Vekolîneke Berawirdî li ser Deh Bûyerên UFO yên Fermî yên Sedsala 20. û Bandora Wan a Dîrokî-Civakî

1. Pêşgotin (Destpêk)

• Danasîna Mijarê û Girîngiya Wê

Diyardeya tiştên firiyayî yên nenas (TFN), ku di sedsala 20. de bi awayekî berfireh wekî “UFO” hatine binavkirin, yek ji wan mijarên herî balkêş û gengeşîkirî ye ku hem bala raya giştî kişandiye ser xwe, hem jî bûye sedema lêkolîn û vekolînên fermî ji aliyê saziyên hikûmetî û leşkerî ve li gelek welatên cîhanê. Ev diyarde, ku bi taybetî piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn bi awayekî berbiçav ket rojevê, ne tenê wekî mijareke spekulatîf an çîrokeke honaka zanistî, lê herweha wekî pirsgirêkek potansiyel ji bo ewlehiya neteweyî û mijareke lêkolînê ya zanistî hate dîtin. Ji ber vê yekê, gelek hikûmetan projeyên taybet ji bo berhevkirin, analîzkirin û nirxandina raporên TFNyan damezrandin.

Eleqeya berdewam a raya giştî û nîqaşên ku carinan bi awayekî tund li ser vê mijarê tên kirin, pêwîstiya lêkolînên akademîk ên rexneyî û bêalî derdixe holê. Di vê çarçoveyê de, lêkolînkirina bûyerên TFN yên ku bi awayekî fermî hatine qeydkirin û lêkolînkirin, ji bo têgihiştina dînamîkên vê diyardeyê û bertekên fermî yên li hember wê, xwedî girîngiyeke taybet e. Herweha, pêkanîna lêkolîneke bi vî rengî di çarçoveya akademîk a Kurdî de, ne tenê ji bo têgihiştina fenomenên cîhanî, lê ji bo pêşxistina termînolojiya zanistî û kapasîteya analîzê bi zimanê Kurdî jî gaveke girîng e.

Di lêkolîna bûyerên TFN de, ku mijareke bi gelemperî bi spekulasyon û teoriyên komployê ve girêdayî ye, parastina objektîfbûna akademîk û nirxandina rexneyî ya çavkaniyan ji her tiştî girîngtir e. Piraniya agahiyên berdest an ji raporên fermî yên ku dibe ku bi mebesta aramkirina raya giştî hatine amadekirin, an jî ji çavkaniyên alîgir ên UFOlogiyê tên. Mijara TFNyan ji xwe re mijareke “controversial” e. Raporên fermî, wek Project Blue Book, gelek caran bi armanca kêmkirina eleqeya giştî û nehiştina panîkê hatine birêvebirin. Ev tê wê wateyê ku dibe ku ew bi tevahî objektîf nebin yan jî agahiyên girîng hatibin veşartin. Ji aliyê din ve, gelek nivîs û lêkolînên UFOlogiyê ji hêla kesên ku ji berê ve bi hebûna TFNyan bawer dikin hatine nivîsandin, ku ev jî dibe sedema alîgiriyê. Ji ber vê yekê, ji bo gotareke akademîk a Kurdî, divê bi taybetî bal were kişandin ser nirxandina rexneyî ya her çavkaniyê, nasandina alîgiriya potansiyel, û hewldana ji bo pêşkêşkirina wêneyekî hevseng ku hem daneyên fermî hem jî rexneyên li ser wan dihewîne. Bikaranîna çavkaniyên deşîfrekirî yên ji arşîvên fermî dikare bibe alîkar ji bo bidestxistina agahiyên rasterast, lê dîsa jî divê ev belge di çarçoveya dîrokî û siyasî ya dema xwe de werin şîrovekirin. Divê gotar bi awayekî eşkere behsa van kêşeyên metodolojîk bike û nîşan bide ku çawa hewl daye van astengiyan derbas bike.

• Armanc û Pirsên Lêkolînê

Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku deh bûyerên TFN yên girîng ên sedsala 20., ku ji aliyê saziyên fermî ve li welatên cuda hatine qeydkirin an lêkolînkirin, bi awayekî berawirdî analîz bike. Bi vê analîzê, em ê hewl bidin ku taybetmendiyên hevpar û cihêreng ên van bûyeran, nêzîkatiyên saziyên fermî, şîroveyên skeptîk, û bandora faktorên dîrokî û çandî li ser têgihiştina van diyardeyan ronî bikin.

Pirsên lêkolînê yên sereke ev in:

1. Taybetmendiyên hevpar û cihêreng ên van deh bûyerên TFN yên fermî çi ne (mînak, şiklê tiştan, tevger, delîlên fizîkî, hwd.)?
2. Saziyên fermî (hikûmet, artêş, saziyên îstixbaratê) li welatên cuda çawa nêzîkî van bûyeran bûne, çi lêkolîn kirine, û çi encamên fermî ragihandine?
3. Nêrînên skeptîk û şîroveyên alternatîf ên sereke ji bo her bûyerê çi ne, û bingeha van şîroveyan çi ye?
4. Bandora faktorên dîrokî (mînak, Şerê Sar, pêşketinên teknolojîk), çandî (mînak, çanda populer, honaka zanistî), û psîkolojîk (mînak, hîsteriya girseyî) li ser têgihiştin, ragihandin, û şîrovekirina van bûyeran çi bûye?

• Berfirehî û Sînorên Lêkolînê

Ev lêkolîn dê li ser deh bûyerên TFN yên bijartî yên sedsala 20. (ji 1901 heta 2000) bisekine. Hilbijartina bûyeran li ser bingeha hebûna belge û raporên fermî, girîngiya wan a dîrokî di warê UFOlogiyê de, û cihêrengiya erdnîgarî hatiye kirin da ku perspektîfeke navneteweyî pêşkêş bike. Bûyerên ku dê werin analîz kirin ev in: 1. Bûyera Roswell (DYA, 1947) 2. Dîtina Kenneth Arnold (DYA, 1947) 3. Bûyera UFO ya Mantell (DYA, 1948) 4. Bûyera UFO ya Washington D.C. (DYA, 1952) 5. Bûyera Lakenheath-Bentwaters (Brîtanya, 1956) 6. Bûyera UFO ya Tehranê (Îran, 1976) 7. Bûyera Daristana Rendlesham (Brîtanya, 1980) 8. Pêla UFO ya Belçîkayê (Belçîka, 1989-1990) 9. Bûyera Trans-en-Provence (Fransa, 1981) 10. Bûyerên UFO yên Colares (Operasyona Prato) (Brezîlya, 1977-1978)

Sînorê sereke yê vê lêkolînê ew e ku ew ê tenê li ser agahiyên ku di çavkaniyên berdest de hatine weşandin bisekine. Ji ber sifatê veşartî yê hin belgeyên hikûmetê, dibe ku hemû agahî negihîştibe raya giştî.

• Rêbaza Lêkolînê û Çarçoveya Teorîk

Di vê gotarê de, rêbazeke analîza dîrokî-berawirdî dê were bikaranîn. Her bûyer dê ji aliyê kronolojîk, danasîna fenomenê, şahidiyên sereke, lêpirsînên fermî, encamên ragihandî, delîlên fizîkî (heke hebin), û şîroveyên skeptîk ve were vekolîn. Piştre, ev bûyer dê bi hev re werin berawirdkirin da ku xalên hevpar û cihêreng werin destnîşankirin. Çavkaniyên seretayî, wek raporên fermî yên deşîfrekirî (mînak, ji Project Blue Book, Arşîvên Neteweyî yên DYA, MoD ya Brîtanyayê, GEIPAN), û çavkaniyên duyemîn, wek lêkolînên akademîk, pirtûkên pisporan, û gotarên rexneyî, dê werin bikaranîn.

Çarçoveya teorîk a gotarê dê perspektîfên ji sosyolojiya zanistê (çawa zanist bi fenomenên anomal re mijûl dibe), lêkolînên çandî (rola TFNyan di çanda populer de), û dîroka teknolojiyê (têkiliya di navbera pêşketinên teknolojîk û dîtinên TFNyan de) bihewîne.

• Struktura Gotarê

Gotar dê ji van beşan pêk were: Pêşgotin, Çarçoveya Dîrokî û Çandî, Analîza Berawirdî ya Deh Bûyeran (her bûyer wek jêrbeşek), Gotûbêjkirina Giştî û Encamên Berawirdî, û Encamname. Di dawiyê de jî dê lîsteya çavkaniyan were pêşkêşkirin.

Tabloya 1: Kurteya Deh Bûyerên UFO yên Fermî yên Sedsala 20. yên Hilbijartî

Navê Bûyerê	Dîrok	Welat	Saziya Lêkolînê ya Fermî ya Sereke	Kurteya Encamnameya Fermî ya Sereke
Bûyera Roswellê	Tîrmeh 1947	DYA	Artêşa Hewayî ya DYA (USAAF/USAF)	Di destpêkê de “firaxeke firiyayî”, paşê “baloneke hewayê”. Di 1994an de wekî bermayiyên Project Mogul hat şîrovekirin.
Dîtina Kenneth Arnold	Hezîran 1947	DYA	Hêza Hewayî ya DYA (Project Sign)	Şahid pêbawer hatin dîtin, lê tiştên hatine dîtin wekî “mîraj” hatin şîrovekirin.
Bûyera UFO ya Mantell	Çile 1948	DYA	Hêza Hewayî ya DYA (Project Blue Book)	Pîlot li pey baloneke Skyhook a veşartî ketibû û ji ber kêmasiya oksîjenê miribû.
Bûyera UFO ya Washington D.C.yê	Tîrmeh 1952	DYA	Hêza Hewayî ya DYA (Project Blue Book), CIA (Robertson Panel)	Temasên radarê ji ber وارونگی دما (temperature inversion) û dîtinên dîtbarî ji ber şaş-nasîna fenomenên asayî çêbûne.
Bûyera Lakenheath-Bentwatersê	Tebax 1956	Brîtanya	USAF, RAF, Project Blue Book, Condon Committee	Condon Committee wekî “amûreke mekanîkî ya bi eslê xwe nenas” şîrove kir, ku ji bo vê komîteyê encameke neasayî bû.
Bûyera UFO ya Tehranê	Îlon 1976	Îran	Hêza Hewayî ya Şahînşahiya Îranê, DIA (DYA)	Raporeke DIAyê bûyer bi hûrgilî tomar kir, tevî têkçûna sîstemên balafirên F-4. Şîroveyeke fermî ya teqez nehatiye dayîn.
Bûyera Daristana Rendleshamê	Kanûn 1980	Brîtanya	USAF, Wezareta Parastinê ya Brîtanyayê (MoD)	MoD diyar kir ku bûyer gefek li ser ewlehiya neteweyî çênake û ji ber vê yekê bi kûrahî nehatiye lêkolînkirin.
Pêla UFO ya Belçîkayê	1989-1990	Belçîka	Hêza Hewayî ya Belçîkayê, SOBEPS (komeleyeke sivîl)	Hêza Hewayî ya Belçîkayê hin temasên radarê piştrast kirin lê şîroveyeke teqez nedan. SOBEPS îdia kir ku fenomen rast e û nayê şîrovekirin. Wêneyê navdar ê “Petit-Rechain” paşê wekî sexte hat eşkerekirin.
Bûyera Trans-en-Provenceê	Çile 1981	Fransa	GEPAN (Beşek ji Ajansa Fezayê ya Fransî CNES)	GEPAN şopên fizîkî (zexta li ser axê, germbûn, şopên kîmyewî) piştrast kir lê şîroveyeke konvansiyonel a teqez nedît.
Bûyerên UFO yên Colaresê (Operasyona Prato)	1977-1978	Brezîlya	Hêza Hewayî ya Brezîlyayê	Operasyona Prato piştî çar mehan bêyî dîtina fenomeneke neasayî hat girtin.

2. Çarçoveya Dîrokî û Çandî ya Diyardeya UFOyan di Sedsala 20. de

• Serdema Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Destpêka Ele_qeya Fermî

Zêdebûna dîtinên TFNyan piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, di serdemeke ku bi “serdema atomî” û destpêka “serdema fezayê” dihat nasîn, ne tesaduf bû. Di vê heyamê de, teknolojî bi lezeke nedîtî pêş diket û mirovahî nû bi hêza wêranker a çekên nukleerî û îhtîmala sefera fezayê hisiya bû. Di vê atmosfera guherînên mezin û nezelaliyê de, dîtina tiştên nenas li esmanan bi hêsanî dikaribû bibe sedema tirs û spekulasyonan.

Dîtina pîlotê sivîl Kenneth Arnold di Hezîrana 1947an de, ku tê de wî neh tiştên biriqandî yên ku bi lezeke pir bilind li nêzîkî Çiyayê Rainier difiriyan danasand, wekî xaleke werçerxanê tê dîtin. Danasîna Arnold ya tevgera wan tiştan wekî “firaxeke ku li ser avê tê sekinandin” (a saucer if you skip it across water) ji hêla rojnamevanan ve bi xeletî wekî şiklê tiştan hate şîrovekirin û bû sedema çêbûna têgîna navdar a “firaxên firiyayî” (flying saucers). Ev bûyer û termînolojiya ku jê derket, eleqeyeke berfireh a giştî û medyayî kişand û bû sedema pêleke mezin a raporên TFNyan li seranserê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA).

Ev zêdebûna raporan û fikara giştî ya ku pê re çêbû, hikûmeta DYA û saziyên wê yên leşkerî neçar kirin ku bi awayekî fermî bi mijarê re mijûl bibin. Di encamê de, projeyên lêkolînê yên fermî yên yekemîn hatin damezrandin. Project Sign di sala 1947an de dest pê kir, li pey wê Project Grudge di 1949an de, û di dawiyê de Project Blue Book di 1952an de, ku bû projeya herî demdirêj û berfireh a Hêza Hewayî ya DYA ji bo lêkolînkirina TFNyan. Armanca van projeyan ew bû ku sifatê van dîtinan binirxînin û diyar bikin ka ew gefekê li ser ewlehiya neteweyî pêk tînin an na.

• Bandora Şerê Sar

Serdema Şerê Sar, ku bi hevrikiya siyasî, leşkerî û îdeolojîk a di navbera Bloka Rojava (bi pêşengiya DYA) û Bloka Rojhilat (bi pêşengiya Yekîtiya Sovyetê) dihat nasîn, bandoreke kûr li ser têgihiştin û şîrovekirina diyardeya TFNyan kir. Di vê atmosfera tije tirs û nep baweriyê de, her tiştekî nenas û neasayî yê li esmanan dikaribû wekî gefeke potansiyel ji aliyê dijmin ve were dîtin.

Yek ji fikarên sereke ew bû ku TFN dibe ku teknolojiyên nû û pêşketî yên Yekîtiya Sovyetê bin, wek balafirên sîxuriyê yên dizî an çekên nû. Ev fikir bi taybetî di salên destpêkê yên Şerê Sar de xurt bû, dema ku her du alî di pêşbaziyeke teknolojîk a dijwar de bûn. Ji ber vê yekê, lêkolînên destpêkê yên TFNyan gelek caran bi armanca nasandina van tiştan wekî teknolojiyên dijmin hatin kirin.

Wekî din, fikar hebûn ku Yekîtiya Sovyetê dikare diyardeya TFNyan ji bo armancên şerê psîkolojîk bikar bîne, bi rêya belavkirina raporên derewîn an jî bi awayekî din ji bo tirs û panîkê di nav gelên Rojava de çêbike. Ev yek bû sedem ku hikûmetên Rojava, bi taybetî DYA, hewl bidin ku agahiyên derbarê TFNyan de kontrol bikin û bi rêya daxuyaniyên fermî û projeyên lêkolînê yên wekî Project Blue Book, hewl bidin ku raya giştî aram bikin û pêşî li panîkê bigirin. Rapora Robertson Panel, ku ji hêla CIA ve hatibû komîsyon kirin, bi eşkere pêşniyar kir ku eleqeya giştî bi TFNyan re were kêmkirin da ku “rîska panîkê” kêm bibe.

• Rola Medya û Çanda Populer

Medya û çanda populer di belavkirin, şekildan û domandina eleqeya bi TFNyan re di sedsala 20. de roleke navendî lîstin. Piştî dîtina Kenneth Arnold di 1947an de û çêbûna têgîna “firaxên firiyayî”, rojname û kovar bi awayekî berfireh dest bi weşandina raporên dîtinan û spekulasyonên derbarê eslê wan de kirin. Ev yek bû sedema zêdebûneke bilez a hejmara raporên TFNyan, ji ber ku mirovên ku tiştên neasayî didîtin, êdî çarçoveyek û navek ji bo serpêhatiyên xwe peyda kiribûn.

Fîlmên honaka zanistî yên salên 1950î û pê de, wek “The Day the Earth Stood Still” (1951) û “War of the Worlds” (1953), û paşê fîlmên wek “Close Encounters of the Third Kind” (1977) û “E.T. the Extra-Terrestrial” (1982), wêneyên cihêreng ên biyanîyên fezayî û keştiyên wan pêşkêş kirin, carinan wekî gef û carinan jî wekî dostane. Van fîlman ne tenê eleqeya bi mijarê re zêde kirin, lê di heman demê de bandor li ser awayê ku mirov TFNyan xeyal dikirin û danasandin jî kir. Pirtûkên li ser TFNyan, hem yên ku îdiayên serdanên biyanî dikirin hem jî yên ku şîroveyên skeptîk pêşkêş dikirin, bi hejmareke mezin hatin çapkirin û xwendin.

Kovarên wekî LIFE di sala 1952an de gotareke bi sernavê “Have We Visitors from Space?” (Gelo Mêvanên Me ji Fezayê Hene?) weşand, ku tê de “delîlên zanistî” ji bo îhtîmala firaxên firiyayî yên navgerstêrkî dihatin pêşkêşkirin. Ev cure weşanên di medyayeke sereke de, mijara TFNyan ji qada spekulasyonên marjînal derxist û xiste nav nîqaşên giştî. Di heman demê de, hin beşên medyayê jî bi awayekî hestiyar û bêbingeh nêzîkî mijarê bûn, ku ev yek ji aliyê skeptîkan ve wekî sedema zêdebûna raporên bêbingeh û hîsteriya girseyî dihat dîtin. Bi vî awayî, medya hem bû agahdarker hem jî bû şekildêrê têgihiştina giştî ya li ser TFNyan.

• Nêzîkatiyên Zanistî û Skeptîk ên Destpêkê

Li hemberî zêdebûna raporên TFNyan û spekulasyonên derbarê eslê wan ê derveyîerdê de, ji civaka zanistî û ji hin derdorên fermî jî nêzîkatiyên skeptîk û hewldanên ji bo şîrovekirina van diyardeyan bi rêyên zanistî yên naskirî derketin holê. Armanca sereke ya van nêzîkatiyan ew bû ku ji bo dîtinên TFNyan şîroveyên xwezayî an jî yên ku bi çalakiyên mirovan ve girêdayî ne, peyda bikin.

Yek ji şîroveyên herî berbelav ên destpêkê ew bû ku TFN bi rastî tiştên konvansiyonel ên wekî balafir, balonên meteorolojiyê, satelaytên nû derketî, an jî fenomenên astronomîkî yên wekî gerstêrka Venus, stêrkên biriqandî, an meteor in ku ji hêla şahidan ve bi xeletî hatine nasîn. Bi taybetî gerstêrka Venus, ji ber biriqîna xwe ya xurt û xuyabûna wê di hin demên rojê de, gelek caran wekî sedema raporên TFNyan hatiye destnîşankirin.

Astronomê navdar Donald Menzel yek ji pêşengên vê nêzîkatiya skeptîk bû. Menzel di pirtûk û gotarên xwe de bi berdewamî arguman dikir ku piraniya, heke ne hemû, dîtinên TFNyan dikarin bi fenomenên atmosferî yên naskirî, wekî mîrajên optîkî (bi taybetî yên ku ji ber وارونگی دما çêdibin), ewrên lentîkular (ewrên bi şiklê firaqan), an jî ronahiyên din ên atmosferî werin şîrovekirin. Ew amaje dikir ku şert û mercên atmosferî yên taybet dikarin bibin sedem ku tiştên asayî bi şiklekî neasayî û esrarengîz xuya bikin.

Ji bilî şîroveyên xwezayî, faktorên psîkolojîk jî wekî sedemên muhtemel ji bo hin raporên TFNyan hatin pêşniyarkirin. Têgînên wekî hîsteriya girseyî, pareidolia (meyla dîtina şiklan di nav tiştên bêserûber de), an jî bandora pêşniyarê (suggestion) ji bo ravekirina hin pêlên dîtinan an jî raporên ku bi hûrgiliyên fantastîk hatibûn xemilandin, hatin bikaranîn.

Ji bo nirxandina delîlên TFNyan bi awayekî sîstematîk û zanistî, hin komîteyên pispor hatin damezrandin. Robertson Panel, ku di sala 1953an de ji hêla CIA ve hatibû komîsyon kirin, yek ji van hewldanên destpêkê bû. Vê panelê, piştî nirxandina delîlên ku ji hêla Project Blue Book ve hatibûn berhevkirin, encam da ku TFN gefeke rasterast li ser ewlehiya neteweyî pêk naynin û piraniya dîtinan dikarin bi şîroveyên konvansiyonel werin ravekirin. Komîteya Condon, ku di navbera salên 1966 û 1968an de ji hêla Hêza Hewayî ya DYA ve hatibû fînansekirin û ji hêla fizîkzan Edward Condon ve dihat birêvebirin, lêkolîneke berfirehtir li ser hejmareke bijartî ya bûyerên TFNyan kir. Rapora Condon, ku di sala 1968an de hate weşandin, bi gelemperî encamên skeptîk derxist û pêşniyar kir ku lêkolînên berfireh ên li ser TFNyan ne hewce ne, ji ber ku îhtîmala ku ew tiştekî nû ji zanistê re zêde bikin kêm e. Ev rapor bû sedema girtina fermî ya Project Blue Book di sala 1969an de.

Fenomena TFN di sedsala 20. de ne tenê komek ji dîtinên tiştên nenas bû, lê di heman demê de bû neynikek ji tirs, hêvî, û guherînên teknolojîk û civakî yên serdemê, û bi vî awayî wekî “mîtolojiyeke nûjen” kar dikir. Eleqeya bi TFNyan re piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, di serdema Şerê Sar û pêşketinên teknolojîk ên bilez de zêde bû. Ev serdem bi xwe re nezelalî û tirsên nû anîbû. Têgîna “firaxa firiyayî” bi xwe jî piştî dîtina Kenneth Arnold di 1947an de bi lez di nav çanda populer de belav bû. Medyayê roleke mezin di belavkirin û şekildana van çîrokan de lîst, gelek caran tirsên heyî (mînak, êrîşa biyanîyan) xurtir dikir. Fîlmên wekî “Earth vs. the Flying Saucers” vê yekê nîşan didin. Brenda Denzler di pirtûka xwe de TFNyan wekî “mîtolojiyeke çandî ya sedsala bîstan” bi nav dike û têkiliya wê bi zanist û olan re dinirxîne. Ev nîşan dide ku TFN ji dîtinên fizîkî wêdetir, xwedî wateyên çandî û civakî yên kûr bûne. Tewra Carl Sagan jî, tevî skeptîkbûna xwe ya li hember serdanên biyanî, qîmet dida xeyal û spekulasyonê, ku ev jî beşek ji afirandina mîtolojiyan e. Nivîskarên wek Greg Eghigian jî amaje dikin ku şîrovekirina TFNyan bi “amûrên zihnî yên heyî” yên her serdemê ve girêdayî ye, mînak, di salên 1950-60î de bi felsefeya New Age re, û di salên 1970î de bi pesîmîzma giştî re. Ji ber vê yekê, dema ku em li bûyerên TFN yên fermî dinêrin, divê em ne tenê li “çi qewimî” bifikirin, lê her weha li “çima mirov wisa şîrove kirin” û “ev şîrovekirin çi li ser civaka wê demê ji me re dibêje” jî bifikirin. Divê ev perspektîfa sosyo-çandî bi analîza bûyeran re were yekkirin.

3. Analîza Berawirdî ya Bûyerên UFO yên Hilbijartî

• 3.1. Bûyera Roswell (DYA, 1947)

• Danasîna Bûyerê Bûyera Roswellê di Tîrmeha 1947an de li nêzîkî Roswell, New Mexico, DYA qewimî. Destpêkê, Binkeya Hewayî ya Artêşê ya Roswellê (Roswell Army Air Field – RAAF) ragihand ku wan “firaxeke firiyayî” bidest xistiye. Ev daxuyanî di demek kurt de eleqeyeke mezin kişand. Lêbelê, çend saet şûnde, artêşê daxuyaniya xwe guhert û îdia kir ku tiştê hatiye dîtin bi rastî bermayiyên baloneke hewayê ya asayî ye. Şahidên sereke yên bûyerê William “Mac” Brazel, cotkarê ku bermayî li ser erdê xwe dîtibû, û Major Jesse Marcel, efserê îstixbaratê yê RAAF ku yekem car bermayî lêkolîn kiribûn, bûn. Li gorî danasînên destpêkê, bermayî ji materyalên pir sivik lê di heman demê de pir xurt pêk dihatin, û li ser hin parçeyan sembol an nivîsên nenas hebûn.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Wekî ku hate gotin, daxuyaniya destpêkê ya RAAF behsa “firaxeke firiyayî” dikir. Lê ev yek zû hate paşvekişandin û şûna wê “balona hewayê” hat danîn. Mijar ji bo demekê ji rojevê ket, heta ku di salên 1970î de ji nû ve eleqe pê çêbû, bi taybetî piştî ku Jesse Marcel û şahidên din îdia kirin ku çîroka balona hewayê ji bo veşartina rastiyeke mezintir bû. Di bersiva vê eleqeya nû û lêpirsînên ji Kongreyê de, Hêza Hewayî ya DYA (USAF) di sala 1994an de raporek weşand û tê de encam da ku bermayiyên li Roswellê hatine dîtin bi rastî ji projeyeke veşartî ya bi navê Project Mogul bûn. Project Mogul projeyeke Hêza Hewayî bû ku tê de balonên bilind-fir ji bo tespîtkirina testên nukleerî yên potansiyel ên Sovyetê bi rêya sensorên akustîk dihatin bikaranîn. Rapora USAF ya duyemîn di sala 1997an de, bi navê “The Roswell Report: Case Closed” (Rapora Roswellê: Dosya Hat Girtin), bi hûrgilî li ser îdiayên derbarê “cesedên biyanî” sekinî û encam da ku ev îdia bi bûyerên cuda û nepêwendîdar ên wekî ketina balafirên leşkerî û bikaranîna mankenên testê yên antropomorfîk di ceribandinên paraşûtê de hatine tevlihevkirin.
• Delîlên Fizîkî (Hatine Îdiakirin) Delîlên fizîkî yên sereke yên ku di bûyera Roswellê de hatin behskirin, ew bermayiyên metalîk û lastîkî bûn ku ji hêla Brazel ve hatibûn dîtin. Major Marcel di wêneyan de ligel hin ji van bermayiyan xuya dibe, lê wî paşê îdia kir ku ew bermayiyên di wêneyan de ne ew materyalên rastîn bûn ku wî dîtibûn û ew hatine guhertin. Hin şahidan behsa materyalên pir sivik, tenik wekî pelûlê, lê di heman demê de pir xurt û berxwedêr kirin, ku nedihate şikandin an şewitandin, û li ser hinan jî nivîsên hîyeroglîf-şêwe hebûn. Lêbelê, tu ji van materyalên îdiakirî ji bo analîzeke serbixwe ya zanistî nehatine parastin an jî peyda kirin.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Şîroveya fermî ya Project Mogul ji hêla skeptîkan ve wekî ravekirina herî maqûl ji bo bermayiyan tê pejirandin. Skeptîk herweha balê dikişînin ser pêbaweriya şahidan, nemaze yên ku piştî gelek salan dest bi axaftinê kirine. Derbarê Jesse Marcel de, hate destnîşankirin ku di dosyeya wî ya personel de notek hebûye ku behsa meyla wî ya ji bo zêdekirin û mezinaxaftinê dike. Gelek îdiayên derbarê Roswellê de, wekî dîtina cesedên biyanî û otopsiyên veşartî, ji hêla skeptîkan ve wekî bêbingeh û beşek ji folklora UFOyê ya ku bi demê re pêş ketiye, têne dîtin. Tevî vê yekê, teoriyên komployê yên derbarê veşartina keştiyeke biyanî û cesedên wê ji hêla hikûmeta DYA ve, di nav hin derdoran de bi xurtî berdewam dikin.
• Nirxandina Rexneyî Bûyera Roswellê ji ber çend sedeman ji bo nirxandineke rexneyî girîng e. Ya yekem, nakokiyên di daxuyaniyên fermî yên destpêkê de (“firaxa firiyayî” li hemberî “balona hewayê”) nep baweriyeke kûr di nav raya giştî de çêkir. Ya duyemîn, eşkerekirina derengmayî ya Project Mogul (hema hema 50 sal şûnde) pirsan derbarê zelalbûna hikûmetê de derdixe holê. Ya sêyemîn, pabendbûna hin şahidên sereke, wek Jesse Marcel, bi çîroka eslê biyanî yê bermayiyan re, tevî şîroveyên fermî yên paşê, nîşan dide ku çiqas dijwar e ku mirov bigihîje rastiyeke yekgirtî di bûyerên weha de. Bûyera Roswellê ji bûyereke herêmî ya dîtina bermayiyan veguherî semboleke cîhanî ya îdiayên veşartina TFNyan ji hêla hikûmetê ve. Ev veguherîn bi giranî ji ber birêvebirina krîzê ya destpêkê ya nebaş ji hêla artêşê ve û vejîna eleqeyê di salên 1970î de bi saya lêkolînerên TFNyan pêk hat. Daxuyaniya destpêkê ya RAAF ya “firaxa firiyayî” derî li spekulasyonê vekir. Vekişandina bilez a vê daxuyaniyê û guhertina wê bi “balona hewayê” nep baweriyê çêkir û bû bingeha teoriyên komployê. Bêdengiya dirêj a li ser Project Mogul heta salên 1990î, dihêle ku mirov bifikire ku artêş bi rastî tiştekî vedişart, her çend ew ne biyanî be jî. Şahidiya Jesse Marcel di salên 1970î de bûyera ku hema hema ji bîr bûbû ji nû ve zindî kir. Pirtûk û belgefîlmên li ser Roswellê fenomenê di çanda populer de xurt kirin. Ji ber vê yekê, Roswell nîşan dide ka daxuyaniyên fermî yên nakok û birêvebirina agahiyan çawa dikare bibe sedema nep bawerî û geşbûna teoriyên alternatîf, û çawa bûyerek dikare bi dehsalan paşê ji nû ve were şîrovekirin û girîngiyeke nû werbigire.
• 3.2. Dîtina Kenneth Arnold (DYA, 1947)

• Danasîna Bûyerê Di 24ê Hezîrana 1947an de, pîlotê sivîl Kenneth Arnold, dema ku bi balafira xwe ya biçûk li nêzîkî Çiyayê Rainier li eyaleta Washingtonê difiriya, îdia kir ku wî neh tiştên biriqandî, şîn-spî dîtine ku di formasyoneke “V” de bi lezeke pir bilind (nêzîkî 1700 mîl di saetekê de) difiriyan. Arnold tevgera van tiştan wekî “firaxeke ku li ser avê tê sekinandin” (like a saucer if you skip it across water) danasand. Ev danasîn ji hêla medyayê ve bû sedema çêbûna têgîna navdar “firaxên firiyayî” (flying saucers), ku ji wê rojê û pê de ji bo danasîna TFNyan bi berfirehî hate bikaranîn.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Piştî ragihandina Arnold, artêşê diyar kir ku di dema bûyerê de li herêmê tu ceribandinên balafirên leşkerî yên naskirî nehatine kirin. Bûyer ji hêla Project Sign (ku paşê bû beşek ji Project Blue Book) ve hate lêkolînkirin. Di encama lêkolînê de, hem Kenneth Arnold hem jî şahidekî din ê ku îdîayên Arnold piştrast dikir (prospektorek li Çiyayê Adams), wekî şahidên pêbawer hatin dîtin. Lêbelê, encama fermî ya lêkolînê ew bû ku tiştên ku Arnold dîtibûn bi rastî “mîraj” bûn û ne keştiyên firiyayî yên fizîkî bûn.
• Delîlên Fizîkî Di bûyera Kenneth Arnold de tu delîlên fizîkî yên rasterast nehatin berhevkirin. Bûyer bi tevahî li ser bingeha şahidiyên dîtbarî yên Arnold û şahidê din bû.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Ji bilî teoriya mîrajê ya fermî, şîroveyên din ên skeptîk jî ji bo dîtina Arnold hatin pêşkêşkirin. Astronom Donald Menzel, ku yek ji skeptîkên sereke yên TFNyan bû, çend teoriyên cihêreng pêşniyar kirin: di sala 1953an de wî got dibe ku Arnold berfa ku ji çiyayan difiriya dîtibe; di 1963an de wî pêşniyar kir ku ew ewrên orografîk an pêlî bûn; û di 1971an de jî got dibe ku Arnold tenê deqên avê li ser pencereyên balafira xwe dîtibe. Di destpêkê de, artêşê jî îhtîmala ku ew balafirên Sovyetê yên pêşketî bin nirxandibû, lê ev yek zû hate red kirin.
• Nirxandina Rexneyî Pêbaweriya Kenneth Arnold wekî pîlotekî bi tecrube û kesekî rêzdar di civaka xwe de, yek ji xalên girîng ên vê bûyerê ye. Hebûna şahidekî din ê ku dîtina wî piştrast dikir, hêza îdiayên wî zêdetir dikir. Leza pir bilind a ku Arnold ji bo tiştan texmîn kiribû (1700 mph) ji kapasîteyên teknolojîk ên balafirên naskirî yên wê demê pir wêdetir bû, ku ev yek bû sedema spekulasyonên derbarê eslê wan ê neasayî. Redkirina hêsan a dîtinê wekî “mîraj” ji hêla hin kesan ve wekî têrker nehat dîtin. Dîtina Arnold ne tenê ji ber naveroka xwe, lê ji ber dema xwe û awayê ragihandina wê, bû xaleke werçerxanê û destpêka “fenomena UFO ya nûjen” û “dînbûna firaxên firiyayî” ya 1947an. Berî Arnold, dîtinên tiştên nenas hebûn, lê ragihandina wî û bikaranîna têgîna “firaxa firiyayî” ji hêla medyayê ve eleqeyek nedîtî kişand. Bûyer di demekê de qewimî ku teknolojiya hewavaniyê bi lez pêş diket û Şerê Sar nû dest pê dikir, ku ev yek zemînek ji bo spekulasyon û tirsê amade kiribû. Piştî dîtina Arnold, bi sedan raporên “teqlîdkar” li seranserê DYA belav bûn. Ev nîşan dide ku çawa raporek dikare bibe sedema pêleke mezin a dîtinên bi heman rengî, ango bandora psîkolojîk û civakî. Hikûmetê bi avakirina Project Sign bersiv da , ku ev yek jî nîşana wê yekê ye ku bûyer bi ciddî hat girtin, her çend encamên fermî skeptîk bin jî. Ji ber vê yekê, bûyera Arnold girîng e ne tenê ji ber tiştê ku wî îdia kir ku dîtiye, lê ji ber ku ew bû katalîzatorê fenomena TFN ya nûjen, termînolojiya wê (“flying saucer”), û berteka fermî ya destpêkê. Ew nîşan dide ka çawa şahidiyek dikare bi lez bikeve nav çanda populer û bibe sedema guherînên civakî û sazûmanî.
• 3.3. Bûyera UFO ya Mantell (DYA, 1948)

• Danasîna Bûyerê Di 7ê Çileya 1948an de, li nêzîkî Franklin, Kentucky, DYA, Kaptan Thomas F. Mantell Jr., pîlotekî 25-salî yê Parastina Neteweyî ya Hewayî ya Kentucky, di dema şopandina tiştekî firiyayî yê nenas (TFN) de bi balafira xwe ya F-51D Mustang ket xwarê û jiyana xwe ji dest da. Bûyer piştî ku ji birca kontrolê ya Godman Army Airfield li Fort Knox daxwaz ji Mantell û firîna wî hat kirin ku li tiştekî nenas ê li esmanan bigerin, dest pê kir. Li gorî hin raporan, Mantell berî ku pêwendiya wî qut bibe, tişt wekî “metalîk û bi mezinahiyeke pir mezin” danasand. Şahidên li birca kontrolê jî tiştekî “dor” û “pir mezin” dîtibûn ku ne balafir û ne jî baloneke hewayê bû.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Bûyera Mantell ji hêla Project Sign (paşê Project Blue Book) ve hate lêkolînkirin. Di destpêkê de, J. Allen Hynek, ku wê demê şêwirmendê zanistî yê projeyê bû, pêşniyar kir ku dibe Mantell li pey gerstêrka Venusê ketibe, ku di wê demê de li esmanan diyar bû. Lêbelê, Hynek paşê vê şîroveyê red kir, ji ber ku Venus têra xwe ne biriqandî bû ku bi roj were dîtin û ji ber hebûna mijê li herêmê. Şîroveya dawî ya Project Blue Book, ku di sala 1952an de hate ragihandin, ew bû ku Mantell bi rastî li pey baloneke mezin a ezmanî ya bi navê Skyhook ketibû, ku di wê demê de projeyeke veşartî ya Hêzên Deryayî yên DYA bû û ji bo armancên sîxuriyê û lêkolînên atmosferî dihat bikaranîn. Li gorî vê şîroveyê, Mantell ji ber kêmbûna oksîjenê di bilindahiyeke pir mezin de (ji 25,000 lingî zêdetir) hişê xwe winda kiribû û balafira wî ketibû xwarê.
• Delîlên Fizîkî Delîla fizîkî ya sereke bermayiyên balafira F-51D ya Kaptan Mantell bû. Lêpirsînên li ser bermayiyan nîşan dan ku balafir di dema ketinê de perçe bûye. Saeta Mantell di 3:18 de rawestiya bû.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Teoriya balona Skyhook ji hêla piraniya skeptîkan ve wekî şîroveya herî maqûl tê qebûlkirin. Ev balonên mezin, ku dikaribûn bigihîjin bilindahiyên pir mezin, ji ber sifatê xwe yê veşartî ji Mantell û çavdêrên erdê re nenas bûn. Hin çavkanî amaje dikin ku tecrubeya Kaptan Mantell bi balafira F-51D re kêm bû (tenê 67 saetên firînê), ku dibe ku ev yek di qezayê de faktorek bûbe. Gotegotên destpêkê yên wekî ku balafir ji hêla TFNyê ve hatiye xistin an jî cesedê Mantell bi awayekî neasayî bû, ji hêla lêkolînerên fermî ve hatin red kirin.
• Nirxandina Rexneyî Yek ji pirsên sereke ew e ku çima agahiyên derbarê balonên Skyhook di destpêkê de bi raya giştî re nehatin parvekirin; bersiv ew e ku ew projeyeke veşartî bû. Nakokiyên di şahidiyên destpêkê de derbarê mezinahî û xuyanga tiştî (mînak, danasîna Mantell ya “metalîk û pir mezin” li hemberî danasîna birca kontrolê ya “wek paraşûtê” an “konê qeşayê yê bi serê sor” ) jî hene. Mirina Kaptan Mantell di dema şopandina TFNyekê de, ji ber ku yekem bûyera mirinê ya bi vî rengî ya baş-belgekirî bû, fikara giştî ya derbarê fenomena TFNyan de bi awayekî dramatîk zêde kir û hikûmet xiste bin zextek mezintir ji bo şîrovekirinê. Berî bûyera Mantell, raporên TFNyan ji hêla medyayê ve carinan bi awayekî sivik dihatin nirxandin. Mirina pîlotekî leşkerî di dema şopandina “firaxeke firiyayî” ya îdiakirî de, mijar ji bloqeya “nûçeyên demsala bêkariyê” derxist û ciddiyeteke nû da wê. Ev bûyer bû yek ji sê bûyerên “klasîk” ên TFN yên sala 1948an ku alîkariya diyarkirina fenomena TFN di hişê gel de kir û hin pisporên îstixbarata Hêza Hewayî qanih kir ku TFN diyardeyeke fizîkî ya “rastîn” in. Zêdebûna fikara giştî hikûmet neçar kir ku lêkolînên xwe kûrtir bike û hewl bide şîroveyên maqûl peyda bike, wek teoriya balona Skyhook, ku di wê demê de projeyeke veşartî bû. Veşartîbûna projeyê bi xwe jî ji bo teoriyên komployê bû zemîn. Ji ber vê yekê, bûyera Mantell xaleke girîng e di dîroka TFNyan de ji ber ku ew nîşan dide ka bûyereke trajedîk çawa dikare têgihiştina giştî û berteka fermî biguherîne, û çawa veşartîbûna projeyên leşkerî dikare bê mebest spekulasyonên TFNyan xurt bike.
• 3.4. Bûyera UFO ya Washington D.C. (DYA, 1952)

• Danasîna Bûyerê Di Tîrmeha 1952an de, bi taybetî di dawiya hefteyên 19-20 û 26-27 Tîrmehê de, rêzeyek dîtinên TFNyan li ser paytexta DYA, Washington D.C., hatin ragihandin. Van bûyeran, ku wekî “Washington Flap” an “Invasion of Washington” jî tên nasîn, ne tenê ji hêla gelek şahidên dîtbarî (pîlotên sivîl, personelên leşkerî, û welatiyên asayî) ve, lê herweha bi awayekî berfireh ji hêla pergalên radarê yên Balafirgeha Neteweyî ya Washingtonê (niha Balafirgeha Neteweyî ya Reagan Washington) û Binkeya Hêza Hewayî ya Andrews ve jî hatin tespît kirin. Tiştên ku hatin ragihandin bi gelemperî wekî ronahiyên geş, carinan “gogên agirîn ên porteqalî” dihatin danasîn, ku bi lezên pir bilind tevdigeriyan, ji nişka ve disekinîn, rê diguherandin, û manevrayên ku ji kapasîteya balafirên naskirî yên wê demê wêdetir bûn, pêk dianîn.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Ji ber ciddiyeta bûyeran û nêzîkbûna wan bi navendên hikûmetê re, Project Blue Book bi awayekî aktîf lêkolîn kir. Herweha, Ajansa Îstixbarata Navendî (CIA) jî eleqeyeke mezin nîşanî bûyeran da û ev yek bû sedema damezrandina Robertson Panel di Çileya 1953an de, ku ji komek zanyarên payebilind pêk dihat û armanca wê nirxandina delîlên TFNyan û pêşniyarkirina polîtîkayekê bû. Daxuyaniya fermî ya Hêza Hewayî ya DYA, ku ji hêla General John Samford ve di konferanseke çapemeniyê ya navdar de hate pêşkêşkirin, ew bû ku dîtinên dîtbarî bi îhtîmaleke mezin ji ber şaş-nasîna fenomenên atmosferî yên asayî (wekî stêrk, meteor, an jî ronahiyên bajêr) çêbûne, û temasên radarê yên nenas jî wekî encama fenomeneke meteorolojîk a bi navê “وارونگی دما” (temperature inversion) hatine şîrovekirin. Waronbûna germê dikare bibe sedem ku sînyalên radarê bi awayekî neasayî werin vegerandin û hedefên derewîn li ser ekranan çêbibin. Robertson Panel jî di encamên xwe de piştgirî da vê şîroveya Hêza Hewayî û pêşniyar kir ku hewl bê dayîn da ku eleqeya giştî ya bi TFNyan re were kêmkirin û “aura razdar” a li dora wan were rakirin.
• Delîlên Fizîkî Delîla fizîkî ya herî girîng di bûyerên Washingtonê de daneyên radarê yên berfireh bûn ku ji gelek çavkaniyên cuda (Balafirgeha Neteweyî, Binkeya Andrews) û di demên cuda de hatibûn tomar kirin. Van daneyan hedefên ku bi lezên pir bilind tevdigeriyan û manevrayên neasayî dikirin, nîşan didan. Wekî din, şahidiyên dîtbarî yên hevdem ji hêla pîlot û personelên erdê ve hebûn ku bi temasên radarê re li hev dikirin.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Teoriya وارونگی دما wekî şîroveya sereke ya fermî û skeptîk ji bo temasên radarê ma. Astronom Donald Menzel û rojnamevanê skeptîk Philip J. Klass jî piştgirî dan vê teoriyê û arguman kirin ku teknolojiya radarê ya sala 1952an têra xwe ne pêşketî bû ku bikaribe hedefên rastîn ji yên ku ji ber şert û mercên atmosferî an jî tiştên asayî (wekî refên çûkan) çêdibin, ji hev cuda bike. Dîtinên dîtbarî jî wekî şaş-nasîna stêrk, meteor, an jî ronahiyên balafiran hatin şîrovekirin.
• Nirxandina Rexneyî Tevî şîroveyên fermî, hin personelên radarê û endamên Project Blue Book bi xwe jî bi şîroveya وارونگی دما bi tevahî ne razî bûn. Bi taybetî, Lieutenant Holcomb, pisporê radarê yê Hêzên Deryayî ku di dema bûyeran de li navenda kontrola radarê ya Balafirgeha Neteweyî bû, diyar kir ku her çend وارونگی دما ya sivik hebû jî, ew “têra ravekirina vegerên baş û zexm” ên li ser ekranên radarê nedikir. Herweha, hevrêziya di navbera temasên radarê û dîtinên dîtbarî yên hevdem de ji hêla gelek şahidan ve pirsan li ser têrkerbûna şîroveya وارونگی دما derdixist holê. Bûyerên Washingtonê yên 1952an, ji ber nêzîkbûna wan bi navendên hêzê yên DYA û delîlên radarê yên xurt, krîzeke baweriyê ji bo rayedaran çêkir û bû sedema hewldanên berfireh ji bo kontrolkirina vegotina giştî û kêmkirina “hîsteriya girseyî”. Dîtinên li ser paytextê welêt, ku ji hêla gelek şahidan û pergalên radarê ve hatin piştrast kirin , ji bûyerên din ên TFN cuda bûn û tirseke mezin çêkirin. Serok Truman bi xwe eleqedar bû û agahî xwest. CIA “alarm” bû. Konferansa çapemeniyê ya General Samford hewldanek bû ji bo aramkirina raya giştî bi pêşkêşkirina şîroveyên xwezayî. Avakirina Robertson Panel ne tenê ji bo lêkolîna zanistî bû, lê bi taybetî ji bo “perwerdekirina” raya giştî û “rakirina statuya taybet” a TFNyan bû, da ku pêşî li panîkê û îstismarkirina potansiyel ji hêla dijminan ve were girtin. Pêşniyarên Robertson Panel ji bo “propagandaya fermî” û şopandina komên TFN yên sivîl nîşan dide ku armanca sereke kontrolkirina agahiyan û vegotinê bû. Ji ber vê yekê, bûyera Washingtonê ne tenê ji ber delîlên xwe yên teknîkî, lê ji ber berteka fermî ya ku li pey wê hat, girîng e. Ew nîşan dide ka hikûmet çawa dikarin hewl bidin ku vegotinên li ser fenomenên nenas kontrol bikin, nemaze di çarçoveya Şerê Sar de ku tirsên ewlehiya neteweyî di asta herî bilind de bûn.
• 3.5. Bûyera Lakenheath-Bentwaters (Brîtanya, 1956)

• Danasîna Bûyerê Bûyera Lakenheath-Bentwaters rêzeyek temasên radarê û dîtbarî yên bi tiştên firiyayî yên nenas re bû ku di şeva 13-14ê Tebaxa 1956an de li ser binkeyên hewayî yên li rojhilatê Îngilîstanê qewimîn. Bûyer bi taybetî li derdora binkeyên RAF Bentwaters û RAF Lakenheath, ku di wê demê de ji hêla Hêza Hewayî ya Dewletên Yekbûyî (USAF) ve dihatin bikaranîn, û herweha binkeya RAF Sculthorpe, qewimîn. Personelên hem USAF hem jî Hêza Hewayî ya Keyaniyê (RAF) beşdar bûn. Raporên destpêkê behsa heta 15 tiştên ku ji hêla operatorên radarê ve hatine tespît kirin dikirin. Tiştên ku hatin ragihandin bi lezên pir bilind (di navbera 2000 û 4000 mîl di saetekê de) dihatin texmînkirin, manevrayên tûj dikirin, ji nişka ve disekinîn û dîsa bi lez diçûn. Di yek bûyereke navdar de, hate ragihandin ku yek ji van tiştan li pey balafireke şer a RAF De Havilland Venom ketiye ku ji bo lêpirsînê hatibû şandin.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Bûyer ji hêla Project Blue Book a USAF ve hate tomar kirin û lêkolîn kirin. Paşê, Komîteya Condon, ku ji hêla USAF ve ji bo lêkolîna TFNyan hatibû fînansekirin, ev bûyer wekî “Case 2” di rapora xwe ya dawî de bi hûrgilî analîz kir. Encama Komîteya Condon derbarê vê bûyerê de balkêş bû, ji ber ku ew bi gelemperî di nirxandinên xwe de skeptîk bû. Derbarê bûyera Lakenheath-Bentwaters, raporê encam da: “Her çend şîroveyên konvansiyonel an xwezayî bê guman nayên red kirin, îhtîmala wan di vê bûyerê de kêm xuya dike… Tevgera xuya ya rasyonel û zîrek a TFN, amûreke mekanîkî ya bi eslê xwe nenas wekî şîroveya herî muhtemel a vê dîtinê pêşniyar dike”. Ev yek ji kêm bûyeran bû ku Rapora Condon îhtîmala tiştekî bi rastî nenas û teknolojîk qebûl dikir.
• Delîlên Fizîkî Delîlên sereke di vê bûyerê de daneyên radarê yên xurt bûn ku ji gelek binkeyên radarê yên cuda (Bentwaters GCA, Lakenheath GCA, û Lakenheath RATCC) hatibûn tomar kirin. Wekî din, şahidiyên dîtbarî yên hevdem ji hêla personelên erdê û pîlotê balafireke C-47 ve hebûn ku bi temasên radarê re li hev dikirin. Pîlotê RAF Venom ku ji bo lêpirsînê hatibû şandin jî ragihand ku wî tişt hem li ser radarê dîtiye hem jî bi çavên xwe wekî ronahiyeke spî ya biriqandî dîtiye.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Tevî encama neasayî ya Komîteya Condon, şîroveyên skeptîk ji bo bûyerê hatin pêşkêşkirin. Philip J. Klass arguman kir ku bûyer dikare wekî kombînasyona vegerên radarê yên derewîn (ji ber fenomeneke bi navê propagasyona anomal) û şaş-nasîna meteorên ji barana meteoran a Perseîd, ku di wê demê de çalak bû, were şîrovekirin. Lêkolînerên Brîtanî yên nûtir (Dr. David Clarke, Andy Roberts, Martin Shough, û Jenny Randles), piştî hevpeyvînên bi pîlotên RAF Venom ên ku di bûyerê de beşdar bûbûn re, ragihandin ku pîlotan temasên radarê wekî “ne balkêş” bi nav kirine û îdia kirine ku tu “şopandin” ji hêla TFNyê ve çênebûye û wan bi çavên xwe tu tişt nedîtiye. Wan pêşniyar kir ku dibe ku tiştê li ser radarê hatiye dîtin baloneke hewayê be. Propagasyona anomal, ku tê de şert û mercên atmosferî yên taybet dibin sedem ku sînyalên radarê bi awayekî neasayî werin vegerandin û hedefên derewîn çêbibin, wekî şîroveyeke gengaz ji bo hin temasên radarê hate pêşniyarkirin.
• Nirxandina Rexneyî Nakokiyên di navbera raporta destpêkê ya Project Blue Book û Komîteya Condon de (ku bûyer wekî pir anomal dinirxandin) û şahidiyên paşê yên pîlotên RAF (ku bûyerê siviktir dinirxandin) yek ji aliyên herî tevlihev ên vê bûyerê ye. Girîngiya şahidiyên hevdem ên radar-dîtbarî ji gelek çavkaniyan, wekî ku ji hêla Teknisyenê Radarê Forrest Perkins ve hate ragihandin, nikare were paşguh kirin. Bûyera Lakenheath-Bentwaters, nemaze bi nirxandina Komîteya Condon re, mînakeke girîng e ku çawa bûyereke bi delîlên radar-dîtbarî yên xurt dikare lêkolînerên skeptîk jî bixe tengasiyê. Lê di heman demê de, ew nîşan dide ku çawa şahidiyên paşê û analîzên kûrtir dikarin şîroveyên cihêreng derxînin holê. Daneyên destpêkê yên ji Project Blue Book û şahidiya T.Sgt. Perkins wêneyekî bûyereke pir anomal pêşkêş kirin, bi lezên nedîtî û tevgerên zîrek. Komîteya Condon, ku bi gelemperî encamên skeptîk derdixist, vê bûyerê wekî “pir şaşmayî” û “amûreke mekanîkî ya bi eslê xwe nenas” bi nav kir. Ev ji bo komîteyek weha encameke pir girîng bû. Lêbelê, lêkolînên paşê yên ku hevpeyvîn bi pîlotên RAF Venom re kirin, wêneyekî cuda pêşkêş kirin: temasên radarê yên qels, tunebûna şopandinê, û tunebûna dîtinên dîtbarî ji hêla pîlotan ve. Ev nakokî di navbera tomarên fermî yên destpêkê û bîranînên paşê yên pîlotan de pirsgirêka pêbaweriya şahidiyê û bandora demê li ser bîranînê radixe pêş çavan. Skeptîkên wek Klass her tim şîroveyên konvansiyonel pêşniyar kirine. Ji ber vê yekê, Lakenheath-Bentwaters nîşan dide ku heta di bûyerên ku wekî “delîlên herî baş” ji bo TFNyan têne hesibandin jî, dibe ku nakokî û nezelaliyek hebe. Ew girîngiya lêkolîna domdar, vekolîna rexneyî ya hemî çavkaniyan (tevî yên fermî), û dijwariya gihîştina encamek teqez di mijarên weha de radixe ber çavan.
• 3.6. Bûyera UFO ya Tehranê (Îran, 1976)

• Danasîna Bûyerê Di şeva 18-19ê Îlona 1976an de, li ser paytexta Îranê, Tehranê, rêzeyek dîtinên TFNyan û temasên radarê yên balkêş qewimîn. Bûyer bi raporên welatiyên sivîl ên ku tiştekî ronî û neasayî li esmanan dîtibûn dest pê kir. Li ser vê yekê, Hêza Hewayî ya Şahînşahiya Îranê (IIAF) du balafirên şer ên F-4 Phantom II ji bo lêpirsînê şandin. Pîlotên her du balafiran ragihandin ku dema ku ew nêzîkî tiştê/tiştên nenas bûne, sîstemên elektronîk û ragihandinê yên balafirên wan têk çûne. Yek ji pîlotan, Major Parviz Jafari, herweha ragihand ku dema ku wî hewl da fuzeyekê li hember tiştekî biçûk ê ku ji tiştê sereke veqetiyabû û ber bi balafira wî ve dihat, biavêje, sîstema çekên wî jî têk çû. Tiştên ku hatin dîtin wekî ronahiyên pir biriqandî yên bi rengên cihêreng (sor, kesk, porteqalî, şîn) ku bi lez diçirisîn û manevrayên nedîtî dikirin, hatin danasîn. Yek ji tiştan jî hate ragihandin ku bi nermî li ser erdê daniye.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Bûyera Tehranê ji hêla rayedarên Îranî ve hate lêkolînkirin û raporek berfireh ji bo Ajansa Îstixbarata Parastinê ya DYA (DIA) hate şandin. Ev rapor, ku paşê hate deşîfrekirin, yek ji belgeyên herî girîng ên derbarê bûyerê de ye. Di raporê de hûrgiliyên şahidiyên pîlotan, temasên radarê, û têkçûnên sîstemên balafiran hatine tomar kirin. Tevî ku rapor bi xwe encameke teqez derbarê eslê tiştan de pêşkêş nake, ew ciddiyeta bûyerê û sifatê wê yê neasayî piştrast dike.
• Delîlên Fizîkî Delîlên fizîkî yên rasterast di vê bûyerê de kêm bûn. Lêbelê, tomarên radarê yên ji balafirên F-4 û dibe ku ji navendên kontrola erdê, û herweha raporên teknîkî yên derbarê têkçûna sîstemên balafiran de, wekî delîlên neyekser dikarin werin hesibandin. Roja piştî bûyerê, pîlot bi helîkopterê çûn cihê ku dihat texmînkirin ku yek ji tiştan lê daniye, lê tiştek nedîtin. Lêbelê, wan sînyaleke “beeper” a berbiçav li nêzîkî maleke li wê deverê tespît kirin.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Skeptîkên wekî Philip J. Klass û James Oberg şîroveyên konvansiyonel ji bo bûyerê pêşniyar kirine. Klass arguman kir ku dibe ku pîlotan di destpêkê de fenomeneke astronomîk (wekî gerstêrka Jupiter) dîtibin û têkçûnên sîsteman jî ji ber pirsgirêkên teknîkî yên berê naskirî yên di balafirên F-4 de an jî ji ber xeletiyên pîlotan çêbûbin. Wî herweha îdia kir ku tenê yek balafirê têkçûnên elektrîkî ragihandiye û ew balafir jî xwedî dîrokeke pirsgirêkên elektrîkî bûye. Brian Dunning jî destnîşan kir ku di roja bûyerê de du baranên meteoran (Gamma Piscids û Southern Piscids) çalak bûne, ku dibe sedema dîtina “tiştên geş” ên ku ber bi erdê ve diçin. Hat ragihandin ku li cihê ku ronahî lê ketibû, transpondereke beeper a ji balafireke C-141 hatiye dîtin.
• Nirxandina Rexneyî Bûyera Tehranê ji ber çend aliyan ve girîng e. Ya yekem, ew yek ji kêm bûyeran e ku tê de pîlotên balafirên şer ên bi tecrube ne tenê tiştên nenas dîtine, lê di heman demê de ragihandine ku sîstemên balafirên wan di dema nêzîkbûna van tiştan de têk çûne. Ev îdiayên bandorên elektromagnetîk (EM) bûne mijara gelek spekulasyonan. Ya duyemîn, hebûna raporeke DIAyê ya deşîfrekirî ku bûyerê bi hûrgilî tomar dike, girîngiyeke fermî dide îdiayan. Lêbelê, şîroveyên skeptîk ên derbarê pêbaweriya pîlotan, pirsgirêkên teknîkî yên balafiran, û îhtîmala şaş-nasîna fenomenên xwezayî jî divê bi ciddî werin nirxandin. Dijwar e ku meriv bigihîje encameke teqez, lê bûyer wekî mînakeke balkêş a hevdîtineke leşkerî ya bi TFNyekê re di dîroka UFOlogiyê de dimîne.
• 3.7. Bûyera Daristana Rendlesham (Brîtanya, 1980)

• Danasîna Bûyerê Bûyera Daristana Rendlesham rêzeyek dîtinên ronahiyên nenas û îdiayên danîna TFNyekê bû ku di Kanûna 1980an de li nêzîkî Daristana Rendlesham li Suffolk, Îngilîstanê qewimîn. Bûyer li derveyî Binkeya RAF Woodbridge qewimîn, ku di wê demê de ji hêla Hêza Hewayî ya Dewletên Yekbûyî (USAF) ve dihat bikaranîn. Personelên USAF, di nav de Cîgirê Fermandarê Binkeyê Lieutenant Colonel Charles Halt, di nav şahidên sereke de bûn. Raporên destpêkê behsa ronahiyên ku dixuya di nav daristanê de dadikevin dikirin. Personelên ewlehiyê yên ku ji bo lêpirsînê çûn daristanê, ragihandin ku wan tiştekî metalîk, sêgoşeyî û bi ronahiyên rengîn dîtiye. Sergeant Jim Penniston îdia kir ku ew bi “keştiyeke bi eslê xwe nenas” re rûbirû bûye û destê xwe daye ser. Di şevek din de, Lt. Col. Halt û tîmeke din çûn cihê bûyerê û ragihandin ku wan ronahiyên din ên nenas li esmanan û herweha zêdebûneke di asta radyasyonê de li cihê îdiakirî yê danînê tomar kirine. Halt bûyer li ser kaseteke mîkro tomar kir, ku wekî “Kaseta Halt” tê nasîn.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Wezareta Parastinê ya Brîtanyayê (MoD) helwest girt ku bûyer gefek li ser ewlehiya neteweyî çênake û ji ber vê yekê ew bi awayekî berfireh wekî mijareke ewlehiyê nehatiye lêkolînkirin. Dosyaya MoD ya li ser bûyerê, ku di sala 2001an de hate weşandin, bi piranî ji nameyên navxweyî û bersivên ji bo pirsên raya giştî pêk dihat, ku ev yek helwesta wan a ku bûyer bi ciddî nehatiye girtin piştrast dike.
• Delîlên Fizîkî Delîlên fizîkî yên ku hatin ragihandin ev bûn: sê şopên piçûk ên li ser erdê di şeklê sêgoşeyekê de, şewat û şaxên şikestî li ser darên nêzîk. Herweha, Lt. Col. Halt û tîma wî bi amûreke pîvandina radyasyonê (AN/PDR-27) li cihê îdiakirî yê danînê pîvandinên radyasyonê kirin û ragihandin ku wan asteke hinekî bilindtir ji asta paşxaneya normal tomar kiriye (0.07 mîlîroentgen di saetekê de li hemberî 0.03-0.04).
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Skeptîkan ji bo bûyera Rendlesham gelek şîroveyên konvansiyonel pêşniyar kirine. Ronahiyên ku di şeva yekem de hatine dîtin û dixuya ku di nav daristanê de dadikevin, ji hêla astronoman ve wekî perçeyekî meteorê (fireball) ku di wê demê de li ser başûrê Îngilîstanê şewitîbû, hatine şîrovekirin. Ronahiya biriqandî ya ku di navbera daran de dihat dîtin, bi îhtîmaleke mezin ronahiya Fenera Orford Ness bû, ku çend mîl dûrî daristanê ye û di heman rêgeha dîtinê de ye. Ronahiyên stêrk-şêwe yên ku ji hêla Halt ve hatine ragihandin jî wekî stêrkên biriqandî yên asayî (wekî Sirius) hatine şîrovekirin, ku dibe ku ji ber şert û mercên atmosferî bi awayekî neasayî xuya kiribin. Şopên li ser erdê ji hêla polîs û daristanvanan ve wekî çalên kîvroşkan hatine nasîn. Pîvandinên radyasyonê yên ku ji hêla Halt ve hatine tomar kirin, di nav astên paşxaneya normal de an jî hinekî li ser wê bûn û ne nîşaneke tiştekî neasayî bûn.
• Nirxandina Rexneyî Bûyera Daristana Rendlesham, ku carinan wekî “Roswella Brîtanyayê” tê binavkirin , yek ji bûyerên TFN yên herî navdar û gengeşîkirî ye. Hebûna şahidên leşkerî yên payebilind ên wekî Lt. Col. Halt û tomarên wî yên dengî (“Kaseta Halt”) ciddiyetê dide bûyerê. Lêbelê, şîroveyên skeptîk ên ku li ser bingeha fenomenên xwezayî û tiştên naskirî ne, piraniya aliyên bûyerê rave dikin. Nakokiyên di navbera şahidiyan de û îhtîmala şaş-nasînê di şert û mercên stres û tariyê de jî faktorên girîng in. Helwesta MoD ya ku bûyerê wekî ne-gef bi nav dike û lêkolîneke kûr pêk nayne, ji hêla hin kesan ve wekî hewldanek ji bo veşartinê tê dîtin, lê ji hêla skeptîkan ve wekî nîşaneke ku bi rastî tiştekî neasayî çênebûye tê şîrovekirin.
• 3.8. Pêla UFO ya Belçîkayê (Belçîka, 1989-1990)

• Danasîna Bûyerê Pêla TFN ya Belçîkayê rêzeyek dîtinên TFNyan bû ku di navbera Mijdara 1989an û Nîsana 1990an de li seranserê Belçîkayê hatin ragihandin. Bi hezaran kes, di nav de polîs û personelên leşkerî, îdia kirin ku wan tiştên mezin, sêgoşeyî, bi ronahiyên li binî û carinan ronahiyeke sor a biriqandî li navendê, dîtine ku bi awayekî bêdeng li esmanan tevdigeriyan. Bûyera herî navdar di şeva 30-31ê Adara 1990an de qewimî, dema ku tiştên nenas li ser radarê hatin tespît kirin û du balafirên şer ên F-16 yên Hêza Hewayî ya Belçîkayê ji bo lêpirsînê hatin şandin. Pîlotan jî temasên radarê yên demkî bi hedefan re ragihandin, lê dîtineke dîtbarî ya zelal pêk nehat. Hat ragihandin ku tiştan manevrayên pir bilez û guherînên ji nişka ve yên bilindahiyê pêk anîne ku ji kapasîteya balafirên naskirî wêdetir bûn.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Hêza Hewayî ya Belçîkayê lêkolîn li ser bûyerên Adara 1990an kir û raporek weşand ku tê de temasên radarê û hewldanên şopandinê yên F-16an hatin piştrast kirin. Lêbelê, raporê şîroveyeke teqez ji bo eslê tiştan pêşkêş nekir. Komeleya Belçîkî ji bo Lêkolîna Fenomenên Fezayî (SOBEPS), komeleyeke sivîl a UFOlogiyê, bi awayekî berfireh li ser pêlê lêkolîn kir û bi hezaran şahidî berhev kirin. SOBEPS di encamên xwe de îdia kir ku fenomen rast e û bi teknolojiyeke pêşketî ya nenas ve girêdayî ye.
• Delîlên Fizîkî Delîla fizîkî ya herî nîqaşkirî wêneyek bû ku wekî “wêneyê Petit-Rechain” tê nasîn. Ev wêne, ku di Nîsana 1990an de ji hêla kesekî nenas ve hatibû kişandin, tiştekî sêgoşeyî yê reş bi sê ronahiyên li goşeyan nîşan dida. Wêne ji hêla gelek pisporan ve hate analîz kirin û ji bo demekê wekî yek ji delîlên herî xurt ên TFNyan hate hesibandin. Lêbelê, di sala 2011an de, kesê ku wêne kişandibû, Patrick Maréchal, eşkere kir ku wêne sexte bû û wî ew bi karanîna modelek polîstîrenê çêkiribû. Ji bilî vê wêneyê, daneyên radarê yên ji F-16an û navendên kontrola erdê wekî delîlên girîng hatin hesibandin.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Gelek şîroveyên skeptîk ji bo pêla TFN ya Belçîkayê hatine pêşkêşkirin. Yek ji teoriyên sereke ew e ku bûyer bi piranî encama “hîsteriya girseyî” an “xapandina girseyî” bûye, ku ji hêla medyayê û xebatên SOBEPS ve hatiye xurt kirin. Li gorî vê nêrînê, piştî raporên destpêkê, mirovan dest pê kiriye ku tiştên asayî (wekî balafir, helîkopter, satelayt, stêrk) wekî TFN şîrove bikin. Hin dîtin bi helîkopteran hatine şîrovekirin; îdiaya bêdengiyê jî dibe ku ji ber dengê motorên otomobîlên şahidan an jî bayê xurt be. Temasên radarê yên F-16an jî wekî encama fenomeneke atmosferî ya naskirî ya bi navê “Bragg scattering” an jî wekî temasên bi hevûdu re (F-16an hevûdu wekî hedef tespît kirine) hatine şîrovekirin. Hin kes jî pêşniyar dikin ku dibe ku ew ceribandinên veşartî yên balafirên leşkerî yên pêşketî (wekî balafirên stealth) bûne.
• Nirxandina Rexneyî Pêla TFN ya Belçîkayê ji ber hejmara mezin a şahidan, beşdarbûna rayedarên leşkerî, û hebûna daneyên radarê yek ji bûyerên herî baş-belgekirî yên TFNyan tê hesibandin. Lêbelê, eşkerekirina sextebûna wêneyê Petit-Rechain û şîroveyên skeptîk ên derbarê daneyên radarê û şahidiyan de, pirsên girîng li ser pêbaweriya giştî ya bûyerê derdixe holê. Nakokiya di navbera îdiayên SOBEPS û analîzên skeptîk de berdewam dike. Bûyer mînakeke baş e ku çawa fenomeneke TFN dikare bi lez eleqeyeke mezin a giştî û medyayî bikşîne û çiqas dijwar e ku meriv bigihîje encamek teqez.
• 3.9. Bûyera Trans-en-Provence (Fransa, 1981)

• Danasîna Bûyerê Di 8ê Çileya 1981an de, li bajarokê Trans-en-Provence li başûrê Fransayê, cotkarekî 55-salî yê bi navê Renato Nicolaï îdia kir ku wî tiştekî firiyayî yê nenas dîtiye ku li ser erdê wî daniye û şopên fizîkî li pey xwe hiştiye. Nicolaï ragihand ku wî dengekî fîtikê yê ecêb bihîstiye û dûv re tiştekî bi şiklê du firaqên ku li ser hev hatine danîn, bi qasî 2.5 metre bi tîrêj û 1.5 metre bi bilindahî, dîtiye ku li nêzîkî 50 metre dûrî wî daniye. Rengê tiştî wekî “sirber” (lead color) hate danasîn û li dora wê xêzek hebû. Li binê wê du “perçe” hebûn ku wekî reaktor an ling xuya dikirin. Piştî demek kurt, tişt hema hema yekser rabûye, li ser daran bilind bûye û ber bi bakur-rojhilat ve çûye, li cihê ku lê rûniştibû şopên şewatê hiştiye.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Roja piştî bûyerê, Nicolaï polîsê herêmî (gendarmerie) agahdar kir. Polîs hat cihê bûyerê, hevpeyvîn bi Nicolaï re kir, wêne kişandin, û nimûneyên ax û riwekan ji zeviyê berhev kirin. Dosya paşê ji bo lêkolînê ji GEPAN (Groupe d’Études des Phénomènes Aérospatiaux Non-identifiés), beşa Ajansa Fezayê ya Fransî (CNES) ku ji bo lêkolîna TFNyan hatibû damezrandin, hate şandin. GEPAN lêkolîneke berfireh li ser şopên fizîkî kir. Analîzên GEPAN destnîşan kirin ku ax bi zexteke mekanîkî ya bi qasî 4 an 5 tonan hatiye pêçandin û heta germahiyeke di navbera 300 û 600 °C de hatiye germ kirin. Di nimûneyan de mîqdarên şop ên fosfat û çînko hatin dîtin. Analîza riweka alfalfa ya li nêzîkî cihê danînê nîşan da ku asta klorofîlê di navbera %30 û %50 de ji ya normal kêmtir bûye. Tevî lêkolîna du-salî ya hevpar a GEPAN û polîs, şîroveyeke konvansiyonel a maqûl ji bo bûyerê nehat dîtin.
• Delîlên Fizîkî Delîlên fizîkî yên sereke di vê bûyerê de ew şopên ku li ser erdê mabûn (şewat, pêçandin) û guherînên biyokîmyayî yên di riwekên derdorê de bûn. Rapora GEPAN van delîlan bi hûrgilî tomar kir.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Hin zanyarên Fransî lêkolîna GEPAN, bi taybetî lêkolîna li ser şopên fizîkî, wekî kêmasîdar rexne kirin. Rapora polîs destnîşan kiribû ku şopên ku li ser rêyeke çalak xuya bûne, dişibin şopên lastîkên otomobîlekê. GEPAN ev şîrove red kiribû ji ber ku şahidê yekane tiştekî din gotibû. Wekî din, şiklê şopan di wêneyan de ne çemberên bêkêmasî bûn, lê du nîv-çemberên ku li ser hev derbas dibûn xuya dikirin, û ev şiklê çemberî bi danasîna Nicolaï ya TFNyê re li hev nedikir. Nicolaï bi xwe jî di destpêkê de fikirîbû ku tişt dibe ku amûreke leşkerî ya ceribandinê be, ji ber nêzîkbûna cihê bûyerê bi binkeya leşkerî ya Canjuers re. Di hevpeyvîneke televîzyonî de, Nicolaï piştrast kir ku di dema dîtinê de wesayît li ser rê derbas dibûn.
• Nirxandina Rexneyî Bûyera Trans-en-Provence ji ber îdiaya delîlên fizîkî yên ku ji hêla saziyeke fermî ya hikûmetê (GEPAN) ve hatine analîz kirin, di nav bûyerên TFNyan de xwedî cihekî taybet e. Raporên GEPAN ên ku guherînên kûr di ax û riwekan de destnîşan dikin, ji hêla alîgirên TFNyan ve wekî delîlên xurt hatin pêşwazî kirin. Lêbelê, rexneyên li ser metodolojiya GEPAN û şîroveyên alternatîf ên ji bo şopan (wekî lastîkên otomobîlan) pirsan li ser encamên GEPAN derdixin holê. Tevliheviya di navbera danasîna şahid û şiklê şopan de jî xaleke din a gengeşiyê ye. Bûyer mînakeke baş e ku çawa lêkolîna fenomenên nenas dikare bi dijwarî û nîqaşan re rûbirû bimîne, hetta dema ku delîlên fizîkî yên xuya hebin jî.
• 3.10. Bûyerên UFO yên Colares (Operasyona Prato) (Brezîlya, 1977-1978)

• Danasîna Bûyerê Di salên 1977 û 1978an de, li girava Colares li eyaleta Pará ya Brezîlyayê, rêzeyek dîtinên TFNyan û bûyerên ecêb hatin ragihandin ku wekî “Colares UFO flap” an jî “Operasyona Prato” (Operação Prato, bi Portekîzî “Operasyona Firaxê”) tên nasîn. Niştecihên herêmî îdia kirin ku ew ji hêla ronahiyên esmanî yên ku wan wekî “Chupa-Chupa” (bi wateya “Mijmijok”) bi nav dikirin, rastî êrîşan hatine. Wan ragihand ku van ronahiyan tîrêjên xurt avêtine ser wan, ku bûne sedema şopên şewatê, birînên qulkirî, û nîşanên din ên fizîkî li ser laşên wan. Ji ber tirsa van êrîşan, niştecihan şevên xwe bi nobedariyê derbas dikirin, agir vêdixistin û fîşekên hewayî diteqandin da ku ronahiyan ji xwe dûr bixin. Şaredarê Colares, José Ildone Favacho Soeiro, ji Hêza Hewayî ya Brezîlyayê alîkarî xwest.
• Lêkolîn û Encamên Fermî Di bersiva daxwaza şaredar û zêdebûna raporan de, Hêza Hewayî ya Brezîlyayê di bin kodnavê “Operasyona Prato” de lêkolîneke fermî da destpêkirin. Armanca operasyonê lêkolînkirina dîtinên TFNyan li Colares û hin şaredariyên din ên Pará bû. Operasyon ji hêla Kaptan Uyrangê Bolivar Soares Nogueira de Hollanda Lima ve dihat birêvebirin. Di dawiya sala 1977an de, tîma leşkerî gelek wêne û fîlmên ronahiyên nenas tomar kirin. Lêbelê, piştî nêzîkî çar mehan, operasyon bi fermî hate girtin û encama fermî ew bû ku “tu fenomeneke neasayî nehatiye dîtin”. Belgeyên fermî yên Operasyona Prato niha li Arşîva Neteweyî ya Brezîlyayê (Arquivo Nacional) berdest in.
• Delîlên Fizîkî Di dema Operasyona Prato de, tîma Hêza Hewayî ya Brezîlyayê bi sedan wêne û çend saet fîlmên sînemayê yên ronahiyên nenas tomar kirin. Hat ragihandin ku hin ji van fîlman TFNyên ku diçûn nav avên Kendava Marajó ya nêzîk an jî jê derdiketin nîşan didan. Wekî din, şopên fizîkî yên li ser laşên niştecihên ku îdia dikirin rastî êrîşan hatine (şewat, birînên qulkirî) û raporên bijîşkî yên têkildar jî wekî delîlên potansiyel hatin hesibandin.
• Nêrînên Skeptîk û Alternatîf Encama fermî ya Hêza Hewayî ya Brezîlyayê ew bû ku tu tiştekî neasayî nehatiye dîtin. Ev yek bi xwe nêrîneke skeptîk li hemberî îdiayên esrarengîz ên niştecihan û UFOlogan nîşan dide. Tevî ku raporên fermî hebûna ronahiyan piştrast dikin, ew wan wekî fenomenên nenas an jî yên ku hewceyî lêkolîneke kûrtir in, şîrove nakin. Hin skeptîk îhtîmala ku bûyer ji ber faktorên psîkolojîk (wekî hîsteriya girseyî ya ku ji ber tirs û çîrokên herêmî geş bûye) an jî şaş-nasîna fenomenên xwezayî an teknolojiyên naskirî çêbûne, dinirxînin.
• Nirxandina Rexneyî Bûyerên Colaresê û Operasyona Prato ji ber çend sedeman girîng in. Ya yekem, ew yek ji kêm bûyeran e ku tê de hikûmeteke Amerîkaya Latîn bi awayekî fermî û berfireh lêkolîn li ser îdiayên TFNyan kiriye û belgeyên têkildar (tevî wêne û fîlman) tomar kirine. Ya duyemîn, îdiayên êrîşên fizîkî ji hêla “Chupa-Chupa” ve û şopên ku li ser laşên mirovan hiştine, vê bûyerê ji piraniya raporên TFNyan cuda dike. Lêbelê, encama fermî ya operasyonê (“tu fenomeneke neasayî nehat dîtin”) bi îdiayên dramatîk ên niştecihan û UFOlogan re di nav nakokiyekê de ye. Mirina Kaptan Uyrangê Hollanda piştî hevpeyvîna wî ya bi UFOlogan re di sala 1997an de, ku tê de wî behsa serpêhatiyên xwe yên di dema operasyonê de kiribû, bû sedema zêdebûna teoriyên komployê. Tevî ku belgeyên fermî niha berdest in, nîqaş li ser sifat û girîngiya rastîn a bûyerên Colaresê berdewam dike.

4. Gotûbêjkirina Giştî û Encamên Berawirdî

• Taybetmendiyên Hevpar ên Tiştên Hatine Ragihandin

Analîza deh bûyerên TFN yên ku di vê gotarê de hatin vekolîn, hin taybetmendiyên hevpar ên di danasîna tiştên nenas de derdixe holê, tevî cihêrengiya erdnîgarî û demkî ya bûyeran. Di gelek raporan de behsa şiklên dîskî an ovalî (mînak, Roswell , Kenneth Arnold , Trans-en-Provence ), ronahiyên geş û rengîn (mînak, Washington D.C. , Lakenheath-Bentwaters , Tehran ), û tevgerên neasayî yên wekî lezbûna ji nişka ve, rawestana li hewa, û zivirînên tûj (mînak, Mantell , Washington D.C. , Lakenheath-Bentwaters , Tehran , Pêla Belçîkayê ) tê kirin. Di hin bûyeran de, wekî Pêla Belçîkayê, şiklên sêgoşeyî yên mezin û bêdeng hatine ragihandin. Nebûna deng di gelek raporan de xaleke din a hevpar e, ku dijberiya teknolojiyên hewavaniyê yên naskirî dike.

Lêbelê, divê were zanîn ku ev qalibên hevpar dikarin ji çend faktoran derbikevin. Ji aliyekî ve, ew dikarin nîşana fenomeneke bingehîn a hevpar bin ku li deverên cihêreng û di demên cihêreng de xwe nîşan dide. Ji aliyê din ve, ew dikarin encama bandora belavbûna çandî û medyayê bin. Piştî ku têgîna “firaxa firiyayî” di sala 1947an de populer bû , gelek raporên li dû wê dest pê kirin ku tiştên bi heman şiklî danasandin. Bi heman awayî, piştî ku hin cureyên danasînan (wekî sêgoşeyên reş di Pêla Belçîkayê de) di medyayê de cih girtin, dibe ku ev yek bandor li ser awayê ku şahidên paşerojê tiştên nenas şîrove dikin û radigihînin kiribe. Psîkolog û sosyolog amaje dikin ku çîrokên TFNyan dikarin wekî folklora nûjen tevbigerin , ku tê de motîf û danasînên hevpar bi demê re pêş dikevin û di nav civakê de belav dibin. Medya, bi taybetî fîlm û pirtûkên honaka zanistî, di standartkirin û belavkirina wêneyên TFNyan de roleke girîng lîstiye. Ji ber vê yekê, dema ku em li qalibên hevpar dinêrin, divê em ne tenê li ser danasînên xav bisekinin, lê her weha li ser wê yekê jî bifikirin ku ev danasîn çawa di çarçoveya çandî û medyayî ya dema xwe de cih digirin û dibe ku ji hêla wê ve hatibin şekildan.

• Bertek û Rêbazên Lêkolînê yên Saziyên Fermî

Bertekên saziyên fermî li hemberî bûyerên TFNyan li welatên cuda û di demên cuda de cihêrengî nîşan didin, lê hin qalibên giştî jî hene. Li DYA, projeyên wekî Project Blue Book û Komîteya Condon hewl dan ku bi awayekî sîstematîk raporan berhev bikin û analîz bikin, her çend armancên wan ên dualî (ewlehiya neteweyî û analîza zanistî) û metodolojiyên wan bûne mijara rexneyan. Encama giştî ya van projeyan ew bû ku piraniya bûyeran dikarin bi şîroveyên konvansiyonel werin ravekirin û TFN gefeke rasterast li ser ewlehiya neteweyî pêk naynin, her çend rêjeyek hindik a bûyeran wekî “nayên şîrovekirin” mabûn.

Li Brîtanyayê, Wezareta Parastinê (MoD) bi gelemperî helwestek girtiye ku TFN gefekê li ser ewlehiya neteweyî çênakin û ji ber vê yekê lêkolînên kûr û berfireh ne hewce ne, her çend wan hin dosyayên bûyeran tomar kiribin û carinan bersiva pirsên raya giştî û parlamentoyê dabin. Li Fransayê, bi rêya GEPAN (paşê SEPRA û niha GEIPAN), nêzîkatiyeke sîstematîk û domdar ji bo lêkolînkirina TFNyan hatiye meşandin, ku tê de rapor bi awayekî giştî têne weşandin û rêjeyek hindik a bûyeran wekî “Tîpa D” (fenomenên ku nayên şîrovekirin) têne kategorîzekirin. Li Brezîlyayê, Operasyona Prato mînakeke lêkolîneke leşkerî ya berfireh bû, her çend encama wê ya fermî ew bû ku “tu fenomeneke neasayî nehatiye dîtin”. Hêza Hewayî ya Belçîkayê jî di dema Pêla TFNyan de lêkolîn kir û hebûna temasên radarê piştrast kir, lê şîroveyeke teqez ji bo eslê tiştan pêşkêş nekir.

Bi giştî, dikare were gotin ku lêkolînên fermî yên li ser TFNyan gelek caran ne tenê ji hêla meraqa zanistî ve, lê her weha ji hêla fikarên ewlehiya neteweyî, siyaseta giştî, û hewldanên kontrolkirina vegotinê û aramkirina raya giştî ve hatine birêvebirin. Bi taybetî di serdema Şerê Sar de, her tiştekî nenas li esmanan dikaribû wekî gefeke potansiyel ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve were dîtin, ku ev yek bû sedem ku artêş û saziyên îstixbaratê bi mijarê re eleqedar bibin. Robertson Panel li DYA bi eşkere pêşniyar kir ku eleqeya giştî bi TFNyan re were kêmkirin da ku pêşî li “hîsteriya girseyî” û “şerê psîkolojîk” were girtin. Ev nîşan dide ku armanc ne tenê têgihiştina fenomenê bû, lê herweha birêvebirina berteka civakî jî bû. Girtina Project Blue Book piştî Rapora Condon jî wekî biryareke polîtîk dikare were dîtin ku armanca wê bidawîanîna lêkolînên fermî yên lêçûnbar û kêm-berhemdar bû. Ji ber vê yekê, dema ku em li encamên lêkolînên fermî dinêrin, divê em vê çarçoveya polîtîk li ber çavan bigirin. Dibe ku encamên “nayên şîrovekirin” ne ji ber kêmasiya delîlan, lê ji ber kêmasiya vîn an çavkaniyên siyasî ji bo lêkolînên kûrtir bin.

• Qalibên Hevpar di Şîroveyên Fermî û Skeptîk de

Di piraniya bûyerên ku hatin analîz kirin de, şîroveyên fermî û yên skeptîk li ser bingeha ravekirina fenomenan bi rêyên konvansiyonel û naskirî disekinin. Şîroveyên herî gelemperî ev in:

1. Şaş-nasîna tiştên konvansiyonel: Ev tê de balafirên asayî, balonên meteorolojiyê, satelaytên çêkirî, fîşekên hewayî, an jî tiştên din ên ku ji hêla mirovan ve hatine çêkirin, hene. Mînak, di bûyera Mantell de, şîroveya fermî ya dawî ew bû ku ew li pey baloneke Skyhook ketibû. Di bûyera Phoenix Lights de jî, ronahî wekî balafirên A-10 û fîşekên leşkerî hatin şîrovekirin.
2. Şaş-nasîna fenomenên xwezayî û astronomîk: Ev tê de stêrkên biriqandî (bi taybetî Venus), meteor, bolîd (meteorên pir biriqandî), ewrên bi şiklên neasayî (wekî ewrên lentîkular), û fenomenên atmosferî yên wekî وارونگی دما (temperature inversion) ku dikarin bibin sedema mîrajên optîkî an jî vegerên radarê yên derewîn, hene. Bûyera Washington D.C. ya 1952an bi giranî bi وارونگی دما hate şîrovekirin. Ronahiyên di bûyera Daristana Rendlesham de jî bi meteor, stêrk û fenera deryayî hatin şîrovekirin.
3. Faktorên psîkolojîk: Di hin rewşan de, bi taybetî dema ku pêlên dîtinan çêdibin, faktorên psîkolojîk ên wekî hîsteriya girseyî, pareidolia (dîtina şiklan di nav tiştên bêserûber de), an jî bandora pêşniyarê (suggestion) wekî şîroveyên gengaz hatine pêşniyarkirin. Pêla TFN ya Belçîkayê ji hêla hin skeptîkan ve wekî mînakeke hîsteriya girseyî hate dîtin.
4. Projeyên leşkerî yên veşartî: Di hin bûyerên girîng de, wekî Roswell (Project Mogul) û Mantell (Skyhook) , derket holê ku tiştên ku hatine dîtin bi rastî beşek ji projeyên leşkerî yên veşartî yên wê demê bûne. Veşartîbûna van projeyan bi xwe jî bûye sedema zêdebûna spekulasyonan.

• **Bandora Faktorên Civakî, Ç

Wergirtî

1. More Human than Alien: Researching the History of UFOs – American Historical Association, https://www.historians.org/perspectives-article/more-human-than-alien-researching-the-history-of-ufos-march-2017/ 2. History’s Most Infamous UFO Sightings of the Modern Era, https://www.history.com/articles/historys-most-infamous-ufo-sightings 3. UFO Evidence and Censorship | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/visual-arts/ufo-evidence-and-censorship 4. New Film The Age of Disclosure Alleges Government Cover-Up of UFOs, but BU Expert Is Skeptical, https://www.bu.edu/articles/2025/ufo-news-government-cover-up/ 5. Hevpeyvîn bi Omitê Mistefê (Umîd Demirhan) ra – Philosophia Kurdi, https://philosophiakurdi.de/hevpeyvin-bi-omite-mistefe-umid-demirhan-ra/ 6. شێوازەکانی نووسینی ئەکادیمی – AVA News, https://www.ava.news/opinion/7170 7. 99 Controversial Research Paper Topics (Interesting) — Otio Blog, https://otio.ai/blog/controversial-research-paper-topics 8. How to Write a Case Study: from Outline to Examples – EssayPro, https://essaypro.com/blog/case-study 9. Robertson Panel – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Robertson_Panel 10. Investigation of UFO reports by the United States government – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Investigation_of_UFO_reports_by_the_United_States_government 11. How the CIA Tried to Quell UFO Panic During the Cold War | HISTORY, https://www.history.com/articles/ufo-sightings-cia-robertson-condon 12. The Lure of the Edge by Brenda Denzler – Paper – University of California Press, https://www.ucpress.edu/books/the-lure-of-the-edge/paper 13. The Lure of the Edge: Scientific Passions, Religious Beliefs, and the Pursuit of UFOs : Denzler, Brenda, https://www.amazon.com.be/-/en/Brenda-Denzler/dp/0520239059 14. FBI Records: The Vault — UFO, https://vault.fbi.gov/UFO 15. Project BLUE BOOK – Unidentified Flying Objects | National Archives, https://www.archives.gov/research/military/air-force/ufos 16. Records Related to Unidentified Flying Objects (UFOs) and Unidentified Anomalous Phenomena (UAPs) at the National Archives, https://www.archives.gov/research/topics/uaps 17. Records Related to Unidentified Flying Objects (UFOs) and Unidentified Anomalous Phenomena (UAPs) at the National Archives: Moving Images and Sound Recordings, https://www.archives.gov/research/topics/uaps/moving-images-and-sound 18. How to Research and Write a Compelling History Thesis | Norwich University – Online, https://online.norwich.edu/online/about/resource-library/how-research-and-write-compelling-history-thesis 19. Writing a Good History Paper – Hamilton College, https://www.hamilton.edu/academics/centers/writing/writing-resources/writing-a-good-history-paper 20. Greg Eghigian on Unraveling the History of the UFO Phenomenon – Pell Center, https://www.pellcenter.org/greg-eghigian-on-unraveling-the-history-of-the-ufo-phenomenon/ 21. Potential cultural impact of extraterrestrial contact – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Potential_cultural_impact_of_extraterrestrial_contact 22. UFOs and Aliens Among Us | Life on Other Worlds | Articles and …, https://www.loc.gov/collections/finding-our-place-in-the-cosmos-with-carl-sagan/articles-and-essays/life-on-other-worlds/ufos-and-aliens-among-us 23. Paranoia and Popular Culture in Cold War America Sam Burton HST 499 Senior Seminar 6/4/03 Readers John Rector Peter Callero Copyright © 2003 – Western Oregon University, https://cdn.wou.edu/history/files/2015/08/Sam-Burton.pdf 24. Psychosocial UFO hypothesis – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Psychosocial_UFO_hypothesis 25. List of reported UFO sightings – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_reported_UFO_sightings 26. Kenneth Arnold – UFO, 1947 & Flying Saucer – History.com, https://www.history.com/articles/kenneth-arnold 27. Kenneth Arnold UFO sighting – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Kenneth_Arnold_UFO_sighting 28. 1947 flying disc craze – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/1947_flying_disc_craze 29. Project Blue Book – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Project_Blue_Book 30. CIA’s Role in the Study of UFOs, 1947-90, https://sgp.fas.org/library/ciaufo.html 31. J. Allen Hynek – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/J._Allen_Hynek 32. The Belgian UFO Wave: Close Encounter or Mass Hysteria? – Discovery UK, https://www.discoveryuk.com/mysteries/the-belgian-ufo-wave-close-encounter-or-mass-hysteria/ 33. Belgian UFO wave – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Belgian_UFO_wave 34. The Belgian UFO Wave – Skeptoid Podcast, https://skeptoid.com/episodes/4538 35. Identification studies of UFOs – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Identification_studies_of_UFOs 36. OF THE UNIVERSITY OF COLORADO REPORT ON UNIDENTIFIED FLYING OBJECTS BY A PANEL OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES, https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/FOID/Reading%20Room/UFOsandUAPs/nas_re1.pdf?ver=2017-05-22-113513-883 37. Donald Howard Menzel – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Donald_Howard_Menzel 38. The World of Flying Saucers by Donald H. Menzel and Lyle G. Boyd – Gary’sVintageBooks, https://www.garysvintagebooks.com/product-page/the-world-of-flying-saucers-by-donald-h-menzel-and-lyle-g-boyd-1 39. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Donald_H._Menzel 40. 1952 Washington, D.C. UFO incident – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/1952_Washington,_D.C._UFO_incident 41. Unidentified Flying Objects (UFOs) phenomenon of the 1960s | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/unidentified-flying-objects-ufos-phenomenon-1960s 42. Psychological perspectives on UFO claims – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Psychological_perspectives_on_UFO_claims 43. Condon Committee – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Condon_Committee 44. UFOs and the Condon Report – A Scientist’s Critique – Kirk T. McDonald, http://kirkmcd.princeton.edu/JEMcDonald/mcdonald_resa_021269.pdf 45. Unidentified flying object (UFO) | History, Sightings, & Facts – Britannica, https://www.britannica.com/topic/unidentified-flying-object 46. The Condon Report: CU Boulder’s Historic UFO Study | Alumni Association, https://www.colorado.edu/coloradan/2021/11/05/condon-report-cu-boulders-historic-ufo-study 47. NCAS presents the Condon Report on UFOs, https://files.ncas.org/condon/ 48. The Roswell Report – AF.mil, https://www.af.mil/The-Roswell-Report/ 49. The Roswell Report – Air Force Historical Research Agency, https://www.dafhistory.af.mil/Portals/16/documents/AFD-101201-038.pdf 50. The Roswell Incident: What Really Happened in 1947? – New Space Economy, https://newspaceeconomy.ca/2025/04/20/the-roswell-incident-what-really-happened-in-1947/ 51. Intelligence Agents Investigate UFOs in Roswell (7 JUL 1947) – DVIDS, https://www.dvidshub.net/news/475677/intelligence-agents-investigate-ufos-roswell-7-jul-1947 52. Roswell incident – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Roswell_incident 53. Mantell UFO incident – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Mantell_UFO_incident 54. Mantell UFO incident, https://wikipedia.nucleos.com/viewer/wikipedia_en_all/A/Mantell_UFO_incident 55. 7 January 1948 | This Day in Aviation, https://www.thisdayinaviation.com/7-january-1948/ 56. Questions remain 75 years after mysterious Fort Knox UFO incident, downed pilot – Army.mil, https://www.army.mil/article/263119/questions_remain_75_years_after_mysterious_fort_knox_ufo_incident_downed_pilot 57. Project Blue Book (UFO) part 1 of 1 – FBI Records: The Vault, https://vault.fbi.gov/Project%20Blue%20Book%20%28UFO%29%20/Project%20Blue%20Book%20%28UFO%29%20Part%2001%20%28Final%29 58. July 1952 Washington D.C. UFO Sightings – PROJECT 1947, http://www.project1947.com/fig/1952d.htm 59. Lakenheath-Bentwaters incident – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lakenheath-Bentwaters_incident 60. UFO ENCOUNTER II , SAMPLE CASE SELECTED BY THE UFO SUBCOMMITTEE OF THE AIAA. – CIA, https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP81R00560R000100010010-0.pdf 61. UFO ENCOUNTER II , SAMPLE CASE SELECTED BY THE UFO SUBCOMMITTEE OF THE AIAA. | CIA FOIA (foia.cia.gov), https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp81r00560r000100010010-0 62. UFOs OVER LAKENHEATH IN 1956 – Kirk T. McDonald, http://kirkmcd.princeton.edu/JEMcDonald/mcdonald_fsr_16_9_70.pdf 63. Above Top Secret: the Worldwide UFO Cover-Up, https://ia601405.us.archive.org/28/items/B-001-014-055/B-001-014-055.pdf 64. THE U.S. GOVERNMENT &”THE IRAN”‘CASE – National Security Agency, https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/ufo/us_gov_iran_case.pdf 65. The 1976 Tehran UFO Incident: A Military Encounter With the Unknown, https://newspaceeconomy.ca/2025/02/08/the-1976-tehran-ufo-incident-a-military-encounter-with-the-unknown/ 66. 1976 Tehran UFO incident – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/1976_Tehran_UFO_incident 67. U~t, https://media.defense.gov/2021/Jul/13/2002761354/-1/-1/0/JOINT_CHIEFS_STAFF_REPORT.PDF 68. Rendlesham Forest incident – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Rendlesham_Forest_incident 69. Rendlesham UFO sighting doco to premiere at film festival – BBC, https://www.bbc.com/news/articles/cx2e3p99nxxo 70. Rendlesham Forest UFO explained – the original article – Ian Ridpath, http://www.ianridpath.com/ufo/rendlesham1b.html 71. Unidentified flying object – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Unidentified_flying_object 72. (PDF) Global Encounters with the Unexplained – Compelling Alien Stories – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/379269238_Global_Encounters_with_the_Unexplained_-_Compelling_Alien_Stories 73. The Rendlesham Forest UFO case – Ian Ridpath, http://www.ianridpath.com/ufo/rendlesham.htm 74. UFO sightings in Belgium – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/UFO_sightings_in_Belgium 75. Rudi Nagora Photographs – St. Lorenzen, Austria – May 23, 1971 …, http://www.ufoevidence.org/cases/case251.htm 76. Trans-en-Provence case – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Trans-en-Provence_case 77. Mission & Geipan | GEIPAN, https://www.cnes-geipan.fr/en/missions-methodes-et-resultats 78. UFO sightings in France – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/UFO_sightings_in_France 79. Operação Prato – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Opera%C3%A7%C3%A3o_Prato 80. Operação Prato – The Black Vault, https://documents.theblackvault.com/documents/MUFON/Pratt/prato.pdf 81. UFO sightings in Brazil – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/UFO_sightings_in_Brazil 82. ‘Project Blue Book’ True Story: The Reality Behind History Channel’s UFO Conspiracy TV Show – Newsweek, https://www.newsweek.com/project-blue-book-true-story-reality-tv-show-history-channel-ufo-sightings-1288942 83. The UFO Sightings that Pushed the UK to Take ‘Flying Saucers’ More Seriously | HISTORY, https://www.history.com/articles/uk-ufos-mainbrace-nato 84. Phoenix Lights – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Phoenix_Lights