Ragihandina Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê (1776)

Serhildana Sêzdeh Koloniyan û Damezrandina Dewletên Yekbûyî

1. Pêşgotin

Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê, ku di 4ê Tîrmeha 1776an de hat pejirandin, yek ji belgeyên herî pîvot û bibandor di dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û cîhanê de tê hesibandin. Ev belgeya dîrokî ne tenê bi awayekî fermî veqetîna Sêzdeh Koloniyên Amerîkî ji desthilatdariya Brîtanyaya Mezin ragihand, lê di heman demê de komek prensîbên felsefî yên bingehîn derbarê mafên mirovan, rêveberiya adil, û serweriya gel destnîşan kir, ku bandoreke kûr û mayînde li ser pêşketinên siyasî û civakî yên paşerojê li Amerîka û li seranserê cîhanê hiştiye. Wekî ku tê gotin, Danezan “hem sembola Şoreşa Amerîkî ye hem jî manifestoyeke ji bo ramana demokratîk a nûjen û mafên mirovan e”. Têgihiştina kûr a vê belgeyê ji bo ronîkirina sedemên Şoreşa Amerîkî û têgihiştina vîzyona Bavên Damezrîner ji bo neteweya nû krîtîk e.

Armanca vê gotara akademîk ew e ku analîzeke berfireh û kûr a Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê pêşkêş bike. Ew ê li ser şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber ragihandina wê vekirine, bingehên felsefî û rewşenbîrî yên ku îlham dane naveroka wê, pêvajoya amadekirin, nîqaşkirin û pejirandina wê, naveroka wê ya sereke û prensîbên wê yên bingehîn, encam û girîngiya wê ya di warê neteweyî û navneteweyî de, û herwiha nirxandinên rexneyî û nakokiyên dîrokî yên pê ve girêdayî, raweste. Struktura gotarê dê van mijaran bi awayekî sîstematîk û analîtîk vekole.

Girîngiya Danezanê ji ragihandina serxwebûneke siyasî wêdetir diçe; ew di “şekildana nasnameya neteweyî ya Amerîkî” de roleke navendî lîstiye. Ev tê wê wateyê ku Danezan ji belgeyeke konjonkturî ya serdemekê wêdetir, veguheriye metnek damezrîner ku nirx û baweriyên bingehîn ên neteweyekê pênase dike. Ji ber vê yekê, analîzkirina Danezanê ne tenê vekolîna bûyereke dîrokî ye, lê di heman demê de hewldanek e ji bo têgihiştina bingehên îdeolojîk ên ku Dewletên Yekbûyî li ser hatine avakirin. Ev nasnameya neteweyî, bi hemû serkeftin û kêmasiyên xwe ve, ji prensîbên ku di vê belgeya bingehîn de hatine xêzkirin, çavkanî digire.

2. Rewşa Dîrokî û Sedemên Ragihandinê

Ragihandina Danezana Serxwebûnê ne bûyereke ji nişka ve bû, lê encama pêvajoyeke dirêj a alozî û nerazîbûnên siyasî, aborî û civakî bû ku di navbera Sêzdeh Koloniyên Amerîkî û metropola wan, Brîtanyaya Mezin, de geş bûbû.

2.1. Koloniyên Amerîkî û Têkiliyên bi Brîtanyaya Mezin re

Di sedsalên 17an û 18an de, Sêzdeh Koloniyên Brîtanî li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur hatibûn damezrandin û bi demê re pêşketineke berbiçav di warê aborî, civakî û siyasî de nîşan dabûn. Ji bo demekê, Brîtanya polîtîkayeke ku wek “xemsariya bi feyde” (salutary neglect) dihat binavkirin, li hember koloniyan meşand. Ev yek hiştibû ku kolonî heta radeyekê karûbarên xwe yên navxweyî bi rê ve bibin û saziyên xwe yên xwerêveberiyê pêş bixin. Ev serbestiya relatîf bû sedema geşbûna hestek xweserî û nasnameyeke cuda li cem kolonîstan.

2.2. Giliyên Siyasî û Aborî yên Koloniyan

Piştî Şerê Heft Salan (1756-1763), ku wek Şerê Frensî û Hindî jî tê nasîn, Brîtanya bi barekî giran ê deynan re rû bi rû ma. Ji bo sivikkirina vî barî û ji bo fînansekirina lêçûnên parastina koloniyan, hikûmeta Brîtanî dest bi ferzkirina rêzek bac û qedexeyên nû li ser koloniyan kir. Ev polîtîkayên nû bûn çirûska sereke ya nerazîbûn û berxwedana koloniyan.

Bacên Bê Nûnertî: Yek ji giliyên herî bingehîn ê kolonîstan dirûşma “bac bê nûnertî nabe” bû. Kolonîstan arguman dikir ku Parlamanê Brîtanî, ku tê de nûnerên wan tune bûn, mafê ferzkirina bacên rasterast li ser wan nîne. Wan ev yek wek binpêkirina mafên xwe yên wek hemwelatiyên Îngilîz û prensîbên destûra nenivîskî ya Brîtanî didîtin.
Qedexeyên Bazirganiyê: Qanûnên wekî Qanûnên Navîgasyonê (Navigation Acts) û Qanûna Şekirê (Sugar Act, 1764) bazirganiya koloniyan bi welatên din re sînordar dikirin û zirar didan aboriya wan, nemaze li herêmên bakur ên wekî New England ku bi bazirganiyê ve girêdayî bûn.
Binpêkirina Xweseriya Herêmî: Kolonîstan daxwaza kontrola zêdetir li ser rêveberiyên xwe yên herêmî dikirin, lê Brîtanya van daxwazan red dikir. Di salên 1770î de, gelek kolonîst ji ber nebûna xwerêveberiyê û nekarîna derxistina qanûnên xwe bi hêrs bûn.
Zêdegaviyên Hikûmeta Brîtanî: Kiryarên wekî girtinên kêfî, darizandinên neadil, û bikaranîna nebaş a hêzên leşkerî, wek Qanûna Bicihkirinê (Quartering Act) ku kolonîstan neçar dikir leşkerên Brîtanî di malên xwe de bihewînin bêyî razîbûna wan, hêrsa gel zêdetir dikir.

2.3. Bûyerên Sereke yên Ber Bi Serxwebûnê ve

Rêzek bûyerên krîtîk di navbera 1763 û 1776an de pêvajoya ber bi serxwebûnê ve lez kirin:

Proklamasyona Qraliyetê ya 1763: Ev proklamasyon niştecîbûna kolonîstan li rojavayê Çiyayên Apalaşî qedexe kir, ku ev yek li dijî berjewendiyên kolonîstên ku li hêviya berfirehbûna axê bûn û spekulatorên erdê bû.
Qanûna Mohranê (Stamp Act, 1765): Ev qanûn bacek rasterast li ser hemû cureyên kaxezên çapkirî (rojname, belgeyên qanûnî, kartên lîstikê, hwd.) ferz kir. Ev yekem car bû ku Parlamanê hewl da bacek rasterast li ser koloniyan ferz bike ji bo bidestxistina dahatê, û bû sedema protesto û nerazîbûnên tund û berfireh li seranserê koloniyan. Kongreya Qanûna Mohranê, ku nûnerên neh koloniyan tê de beşdar bûn, wek mînaka yekem a berxwedana yekbûyî ya kolonyal li dijî Brîtanyayê tê dîtin.
Qanûnên Townshend (Townshend Acts, 1767-1768): Piştî betalkirina Qanûna Mohranê ji ber berxwedana koloniyan, Parlamanê bacên nû li ser kelûpelên îthalî yên wekî cam, zirîç, boyax, kaxez û çayê ferz kir. Ev jî bi boykot û protestoyan hatin pêşwazîkirin.
Komkujiya Bostonê (Boston Massacre, 1770): Di encama aloziyên di navbera sivîl û leşkerên Brîtanî de li Bostonê, leşkeran gule berdan ser girseyekê û pênc kolonîst kuştin. Ev bûyer ji hêla welatparêzên Amerîkî ve wek propagandeyeke xurt li dijî zordariya Brîtanî hate bikaranîn.
Partiya Çayê ya Bostonê (Boston Tea Party, 1773): Wek protestoyek li dijî Qanûna Çayê, ku monopola firotina çayê dida Şîrketa Hindistana Rojhilat a Brîtanî, komek kolonîstên ku xwe wek Niştecîhên Xwemalî kamûfle kiribûn, barên çayê yên sê keştiyan avêtin Bendera Bostonê.
Qanûnên Zordar (Coercive/Intolerable Acts, 1774): Wek bersiv ji Partiya Çayê ya Bostonê re, Parlamanê Brîtanî rêzek qanûnên tund derxistin ku armanca wan cezakirina Massachusettsê û nîşandana otorîteya Brîtanî bû. Van qanûnan Bendera Bostonê heta dayîna tazmînata çayê girt, hikûmeta Massachusettsê bi tundî sînordar kir, û destûr da ku karbidestên Brîtanî li koloniyên din werin darizandin.
Kongreyên Parzemînî (Continental Congresses):

Kongreya Yekemîn a Parzemînî (1774): Nûnerên ji duwanzdeh koloniyan (Georgia beşdar nebû) li Philadelphia kom bûn da ku bersiveke hevrêzkirî ji Qanûnên Zordar re bibînin. Kongreyê daxuyaniyek mafan derxist, boykoteke li ser kelûpelên Brîtanî organîze kir, û ji Key re daxwaznameyek şand. Herwiha biryar hat girtin ku bêyî erêkirina meclîsên kolonyal bac nayên komkirin.
Kongreya Duyemîn a Parzemînî (Gulan 1775): Piştî ku şerê çekdarî di Nîsana 1775an de li Lexington û Concordê dest pê kir, Kongreya Duyemîn kom bû. Ev kongre hêdî hêdî rol û berpirsiyariyên hikûmeteke neteweyî ya de facto hilda ser xwe, Artêşa Parzemînî ava kir û George Washington wek fermandarê wê destnîşan kir, pereyê parzemînî derxist, û dest bi birêvebirina karûbarên derve kir.

Pêvajoya ber bi serxwebûnê ve ne yekser û ne jî hêsan bû. Ew encama geşedaneke gav bi gav a hişmendiya siyasî û berxwedana hevrêzkirî bû. Giliyên destpêkê yên li ser bac û bazirganiyê bi fikarên kûrtir ên derbarê mafên siyasî, nûnertî, û xwerêveberiyê re têkel bûn. Her polîtîkayeke nû ya Brîtanî û her bertekeke kolonyal, asta organîzebûn û daxwazên koloniyan bilindtir dikir. Ji daxwaza parastina “mafên Îngilîzan” û nûnertiya di Parlamanê de , kolonîst hêdî hêdî, nemaze piştî bersivên tund ên Brîtanyayê yên wekî Qanûnên Zordar, ber bi fikra veqetîna tam û serxwebûnê ve çûn. Ji ber vê yekê, Danezana Serxwebûnê ne tenê encama nerazîbûnên aborî bû, lê lûtkeya pêvajoyeke dirêj a têkoşîna siyasî û pêşketina nasnameyeke hevpar a Amerîkî bû ku êdî xwe wek parçeyek ji Împaratoriya Brîtanî nedidît, lê wek gelekî xwedî mafê çarenûsa xwe didît.

3. Felsefeya Danezanê û Bandorên Ronakbîriyê

Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê bi kûrahî di bin bandora fikr û felsefeyên Serdema Ronahiyê (Enlightenment) de mabû, ku di sedsalên 17an û 18an de li Ewropa û Amerîkayê geş bûbû. Ev serdem bi giranîdana li ser aqil, zanist, mafên xwezayî, û rexnekirina otorîteyên kevneşopî dihat nasîn.

3.1. Serdema Ronahiyê wek Çavkaniya Sereke

Fikrên Ronahiyê yên wekî aqilparêzî, azadiya rewşenbîrî û olî, û mafên mirovan bandoreke mezin li ser perestgeha olî û siyasî ya koloniyên Amerîkî kirin. Rêberên Şoreşa Amerîkî, bi taybetî kesayetiyên wekî Thomas Jefferson û Benjamin Franklin, wek nûnerên berbiçav ên ramana Ronahiyê dihatin dîtin. Rasyonalîzma wan a olî ya azadîxwaz û pabendbûna wan bi mafên mirovan re alîkarî da danîna bingehên felsefî yên Danezana Serxwebûnê û paşê jî Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî. Berevajî hin aliyên radîkaltir ên Ronahiya Ewropî (bi taybetî li Fransayê), Ronahiya Amerîkî bi gelemperî nermtir bû û hewl dida ku di navbera îdealên nû û kevneşopiyên heyî de, tevî saziyên olî, hevsengiyekê bibîne.

3.2. Rolê John Locke

Feylesofê Îngilîz John Locke (1632-1704) yek ji bandorkerên sereke li ser ramana siyasî ya Amerîkî û bi taybetî li ser Danezana Serxwebûnê bû. Fikrên wî, nemaze yên ku di berhema wî ya navdar “Du Gotar li ser Hikûmetê” (Two Treatises of Government) de hatine pêşkêş kirin, bingehek teorîk ji bo argumanên kolonîstan peyda kirin.

Mafên Xwezayî (Natural Rights): Locke parêzvaniya wê yekê dikir ku hemû mirov ji zayînê ve xwediyê hin mafên xwezayî ne ku ji hêla ti hikûmetê ve nehatine dayîn û ji ber vê yekê jî nayên standin an betalkirin. Di Danezanê de, ev têgeh wek “Mafên Jênager” (unalienable Rights) hate binavkirin, û sê mafên bingehîn hatin destnîşankirin: “Jiyan, Azadî û Lêgerîna Bextewariyê”. Balkêş e ku Locke di orîjînal de behsa “jiyan, azadî û milk” kiribû , lê Danezanê “milk” bi “lêgerîna bextewariyê” guhert, ku ev yek berfirehbûneke armancên mirovî ji ya tenê aborî nîşan dide.
Peymana Civakî (Social Contract): Li gorî Locke û ramangerên din ên peymana civakî, hikûmet bi armanca parastina mafên xwezayî yên kesan, bi razîbûna kesên ku dê werin birêvebirin, têne damezrandin. Ger hikûmetek di vî warî de têk biçe an bibe zordar, gel mafê guhertin an hilweşandina wê heye. Ev “mafê şoreşê” di Danezanê de bi awayekî eşkere tê parastin.
Rizaya Kesên tên Birêvebirin (Consent of the Governed): Yek ji stûnên sereke yên felsefeya Locke û Danezanê ew e ku hêz û rewaîtiya hikûmetê ji razîbûna gel, ango kesên ku di bin wê hikûmetê de dijîn, tê. Danezan dibêje: “Hikûmet di nav Mirovan de têne saz kirin, ku hêzên xwe yên adil ji razîbûna kesên ku têne rêvebirin digirin”.

3.3. Bandora Thomas Paine

Nivîskar û ramangerê Îngilîz-Amerîkî Thomas Paine (1737-1809) bi rêya pirtûka xwe ya bi bandor “Common Sense” (Hişê Selîm), ku di Çileya 1776an de hate weşandin, roleke pir girîng di guhertina raya giştî ya Amerîkî û rêvekirina wê ber bi fikra serxwebûna tam ve lîst. Paine bi zimanekî zelal û gelêrî argumanên xurt li dijî monarşiyê û ji bo damezrandina komareke serbixwe pêşkêş kir. Pirtûka wî bi awayekî berfireh hate xwendin û belavkirin, û gelek Amerîkiyên ku heta wê demê dudil bûn, qanih kir ku veqetîna ji Brîtanyayê tekane rêya maqûl e. Ji ber vê yekê, Paine wek “bavê imadê Amerîkayê” jî tê binavkirin.

3.4. Bandorên Din ên Rewşenbîrî

Ji bilî Locke û Paine, fikrên ramangerên din ên Ronahiyê jî bandor li ser atmosfera rewşenbîrî ya ku Danezan jê derketibû, kirin. Mînak, fikrên Montesquieu yên derbarê veqetandina hêzan, her çend rasterast di Danezanê de neyên dîtin jî, di avakirina paşerojê ya hikûmeta Amerîkî de roleke girîng lîstin. Herwiha, Ronahiya Skotlandî, bi rêya kesayetiyên wekî Francis Hutcheson û Adam Smith, bandor li ser hin Bavên Damezrîner ên Amerîkî, wek Benjamin Franklin, kiribû, yê ku têkiliyên wî bi rewşenbîrên Skotlandî re hebûn.

Danezana Serxwebûnê ne tenê îthaleke pasîf a fikrên felsefî yên Ewropî bû. Belê, ew sentezeke afirîner û adaptasyoneke van fikran bû li gorî şert û merc, ezmûn û pêdiviyên taybet ên koloniyên Amerîkî. Bavên Damezrîner van têgehên gerdûnî ji nû ve şîrove kirin û ji bo rewakirina şoreşa xwe û avakirina neteweyeke nû bi kar anîn. Mînaka herî baş a vê adaptasyonê, guhertina konsepta Locke ya “milk” bi “lêgerîna bextewariyê” ye, ku nîşan dide ku Amerîkiyan armanceke berfirehtir û mirovîtir ji bo jiyan û hikûmetê didîtin. Ev “Amerîkanîzekirin” a fikrên Ronahiyê, ku tê de prensîbên gerdûnî ji bo armancên şoreşgerî yên taybet hatin bikaranîn, xaleke girîng e di têgihiştina kûrahiya felsefî ya Danezanê de. Wekî ku yek ji çavkaniyan destnîşan dike, “Azadiya ku bingeha rewşenbîrî ya Ronahiya Amerîkî û Şoreşa Amerîkî pêk dianî… li ser bingeha hemwelatîbûna Îngilistanê û xwedîbûna maf û azadiyên Îngilîzan bû” , lê ev di çarçoveya daxwaza serxwebûnê de veguherî îdîayeke gerdûnîtir.

Ji bo zelalkirina termînolojiya felsefî û siyasî ya ku di Danezanê de û di vê gotarê de tê bikaranîn, tabloya jêrîn tê pêşkêş kirin. Ev tablo dê ji xwendevanê Kurd re bibe alîkar ku têgehên bingehîn bi awayekî rast û akademîk fêm bike û dê wek referanseke girîng ji bo lêkolînên paşerojê yên bi Kurdî li ser mijarên bi vî rengî xizmet bike. Pêşkêşkirina van terman bi wergerên pêşniyarkirî û çavkaniyên wan zelaliyê û hişkiya akademîk zêde dike, û bingehekê ji bo dîskurseke akademîk a Kurdî ya li ser van mijaran datîne.

Termê Îngilîzî	Wergera Kurdî ya Pêşniyarkirî	Çavkanî/Nîşe ji bo Wergerê
Declaration of Independence	Danezana Serxwebûnê / Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê	(“Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê”), (“Danezana Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî”). “Danezan” jî wekî li (Deklarasyon) û (deklerasyon) tê bikaranîn.
American Revolution	Şoreşa Amerîkî	(Şoreşa amerîkî), (Şerê Şoreşgerî ya Amerîkayê)
Thirteen Colonies	Sêzdeh Kolonî	(“13 kolonîyên”)
Great Britain	Brîtanyaya Mezin	, User Query
Enlightenment	Serdema Ronahiyê / Ronakbîrî	(wek “Aydınlanma Çağı”), (“Ronahiya Amerîkî”, “Ronahiya Fransî”),. “Ronakbîrî” termekî giştî ye.
Natural Rights	Mafên Xwezayî	(“mafên xwezayî”), (“mafên xwezayî yên ku nayên guhertin”), (“Natural rights are inalienable rights” – “Mafên xwezayî mafên jênager in”),.
Unalienable Rights	Mafên Jênager / Mafên ku Nayên Jêstandin / Mafên ku Nayên Guhertin	(“mafên xwezayî”), / (“unalienable Rights”), (“inalienable Rights”), (“mafên xwezayî yên ku nayên guhertin”), (“inalienable rights”), (“unalienable Rights”), / (“inalienable right of self-determination”). Wergera UDHR “mafên wan ên wekhev û (jênager)” bikar tîne. “Jênager” guncaw xuya dike.
Life, Liberty, and the pursuit of Happiness	Jiyan, Azadî û Lêgerîna Bextewariyê	(“jiyan, özgürlük ve mutluluğu”), / (“Life, Liberty and the pursuit of Happiness”), (“jiyan, azadî û milk”), (“jiyan, azadî û lêgerîna bextewariyê”). û “lêgerîna bextewariyê” an “kêfxweşî” nîşan didin. Wergera UDHR “mafê jiyan, azadî û ewleyiya şexsê xwe ye.” “Lêgerîna Bextewariyê” ji û tê.
All men are created equal	Hemû Mirov Wekhev Hatine Afirandin / Hemû Mirov Wekhev tên Dinyayê	(“tüm insanların eşit yaratıldığı”), / (“all men are created equal”), (“hemû mirov wekhev hatine afirandin”),. Wergera UDHR “Hemû mirov azad û di weqar û mafan de wekhev tên dinyayê.”
Consent of the Governed	Rizaya Kesên tên Birêvebirin / Razîbûna Kesên Tên Rêvebirin	(“halkın hükümeti değiştirme hakkına sahip olduğu”), / (“deriving their just powers from the consent of the governed”), (“consent of the governed”), (“razîbûna rêvebiran”), / (“consent of the governed”). Wergera UDHR “Viyana (îradeya) gel bingehê otorîteya hukûmetê ye.” “Rizaya kesên tên birêvebirin” guncawtir e.
Social Contract	Peymana Civakî	(John Locke), (Rousseau: ‘Peymana Civakî’), (“social contract theory”), (“Social Contract”).
Founding Fathers	Bavên Damezrîner	(“Kurucu Babalar”), (“Kurucu Babaların”), (“welatê damezrîneran an ‘bavên damezrîner’”).
Popular Sovereignty	Serweriya Gel	(“serweriya gel”), (“serweriya”), (“serwerêya niştimanî”).
Grievances	Gilî / Gazin / Gilî û Gazin	(“İngiliz Hükümetinin İstismarları”), (“gilî û gazinên”).
Tyranny	Zordarî / Tîranî	/ (“absolute Despotism”, “Tyrant”), (“absolute Tyranny”).

4. Pêvajoya Amadekirin û Pejirandina Danezanê

Pêvajoya ku bi pejirandina Danezana Serxwebûnê bi encam bû, zincîreyek ji bûyerên siyasî, nîqaşên kûr, û biryarên krîtîk pêk dihat. Ew ne tenê îradeya ji bo veqetînê, lê di heman demê de hewldanên ji bo avakirina yekîtî û lihevkirinê di navbera koloniyên cihêreng de nîşan dide.

4.1. Pêşniyara Serxwebûnê

Di dawiya sala 1775an û destpêka 1776an de, hestên serxwebûnê di nav koloniyan de bi awayekî berbiçav zêde bûn. Qedexekirina bazirganiyê bi koloniyan re ji hêla Parlamanê Brîtanî ve di Kanûna 1775an de û bersiva Kongreya Parzemînî bi vekirina benderên kolonyal ji bazirganiya biyanî re di Nîsana 1776an de, wek gavên mezin ber bi veqetîna fermî ve hatin dîtin. Di vê atmosferê de, di 7ê Hezîrana 1776an de, Richard Henry Lee, delegeyek ji Virginiayê, bi awayekî fermî pêşniyarek ji Kongreya Duyemîn a Parzemînî re kir ku tê de dihat xwestin ku “ev Koloniyên Yekbûyî, Dewletên Azad û Serbixwe ne û divê bibin, û ew ji hemû pabendiya bi Taca Brîtanî re hatine berdan”. Lêbelê, hin delege hîn jî li hêviya lihevkirina bi Brîtanyayê re bûn an jî bawer dikirin ku koloniyên wan ji bo gaveke ewqas radîkal ne amade ne. Ji ber vê yekê, nîqaş û dengdana li ser pêşniyara Lee heta 1ê Tîrmehê hate paşxistin da ku dem ji bo avakirina piştgiriyeke berfirehtir were dayîn.

4.2. Komîteya Pêncan (Committee of Five)

Ji bo ku di dema paşxistina nîqaşan de valahî çênebe û ji bo amadekirina metneke fermî ya ku sedemên serxwebûnê rave bike, Kongreyê di 11ê Hezîrana 1776an de biryar da ku komîteyek ji pênc kesan ava bike. Ev komîte wek “Komîteya Pêncan” hat naskirin û endamên wê ev bûn: Thomas Jefferson ji Virginiayê, John Adams ji Massachusettsê, Benjamin Franklin ji Pennsylvaniayê, Roger Sherman ji Connecticutê, û Robert R. Livingston ji New Yorkê.

4.3. Rolê Thomas Jefferson di Nivîsandinê de

Karê sereke yê nivîsandina pêşnûmaya Danezanê ji Thomas Jefferson re hat spartin. Jefferson, ku wê demê 33 salî bû, wek nivîskarekî jêhatî û xwedî şêwazekî edebî yê bi hêz dihat nasîn, her çend di nîqaşên Kongreyê de kesekî şermok bûya jî. Wî di navbera 11 û 28ê Hezîranê 1776an de pêşnûmaya Danezanê amade kir.

4.4. Beşdariyên Endamên Din ên Komîteyê

Li gorî bîranînên Jefferson bi xwe, piştî ku wî pêşnûmaya destpêkê amade kir, ew pêşî ji John Adams û Benjamin Franklin re şand da ku nêrîn û serrastkirinên xwe lê zêde bikin. Adams û Franklin hin guhertinên biçûk û pêşniyar kirin, lê bi giştî forma orîjînal a Jefferson parastin.

4.5. Nîqaş û Guhertinên di Kongreyê de

Pêşnûmaya ku ji hêla komîteyê ve hatibû amadekirin, di 28ê Hezîrana 1776an de bi awayekî fermî pêşkêşî Kongreya Parzemînî hat kirin. Kongreyê di navbera 2 û 4ê Tîrmehê de bi hûrgilî li ser naveroka Danezanê nîqaş kir. Di encama van nîqaşan de, zêdetirî 90 guhertin li pêşnûmaya Jefferson hatin kirin. Van guhertinan ji guhertinên di bêjeyan û avaniya hevokan de bigire heta rakirina hin paragrafên tevahî yên ku Jefferson li dijî Key George III û gelê Brîtanî nivîsandibûn, di nav xwe de dihewand.

Beşa herî girîng û nîqaşkirî ya ku ji metna dawî hate derxistin, paragrafek bû ku tê de Jefferson bi tundî Key George III ji ber piştgirîkirin û domandina bazirganiya koleyan li koloniyên Amerîkî sûcdar dikir. Ev beş ji ber nerazîbûna xurt a delegeyên ji koloniyên Başûr, ku aboriya wan bi giranî li ser keda koleyan ava bûbû, û herwiha hin delegeyên ji New Englandê ku di bazirganiya koleyan de xwedî berjewendî bûn, hate rakirin.

4.6. Pejirandin û Îmzekirin

Di 1ê Tîrmehê 1776an de, piştî rojeke dirêj a nîqaşan, dengdaneke nefermî an “ceribandinê” li ser pêşniyara Lee ya ji bo serxwebûnê hat kirin. Di vê dengdanê de, neh koloniyan piştgirî dan, Pennsylvania û Karolînaya Başûr dij derketin, New York (ku hîn rêwerzên fermî ji meclîsa xwe ya kolonyal wernegirtibû) bêalî ma, û dengên delegeyên Delaware jî wekhev bûn.

Roja din, di 2ê Tîrmeha 1776an de, piştî hin manevrayên siyasî û guhertina dengên hin delegeyan, Kongreyê bi 12 dengan ji 13 koloniyan (New York hîn jî bêalîbûna xwe diparast, lê paşê di 9ê Tîrmehê de piştgiriya xwe ragihand) pêşniyara serxwebûnê pejirand. John Adams û gelek kesên din vê rojê, 2ê Tîrmehê, wek roja rastîn a serxwebûna Amerîkayê dihesibandin.

Piştî pejirandina prensîba serxwebûnê, Kongreyê dest bi nîqaşkirin û serrastkirina metna Danezanê ya ku ji hêla Jefferson û komîteyê ve hatibû amadekirin, kir. Di dawiyê de, di 4ê Tîrmeha 1776an de, Kongreya Parzemînî teksta dawî ya Danezana Serxwebûnê bi awayekî fermî pejirand. Ev roj wek roja damezrandina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê pîrozkirin.

Danezan yekser ji hêla çapxaneya John Dunlap ve li Philadelphia hate çapkirin (wek “çapên Dunlap” têne nasîn) û bi lez li seranserê koloniyan û ji artêşê re hate belavkirin. Xwendina yekem a giştî ya Danezanê di 8ê Tîrmeha 1776an de li Qada Mala Dewletê (niha Qada Serxwebûnê) li Philadelphia pêk hat û bi coşeke mezin ji hêla gel ve hate pêşwazîkirin.

Îmzekirina fermî ya belgeya parşomenî ya Danezanê, ku bi destxet hatiye nivîsandin, bi piranî di 2ê Tebaxa 1776an de pêk hat. John Hancock, wek serokê Kongreya Parzemînî, yekem kes bû ku bi îmzeyeke mezin û berbiçav îmze kir, ku ev îmze bûye sembolek. Bi giştî 56 delegeyan Danezan îmze kirin, ku nûnertiya Sêzdeh Koloniyan dikirin.

Pêvajoya pejirandina Danezanê nîşan dide ku ew ne encama biryareke yekdengî û hêsan bû. Belê, ew berhema nîqaşên dijwar, tawîzên siyasî yên girîng (nemaze li ser mijara hestiyar a koletiyê), û hewldanên baldar bû ji bo avakirina koalîsyonekê di navbera koloniyên ku xwedî berjewendî, aborî û nêrînên civakî yên cuda bûn. Rakirina beşa li ser koletiyê ji pêşnûmaya Jefferson mînaka herî berbiçav a vê rastiyê ye; ew nîşan dide ku ji bo hin delegeyan, yekitiya ji bo bidestxistina serxwebûnê ji helwesteke prensîbî ya li dijî koletiyê girîngtir bû. Ev tê wê wateyê ku Danezan, tevî îdealên xwe yên bilind ên li ser wekhevî û azadiyê, di heman demê de belgeyeke pragmatîk bû ku realîteyên siyasî û aborî yên serdemê û nakokiyên di nav civaka Amerîkî de nîşan dide. Fêmkirina vê pêvajoya aloz û tawîzên ku hatine kirin, ji bo têgihiştina nakokiyên kûr ên ku dê paşê di dîroka Amerîkayê de, wek Şerê Navxweyî, bi awayekî trajîk derkevin holê, xwedî girîngiyeke krîtîk e.

5. Naveroka Danezana Serxwebûnê

Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê ji aliyê strukturel ve bi awayekî mentiqî hatiye rêzkirin û bi gelemperî dikare li sê beşên sereke were dabeşkirin: Pêşgotin/Destpêk (Preamble), ku prensîbên felsefî yên bingehîn radixe ber çavan; Lîsteya Giliyan, ku sûcdariyên li dijî Key George III û hikûmeta Brîtanî rêz dike; û Daxuyaniya Fermî ya Serxwebûnê/Encamname, ku veqetîna ji Brîtanyayê radigihîne.

5.1. Pêşgotin/Destpêk (Preamble)

Ev beş bi du paragrafên navdar dest pê dike. Paragrafa yekem (“When in the Course of human events…”) hewcedariya rewa ya gelekî ji bo hilweşandina bendên siyasî yên ku wan bi gelekî din ve girêdide û ji bo girtina cihekî serbixwe û wekhev di nav hêzên cîhanê de, li gorî qanûnên Xwezayê û Xwedayê Xwezayê, destnîşan dike. Ew tekez dike ku “rêzgirtineke hêja ji bo nêrînên mirovahiyê” hewce dike ku ew sedemên ku wan ber bi veqetînê ve dibin, ragihînin.

Paragrafa duyem, ku belkî beşa herî navdar û bi bandor a Danezanê ye (“We hold these truths to be self-evident…”), prensîbên felsefî yên bingehîn ên ku Şoreşa Amerîkî li ser ava bûye, radixe ber çavan:

Wekheviya Mirovan: “Em van heqîqetan wek xwe-eşkere dipejirînin, ku hemû mirov wekhev hatine afirandin” (“that all men are created equal”). Ev prensîb, tevî nakokiyên di pêkanîna wê de, bûye bingehek ji bo têkoşînên paşerojê yên ji bo wekheviya civakî û siyasî.
Mafên Jênager (Unalienable Rights): Mirov ji hêla Afirînerê xwe ve bi hin “Mafên Jênager” hatine xemilandin, ku nayên standin, devjêberdan an firotin.
Jiyan, Azadî û Lêgerîna Bextewariyê: Di nav van mafên jênager de “Jiyan, Azadî, û Lêgerîna Bextewariyê” (“Life, Liberty and the pursuit of Happiness”) hene. Ev trîlojiya mafan armancên bingehîn ên hebûna mirovî û hikûmeta adil pênase dike.
Armanca Hikûmetê û Rizaya Kesên tên Birêvebirin: “Ji bo misogerkirina van mafan, Hikûmet di nav Mirovan de têne damezrandin, ku hêzên xwe yên adil ji rizaya kesên tên birêvebirin digirin” (“That to secure these rights, Governments are instituted among Men, deriving their just powers from the consent of the governed”). Ev prensîba serweriya gel û peymana civakî teqez dike.
Mafê Şoreşê: “Kengê ku her Formeke Hikûmetê ji bo van armancan bibe wêranker, Mafê Gel e ku wê biguherîne an hilweşîne, û Hikûmeteke nû ava bike…” (“That whenever any Form of Government becomes destructive of these ends, it is the Right of the People to alter or to abolish it, and to institute new Government…”). Ev mafê berxwedanê li dijî zordariyê rewa dike.

Ev beş bi gelemperî wek “manîfestoyek ji bo ramana demokratîk a nûjen û mafên mirovan” tê dîtin , û prensîbên wê yên gerdûnî bandoreke kûr li ser tevgerên azadîxwaz li seranserê cîhanê kirine.

5.2. Lîsteya Giliyan (List of Grievances)

Ev beşa herî dirêj a Danezanê ye û bi awayekî sîstematîk rêzek ji 27 giliyên taybet li dijî Key George III û hikûmeta Brîtanî pêşkêş dike. Armanca vê lîsteyê ew e ku îsbat bike ku Key “tîraniyeke mutleq” li ser koloniyan ferz kiriye û bi vî awayî serhildana wan rewa bike. Hin ji giliyên sereke ev in:

Redkirina erêkirina qanûnên ku ji bo berjewendiya giştî ya koloniyan pêwîst û sûdmend in.
Astengkirina rêveberiya dadmendiyê û girêdana dadweran bi îradeya xwe.
Damezrandina gelek nivîsgehên nû û şandina bi sedan karmendan ji bo tacîzkirina gel û xwarina samanên wan.
Hebûna artêşên daîmî di nav koloniyan de di dema aştiyê de bêyî razîbûna meclîsên qanûndanînê yên kolonyal.
Bicîhkirina leşkerên çekdar di nav gel de û parastina wan ji cezayê ji bo kuştinên ku li ser niştecîhan dikin bi rêya darizandinên sexte.
Qutkirina bazirganiya koloniyan bi hemû deverên cîhanê re.
Ferzkirina bacan li ser koloniyan bêyî razîbûna wan.
Mehrûmkirina kolonîstan di gelek dozan de ji feydeyên darizandina bi jûriyê.
Rakirin û guhertina bingehîn a formên hikûmetên kolonyal û destûrên wan.
Rawestandina meclîsên qanûndanînê yên xwe û ragihandina ku Parlamanê Brîtanî xwedî hêz e ku di her mijarê de ji bo koloniyan qanûnan derxîne.
Devjêberdana hikûmetê li vir, bi ragihandina ku kolonî li derveyî parastina wî ne û bi destpêkirina şer li dijî wan.
Talankirina deryayên koloniyan, wêrankirina peravên wan, şewitandina bajarên wan, û kuştina jiyana gelê wan.
Teşwîqkirina serhildanên navxweyî (behsa koleyên ku ji bo tevlîbûna artêşa Brîtanî hatine teşwîqkirin) û hewldana anîna “Hovên Hindî yên Bêrehm” li ser niştecîhên sînoran.

5.3. Daxuyaniya Fermî ya Serxwebûnê û Encamname (Formal Declaration of Independence and Conclusion)

Di beşa dawî de, Danezan dubare dike ku tevî hemû hewldanên aştiyane û daxwazên dubare yên koloniyan ji bo çareserkirina giliyan, ew tenê bi “birînên dubare” û zêdegaviyên nû re rû bi rû mane. Ji ber vê yekê, Key wek “tîranekî ku ne hêjayî serweriya gelekî azad e” tê binavkirin.

Piştre, Nûnerên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, ku di Kongreya Giştî de kom bûne û ji bo rastdariya niyeta xwe serî li Dadwerê Bilind ê Cîhanê didin, bi navê gelê baş ê van Koloniyan û bi otorîteya wan, bi awayekî fermî û eşkere radigihînin:

“Ku ev Koloniyên Yekbûyî, Dewletên Azad û Serbixwe ne û divê bibin; ku ew ji hemû pabendiya bi Taca Brîtanî re hatine berdan, û ku hemû girêdana siyasî di navbera wan û Dewleta Brîtanyaya Mezin de bi tevahî hatiye hilweşandin û divê were hilweşandin; û ku wek Dewletên Azad û Serbixwe, ew xwedî Hêza tam in ku Şer bikin, Aştiyê Pêk bînin, Hevalbendiyan Girêbidin, Bazirganiyê Ava bikin, û hemû Kiryar û Tiştên din ên ku Dewletên Serbixwe bi mafdarî dikarin bikin, pêk bînin.”.

Danezan bi soza hevbeş a îmzekaran bi dawî dibe: “Û ji bo piştgiriya vê Danezanê, bi baweriyeke xurt bi parastina Providenceya Xwedayî, em bi hev re Jiyan, Bext û Namûsa xwe ya Pîroz soz didin hev.”.

Bikaranîna zimanekî gerdûnî yê mafên xwezayî di Pêşgotinê de, li gel navnîşkirina giliyên pir taybet û konkret li dijî Key George III, stratejiyeke retorîkî ya pir bi hêz bû. Vê stratejiyê armanc dikir ku serhildana Amerîkî hem ji bo temaşevanên navxweyî yên Amerîkî, hem jî ji bo temaşevanên navneteweyî, bi taybetî hêzên Ewropî yên wekî Fransa, rewa û rastdar nîşan bide. Pêşgotin bingeheke felsefî û exlaqî ya bilind ji bo doza serxwebûnê datîne, dema ku lîsteya giliyan bi awayekî berbiçav nîşan dide ka ev prensîbên bilind çawa ji hêla hikûmeta Brîtanî ve hatine binpêkirin. Bi vî awayî, Danezan ne tenê daxuyaniyek bû, lê di heman demê de argumanek bû ku hewl dida cîhanê qanih bike ku şoreşa Amerîkî ne serhildaneke bêbingeh e, lê bersiveke pêwîst û rewa ye li hemberî zordariyê. Ev yek bi taybetî ji bo bidestxistina piştgirî û hevalbendiya navneteweyî, ku ji bo serkeftina Şoreşê krîtîk bû, girîngiyeke mezin hebû.

6. Encam û Girîngiya Danezanê

Pejirandina Danezana Serxwebûnê encamên kûr û berfireh hem ji bo koloniyên Amerîkî hem jî ji bo cîhanê bi xwe re anî. Ew ne tenê bûyereke siyasî bû, lê di heman demê de xwedî girîngiyeke sembolîk û îdeolojîk a mayînde bû.

6.1. Damezrandina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

Encama herî rasterast û girîng a Danezanê, ragihandina fermî ya serxwebûna Sêzdeh Koloniyan ji Brîtanyaya Mezin û damezrandina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wek neteweyeke nû û serbixwe bû. Danezan bû sembola jidayikbûna vî welatî û 4ê Tîrmehê wek roja neteweyî ya DYA hate pejirandin.

6.2. Bandora li ser Şerê Şoreşgerî yê Amerîkayê

Danezan di Şerê Şoreşgerî yê Amerîkayê de (1775-1783) xwedî roleke girîng bû:

Xalek Vegerê û Sembola Têkoşînê: Ew bû xalek vegerê ya girîng di şer de û wek sembola têkoşîna ji bo azadî û serxwebûnê hate dîtin.
Yekkirina Gelê Amerîkî: Danezan alîkariya yekkirina koloniyên cihêreng li dora armanceke hevpar kir û hesta nasnameya Amerîkî xurt kir.
Bilindkirina Moralê: Ragihandina serxwebûnê û prensîbên bilind ên ku tê de hatibûn destnîşankirin, moralê leşkerên Artêşa Parzemînî û gelê sivîl bilind kir û pabendbûna wan bi doza şoreşê xurtir kir. George Washington bi xwe Danezan ji leşkerên xwe re xwend û hêvî kir ku ew bibe handanek ji bo wan ku bi wêrekî û dilsozî şer bikin.
Kesanekirina Dijmin: Bi rêzkirina giliyên li dijî Key George III, Danezan dijmin kesane kir û hêrsa kolonîstan li ser kesayeta Key kom kir, ku ev yek dikaribû bibe motîvasyoneke xurt ji bo têkoşînê.

6.3. Rolê di Peydakirina Hevalbendiya bi Fransa re

Yek ji armancên stratejîk ên Danezanê ew bû ku rê li ber naskirina navneteweyî û peydakirina alîkariya biyanî veke. Di vî warî de, hevalbendiya bi Fransa re xwedî girîngiyeke jiyanî bû:

Ragihandina serxwebûnê şertê pêşîn bû ji bo ku Fransa bi awayekî fermî bikeve nav hevalbendiyekê bi Amerîkiyan re. Wek neteweyeke serbixwe, DYA dikaribû bi awayekî rewa bi dewletên din re peymanan girêbide.
Serkeftina girîng a Artêşa Parzemînî li Şerê Saratogayê di Cotmeha 1777an de, Fransiyan qanih kir ku Amerîkî dikarin di şer de bi ser bikevin û ev yek bû sedema îmzekirina Peymana Hevalbendiyê di Sibata 1778an de. Alîkariya leşkerî, deryayî û aborî ya Fransayê ji bo serkeftina dawî ya Amerîkiyan di şer de krîtîk bû.

6.4. Mîrata ji bo Saziyên Siyasî yên Amerîkî

Prensîbên ku di Danezanê de hatine destnîşankirin, bandoreke kûr û mayînde li ser avakirina saziyên siyasî û nasnameya siyasî ya Amerîkî kirin:

Bingeha Nirxên Neteweyî: Danezan nirxên bingehîn ên DYA û felsefeya li pişt damezrandina hikûmeta wê pênase kir. Ew bû bingeha sîstema destûrî ya Amerîkî û îlhama sereke ji bo prensîbên rêveberiya welêt. Thomas Jefferson Danezanê wek “karta ragihandinê ya mafên me, û mafên mirovan” bi nav kiribû.
Bandora li ser Destûrên Dewletan: Piştî ragihandina serxwebûnê, Sêzdeh Kolonî (niha dewlet) dest bi amadekirina destûrên xwe yên nivîskî kirin. Ev nûbûneke girîng bû, ji ber ku destûra Brîtanî nenivîskî bû. Piraniya van destûrên dewletan hikûmetên bi şaxên qanûndanînê yên xurt û şaxên rêveberiyê (walî) yên qels ava kirin, û gelek ji wan beyannameyên mafan (bill of rights) di nav xwe de dihewandin da ku mafên kesan biparêzin.
Bandora li ser Gotarên Konfederasyonê (Articles of Confederation): Di heman roja ku Kongreya Parzemînî komîteya ji bo amadekirina Danezana Serxwebûnê destnîşan kir (11ê Hezîrana 1776an), ew komîteyek din jî ji bo amadekirina planek ji bo konfederasyona di navbera dewletan de destnîşan kir. Gotarên Konfederasyonê, ku di sala 1781ê de ketin meriyetê û heta 1789an dom kirin, hewldana yekem bûn ji bo avakirina hikûmeteke neteweyî ji bo DYAya nû.

Nivîskarên Gotarên Konfederasyonê, ji ber ezmûna xwe ya bi destwerdanên Brîtanî re, pir bi fikar bûn li ser parastina serweriya dewletan û sînordarkirina hêza hikûmeta navendî. Wan hewl da ku hikûmeteke bindestê dewletan biafirînin ku hêza wê bi têra xwe hatibe kontrol kirin da ku pêşî li binpêkirinên mîna yên di bin desthilatdariya Brîtanî de hatine jiyîn bigire.
Gotara II ya Konfederasyonê bi eşkereyî destnîşan dikir ku “her dewlet serwerî, azadî û serxwebûna xwe, û her Hêz, Dadwerî û mafê ku bi vê konfederasyonê bi awayekî eşkere ji Dewletên Yekbûyî, di Kongreyê de kom bûne re nehatiye spartin, diparêze”. Ev yek rasterast prensîba serweriya dewletan a ku di Danezanê de bi awayekî nepenî hatibû îfadekirin û bi veqetîna ji Brîtanyayê hatibû bidestxistin, nîşan dide. Fikra ku hemû mirov xwedî hin mafên bingehîn in û hikûmet ji bo parastina wan hatine afirandin , di Gotarên Konfederasyonê de jî, bi giranîdayîna li ser maf û serweriya dewletan, xwe nîşan da.

6.5. Bandora Cîhanî

Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê ne tenê ji bo DYA, lê ji bo tevahiya cîhanê xwedî girîngiyeke mezin bû:

Çavkaniya Îlhamê: Ew ji bo gelek tevgerên din ên serxwebûnê, şoreşan, û danezanên mafên mirovan li seranserê cîhanê bû çavkaniya îlhamê.
Mînakên Konkret: Bandora wê li ser Şoreşa Fransî (1789) û Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê ya Fransî, Şoreşa Haîtiyê (1791-1804) ku bû sedema damezrandina yekem komara reş a serbixwe, tevgerên serxwebûnê li Amerîkaya Başûr di destpêka sedsala 19an de (wek Venezuela di 1811an de), ragihandina serxwebûna Teksasê (1836), Lîberyayê (1847), û Vîetnamê (1945) tê dîtin. Herwiha, prensîbên wê bandor li ser têkoşîna Hindistanê ji bo serxwebûnê di bin rêberiya Mahatma Gandhi de (Danezana Serwerî û Xwerêveberiyê ya 1930an) û li ser Destûra Tûnisê ya 2014an jî kiriye.
Pêşengiya Mafê Çarenûsiyê: Danezan yekemîn ragihandina fermî ya ji aliyê gelekî ve bû ku tê de mafê xwe yê ji bo avakirina hikûmeteke li gorî bijartina xwe destnîşan dikir. Tiştê ku Locke wek kesek parastibû, Amerîkiyan wek civateke siyasî ragihand.

Bandora mayînde ya Danezanê ne tenê di prensîbên wê yên siyasî yên eşkere de ye, lê di heman demê de di hêza wê ya sembolîk a kûr de ye ku nifşên paşerojê û tevgerên li seranserê cîhanê teşwîq kiriye û dike ku ji bo azadî, wekhevî û mafê çarenûsiyê têbikoşin. Ev yek tevî wê rastiyê ye ku Dewletên Yekbûyî bi xwe jî di pêkanîna van îdealên bilind de her dem bi tevahî serkeftî nebûye û bi nakokiyên kûr re rû bi rû maye. Zimanê gerdûnî yê Danezanê, wek “hemû mirov wekhev hatine afirandin” û “mafên jênager”, ji bo komên bindest û tevgerên azadîxwaz li çaraliyê cîhanê bûye xaleke referansê ya daîmî. Ev nîşan dide ku hêza îdeolojîk a belgeyekê dikare ji kêmasiyên pratîkî yên nivîskar û cîbicîkarên wê wêdetir be. Danezan veguheriye “nivîsareke pîroz a Amerîkî” (American scripture) ku mirov dikare ji bo rexnekirina newekheviyan û daxwaza guhertinê her dem vegere ser wê, hem li hundurê DYA û hem jî li derveyî wê.

7. Nirxandinên Rexneyî û Nakokiyên Dîrokî

Tevî îdealên xwe yên bilind ên derbarê azadî û wekheviyê de, Danezana Serxwebûnê di dema nivîsandina xwe de û di pêkanîna prensîbên xwe de bi nakokiyên kûr re rû bi rû bû. Van nakokiyan bi taybetî di warê koletî, mafên jinan, û mafên Niştecîhên Xwemalî yên Amerîkî de berbiçav bûn.

7.1. Nakokiya bi Koletiyê re

Nakokiya herî eşkere û bi êş a Danezanê, îdîaya wê ya ku “hemû mirov wekhev hatine afirandin” bû, di demekê de ku koletiya Afrîkî-Amerîkiyan li Sêzdeh Koloniyan, nemaze li dewletên Başûr, bi awayekî berfireh û qanûnî hebû û piştî serxwebûnê jî bi nêzîkî sedsalekê dom kir.

Di sala 1776an de, nêzîkî yek ji pêncanê nifûsa giştî ya koloniyan ji koleyên Afrîkî-Amerîkî pêk dihat.
Bi awayekî îronîk, tê texmînkirin ku nêzîkî yek ji sêyanê îmzekarên Danezanê bi xwe xwediyê koleyan bûn. Thomas Jefferson bi xwe, nivîskarê sereke yê Danezanê, tevahiya jiyana xwe xwediyê bi sedan koleyan bû. Herwiha, 25 ji 55 delegeyên ku paşê beşdarî Peymana Destûrî bûn, xwediyê koleyan bûn.
Wekî ku berê hate gotin, pêşnûmaya destpêkê ya Jefferson rexneyek li Key George III girtibû ji ber ku bazirganiya koleyan anîbû û ferz kiribû li ser koloniyan. Lêbelê, ev beş ji ber fişara xurt a delegeyên ji dewletên Başûr û hin delegeyên ji dewletên Bakur ku di bazirganiya koleyan de berjewendiyên wan ên aborî hebûn, ji metna dawî ya Danezanê hat derxistin. Ev biryareke bi zanebûn bû ku ji bo parastina yekitiya di navbera koloniyan de di dema têkoşîna ji bo serxwebûnê de hatibû girtin.
Ev “bêdengî” an jî valahiya di Danezanê de derbarê koletiyê, ji hêla gelek dîroknas û rexnegiran ve wek pejirandineke nepenî ya sazûmaniya koletiyê tê şîrovekirin. Vê yekê mîraseke dûr û dirêj a newekheviya nijadî û têkoşînên ji bo mafên sivîl li Dewletên Yekbûyî li pey xwe hiştiye.
Kesayetiyên wekî abolitionîst Frederick Douglass, tevî ku koletiyê bi tundî şermezar dikir, prensîbên Danezanê wek “prensîbên rizgarker” ji bo pêşeroja neteweyê didîtin. Abraham Lincoln jî bawer dikir ku koletî bi awayekî bingehîn dijberî îdealên damezrîner ên wekhevî û azadiyê yên ku di Danezanê de hatine îfadekirin, e.

7.2. Kêmasiyên di warê Mafên Jinan de

Her çend jinan di serdema Şoreşê de roleke aktîf û girîng di berxwedana li dijî polîtîkayên Brîtanî de lîstibin, wek beşdarbûna di çalakiyên protestoyî de, nivîsandina nameyên nerazîbûnê, û bi taybetî jî organîzekirin û pêkanîna boykotên li ser kelûpelên Brîtanî (wek çay) û teşwîqkirina çêkirina kelûpelên navxweyî (“homespun”) , Danezana Serxwebûnê û prensîbên wê yên wek “hemû mirov wekhev hatine afirandin” di pratîkê de jin ji gelek mafên siyasî, aborî û sivîl mehrûm hiştin.

Di serdema kolonyal û piştî şoreşê de, di bin bandora qanûna Îngilîzî ya “coverture” de, jinên zewicî bi gelemperî wek kesayetiyên qanûnî yên serbixwe nedihatin hesibandin. Nasnameya wan a qanûnî, aborî û siyasî bi gelemperî di bin ya mêrên wan de dihate “veşartin”. Ew nikarîbûn bi serê xwe bibin xwedî milk, peymanan îmze bikin, an dozan vekin.
Têgîna “mêr” (men) ku di Danezanê de hatiye bikaranîn (“all men are created equal”), ji hêla Jefferson û piraniya hevdemên wî ve bi wateya mêrên cisnsî dihat fêmkirin û jin bi awayekî sîstematîk ji vê kategoriyê dihatin derxistin. Têkoşîna ji bo bidestxistina wekheviya zayendî û rakirina zayendperestiyê, wekî ku destnîşan dike, hîn jî didome.
Lêbelê, divê were zanîn ku îdealên wekhevî û mafên xwezayî yên ku di Danezanê de hatine ragihandin, paşê ji hêla tevgerên mafên jinan ve wek bingehek ji bo daxwazên xwe hatin bikaranîn. Mînaka herî berbiçav Danezana Hestan (Declaration of Sentiments) e, ku di Konferansa Seneca Falls a sala 1848an de, yekemîn konferansa mafên jinan li DYA, hate pejirandin û bi awayekî eşkere modela Danezana Serxwebûnê dişopand.

7.3. Kêmasiyên di warê Mafên Niştecîhên Xwemalî (Amerîkiyên Resen) de

Helwesta Danezana Serxwebûnê li hemberî Niştecîhên Xwemalî yên Amerîkayê yek ji aliyên wê yên herî rexnekirî ye.

Di lîsteya giliyên li dijî Key George III de, Danezan wî sûcdar dike ku “hewl daye ku niştecîhên sînorên me, Hovên Hindî yên Bêrehm, ku rêbaza wan a şerî ya naskirî, wêrankirineke bêcudahî ya hemû temen, zayend û şert û mercan e, li ser me bîne”.
Ev zimanê dijminane û dehumanîzeker ne tenê helwesta gelek kolonîstên spî li hemberî gelên xwecihî nîşan dide, lê di heman demê de daxwaza wan a ji bo berfirehbûna bêsînor li ser axa Niştecîhên Xwemalî û rakirina wan wek astengiyekê jî rewa dike. Hin şîrovekar arguman dikin ku Danezan bi vî awayî serxwebûnê rewa dike da ku kolonîstên Ewropî karibin polîtîkayên tundtir, heta bigihîje jenosîdê, li ser nifûsa xwecihî li Amerîkaya Bakur pêk bînin.
Di rastiyê de, piraniya eşîr û neteweyên Niştecîhên Xwemalî di dema Şerê Şoreşgerî de alîgirê Brîtaniyan bûn, ne ji ber ku ew bi Taca Brîtanî ve girêdayî bûn, lê ji ber ku Brîtanya, bi Proklamasyona 1763an û polîtîkayên din, heta radeyekê sînorek ji berfirehbûna kolonîstan re danîbû û potansiyela rêzgirtina zêdetir ji bo serwerî û axa wan nîşan dida. Şoreşa Amerîkî û serkeftina kolonîstan rê li ber pêleke nû ya niştecîbûna li rojava vekir û hikûmetên Amerîkî yên nû polîtîkayên pir dijminanetir li hemberî îdîayên axê yên Niştecîhên Xwemalî meşandin.

7.4. Şirovekirinên bi Derbasbûna Demê re

Tevî van nakokî û kêmasiyên destpêkê, wate û çarçoveya prensîbên ku di Danezanê de hatine ragihandin, bi taybetî îdîaya “hemû mirov wekhev hatine afirandin,” bi derbasbûna demê re û bi saya têkoşînên civakî û siyasî yên domdar, hatiye berfirehkirin û ji nû ve hatiye şîrovekirin.

Komên marjînalîzekirî, di nav de Afrîkî-Amerîkî, jin, û komên din ên hindikahî, bi berdewamî vegeriyane ser ziman û îdealên Danezanê da ku daxwaza maf û wekheviya xwe bikin.
Tevgerên dij-koletiyê di sedsala 19an de, tevgera mafên jinan, û tevgera mafên sivîl a Afrîkî-Amerîkiyan di sedsala 20an de, hemûyan bi awayekî stratejîk îdealên Danezanê ji bo pêşxistina armancên xwe û ji bo eşkerekirina hîpokrasiya civaka Amerîkî bi kar anîne.

Nakokiyên di Danezanê de ne tenê wek qisûrên dîrokî yên serdemekê têne dîtin, lê di heman demê de wek çavkaniya dînamîzmeke siyasî û civakî ya domdar di dîroka Amerîkayê de kar dikin. Têkoşîna ji bo pêkanîna îdealên Danezanê ji bo hemû kesan, û ji bo ku rastiya civakî bi van îdealan re li hev bike, bûye motoreke girîng a guhertin, pêşketin û xwe-rexnekirinê di civaka Amerîkî de. Bi vî awayî, Danezan hem wek belgeyeke ku newekheviyên serdema xwe û yên damezrînerên xwe nîşan dide, hem jî wek amûreke bi hêz ji bo têkoşîna li dijî wan newekheviyan û ji bo berfirehkirina têgihiştina azadî û wekheviyê kar kiriye. Ev “tansiyona” di navbera îdeal û rastiyê de yek ji taybetmendiyên diyarker ên ezmûna siyasî û civakî ya Amerîkî ye.

8. Encamname

Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê, ku di 4ê Tîrmeha 1776an de hate ragihandin, ji belgeyeke ku tenê veqetîna siyasî ya Sêzdeh Koloniyan ji Brîtanyaya Mezin radigihîne, pir wêdetir e. Wekî ku di vê gotarê de bi hûrgilî hate vekolîn, ew lûtkeya pêvajoyeke dirêj a nerazîbûnên siyasî û aborî bû, ku bi kûrahî di bin bandora felsefeya Ronahiyê û têgehên wekî mafên xwezayî, peymana civakî, û serweriya gel de mabû. Pêvajoya amadekirin û pejirandina wê, tevî nîqaşên dijwar û tawîzên siyasî, îradeya ji bo avakirina neteweyeke nû li ser bingeha van prensîban nîşan da.

Naveroka Danezanê, bi Pêşgotina xwe ya îdealîst ku wekheviya mirovan û mafên wan ên jênager (jiyan, azadî û lêgerîna bextewariyê) destnîşan dike, û bi lîsteya xwe ya berfireh a giliyên li dijî zordariya Brîtanî, ne tenê serhildana Amerîkî rewa kir, lê di heman demê de bingehek ji bo damezrandina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û saziyên wê yên siyasî yên paşerojê danî. Encama wê ya herî yekser, destpêka şerekî serxwebûnê yê serkeftî û peydakirina hevalbendiyên navneteweyî yên krîtîk, bi taybetî bi Fransa re, bû.

Lêbelê, girîngiya Danezanê bi kêmasî û nakokiyên wê yên dîrokî re jî tê pîvandin. Nakokiya di navbera îdeala “hemû mirov wekhev hatine afirandin” û rastiya domdar a koletiyê, mehrûmkirina jinan ji mafên tam, û helwesta dijminane ya li hemberî Niştecîhên Xwemalî, aliyên tarî yên vê belgeya ronîker in. Van nakokiyan ne tenê qisûrên serdemekê bûn, lê bûn çavkaniya têkoşînên dirêj û bi êş ji bo maf û wekheviyê di dîroka Amerîkayê de.

Tevî van kêmasiyan, Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê girîngiya xwe ya mayînde wek sembola azadî, wekhevî, û mafê xwerrêveberiyê, ne tenê ji bo Amerîkiyan lê ji bo gelên li seranserê cîhanê, parastiye. Ew bûye çavkaniya îlhamê ji bo bêhejmar tevgerên serxwebûnê û parastina mafên mirovan. Ya girîngtir, ew ne tenê wek belgeyeke dîrokî ya ku di arşîvan de maye tê dîtin, lê wek “nivîsareke zindî” ye ku hîn jî di nîqaşên hemdem ên li ser wateya azadî, wekhevî, û edaletê de tê bikaranîn, şîrovekirin, û carinan jî ji nû ve tê pênasekirin. Bi vî awayî, Danezan ne tenê rabirdûyê ronî dike, lê di heman demê de ji bo avakirina pêşerojeke adiltir jî wek pîvan û rêberiyekê dimîne.

9. Çavkanî (Bîbliyografya)

Zafer Gazetesi. “Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi nedir? Neden oluşturulmuştur? Önemi nedir?”
Birecikli, İ. B. (2015). “Foundation of America and the Relationship between USA and Europe (1776-1876).” History Studies International Journal of History.
World History Encyclopedia. “Amerikan Devrimi.”
Wikipedia. “On Üç Koloni.”
Yurt, E. “İskoç Aydınlanması ve Amerika.” Ondokuz Mayıs University.
Dergipark. (Makaleya li ser bandora John Locke).
Storyboard That. “Bağımsızlık Beyannamesi.”
KLU LMS. “Amerikan Bağımsızlık Savaşı (1775-1783) Hakkında.”
Hatipoğlu. (Gotara li ser Danezana Serxwebûnê). Hacı Bayram Veli University.
Office of the Historian, U.S. Department of State. “The Declaration of Independence, 1776.”
Office of the Historian, U.S. Department of State. “Declaration of Independence.” (URL kurtkirî)
USCIS. “The Colonies Under British Rule.”
USCIS. (Agahiyên zêdetir li ser giliyên koloniyan).
Harvard University Pluralism Project. “Enlightenment and Revolution.”
Harvard University Pluralism Project. (Agahiyên berfirehtir li ser Ronahî û Şoreşê).
USHistory.org. “Declaration Timeline.”
Connecticut State Portal. “Declaration of Independence – US Constitution.” (Teksta Danezanê)
National Archives. “Declaration of Independence: A Transcription.” (Teksta Danezanê)
National Archives. “Declaration of Independence (1776).” (Rolê Jefferson)
National Archives. (Agahiyên zêdetir li ser pêşnûmeyê û komîteyê).
National Park Service. “Declaration of Independence Timeline.”
Philadelphia Encyclopedia. “Declaration of Independence.”
National Archives. “The Declaration of Independence: A History.”
Wikipedia. “Signing of the United States Declaration of Independence.”
Wikipedia (Kurdî). “Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.”
OHCHR. “Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan – Kurmancî.”
Wikipedia (Kurdî). “Mafên mirovan.”
Wikipedia (Kurdî). “Îslamîzm.” (Ji bo “serweriya gel”)
ANF Kurdî. (Ji bo “serweriya”)
Philosophia Kurdi. “Jean Jacques Rousseau: ‘Peymana Civakî’.”
Office of the Historian, U.S. Department of State. (Danezan û hevalbendiya Fransî)
USCIS. (Belgeya li ser Danezan û Destûrê)
Lumen Learning. “The Consequences of the American Revolution.”
Britannica. “The nature and influence of the Declaration of Independence.”
Columbia University. “Syllabus: Declaration of Independence.”
College Board AP Central. “Declaration of Independence in World Context.”
Ending Racism USA. “The Declaration of Independence.”
Museum of the American Revolution. “How Did Women Gain the Vote? The Promise of 1776 for Women.”
YouTube. (Wergera “Pursuit of Happyness” bo Kurdî)
Infowelat. “Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê.”
Navenda Lêkolînên Stratejîk. (Ji bo “serwerêya niştimanî”)
Kovara Zimannas. (Ji bo “inalienable Rights”)
SBS Kurdish. (Ji bo “happiness”)
Wikipedia. “Consent of the governed.”
Mount Vernon. “The Articles of Confederation.”
National Archives. “Articles of Confederation.”
History.com. “American Revolution Independence Movements.”
Gilder Lehrman Institute. “The Declaration of Independence: A Global Perspective.”
Washington University in St. Louis. “Created Equal: Slavery and the Declaration of Independence.”
Museum of the American Revolution. “Finding Freedom Big Idea 5: Slavery and Revolutionary Ideals.”
International Journal of Kurdish Studies. (Li ser John Locke û “social contract”)
Wikipedia (Kurdî). (Ji bo “mafên xwezayî” û “razîbûna rêvebiran”)
Anadolu Kültür. (Ji bo “Natural rights are inalienable rights”)
Wikipedia. (Ji bo “consent of the governed” û metna Danezanê)
Los Alamos Reporter. “The Consent Of The Governed.”
National Constitution Center. “Slavery in America Slides.”
Bill of Rights Institute. “Background Essay: The Declaration of Independence, Natural Rights, and Slavery.”
The Heritage Foundation. “The Confident Mind of the Declaration.”
Peace Commission. (Ji bo “hemû mirov wekhev hatine afirandin”)
Wikipedia. “All men are created equal.”
Institut Kurde de Paris. (Ji bo “inalienable features of Kurdistan’s rights”)
ResearchGate. “The Right to Self-Determination of Kurds in Iraq.” (Ji bo “inalienable right”)
Kurdistan Chronicle. (Ji bo “Founding Fathers”)
Georgetown Law. (Bandora Danezanê li ser Gotarên Konfederasyonê)
National Constitution Center. “The Declaration, the Constitution, and the Bill of Rights.”
Gilder Lehrman Institute. “The Pursuit of Equality.”
History.com. “Declaration of Independence Deleted Anti-Slavery Clause Jefferson.”
Portal Netewe. (Ji bo “Danezana Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî”)
Dergipark. “Background and Analysis of the American Declaration of Independence.”
USHistory.org. (Bûyerên sereke)
World History Encyclopedia. (Giliyên siyasî, aborî û civakî)
Dergipark. (Bandora Locke û Ronahiyê)
Zafer Gazetesi. (Paşxane, sedem û girîngiya Danezanê)
History Studies. (Damezrandina Amerîka û rola Thomas Paine)
Harvard University. (Bandora îdealên Ronahiyê)
National Archives. (Teksta tevahî ya Danezanê û struktura wê)
Office of the Historian, U.S. Department of State. (Nîqaşên di Kongreya Duyemîn a Parzemînî de)
History.com. (Rolê Jefferson û endamên din ên komîteyê)
American Battlefield Trust. (Bandora Danezanê li ser Şerê Şoreşgerî)
Office of the Historian, U.S. Department of State. (Danezan û hevalbendiya Fransî)
USHistory.org. (Bandora Danezanê li ser destûrên dewletan û Gotarên Konfederasyonê)
PBS. (Rexneyên li ser koletiyê)
Monticello.org. (Bandora cîhanî ya Danezanê)

WERGIRTÎ

Ragihandina Danezana Serxwebûnê ya Amerîkayê (1776)

WERGIRTÎ

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!