin bi paşverû wateyên nû werbigirin ku dibe ku ji hêla hevdemên xwe ve nehatibin dîtin an armanc kirin. “Parçebûna mayînde” dibe ku ne wekî bûyereke yekane di 395 M. de, lê belê wekî pêvajoyek ku bi demê re û bi şîroveyên paşerojê re wateya xwe ya niha wergirtiye, were fêm kirin.

Têkiliyên di Navbera Her Du Beşên Împeratoriyê de Piştî 395 M.

Tevî dabeşkirina îdarî û siyasî ya piştî mirina Theodosius, îdeolojiya yekîtiya împeratoriyê (“Yek Împeratoriya Romayê”) ji bo demekê di hişmendiya siyasî û çandî de ma. Împeratorên Rojhilat û Rojava carinan hevkarî dikirin: pereyên hevpar derdixistin ku navê her du împeratoran li ser bû, qanûnên girîng ên wekî Kodê Theodosian (di sala 438 M. de) hem li Rojava hem jî li Rojhilat bi hev re dihatin îlan kirin, û carinan alîkariya leşkerî ji hev re dişandin (mînak, alîkariya Rojhilat ji Rojava re li dijî Vandalan). Ev nîşan dide ku her du beş hîn jî xwe wekî beşek ji cîhaneke Romayê ya mezintir didîtin.

Lêbelê, bi demê re û ji ber berjewendiyên siyasî û stratejîk ên cihêreng, têkilî di navbera her du dadgehên împeratorî de xirab bûn û her du beş zêdetir ji hev dûr ketin. Wekî ku di de tê gotin, “rêveberiyên rojhilat û rojava bûne dijminên hev.” Nakokî li ser kontrola li ser herêmên sînorî yên wekî Illyricumê, û bi taybetî bandor û îdîayên kesayetên hêzdar ên wekî Stilicho (ku îdîa dikir ku ew welî û parêzgerê her du împeratorên ciwan Arcadius û Honorius e) bûn sedema aloziyên mezin û carinan dijminatiya vekirî. Mînakek ji van aloziyan, wekî ku Humphries di de destnîşan dike, ew bû ku di dema serdestiya Stilicho de li Rojava, tayînkirinên Rojhilatî ji bo konsuliyê di salên 399 û 400 M. de li Rojava nehatin nas kirin, ku ev yek nîşaneke klasîk a têkçûna têkiliyan bû.

Çavkaniyek destnîşan dike ku nêrîna ku rêveberiya Romaya Rojhilat ji rewşa Romaya Rojava re “bêxemiyeke dijminane” nîşan daye, ji hêla gelek dîroknasên nûjen ve hatiye qebûl kirin û dubare kirin, lê di heman demê de arguman dike ku çavkaniyên hevdem ên wê serdemê tu nîşanekê nadin ku di 395 M. de an paşê parçebûneke mayînde ya împeratoriyê hebe û ku rêveberiya Rojhilat her fersend bikar aniye da ku fikra yekîtiya împeratoriyê tekez bike. Ev paradoks – yekîtî di îdeolojiyê de û parçebûn di pratîkê de – taybetmendiyeke girîng a vê serdemê ye û nîşan dide ku veguhertin ji împeratoriyeke yekbûyî ber bi du dewletên bi tevahî cihê ve pêvajoyek gav bi gav û tevlihev bû. Rastî ne reş û spî bû; her du beş hîn jî xwe wekî beşek ji cîhaneke Romayê ya mezintir didîtin, lê berjewendiyên wan ên siyasî û stratejîk her ku diçû ji hev dûr diketin û ev “tengasiya” ku di de tê behs kirin, encama vê paradoksê bû.

7. Encamname

Parçebûna Împeratoriya Romayê di sala 395 M. de yek ji bûyerên herî girîng û bi bandor di dîroka cîhana kevnar û Ewropayê de ye. Ew ne tenê dawiya serdemekê, lê di heman demê de destpêka serdemeke nû û pêşketina şaristaniyên cihêreng nîşan dide.

Kurteya Xalên Sereke

Parçebûna Împeratoriya Romayê di sala 395 M. de ne bûyereke ji nişka ve û ji ber sedemek yekane bû. Berevajî, ew encama lûtkeyê ya pêvajoyeke dirêj û tevlihev bû ku tê de gelek faktorên siyasî, aborî, leşkerî û civakî yên navxweyî û derve rol lîstin. Kokên vê parçebûnê vedigerin heta Krîza Sedsala Sêyemîn, ku bingeha împeratoriyê lawaz kiribû.
Împerator Theodosius I, wekî împeratorê dawî yê ku bi serwerî li ser tevahiya împeratoriyê hikûm kir, bi biryara xwe ya parvekirina împeratoriyê di navbera du kurên xwe yên ciwan, Arcadius (ji bo Rojhilat) û Honorius (ji bo Rojava) de, vê parçebûnê bi awayekî fermî sax kir. Her çend dibe ku niyeta wî ne afirandina dabeşbûneke mayînde bûya û ew tenê li gorî kevneşopiya rêveberiya hevpar tevgeriyabe, şert û mercên taybet ên wê demê (temenê kuran, lawaziya Rojava, hêza Rojhilat, û zextên derve) bûn sedem ku ev dabeşkirin bibe ya dawî û bêveger.
Împeratoriya Romaya Rojhilat, ku paşê wekî Împeratoriya Bîzansê hate naskirin, ji ber avantajên xwe yên cografî (bi taybetî paytexta parastî ya Konstantinopolis), aboriya bihêztir û cihêrengtir, û rêveberiyeke navendî ya bikêrtir, karî ji pirsgirêkên ku Rojava hilweşandin xilas bibe. Bîzansê karî nasnameyeke nû ya çandî û siyasî pêş bixe ku tê de mîrasa Romayê bi çanda Yewnanî û Xirîstiyantiya Ortodoks re li hev anî, û bi vî awayî hezar salên din serweriya xwe domand.
Împeratoriya Romaya Rojava, berevajî, ji ber lawaziyên xwe yên navxweyî yên kûr (aboriya têkçûyî, artêşa lawaz û girêdayî leşkerên barbar, bêîstîqrara siyasî) û zextên derve yên bêdawî (êrîşên eşîrên German û Hunanan), bi lez ber bi hilweşînê ve çû. Ev pêvajo di sala 476 M. de bi daxistina împeratorê dawî yê Rojava ji text bi dawî bû.
Nirxandina dîroknasî ya li ser girîngiya sala 395 M. cihêreng e. Hin dîroknas, wekî Edward Gibbon, wê wekî “dabeşkirina dawî” û xaleke werçerxê ya krîtîk di pêvajoya “hilweşîn û têkçûnê” de dibînin. Lêbelê, gelek dîroknasên hevdem arguman dikin ku ew bêtir dabeşkirineke îdarî bû ku ji ber şert û mercên paşerojê û pêvajoyeke dirêj a cudabûnê bûye mayînde, û ku îdeolojiya yekîtiya împeratoriyê ji bo demekê piştî 395 M. jî berdewam kiriye.

Nirxandina Giştî ya li ser Bandora Mayînde ya Parçebûna Sala 395 M.

Parçebûna Împeratoriya Romayê di sala 395 M. de bi awayekî bingehîn û mayînde nexşeya siyasî, çandî û olî ya Ewropa û cîhana Deryaya Navîn guherand. Ew ne tenê dawiya împeratoriyeke kevnar bû, lê di heman demê de zayîna du cîhanên nû bû ku dê rêyên dîrokî yên pir cuda bişopînin.

Li Rojhilat, Împeratoriya Bîzansê derket holê wekî hêzeke mezin û navendeke şaristaniyê ya girîng, ku mîrasa Romayê parast û bi çanda Yewnanî û Xirîstiyantiya Ortodoks re sentezeke nû afirand. Bîzans ji bo sedsalan wekî keleheke li hemberî êrîşên ji Rojhilat û wekî parêzvanekî çanda klasîk û Xirîstiyantiyê ma.
Li Rojava, hilweşîna otorîteya navendî ya Romayê rê li ber serdemeke nû vekir ku tê de keyaniyên German ên cihêreng li ser xirbeyên împeratoriyê hatin damezrandin. Ev yek bû sedema perçebûneke siyasî û çandî ya kûr, lê di heman demê de zemîneke ji bo pêşketina civak û dewletên Ewropaya Serdema Navîn û paşê jî dewlet-neteweyên nûjen amade kir. Dêra Latînî (Katolîk) li Rojava bû hêzeke yekîtîxwaz a çandî û olî ya girîng.

Parçebûna Împeratoriya Romayê, û bi taybetî hilweşîna paşerojê ya Rojava, valahiyeke hêzê li Ewropaya Rojava afirand ku rê da pêşketina cihêrengiyeke mezin a yekîneyên siyasî û çandî. Berevajî Rojhilatê ku yekîtiya xwe ya împeratorî ji bo demeke dirêj parast, Rojava bû qada pêşketina dewlet-neteweyên nûjen ên Ewropayê. Bi vî awayî, parçebûn ne tenê dawiya tiştekî bû, lê di heman demê de destpêka tiştekî nû bû ji bo Ewropaya Rojava. Wekî ku di de tê gotin, “Hilweşîna Împeratoriya Rojava bû sedema perçebûna Ewropayê li gelek keyanî û dewletên piçûk. Ev dewlet dê di dawiyê de bibin dewlet-neteweyên Ewropaya nûjen.” Ev nîşan dide ku yek ji encamên demdirêj ên parçebûnê û hilweşîna Rojava, ne yekîtiyeke nû, lê belê perçebûneke siyasî bû ku di dawiyê de bingeha cihêrengiya Ewropaya îroyîn danî. Bêyî hilweşîna kontrola navendî ya Romayê, dibe ku Ewropa rêyeke dîrokî ya pir cuda bişopanda.

Bandora vê parçebûnê heta roja îro jî di warê dîn (cudahiya di navbera şaxên sereke yên Xirîstiyantiyê de), ziman (pêşketina zimanên Romanî li Rojava û serdestiya Yewnanî li Rojhilat), û strukturên siyasî û çandî yên Ewropa û Rojhilata Navîn de bi awayekî berbiçav tê hîskirin. Ew yek ji bûyerên herî girîng e ku derbasbûna ji cîhana kevnar a klasîk ber bi Serdema Navîn ve nîşan dide û bingeha gelek taybetmendiyên cîhana me ya îroyîn daniye.

Wergirtî

xwende

Parçebûna Împeratoriya Romayê (395 PZ.)

Sedem, Pêvajo û Encamên Mayînde

1. Pêşgotin (Destpêk)

2. Rewşa Împeratoriya Romayê Beriya Parçebûna Sala 395 M.

Krîza Sedsala Sêyemîn û Bandora Wê ya Demdirêj

Hewldanên Reforman: Diocletianus û Constantinus

Faktorên Siyasî, Aborî, Leşkerî û Civakî yên ku Rê li ber Perçebûnê Vekirin

3. Theodosius I: Împeratorê Dawî yê Împeratoriya Yekbûyî

Jiyan û Desthilatdariya Theodosius I

Polîtîkayên Wî yên Girîng

Biryara Dabeşkirina Împeratoriyê di Navbera Kurên Xwe Arcadius û Honorius de û Sedemên Wê

4. Parçebûna Sala 395 M.: Zayîna Du Împeratoriyan

Arcadius û Împeratoriya Romaya Rojhilat (Paytext: Konstantinopolis)

Honorius û Împeratoriya Romaya Rojava (Paytext: Mediolanum/Ravenna)

Struktura Îdarî ya Piştî Parçebûnê (li gorî Notitia Dignitatum)

5. Taybetmendiyên Destpêkê û Çarenûsa Her Du Beşan

Împeratoriya Romaya Rojhilat (Bîzans)

Împeratoriya Romaya Rojava

6. Nirxandinên Dîroknasî li ser Parçebûnê

Nêrîna Edward Gibbon li ser “Hilweşîn û Têkçûnê” û Girîngiya Sala 395 M.

Nîqaşên Dîroknasên Hevdem: Ma Parçebûn “Dawî” bû yan Berdewamiya Pêvajoyekê bû?

Têkiliyên di Navbera Her Du Beşên Împeratoriyê de Piştî 395 M.

7. Encamname

Kurteya Xalên Sereke

Nirxandina Giştî ya li ser Bandora Mayînde ya Parçebûna Sala 395 M.

Wergirtî

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Parçebûna Împeratoriya Romayê (395 PZ.)

Sedem, Pêvajo û Encamên Mayînde

1. Pêşgotin (Destpêk)

2. Rewşa Împeratoriya Romayê Beriya Parçebûna Sala 395 M.

Krîza Sedsala Sêyemîn û Bandora Wê ya Demdirêj

Hewldanên Reforman: Diocletianus û Constantinus

Faktorên Siyasî, Aborî, Leşkerî û Civakî yên ku Rê li ber Perçebûnê Vekirin

3. Theodosius I: Împeratorê Dawî yê Împeratoriya Yekbûyî

Jiyan û Desthilatdariya Theodosius I

Polîtîkayên Wî yên Girîng

Biryara Dabeşkirina Împeratoriyê di Navbera Kurên Xwe Arcadius û Honorius de û Sedemên Wê

4. Parçebûna Sala 395 M.: Zayîna Du Împeratoriyan

Arcadius û Împeratoriya Romaya Rojhilat (Paytext: Konstantinopolis)

Honorius û Împeratoriya Romaya Rojava (Paytext: Mediolanum/Ravenna)

Struktura Îdarî ya Piştî Parçebûnê (li gorî Notitia Dignitatum)

5. Taybetmendiyên Destpêkê û Çarenûsa Her Du Beşan

Împeratoriya Romaya Rojhilat (Bîzans)

Împeratoriya Romaya Rojava

6. Nirxandinên Dîroknasî li ser Parçebûnê

Nêrîna Edward Gibbon li ser “Hilweşîn û Têkçûnê” û Girîngiya Sala 395 M.

Nîqaşên Dîroknasên Hevdem: Ma Parçebûn “Dawî” bû yan Berdewamiya Pêvajoyekê bû?

Têkiliyên di Navbera Her Du Beşên Împeratoriyê de Piştî 395 M.

7. Encamname

Kurteya Xalên Sereke

Nirxandina Giştî ya li ser Bandora Mayînde ya Parçebûna Sala 395 M.

Wergirtî

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!