Sînordarkirina Desthilata Key û Pêngavek Ber Bi Serweriya Hiqûqê ve

Pêşgotin

Girîngiya dîrokî ya Magna Cartayê

Magna Carta (MC), yanî “Peymana Mezin”, di dîroka destûrî ya Îngilîstanê û cîhanê de wekî yek ji belgeyên herî girîng tê qebûlkirin. Ew ne tenê wekî sembola sînordarkirina desthilata keyîtî, lê herwiha wekî bingehek ji bo parastina mafên mirovan û serweriya hiqûqê tê dîtin. Her çend di eslê xwe de ji bo çareserkirina aloziyên feodal ên serdema xwe hatibe amadekirin jî, Magna Carta bi dirêjahiya sedsalan veguheriye çavkaniyeke îlhamê ji bo gelek têkoşînên ji bo azadî, dadmendî û serweriya hiqûqê li seranserê cîhanê. Ev belge, ku di 15ê Hezîrana 1215an de li Runnymede, Îngilîstan, di encama fişareke giran a baronên serhildêr li ser Key John hate mohrkirin, hewlek bû ji bo ku prensîba ku key û hikûmeta wî ne li ser hiqûqê ne, bi awayekî nivîskî were destnîşankirin. Ev makale dê bi hûrgilî lêkolîn bike ka Magna Carta çawa di sala 1215an de derket holê, naveroka wê ya sereke çi bû, û bandora wê ya demkurt û demdirêj li ser pêşketinên hiqûqî û destûrî yên paşerojê çi qas kûr û berfireh bû.

Kurteçîroka îmzekirinê û armancên sereke yên belgeyê

Îmzekirina Magna Cartayê di 15ê Hezîrana 1215an de li Runnymede, zeviyek li kêleka Çemê Thames, di navbera Windsor û Staines de, pêk hat. Ev bûyer encama krîzeke siyasî ya kûr û serhildana baronên pêşeng ên Îngilîstanê li dijî Key John bû. Key John, ji ber polîtîkayên xwe yên fînansî yên zordar, têkçûnên leşkerî yên li Fransayê, û şêwaza xwe ya rêveberiyê ya keyfî, bi awayekî berfireh populerbûna xwe winda kiribû û baronên xwe aciz kiribûn. Armanca sereke ya baronên serhildêr, parastina maf û berjewendiyên xwe yên feodal li hemberî îstîsmar û bacên giran ên key bû. Lewma, divê were zanîn ku Magna Carta di destpêkê de ne wekî peymaneke mafên gerdûnî ji bo hemû gelan hatibû sêwirandin; belkî, ew ji aliyê baronan ve hatibû amadekirin da ku mafên wan li hemberî desthilata key werin parastin. Tevî vê yekê, belge hewl dida ku prensîba bingehîn ku key û hikûmeta wî di bin hiqûqê de ne û nikarin li ser wê tevbigerin, bi awayekî fermî û nivîskî destnîşan bike.

Teza makaleyê

Ev makale dê amaje bike ku Magna Carta, tevî ku di destpêkê de wekî çareseriyek pragmatîk ji krîzeke feodal re derketibe holê û di cih de bi ser neketibe jî, bi saya ji nû ve weşandin û şîrovekirinên paşerojê, bûye bingehek girîng ji bo pêşketina serweriya hiqûqê, sînordarkirina desthilata monarşiyê, û ramana mafên destûrî. Ev bandor ne tenê li Îngilîstanê, lê di qada navneteweyî de jî bi awayekî berbiçav xwe nîşan daye, û Magna Carta kiriye yek ji kevokên bingehîn ên têkoşîna ji bo azadî û dadmendiyê.

Beşa Yekem: Rewşa Dîrokî ya Berî Îmzekirina Magna Cartayê

Rewşa siyasî, civakî û aborî ya Îngilîstanê di destpêka sedsala 13an de

Sîstema Feodal û Desthilata Keyaniyê

Piştî ku Williamê Dagirker û Normanan di sala 1066an de Îngilîstan zeft kirin, sîstemeke feodal a tevlihev li seranserê welêt hate damezrandin. Di vê sîstemê de, key di lûtkeya hiyerarşiyê de bû û ax dida baronên xwe yên feodal di berdêla dilsozî, xizmeta leşkerî û alîkariya darayî de. Lêbelê, bi derbasbûna demê re, keyên Îngilîz, nemaze yên ji xanedana Angevin (Plantagenet), hewl dan ku desthilata xwe ya navendî li ser hesabê baronên feodal xurt bikin. Ev meyla navendîparêziyê gelek caran dibû sedema berxwedan û serhildanên ji aliyê baronan ve, yên ku hewl didan maf û îmtiyazên xwe yên kevneşopî biparêzin. Xanedana Angevin bi taybetî bi meyla xwe ya ji bo manîpulekirina dadmendiyê, berfirehkirina axa keyaniyê bi awayên carinan keyfî, û danîna daxwazên fînansî yên giran li ser bindestên xwe dihat nasîn. Ev rewş zemîneke tengezar di navbera key û esilzadeyên wî de afirandibû. Krîza ku bû sedema Magna Cartayê ne tenê encama kiryarên yek keyî, ango Key John, bû, lê di heman demê de lûtkeya aloziyên demdirêj ên di navbera desthilata keyaniyê ya ku ber bi navendîbûnê ve diçû û mafên kevneşopî yên feodal de bû. Têkçûnên John tenê wekî katalîzatorek ji bo gurkirina van aloziyên bingehîn tevdigeriyan. Ji serdema Normanan ve, zêdebûna hêza keyaniyê li ser hesabê baronên feodal wekî bingeha nakokiyan dihat dîtin , û pratîkên xanedana Angevin ên wekî manîpulekirina edaletê û ferzkirina daxwazên fînansî yên giran ev rewş xirabtir kiribû.

Rewşa Aborî

Di dawiya sedsala 12an û destpêka sedsala 13an de, Îngilîstan bi guhertinên aborî yên girîng re rû bi rû ma. Yek ji pirsgirêkên sereke bilindbûna bilez a bihayan bû, ku bandorek neyînî li ser gelek beşên civakê, nemaze baronên feodal, dikir. Ji bilî vê, bacên giran ên ku ji bo fînansekirina şerên biha yên keyan li parzemîna Ewropayê û ji bo lêçûnên Sefera Xaçperestan a Sêyem dihatin komkirin, nerazîbûna di nav baronan de kûrtir dikir. Key John bi taybetî ji ber polîtîkayên xwe yên fînansî yên zordar û biryarên xwe yên leşkerî yên têkçûyî di nav baronan de pir ne populer bû. Ew gelek caran daxwaza “scutage” (baca ku li şûna xizmeta leşkerî ya kesane dihat dayîn) û alîkariyên din ên feodal dikir, û ev daxwaz wekî barekî neheq û zêde dihatin dîtin.

Bandora Şerên li Fransayê

Key John, mîna bav û birayê xwe, xwedî erd û berjewendiyên girîng li Fransayê bû. Lêbelê, serdema wî bi têkçûnên leşkerî yên mezin li dijî Key Philip II yê Fransayê hate nîşankirin. Windakirina Dukata Normandiyê di sala 1204an de derbeyek mezin li prestîj û dahatên John xist. Hewldanên wî yên paşerojê ji bo vegerandina van erdên windakirî, wek kampanyaya wî ya 1214an ku bi têkçûna hevalbendên wî di Şerê Bouvines de bi dawî bû, ne tenê neserkeftî bûn, lê di heman demê de barê fînansî li ser keyanî û baronên Îngilîz girantir kirin. Van têkçûnan ne tenê prestîja key lawaz kir, lê di heman demê de baronên ku ji bo van şerên bêencam bac didan, hê bêtir hêrs kirin. Windakirina erdên li Fransayê ne tenê têkçûneke leşkerî bû; ew di heman demê de ji bo gelek baronên Îngilîz ên ku li her du aliyên Kanalê xwedî erd û berjewendî bûn, qeyraneke nasnameyê û berjewendiyê temsîl dikir. Ev windahî dibe ku girêdana wan bi keyaniyê re û dilsoziya wan ji nû ve pênase kiribe, û hin ji wan teşwîq kiribin ku bêtir bala xwe bidin ser maf û berjewendiyên xwe yên li Îngilîstanê.

Pêşveçûna Hiqûqê

Her çend di destpêka sedsala 13an de parlemanek bi wateya modern a peyvê tune bû jî, kevneşopiyek hebû ku key di mijarên girîng de bi şêwirmendên xwe yên sereke, ango baron û serokên dêrê, bişêwire. Wekî din, keyên Anglo-Sakson û yên Normanan ên berê jî carinan qanûnname û peymanên ku hin maf û azadiyan garantî dikirin, weşandibûn. Mînaka herî berbiçav Peymana Azadiyan (Charter of Liberties) bû ku ji hêla Henry I ve di sala 1100an de di dema tackirina wî de hatibû weşandin, û her weha qanûnnameya Key Cnut di destpêka sedsala 11an de, ku wekî pêşengek girîng a Magna Cartayê tê dîtin. Van belgeyên pêşîn, her çend her gav bi tevahî nehatibin bicîhanîn jî, zemînek ji bo ramana ku divê desthilata key bi qanûnê were sînordarkirin û divê key rêzê li hin mafên kevneşopî bigire, afirandibûn. Ev yek bingehek dîrokî û hiqûqî ji daxwazên baronan re di sala 1215an de peyda dikir.

Serdema Key John: Nakokiyên bi baronan re, polîtîkayên fînansî û têkiliyên bi Dêrê re

Kesayetiya Key John û Şêwaza Rêveberiyê

Key John, ku di sala 1199an de piştî mirina birayê xwe Richard I (Richardê Dilê Şêr) derket ser text, bi kesayetiyek tevlihev û şêwazek rêveberiyê ya pirsgirêkdar dihat nasîn. Gelek çavkaniyên hevdem û dîroknasên paşerojê wî wekî keyekî zalim, bêbawer, bi guman û keyfî wesif dikin. Tê gotin ku wî bi şêwazek desthilatdar û carinan bêserûber hukum dikir , û gelek caran guh nedida şîret û fikarên baronên xwe yên herî girîng. Ev yek berevajî bav û birayê wî bû, yên ku bi gelemperî têkiliyên hevkariyê bi esilzadeyên xwe re diparastin. Muameleya John a li hember hin baronan, wek mînaka navdar a William de Briouze û malbata wî ku jina wî û kurê wî di zîndana keyaniyê de ji birçîbûnê mirin, tirs û hêrseke mezin di nav çîna esilzadeyan de belav kir. Ev bûyer û bûyerên bi vî rengî yên zordestiyê, navûdengê John wekî keyekî ku rêzê li adet û mafên feodal nagire, xurt kir.

Polîtîkayên Fînansî yên Zordar

Yek ji sedemên sereke yên nerazîbûna li dijî Key John polîtîkayên wî yên fînansî yên giran û bêrehm bûn. Ji bo fînansekirina şerên xwe yên biha û gelek caran têkçûyî li Fransayê, û her weha ji bo rêveberiya keyaniya xwe, John bi berdewamî hewceyê dahatên zêde bû. Wî gelek caran bacên giran û “scutage” (baca ku ji hêla baronan ve li şûna xizmeta leşkerî ya kesane dihat dayîn) ferz dikir. Tê ragihandin ku di navbera salên 1199 û 1214an de, John yanzdeh caran daxwaza scutage kiribû, ku ev yek ji bo baronan barekî pir giran bû. Ji bilî van bacên asayî, John di heman demê de cezayên keyfî û pir mezin li ser baronan û yên din dibirî, ku gelek ji wan wekî neheq û bêbingeh dihatin dîtin. Van polîtîkayên fînansî ne tenê zordar bûn, lê di heman demê de wekî binpêkirina peymana feodal a kevneşopî dihatin dîtin. Li gorî vê peymanê, dihat payîn ku key di serî de “ji milkê xwe bijî” (live of his own) û tenê di rewşên awarte de û bi şêwir û razîbûna baronên xwe bacên zêde bixwaze. Daxwazên domdar û keyfî yên John ev bendewariya kevneşopî bi awayekî eşkere şikand û bû sedema hêrseke mezin.

Nakokiya bi Dêrê û Papatiyê re

Nakokiya Key John bi Dêra Katolîk û Papatiyê re yek ji aliyên herî girîng ên serdema wî bû û bandorek kûr li ser desthilata wî kir. Pirsgirêka sereke li ser tayînkirina Serpîskoposê Canterbury, Stephen Langton, derket. Piştî mirina Hubert Walter di 1205an de, John namzedê xwe ji bo vî postê girîng pêşniyar kir, lê Papa Innocent III, ku yek ji papayên herî bi hêz ên serdema navîn bû, namzedê John red kir û li şûna wî Stephen Langton tayîn kir. John ev biryara Papa qebûl nekir û rê neda Langton ku têkeve Îngilîstanê. Di encamê de, Papa Innocent III di sala 1208an de Îngilîstan xiste bin “interdict”ê, ku tê wateya rawestandina hemî karûbarên dêrê yên giştî, wek vaftîzm, zewac û merasîmên cenazeyan. Dema ku John hîn jî serî netewand, Papa di sala 1209an de ew aforoz kir (ji dêrê derxist). Van kiryaran tirs û bêaramiya giyanî di nav gelê Îngilîz de, ku piraniya wan bi kûrahî oldar bûn, çêkir û otorîteya John a exlaqî û siyasî bi giranî lawaz kir.

Di dawiyê de, di sala 1213an de, ji ber fişarên navxweyî û derveyî (nemaze tehdîda dagirkirina Fransî), John neçar ma ku teslîmî Papa bibe. Ew ne tenê Stephen Langton wekî Serpîskoposê Canterbury qebûl kir, lê di heman demê de gavek hê dramatîktir avêt: wî keyaniya Îngilîstanê wekî fiefek teslîmî Papa kir û sond xwar ku wekî vasalê Papa hukum bike, û her sal bac bide Romayê. Her çend ev teslîmbûn di demek kurt de ji bo John wekî manevrayek siyasî ya jîrane xuya dikir, ji ber ku wî bi vî awayî Papa wekî hevalbendek hêzdar li dijî dijminên xwe yên li Fransayê û baronên xwe yên serhildêr bi dest xist , ew di demek dirêj de bû sedema tevliheviyên mezin. Wekî ku dê paşê were dîtin, Papa, xwe dispêre vê statuya xwe ya wekî serwerê feodal ê Îngilîstanê, dê Magna Carta betal bike. Ev yek rola Papatiyê wekî hêzek derveyî ya bi bandor di karûbarên navxweyî yên Îngilîstanê de xurt kir û nîşan da ku çareseriyên demkurt ên siyasî dikarin encamên demdirêj ên nediyar hebin.

Beşa Duyem: Magna Carta ya 1215an: Amadekarî, Naverok û Bendên Sereke

Serhildana baronan û hevdîtina li Runnymede

Têkçûna leşkerî ya Key John li Fransayê di sala 1214an de, nemaze piştî Şerê Bouvines, bû xala werçerxê ji bo baronên nerazî yên Îngilîstanê. Ev têkçûn ne tenê prestîja key bi giranî lawaz kir, lê di heman demê de cesaret da baronên ku ji mêj ve ji polîtîkayên wî yên zordar û şêwaza wî ya rêveberiyê ya keyfî bêzar bûbûn. Wan hîs dikir ku key peymana feodal a di navbera wan de binpê kiriye û mafên wan ên kevneşopî îstîsmar kiriye. Ji ber vê yekê, komek baronên hêzdar, bi taybetî ji bakur û rojhilatê Îngilîstanê, sond xwarin ku key neçar bikin ku rêzê li mafên bindestên xwe bigire û li gorî qanûnê hukum bike.

Serhildana çekdarî di Nîsana 1215an de li Stamfordê dest pê kir. Baronên serhildêr, ku xwe wekî “artêşa Xwedê” bi nav dikirin, ber bi başûr ve meşiyan û di Gulana 1215an de bi awayekî stratejîk bajarê Londonê, ku navenda bazirganî û siyasî ya keyaniyê bû, zeft kirin. Girtina Londonê derbeyek mezin li otorîteya Key John xist û ew neçar kir ku bi baronên serhildêr re bikeve nav danûstandinan.

Piştî çend hefte danûstandinên dijwar, her du alî li hev kirin ku li Runnymede, zeviyek li kêleka Çemê Thames, di navbera keleha keyaniyê ya Windsor û bajarê Staines de, bicivin. Di 15ê Hezîrana 1215an de, Key John bi neçarî “Gotarên Baronan” (Articles of the Barons) mohr kir, ku belgeyeke pêşnûmeyê bû û daxwazên sereke yên baronan dihewand. Piştî çend rojên din ên guftûgo û sererastkirinan, guhertoya dawî ya belgeyê, ku paşê wekî Magna Carta hate nasîn, di 19ê Hezîrana 1215an de ji hêla key û baronan ve hate pejirandin û bi mohra keyaniyê hate fermîkirin. Ev ne îmzeyek bi wateya modern bû, lê mohrkirinek bi mohra keyaniyê, ku di wê demê de awayê fermî yê pejirandina belgeyan bû.

Vekolîna bendên girîng: Sînordarkirina desthilata key, serweriya hiqûqê, pêvajoya dadmend, bac, azadiya dêrê, mafên baronan, bazirganan û jinebiyan

Magna Carta ya 1215an ji 63 bendan pêk dihat, ku piraniya wan bi rêziknameyên adetên feodal, birêvebirina sîstema dadweriyê, û çareserkirina gilî û gazincên taybetî yên baronan re têkildar bûn. Lêbelê, di nav van bendên teknîkî de, hin prensîbên bingehîn ên ku paşê ji bo pêşketina hiqûqa destûrî pir girîng bûn, hatibûn veşartin. Li jêr vekolînek li ser hin bendên herî girîng tê kirin:

• Azadiya Dêrê (Benda 1): Benda yekem a Magna Cartayê piştrast dikir ku “Dêra Îngilîz dê azad be, û mafên wê bi tevahî û azadiyên wê saxlem bimînin.” Bi taybetî, ew amaje bi azadiya hilbijartinên dêrî dikir, ku mijarek sereke ya nakokiya berê ya John bi Papa Innocent III re bû. Ev bend girîngiya Dêrê wekî saziyek xweser û hewcedariya parastina wê ji destwerdana keyaniyê nîşan dide.
• Bac û Şêwirmendiya Giştî (Bendên 12 û 14): Benda 12an destnîşan dikir ku “tu scutage an alîkarî (bac) nabe ku di keyaniya me de were ferzkirin, heya ku bi şêwirmendiya giştî ya keyaniya me nebe,” ji bilî sê rewşên feodal ên taybet (rizgarkirina kesê key, şovalyekirina kurê wî yê mezin, û carekê zewaca keça wî ya mezin). Benda 14an jî pêvajoya ku divê key ji bo bidestxistina vê “şêwirmendiya giştî” bişopîne, diyar dikir, ku tê de bangkirina serpîskopos, pîskopos, abbot, earl û baronên mezin bi nameyên takekesî û bangkirina giştî ya yên din ên ku rasterast ji key erd digirin bi rêya şerîf û karmendan, hebû. Her çend ev “şêwirmendiya giştî” ne parlemanek bi wateya modern bû jî, van bendan bingehek ji bo prensîba “bê bac bê nûnertî” û kontrola parlemanî ya paşerojê li ser darayîya keyaniyê danî. Lêbelê, divê were zanîn ku ev bend di serî de ji bo parastina baronên ku rasterast ji key erd digirtin hatibûn sêwirandin û ne ji bo hemî bindestan.
• Pêvajoya Dadmend û Dadmendiya Adil (Bendên 39 û 40): Ev du bend belkî yên herî navdar û bi bandor ên Magna Cartayê ne. Benda 39an digot: “Tu mirovê azad nabe ku were girtin, an zîndanîkirin, an ji maf an milkên xwe bêpar hiştin, an bêqanûnîkirin, an sirgûnkirin, an bi tu awayî din were rûxandin, ne jî em ê bi zorê li dijî wî tevbigerin, an kesên din bişînin ku wusa bikin, ji bilî bi darizandina qanûnî ya hevalên xwe (peers) an bi qanûna axê (law of the land)”. Benda 40î jî bi kurtasî û bi hêz digot: “Em ê ji kesî re maf an dadmendiyê nefiroşin, ne jî em ê ji kesî re maf an dadmendiyê înkar bikin an dereng bixin”. Van bendan wekî bingeha mafê pêvajoya dadmend (due process of law), parastina li hember girtin û cezakirina keyfî, û mafê gihîştina dadmendiyek bilez û bêalî têne dîtin. Her çend têgîna “mirovê azad” di sala 1215an de bi giranî baron û esilzadeyên din ên xwedî erd dihewand jî, û “darizandina ji hêla hevalan ve” ne hevwateya jûriya modern bû, zimanê gerdûnî yê van bendan (“ji kesî re”, “tu mirovê azad”) rê li ber şîrovekirin û berfirehkirina wan di sedsalên paşerojê de vekir.
• Mafên Baronan (mînak, Benda 2): Gelek bend bi taybetî bi mafên feodal ên baronan re têkildar bûn. Mînak, Benda 2an mîqdara “relief” (baca ku ji hêla mîrasgirek ve ji bo mîraskirina axê dihat dayîn) ji bo earl, baron û şovalyeyan sînordar dikir û rê li ber daxwazên keyfî yên key digirt.
• Mafên Jinebiyan (Bendên 7 û 8): Magna Carta di heman demê de hin parastin ji jinebiyan re jî peyda dikir, ku ji bo serdema xwe pêşketinek girîng bû. Benda 7an destnîşan dikir ku jinebiyek piştî mirina mêrê xwe dê kotahiya zewacê û mîrasa xwe “di cih de û bê zehmetî” bistîne û ji bo dower an mîrasa xwe tiştek nede. Benda 8an jî digot ku “tu jinebî nabe ku were neçarkirin ku bizewice, heya ku ew bixwaze bê mêr bijî,” her çend ji bo zewaca ji nû ve heke ew ji key an axayekî din erd bigire, razîbûna wan hewce bû. Van bendan hewl didan ku jinebiyan ji îstîsmara key an axayên feodal biparêzin.
• Bajar û Bazirganî (mînak, Benda 13, 41): Hin bend jî berjewendiyên bajar û bazirganan diparastin. Benda 13an piştrast dikir ku “Bajarê Londonê dê hemî azadî û adetên xwe yên kevnar, hem li ser axê hem jî li ser avê, biparêze; ji bilî vê, em biryar didin û didin ku hemî bajar, bajarok, gund û benderên din dê hemî azadî û adetên xwe yên azad hebin”. Benda 41ê jî azadiya tevger û bazirganiyê ji bo bazirganan, hem yên navxweyî hem jî yên biyanî (ji bilî yên ji welatên dijmin di dema şer de), li gorî “adetên kevnar û rast” û bêyî “bacên xerab” garantî dikir. Hebûna van bendan destnîşan dike ku Magna Carta ne tenê belgeyek teng a baronan bû, lê dibe ku hevbendiyek berfirehtir li pişt daxwazên baronan hebûya, an jî hewldanek ji bo bidestxistina piştgiriyek berfirehtir ji bo peymanê.
• Dadwerî û Rêveberî (mînak, Benda 17, 24, 45): Gelek bend hewl didan ku sîstema dadwerî û rêveberiya keyaniyê reform bikin. Benda 17an destnîşan dikir ku “dozên giştî (common pleas) dê li pey dadgeha me negerin, lê dê li cihekî sabit werin dîtin,” ku armanc jê ew bû ku gihîştina dadmendiyê hêsantir û pêşbînîtir bike. Benda 24an qedexe dikir ku şerîf, konstabl, koroner an karmendên din ên keyaniyê “dozên taca me” (ango, dozên sûcên giran) bidin meşandin, ku ev yek ji bo dadgerên keyaniyê yên pispor dihat veqetandin. Benda 45an jî soza key dida ku ew ê “tenê kesên ku qanûna keyaniyê dizanin û dixwazin wê baş bi cih bînin” wekî dadger, konstabl, şerîf an karmendên din tayîn bike.

Zimanê “qanûna axê” (law of the land) ku di Benda 39an de hatibû bikar anîn, li şûna ku tenê zimanek taybetî ya feodal were bikar anîn, potansiyelek ji bo şîrovekirin û berfirehbûna paşerojê ya prensîbên pêvajoya dadmend ji derveyî çîna baronan re vekir. Guhertina peyva “her baron” di pêşnûmeyên destpêkê de (wek “Gotarên Baronan”) bi “her mirovê azad” di guhertoya dawî ya Magna Cartayê de, ji bo nifşên paşerojê girîngiyek mezin hebû û bi demê re alîkariya sepandina bendên Peymanê li ser beşek mezintir a nifûsê kir. Ev nîşan dide ku her çend mebesta destpêkê dibe ku sînordar bûya jî, zimanê ku hatî bikar anîn rê li ber şîroveyên berfirehtir û gerdûnîtir vekir.

Li vir tabloyek heye ku hin bendên sereke yên Magna Cartayê ya 1215an û armanca wan a bingehîn kurt dike:

Tablo 1: Bendên Sereke yên Magna Cartayê (1215) û Armancên Wan

Hejmara Bendê (1215)	Kurteya Bendê bi Kurdî	Armanc/Girîngiya Sereke
1	Azadiya Dêra Îngilîz	Misogerkirina serxwebûna dêrê ji destwerdana keyaniyê, nemaze di hilbijartinan de.
12	Bac bêyî şêwirmendiya giştî nabe	Sînordarkirina mafê key ji bo bacgirtina scutage û alîkariyan bêyî razîbûna şêwraya keyaniyê.
13	Azadiyên Bajarê Londonê û bajarên din	Parastina xweserî û adetên kevneşopî yên navendên bajaran.
14	Pêvajoya bangkirina şêwirmendiya giştî	Diyarkirina awayê ku key divê ji bo razîbûna bacê şêwirmendiya giştî bicivîne.
17	Dozên giştî li cihekî sabit	Hêsankirin û standartkirina gihîştina dadmendiyê ji bo dozên sivîl.
39	Pêvajoya dadmend û parastina li hember girtina keyfî	Mafê kesên azad ku li gorî qanûna axê û bi darizandina hevalên xwe werin darizandin.
40	Mafê gihîştina dadmendiyê	Qedexekirina firotin, înkarkirin, an derengxistina maf û dadmendiyê.
41	Azadiya bazirganan	Misogerkirina tevgera azad û bazirganiya ewledar ji bo bazirganan.
61	Benda Ewlekariyê	Damezrandina komîteyeke ji 25 baronan ji bo çavdêrîkirin û sepandina peymanê li ser key.

“Benda Ewlekariyê” (Benda 61) û encamên wê

Benda 61ê, ku wekî “benda ewlekariyê” jî tê nasîn, belkî beşa herî radîkal û di heman demê de ya herî nakok a Magna Cartayê ya 1215an bû. Ev bend mekanîzmayek bêhempa ji bo sepandina şertên peymanê li ser key saz dikir. Li gorî vê bendê, komîteyek ji bîst û pênc baronan dihat hilbijartin ku “hemî aştî û azadiyên ku me dane wan û bi vê peymana xwe ya niha piştrast kirine, biparêzin û bi hemî hêza xwe bidin parastin”. Heke key an karbidestên wî yek ji bendên Magna Cartayê binpê bikirana, çar baron ji vê komîteyê dê gilînameyê pêşkêşî key bikirana û daxwaza sererastkirinê bikirana. Heke key di nav çil rojan de binpêkirin sererast nekira, komîteya bîst û pênc baronan, bi piştgiriya “civaka tevahiya axê”, mafê wê hebû ku “me bi hemî awayên ku dikarin, asteng bikin û tengav bikin, ango bi girtina keleh, erd, milkên me… heya ku, li gorî darizandina wan, sererastkirin were kirin”. Tenê kesê key, keybanû û zarokên wan ji vê destdirêjiyê dihatin parastin.

Ev bend bi rastî dijwariyek mezin û rasterast li hember otorîteya keyaniyê ya kevneşopî bû. Ew di pratîkê de destûr dida baronên hêzdar ku li dijî keyê xwe şer îlan bikin û desthilata wî bi awayekî tund sînordar bikin. Ji ber vê yekê, ne ecêb e ku Benda 61 yek ji sedemên sereke bû ku Key John, û paşê Papa Innocent III, Magna Carta bi tundî red kirin û ew wekî belgeyeke ku bi zorê û tirsê hatiye standin, bi nav kirin.

Her çend Benda 61 di guhertoyên paşerojê yên Magna Cartayê de, ku piştî mirina John hatin weşandin, hate rakirin jî , hebûna wê di guhertoya 1215an de pir girîng e. Ew hewldanek berbiçav nîşan dide ji bo damezrandina berpirsiyariya keyaniyê û ji bo peydakirina mekanîzmayek (her çend tund be jî) ji bo misogerkirina ku key dê pabendî qanûnê be. Ev yek pêşangehek girîng a ramana destûrî ya nûjen bû: ku divê hêza rêveberiyê bi mekanîzmayên sazûmanî were kontrol kirin û ku divê ji bo binpêkirina qanûnên bingehîn çareserî hebin. Ev ji têgeha kevneşopî ya keyek ku tenê li hember Xwedê berpirsiyar e, dûrketinek girîng bû. Rakirina wê di weşanên paşerojê de destnîşan dike ku ew ji bo dema xwe pir radîkal bû, lê tenê hebûna wê di belgeya orîjînal de jî nîşan dide ku baronên 1215an ji bo sînordarkirina desthilata key çiqas bi biryar bûn.

Beşa Sêyem: Encamên Yekser û Şerê Yekem ê Baronan

Nerazîbûna Key John û betalkirina Magna Cartayê ji aliyê Papa Innocent III

Key John, tevî ku bi mohra xwe Magna Carta pejirandibû, tu niyeta wî ya rastîn tunebû ku pabendî şertên wê bibe. Ji bo wî, ev peyman tenê tawîzek demkî bû ku ji bo bidestxistina dem û ji nû ve komkirina hêzên xwe hatibû dayîn. Hema hema di cih de piştî hevdîtina li Runnymede, wî dest bi hewldanên ji bo têkbirina Magna Cartayê kir. Wî serî li hevalbendê xwe yê herî bi hêz, Papa Innocent III, da.

Papa Innocent III, ku berê di nakokiya li ser tayînkirina Serpîskoposê Canterbury de bi John re li hev hatibû û John keyaniya Îngilîstanê wekî fiefek teslîmî wî kiribû , bi erênî bersiv da daxwaza John. Di 24ê Tebaxa 1215an de, tenê du meh piştî mohrkirina Magna Cartayê, Papa buleyek papayî ya bi navê Etsi karissimus weşand, ku tê de Magna Carta “bi tevahî betal û bêbandor” îlan kir. Papa di buleya xwe de amaje kir ku Magna Carta “ne tenê şermok û rûreş e, lê di heman demê de neqanûnî û neheq e” ji ber ku ew bi zor û tirsê li key hatiye ferzkirin, û ew maf û rûmeta keyaniyê û her weha mafên Papatiyê wekî serwerê feodal ê Îngilîstanê binpê dike. Li gorî nêrîna Papa, ev peyman destdirêjiyek li ser mafên wî yên wekî serwerê Îngilîstanê bû, ji ber ku John di sala 1213an de keyaniya xwe xistibû bin parastina Papa. Wekî din, qanûna kanonîkî ya wê demê ya di derbarê sondan de, nemaze yên ku di bin zextê de hatine dayîn, bingehek ji bo betalkirina soza John a ji bo pabendbûna bi Magna Cartayê re peyda dikir.

Betalkirina Magna Cartayê ji hêla Papa ve ne tenê têkçûnek ji bo baronên serhildêr bû, lê di heman demê de nîşanek bû ji têkiliyên tevlihev ên hêzê di Ewropaya serdema navîn de. Ew radixe ber çavan ku çawa desthilata giyanî ya Papatiyê dikaribû rasterast bandorê li ser pêşketinên siyasî û hiqûqî yên neteweyî bike û girîngiya “siyaseta navneteweyî” ya wê demê li ser karûbarên ku îro wekî “navxweyî” têne hesibandin, nîşan dide. Lezgîniya ku John û Papa ji bo betalkirina Magna Cartayê tevgeriyan – tenê di nav du mehan de piştî mohrkirina wê – giraniya tehdîda ku ev belge ji bo desthilata keyaniyê û papayî temsîl dikir, eşkere dike.

Destpêka şer û tevlêbûna Prens Louis ê Fransayê

Bi betalkirina Magna Cartayê ji hêla Papa ve û bi redkirina John a ji bo bicîhanîna şertên wê, lihevhatina li Runnymede bi pratîkî têk çû. Ev yek rê li ber ji nû ve destpêkirina şerê navxweyî vekir, ku wekî Şerê Yekem ê Baronan tê nasîn, di Îlona 1215an de. Baronên serhildêr, ku êdî tu baweriya wan bi soza John nemabû û ji bo parastina mafên ku wan difikirîn ku bi Magna Cartayê bi dest xistine, bi biryar bûn, li alternatîfek ji desthilata John geriyan.

Di vê rewşa bêhêvî de, baronên serhildêr gavek radîkal avêtin û textê Îngilîstanê pêşkêşî Prens Louis, kurê mezin û mîrasgirê Key Philip II yê Fransayê, kirin. Ev vexwendin ne tenê ji ber hêza leşkerî ya Fransayê bû, lê dibe ku ji ber hêviya ku Louis dê bêtir pabendî prensîbên sînordarkirina desthilata keyaniyê be, ku di Magna Cartayê de hatibûn destnîşankirin. Louis, ku bi xwe jî ambîsyonên wî ji bo textê Îngilîstanê hebûn (bi riya mafên jina xwe, Blanche ya Castile, ku neviya Henry II bû), vê vexwendinê qebûl kir.

Di Gulana 1216an de, Prens Louis bi artêşekê li peravên Kentê yên Îngilîstanê derket. Ew zû ji hêla gelek baronan û bajarê Londonê ve hate pêşwazîkirin û li Katedrala St. Paul a Londonê wekî Keyê Îngilîstanê hate ragihandin (her çend tu carî bi fermî tac li xwe nekir). Di demek kurt de, Louis û hevalbendên wî yên baron kontrola beşek mezin ji başûr û rojhilatê Îngilîstanê bi dest xistin. Key John neçar ma ku ber bi rojava û bakur ve vekişe, û şerê navxweyî bi tundî û dijwarî berdewam kir. Tevlêbûna Prens Louis şer veguherand pevçûnek navneteweyî û çarenûsa keyaniya Îngilîstanê xiste xetereyê.

Bandora mirina Key John li ser şer û peymanê

Di navbera vê aloziya şerê navxweyî û dagirkirina Fransî de, bûyerek nediyar qewimî ku rêça dîrokê guhert: mirina Key John. John, piştî ku di kampanyayek leşkerî de li rojhilatê Îngilîstanê nexweş ket, di 18 an 19ê Cotmeha 1216an de li Keleha Newark mir. Mirina wî di cih de rewşa siyasî û leşkerî guhert.

Yekser piştî mirina John, kurê wî yê neh-salî, Henry, wekî Key Henry III hate tackirin. Ji ber ku Henry hîn zarok bû, rêveberiya keyaniyê ket destê komek şêwirmendên dilsoz û baronên ku piştgiriya keyaniya ciwan dikirin. Di nav van şêwirmendan de kesayetek pir bi bandor hebû: William Marshal, Earlê Pembroke, ku wekî yek ji şovalyeyên herî mezin ên serdema xwe dihat nasîn û wekî parêzgerê keyê ciwan û keyaniyê hate tayînkirin.

William Marshal û şêwirmendên din ên Henry III bi jîrbûnek siyasî ya mezin tevgeriyan. Wan fêm kir ku sedema sereke ya serhildana baronan û piştgiriya wan ji Prens Louis re, polîtîkayên zordar ên John û redkirina wî ya ji Magna Cartayê bû. Ji bo ku piştgiriya baronên dudil ji Louis qut bikin û wan bikişînin aliyê keyê ciwan, wan biryar da ku Magna Carta ji nû ve biweşînin. Di Mijdara 1216an de, tenê mehek piştî mirina John, guhertoyek sererastkirî û nermkirî ya Magna Cartayê bi navê Henry III hate weşandin. Di vê guhertoyê de hin bendên herî radîkal ên guhertoya 1215an, nemaze Benda 61 (benda ewlekariyê), hatibûn rakirin da ku ew ji bo desthilata keyaniyê kêmtir tehdîtkar be.

Ev stratejî pir serketî bû. Ji nû ve weşandina Magna Cartayê, ligel mirina John (ku ji hêla gelek baronan ve wekî kesayetek nefretkirî dihat dîtin), bû sedem ku gelek baronên serhildêr dev ji piştgiriya Louis berdin û vegerin ser dilsoziya bi taca Îngilîz re. Hêzên Louis hêdî hêdî lawaz bûn, û piştî çend têkçûnên leşkerî yên girîng di sala 1217an de (wek Şerê Lincoln û Şerê Sandwich), Louis neçar ma ku dev ji îdiayên xwe yên li ser textê Îngilîstanê berde û bi Peymana Lambethê ji Îngilîstanê vekişe.

Bi vî awayî, mirina keyekî ku bi tundî li dijî Magna Cartayê derketibû, bi awayekî paradoksal bû sedema rizgarkirin û jiyandina prensîbên wê yên bingehîn. Ev “qezaya dîrokî” nîşan dide ku mayîndebûna belgeyên destûrî carinan ji hêza wan a hundurîn kêmtir bi şert û mercên nediyar û pragmatîzma aktorên siyasî ve girêdayî ye. Bêyî mirina John û biryarên jîrane yên şêwirmendên Henry III, dibe ku Magna Carta tenê wekî têbiniyek di dîrokê de bimaya.

Beşa Çarem: Ji Nû ve Weşandin û Pêşveçûna Magna Cartayê

Ji nû ve weşandin di dema Henry III de (1216, 1217, 1225) û guhertinên sereke

Piştî mirina Key John û bidawîhatina Şerê Yekem ê Baronan, Magna Carta ne tenê sax ma, lê di serdema dirêj a Henry III de gelek caran hate nûvekirin û ji nû ve hate weşandin. Van ji nû ve weşandinan di pêvajoya ku Magna Carta bû beşek daîmî ya hiqûqa Îngilîzî de rolek krîtîk lîstin.

• Weşana 1216an: Wekî ku berê hate behs kirin, yekem ji nû ve weşandin di Mijdara 1216an de, di bin rêveberiya William Marshal de, pêk hat. Armanca sereke ya vê weşanê ew bû ku baronên serhildêr ji Prens Louis dûr bixe û piştgiriya wan ji bo keyê ciwan Henry III qezenc bike. Ji bo ku peyman ji bo keyaniyê bêtir qebûlkirî be, hin bendên herî nakok ên guhertoya 1215an hatin rakirin. Ya herî girîng, Benda 61, ku komîteya 25 baronan ji bo çavdêrîkirina key saz dikir, hate jêbirin. Hejmara giştî ya bendan ji 63 daket dora 40î. Ev guhertin nîşan dide ku ji bo ku Magna Carta bimîne, diviyabû tawîz bêne dayîn û ew wekî amûrek siyasî ya maqûl dihate bikar anîn.
• Weşana 1217an: Piştî ku hêzên keyaniyê di sala 1217an de serkeftinên leşkerî yên diyarker li dijî Prens Louis û baronên mayî yên serhildêr bi dest xistin, Magna Carta careke din hate weşandin. Di vê guhertoyê de bû ku cara yekem têgîna “Magna Carta” (Peymana Mezin) bi fermî hate bikar anîn da ku wê ji belgeyeke din a girîng a ku di heman demê de hate weşandin, ango “Peymana Daristanê” (Charter of the Forest), cuda bike. Peymana Daristanê bi taybetî bi mafên bikaranîna daristanên keyaniyê re têkildar bû. Di weşana 1217an a Magna Cartayê de hin guhertinên din jî hatin çêkirin, û ew hîn bêtir hate nermkirin.
• Weşana 1225an: Di sala 1225an de, dema ku Henry III gihîşt temenê mezinahiyê û dest bi rêveberiya kesane kir, wî Magna Carta bi dilxwazî ji nû ve weşand. Ev ji nû ve weşandin di berdêla dayîna bacek nû ji hêla parlemanê ve (ku wê demê hîn di qonaxên destpêkê yên pêşketina xwe de bû) pêk hat. Guhertoya 1225an, ku ji 37 bendan pêk dihat , bû guhertoya standart û teqez a Magna Cartayê ku di sedsalên paşerojê de gelek caran hate piştrastkirin û kete nav qanûnên Îngilîstanê. Di vê guhertoyê de, hin bendên din ên ku di guhertoya 1215an de hebûn, wek yên ku bi deynên Cihûyan, hin aliyên bacgirtinê, û derxistina leşker û karbidestên biyanî re têkildar bûn, hatin rakirin. Dilxwaziya Henry III ji bo ji nû ve weşandina Magna Cartayê di 1225an de, her çend di berdêla bacê de be jî, destpêka pejirandina wê wekî beşek bingehîn a qanûna Îngilîzî nîşan dide, ne tenê wekî tawîzeke ku di dema şerê navxweyî de hatiye dayîn. Ev yek destnîşan dike ku prensîbên Magna Cartayê dest pê dikirin ku di nav avahiya siyasî ya keyaniyê de cih bigirin.

Li vir tabloyek berawirdî heye ku hin cûdahiyên sereke di navbera guhertoyên 1215, 1216, 1217 û 1225an ên Magna Cartayê de nîşan dide:

Tablo 2: Berawirdkirina Guhertoyên Sereke yên Magna Cartayê

Taybetmendî/Kategoriya Bendê	Guhertoya 1215an	Guhertoya 1216an	Guhertoya 1217an	Guhertoya 1225an (Guhertoya Teqez)
Benda Ewlekariyê (Benda 61)	Hebû; komîteya 25 baronan ji bo sepandinê	Hate rakirin	Hate rakirin	Hate rakirin
Bacgirtin (Bendên 12, 14)	Pêdivî bi “şêwirmendiya giştî” ji bo scutage/alîkarî	Hate guhertin/kêmkirin	Hate guhertin/kêmkirin	Hate guhertin/kêmkirin; bû bingeha ji nû ve piştrastkirinê di berdêla bacê de
Hejmara Giştî ya Bendan	63	Nêzîkî 40	Nêzîkî 40	37
Navlêkirin wek “Magna Carta”	Tune	Tune	Yekem car hate bikar anîn da ku ji Peymana Daristanê were cuda kirin	Wekî “Magna Carta” hate nasîn
Peymana Daristanê	Hin bendên têkildar (mînak, 47) hebûn	Hin bendên têkildar man	Wekî peymaneke cihê hate weşandin	Wekî peymaneke cihê ya girîng ma
Statuya Giştî	Ji hêla Key John û Papa ve hate redkirin/betalkirin	Ji bo bidestxistina aştiyê ji nû ve hate weşandin	Ji bo xurtkirina aştiyê û bi Peymana Daristanê re hate weşandin	Bû guhertoya standart û teqez; kete nav qanûnên Îngilîzî

Peymana Daristanê

Wekî ku di tabloyê de jî tê dîtin, di Mijdara 1217an de, ligel ji nû ve weşandina Magna Cartayê, belgeyeke din a girîng jî hate weşandin: Peymana Daristanê (Charter of the Forest). Ev peyman bi taybetî bi mijara daristanên keyaniyê re têkildar bû, ku di serdema navîn de beşek mezin ji axa Îngilîstanê pêk dianîn û di bin qanûnên taybet û gelek caran zordar ên keyaniyê de bûn. Keyan ji bo nêçîrê û çavkaniyên din daristanên berfireh ji xwe re veqetandibûn û gihîştina gelêrî li van deveran sînordar kiribûn.

Peymana Daristanê hin ji van zordariyan sivik kir. Ew Benda 47an a Magna Cartayê ya 1215an, ku soza ji daristanê derxistina (disafforestation) erdên ku di dema Key John de bi neheqî hatibûn kirin daristan, zelal kir û berfireh kir. Vê peymanê hin mafên kevneşopî yên bikaranîna daristanan (wek komkirina daran ji bo agir û çêrandina ajalan) ji bo mirovên azad ên ku li nêzîkî daristanan dijiyan, vegerand. Ev yek ji bo jiyana aborî ya gelek kesan girîng bû.

Weşandina Peymana Daristanê wekî belgeyeke cihê destnîşan dike ku mijara rêveberiya çavkaniyên xwezayî û mafên bikaranîna axê ji bo civaka feodal a Îngilîz ew qas girîng bû ku hewceyê baldariyek taybetî bû, ji derveyî bendên giştî yên Magna Cartayê. Ev yek têkoşînek berfirehtir li ser kontrola çavkaniyan û sînordarkirina keyfîtiya keyaniyê di rêveberiya wan de nîşan dide. Bi demê re, Magna Carta û Peymana Daristanê bi hev re wekî du stûnên bingehîn ên azadiyên Îngilîzî hatin dîtin û gelek caran bi hev re dihatin piştrastkirin.

Beşa Pêncem: Girîngî û Mîrateya Demdirêj

Bandora li ser hiqûqa destûrî ya Îngilîstanê, serweriya hiqûqê û Parlemanê

Her çend gelek bendên taybetî yên Magna Cartayê bi demê re kevnar bûn an hatin betalkirin jî, mîrateya wê ya demdirêj ji bo pêşketina hiqûqa destûrî ya Îngilîstanê, prensîba serweriya hiqûqê, û saziya Parlemanê pir kûr û berfireh bû. Mîrateya demdirêj a Magna Cartayê ne ew qas di bendên wê yên taybetî de ye, ku piraniya wan bi demê re hatine betalkirin an jî girîngiya xwe ya pratîkî winda kirine, lê di prensîbên bingehîn ên ku ew temsîl dike de ye: serweriya hiqûqê, hikûmeta bi sînor, û mafê lihemberî desthilata keyfî. Van prensîban bi saya şîrovekirin û adaptasyonên domdar di nav sedsalan de sax mane û pêş ketine.

• Serweriya Hiqûqê: Belkî bandora herî girîng a Magna Cartayê ew bû ku ew yekem belgeya fermî bû ku prensîba ku key û hikûmeta wî ne li ser hiqûqê ne, lê di bin hiqûqê de ne, bi nivîskî destnîşan kir. Ev têgîn, ku wekî serweriya hiqûqê (rule of law) tê nasîn, bingeha hemî sîstemên hiqûqî yên demokratîk ên modern pêk tîne. Her çend di sala 1215an de ev prensîb bi giranî ji bo parastina mafên baronên feodal bû jî, bi demê re ew berfirehtir bû û hemî bindestên keyaniyê dihewand. Bendên 39 û 40 (“tu mirovê azad…” û “em ê ji kesî re dadmendiyê nefiroşin…”) di damezrandin û domandina vê prensîbê de rolek navendî lîstin.
• Pêşketina Hiqûqa Giştî (Common Law): Prensîbên ku di Magna Cartayê de hatin destnîşankirin, nemaze yên di derbarê pêvajoya dadmend (due process), parastina li hember girtina keyfî, û mafê gihîştina dadmendiyek adil û bilez, bandorek kûr li ser pêşketina hiqûqa giştî ya Îngilîzî kirin. Her çend şîroveya ku Magna Carta rasterast mafê darizandina bi jûriyê ya modern saz kiriye, ji hêla dîroknasan ve wekî anakronîzmek tê dîtin jî, ramana “darizandina ji hêla hevalan ve” û “li gorî qanûna axê” tovên ji bo pêşketina paşerojê ya sîstemên jûriyê û parastinên pêvajoyî çandin. Benda 17an, ku destnîşan dikir ku dozên giştî divê li cihekî sabit werin dîtin, ne li ku derê key be, di damezrandina sîstemeke dadwerî ya aramtir û gihîştîtir de rolek girîng lîst.
• Pêşketina Parlemanê: Yek ji mîrateyên herî girîng ên Magna Cartayê bandora wê ya li ser pêşketina Parlemanê bû. Pêdiviya ku di Benda 12an a guhertoya 1215an de hatibû destnîşankirin, ango ku hin bac (scutage û alîkarî) bêyî “şêwirmendiya giştî ya keyaniyê” neyên ferzkirin, bingehek ji bo kontrola parlemanî ya paşerojê li ser darayîya keyaniyê danî. Her çend ev bend di guhertoyên paşerojê de hate guhertin an rakirin jî, prensîba ku key ji bo bacên mezin hewceyê razîbûna esilzade û nûnerên keyaniyê ye, bi xurtî ma. Bi demê re, ev “şêwirmendiya giştî” veguherî Parlemanê, û danûstandina bacê di berdêla tawîzên siyasî û çareserkirina gilî û gazincan de bû yek ji fonksiyonên sereke yên parlemanên serdema navîn. Vê yekê hêdî hêdî hêz û otorîteya Parlemanê li hemberî keyaniyê zêde kir û rê li ber monarşiyeke destûrî vekir. Pêşveçûna Parlemanê, ku beşek jê ji hêla Magna Cartayê ve hat teşwîq kirin, di encamê de bû mekanîzmaya sereke ji bo parastin û berfirehkirina mafên ku Magna Carta dest pê kiribû. Ev têkiliyek sîmbiyotîk nîşan dide ku tê de Magna Carta Parlemanê xurt kir, û Parleman jî mîrateya Magna Cartayê domand û berfireh kir.
• Vejandin û Şîrovekirina ji hêla Sir Edward Coke ve: Di sedsala 17an de, di dema têkoşînên di navbera Parlemanê û keyên Stuart de (yên ku îdîaya desthilata mutleq a îlahî dikirin), hiqûqnasê navdar Sir Edward Coke rolek sereke di vejandin û ji nû ve şîrovekirina Magna Cartayê de lîst. Coke Magna Carta ne tenê wekî belgeyeke feodal a kevnar, lê wekî bingeha azadiyên bingehîn ên hemî Îngilîzan û wekî sînorek li ser desthilata keyfî ya key şîrove kir. Wî arguman kir ku Magna Carta beşek ji “destûra kevnar” a Îngilîstanê ye û prensîbên wê li ser key û Parlemanê jî ferz in. Şîroveyên Coke bandorek pir mezin li ser têgihiştina paşerojê ya Magna Cartayê hem li Îngilîstanê hem jî li koloniyên Amerîkî kirin.
• Bandora li ser Peymana Mafan (1628) û Danezana Mafan a Îngilîzî (1689): Prensîbên Magna Cartayê, bi taybetî yên ku ji hêla Coke ve hatibûn şîrove kirin, rasterast bandor li ser du belgeyên destûrî yên girîng ên sedsala 17an kirin: Peymana Mafan (Petition of Right) a 1628an û Danezana Mafan a Îngilîzî (English Bill of Rights) a 1689an. Peymana Mafan, ku Coke di amadekirina wê de rolek sereke lîst, gelek mafên ku ji Magna Cartayê dihatin, wek parastina li hember bacgirtina bêyî razîbûna Parlemanê û girtina keyfî, ji nû ve piştrast kir. Danezana Mafan a Îngilîzî jî, ku piştî Şoreşa Birûmet (Glorious Revolution) hate qebûlkirin, gelek ji van prensîban, wek serweriya Parlemanê, hilbijartinên azad, û parastina li hember cezayên zalimane û neasayî, bi cih kir û bingeha monarşiyeke destûrî ya modern li Îngilîstanê danî.

Veguhertina Magna Cartayê ji peymaneke feodal a taybetî bo sembolek gerdûnî ya azadiyê, hêza “mîtê” di dîroka destûrî de nîşan dide. Rastiya ku şîroveyên paşerojê, wek yên Coke, dibe ku ji hêla dîrokî ve bi tevahî rast nebûbin jî , bandora wan a kûr li ser pêşketina siyasî û hiqûqî kêm nake. Ev yek girîngiya vegotin û bîra kolektîf di şekildana têgihiştina me ya ji maf û destûran re radixe ber çavan. Mîta Magna Cartayê, ku li ser bingehek rastîn a têkoşîna li dijî zordariyê ava bûbû, bû hêzek ajoker ji bo reformên destûrî yên paşerojê.

Tesîra li ser destûrsaziya navneteweyî (mînak: Destûra Bingehîn a DYA, Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan)

Bandora Magna Cartayê ne tenê bi Îngilîstanê re sînordar ma; prensîbên wê ji sînoran derbas bûn û bandorek kûr li ser pêşketina destûrsazî û ramana mafên mirovan li seranserê cîhanê kirin.

• Destûra Bingehîn a DYA û Danezana Mafan: Kolonîstên Amerîkî yên ku di sedsala 18an de li dijî desthilata Brîtanî têdikoşiyan, Magna Carta wekî çavkaniyek girîng a îlham û mafdarî ji bo daxwazên xwe yên ji bo azadî û xwerêveberiyê didîtin. Wan bawer dikir ku ew wekî bindestên Brîtanî xwediyê heman maf û azadiyên ku di Magna Cartayê de hatine garantîkirin in. Damezrînerên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, dema ku Destûra Bingehîn û Danezana Mafan (Bill of Rights) amade dikirin, bi awayekî eşkere ji prensîbên Magna Cartayê sûd wergirtin. Têgînên wekî pêvajoya dadmend (due process of law), ku di Benda Pêncemîn a Destûra Bingehîn a DYA de cih digire, rasterast ji Benda 39an a Magna Cartayê (“li gorî qanûna axê”) hatiye wergirtin. Her wiha, garantiyên ji bo darizandineke bilez (Benda Şeşemîn) û parastina li hember cezayên zalimane û neasayî (Benda Heştemîn), û her weha prensîba habeas corpus (ku di Destûra Bingehîn de di Madeya 1, Beş 9 de tê parastin), hemî kokên xwe di Magna Cartayê û şîroveyên wê yên paşerojê de dibînin. Peymanên kolonyal ên Amerîkî yên beriya Şoreşê jî gelek caran mafên ku ji Magna Cartayê dihatin, ji niştecîhan re garantî dikirin, û bi vî awayî kevneşopiyek ji mafên destûrî li Cîhana Nû ava kirin.
• Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR): Magna Carta wekî yek ji pêşengên girîng ên Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR), ku di sala 1948an de ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve hate qebûlkirin, tê dîtin. Eleanor Roosevelt, ku rolek sereke di amadekirina UDHR de lîst, wê wekî “Magna Carta ya navneteweyî ji bo tevahiya mirovahiyê” bi nav kir. Her çend Magna Carta di çarçoveyek civakî û siyasî ya pir cûda de derketibe holê jî, h जोरdayîna wê ya li ser sînordarkirina desthilata keyfî, parastina mafên bingehîn, û serweriya hiqûqê, prensîbên bingehîn in ku di UDHR de bi awayekî berfirehtir û gerdûnîtir hatine îfadekirin. Mînak, mafê jiyan, azadî û ewlehiya kesane (Madeya 3 ya UDHR), parastina li hember girtin, zîndanîkirin an sirgûnkirina keyfî (Madeya 9 ya UDHR), û mafê darizandineke adil (Madeya 10 ya UDHR) hemî dengvedanên prensîbên ku yekem car di Magna Cartayê de hatine destnîşankirin in.
• Destûrên Welatên Commonwealth: Mîrateya Magna Cartayê bi rêya Împaratoriya Brîtanî û belavbûna hiqûqa giştî ya Îngilîzî gihîştiye gelek welatên din jî. Gelek welatên endamên Commonwealthê di destûr û sîstemên xwe yên hiqûqî de prensîbên ku ji Magna Cartayê hatine wergirtin, wek serweriya hiqûqê, parastina mafên bingehîn, û hikûmeta berpirsiyar, bi cih kirine. Mînak, destûrên Kanada, Awistralya, û Zelanda Nû, û her weha gelek welatên Karayîbê, bandora vê kevneşopiya destûrî nîşan didin. Ev yek paradoksekê nîşan dide: belgeyeke ku ji bo sînordarkirina desthilata keyekî Îngilîz derketibû, paşê bi awayekî îronîk bi berfirehbûna hêza Îngilîzî li seranserê cîhanê belav bû. Her çend ev belavbûn bi pêvajoyên kolonyalîzmê ve girêdayî bû, ku bi xwe re pirsgirêkên li ser azadî û xwerêveberiyê ji bo gelên bindest derdixist holê, prensîbên Magna Cartayê paşê ji hêla gelek ji van gelan ve di têkoşînên wan ên ji bo serxwebûn û mafan de hatin bikar anîn.
• Bandora Gerdûnî ya li ser Destûrsaziyê: Fikra bingehîn a Magna Cartayê – ku divê hikûmet di bin sînorên destûrî de be û qanûna axê divê ji bo her kesî, tevî serweran, derbasdar be – bandorek kûr li ser pêşketina destûrsaziyê li seranserê cîhanê kiriye. Ew wekî yek ji yekem hewldanên nivîskî ji bo kodkirina sînorên li ser desthilata rêveberiyê tê dîtin û ji ber vê yekê wekî “destûra nivîskî ya yekem a Ewropayê” jî hatiye binavkirin. Kapasîteya Magna Cartayê ya ji bo îlhamdayîna tevgerên destûrî yên cihêreng li çarçoveyên çandî û dîrokî yên cihêreng, şiyana wê ya awarte ya ji bo ji nû ve şîrovekirin û adaptasyonê nîşan dide. Ew ne tenê wekî metnek hiqûqî ya hişk, lê wekî “mîtek bingehîn” a hêzdar ji bo azadî û dadmendiyê kar dike, û ev yek dihêle ku ew ji bo nifşên nû û têkoşînên nû wateyek nû werbigire.

Beşa Şeşem: Nîqaşên Dîroknasî: Mît û Rastî

Têgihiştin û şîrovekirina Magna Cartayê di nav dîroknasan de mijarek nîqaşên dûr û dirêj bûye. Du nêrînên sereke, ku wekî şîroveya “Whig” û ya “revîzyonîst” têne nasîn, li ser armanca resen, girîngî û bandora Magna Cartayê ji hev cuda dibin.

Şîroveyên cuda (Whig, revîzyonîst)

• Şîroveya Whig: Dîroknasên Whig ên sedsala 19an, û şîrovekarên berê yên wekî Sir Edward Coke di sedsala 17an de, Magna Carta wekî gavek mezin û pêşverû di pêşketina azadiya Îngilîzî de didîtin. Li gorî vê nêrînê, Magna Carta serkeftinek ji bo “gelê Îngilîz” li dijî keyekî zalim (Key John) bû û bingeha destûra nenivîsandî ya Îngilîstanê û azadiyên parlemanî danî. Wan Magna Carta wekî beşek ji pêşveçûneke domdar û hema hema neçar ber bi azadî, demokrasiya parlemanî û serweriya hiqûqê ve şîrove dikir. Dîroknas û parêzerên dawiya sedsala 16an bawer dikirin ku destûreke kevnar a Îngilîzî hebû ku ji serdema Anglo-Saksonan ve azadiyên takekesî diparast, û Magna Carta hewldanek ji bo vegerandina van mafên windabûyî piştî dagirkirina Normanan bû. Ev nêrîn Magna Cartayê wekî belgeyeke bi armancên berfireh û bi bandorek kûr a demokratîk nîşan dide.
• Şîroveya Revîzyonîst: Di sedsala 20an de, û bi taybetî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, komek dîroknasên revîzyonîst dest bi rexnekirina tund a şîroveya Whig kirin. Dîroknasên wekî Edward Jenks, William McKechnie, û bi taybetî J.C. Holt, û paşê Nicholas Vincent, arguman kirin ku şîroveya Whig anakronîk e û rastiya dîrokî ya Magna Cartayê ya 1215an berovajî dike. Li gorî nêrîna revîzyonîst:

• Magna Carta di serî de belgeyeke feodal bû ku ji bo parastina berjewendiyên teng ên çîna baronan li dijî Key John hatibû amadekirin. Armanca wê ne parastina mafên gerdûnî yên hemî mirovan bû. Piraniya bendên wê bi adet û pirsgirêkên feodal ên taybetî yên wê serdemê re têkildar bûn.
• Têgîna “mirovê azad” (liber homo) di sala 1215an de bi giranî baron, şovalye û xwediyên erd ên din dihewand, û piraniya nifûsê, wek gundiyên ne-azad (villeins) û jinan, ji parastinên sereke yên Magna Cartayê mehrûm bûn. Ji ber vê yekê, ew ne belgeyeke mafên gelêrî bû.
• “Mîta” Magna Cartayê wekî sembola azadiyê û bingeha demokrasiyê, bi giranî afirandineke paşerojê bû, ku ji hêla hiqûqnas û siyasetmedarên sedsala 17an (wek Coke) û dîroknasên Whig ve ji bo armancên siyasî û îdeolojîk ên hevdem hate çêkirin û belavkirin. Wan wateyên nû û berfirehtir li bendên Magna Cartayê bar kirin ku di mebesta orîjînal a nivîskarên wê de tune bûn.

Nêrînên akademîk li ser armanca wê ya resen li hember wateya wê ya sembolîk a paşîn

• Armanca Resen (1215): Piraniya dîroknasên hevdem li ser wê yekê hemfikir in ku armanca yekser û resen a Magna Cartayê ya 1215an çareserkirina krîzeke siyasî ya dijwar di navbera Key John û komek baronên serhildêr de bû. Ew di serî de li ser gilî û gazincên feodal ên taybetî yên baronan, wek bacên keyfî, destdirêjiya li ser mafên mîrasê, û birêvebirina dadmendiya keyaniyê, hûr dibû. Ew ne ji bo damezrandina prensîbên demokrasiyê an mafên mirovan ên gerdûnî bi wateya modern hatibû sêwirandin. Baron di serî de bi parastina îmtiyaz û berjewendiyên xwe yên çînî re eleqedar bûn.
• Wateya Sembolîk a Paşîn: Tevî vê armanca resen a sînordar, Magna Carta bi dirêjahiya sedsalan veguherî sembolek hêzdar a azadiyê li dijî zordariyê, serweriya hiqûqê li hember desthilata keyfî, û bingeha hikûmeteke bi sînor. Ev wateya sembolîk bi giranî ji ber ji nû ve şîrovekirin û bikaranîna wê di têkoşînên siyasî û hiqûqî yên paşerojê de, nemaze di sedsala 17an de li Îngilîstanê û di sedsala 18an de di dema Şoreşa Amerîkî de, pêk hat. Magna Carta ji çarçoveya xwe ya feodal a destpêkê derket û bû îlhamek ji bo nifşên paşerojê yên ku ji bo maf û azadiyên xwe têdikoşiyan. Nakokiya di navbera “rastiya” Magna Cartayê ya 1215an û “mîta” wê ya paşerojê de ne hewce ye ku wekî dijberiyek tam were dîtin. Belkî, mît ji potansiyela ku di rastiyê de veşartî bû derket. Bendên ku di destpêkê de ji bo çînek taybetî hatibûn nivîsandin, têgînên (wek “qanûna axê”) dihewandin ku dikaribûn bi awayekî gerdûnîtir werin şîrove kirin û bi demê re hatin şîrove kirin. “Mît” ne bi tevahî ji hewayê hate afirandin, lê li ser bingehek ku di metnê orîjînal de hebû hate avakirin.
• Nîqaşên li ser Orîjînalîteyê: Hin dîroknas amaje dikin ku Magna Carta di warê naverokê de bi tevahî ne orîjînal bû. Ew li ser peyman û qanûnên berê yên Îngilîzî, wek Peymana Azadiyan a Henry I (1100), û her weha li ser adetên feodal ên hevpar ên Ewropayê ava bû. Lêkolînên nûtir jî îhtîmala bandora ius commune (hiqûqa Roman û kanonîkî ya hevpar a Ewropayê ya serdema navîn) li ser hin bendên Magna Cartayê destnîşan dikin. Lêbelê, orîjînalîteya Magna Cartayê ne ew qas di nûbûna her bendekê de ye, lê di wê yekê de ye ku ew yekem car bi awayekî berfireh û bi zorê li ser keyekî Îngilîz hate ferzkirin û hewl da ku mekanîzmayek ji bo sepandina wê saz bike.
• Nîqaşên li ser Bandora Rastîn di Serdema Navîn de: Hîn jî nîqaş heye ka Magna Carta di pratîkê de çiqas bandor li ser sînordarkirina desthilata keyan di serdema navîn de kir. Key John ew hema hema di cih de red kir, û keyên paşerojê jî gelek caran ew binpê kirin. Lêbelê, rastiya ku ew gelek caran hate ji nû ve weşandin û piştrastkirin (bi gelemperî di berdêla dayîna bacan de ji hêla Parlemanê ve) girîngiya wê ya siyasî û sembolîk a domdar nîşan dide. Ew bû xalek referansê di têkoşînên siyasî de.

Nîqaşên dîroknasî bi xwe beşek ji mîrateya Magna Cartayê ne. Rastiya ku ew piştî 800 salan hîn jî bi tundî tê nîqaş kirin, girîngiya wê ya mayînde û şiyana wê ya ji bo teşwîqkirina ramana rexneyî li ser maf, desthilat û dîrokê nîşan dide. Her nifşek dîroknas û hiqûqnasan Magna Carta ji nû ve dinirxîne, ku ev yek nîşan dide ku ew ne tenê berhemeke dîrokî ya kevnar e, lê mijarek zindî ya lêkolîn û nîqaşê ye.

Encam

Kurteya girîngiya mayînde ya Magna Cartayê di sînordarkirina desthilatê û danîna prensîbên hiqûqî de

Magna Carta, ku di sala 1215an de di navbera aloziyên siyasî û serhildaneke feodal de derket holê, ji armancên xwe yên destpêkê yên teng pir wêdetir çûye û bûye yek ji belgeyên herî bi bandor di dîroka mirovahiyê de. Tevî ku di destpêkê de ji bo parastina maf û berjewendiyên baronên Îngilîz li hemberî Key Johnê zordar hatibe sêwirandin û di cih de bi ser neketibe jî, mîrateya wê ya demdirêj nayê înkarkirin.

Girîngiya sereke ya Magna Cartayê di wê yekê de ye ku ew yekem car bi awayekî fermî û nivîskî prensîba ku desthilata keyaniyê ne bêsînor e û divê di bin hiqûqê de be, destnîşan kir. Ev yek gavek girîng bû ber bi têgîna serweriya hiqûqê ve, ku bingeha hemî sîstemên destûrî yên modern pêk tîne. Her çend gelek bendên wê yên taybetî bi demê re kevnar bûn an hatin betalkirin, prensîbên bingehîn ên ku di nav wê de hatibûn çandin – wek mafê pêvajoya dadmend, parastina li hember girtin û cezakirina keyfî, û hewcedariya bi razîbûnê ji bo hin cureyên bacgirtinê – bi saya ji nû ve weşandin, şîrovekirin û adaptasyonên domdar di nav sedsalan de sax man û pêş ketin.

Bi taybetî Bendên 39 û 40, ku parastina li hember desteserkirina keyfî û mafê gihîştina dadmendiyek adil û bêalî garantî dikirin, bûne îlhamek ji bo gelek têkoşînên ji bo azadî û mafên mirovan. Her çend têgîna “mirovê azad” di sala 1215an de xwedî wateyek sînordar bû jî, zimanê gerdûnî yê van bendan rê li ber berfirehbûna van mafan ji bo beşên mezintir ên civakê vekir.

Wekî din, hewldana Magna Cartayê ji bo girêdana bacgirtinê bi “şêwirmendiya giştî” re, her çend di destpêkê de ne temam be jî, tovên ji bo pêşketina Parlemanê û kontrola wê ya li ser darayîya dewletê çand. Ev yek di pêşketina hikûmeteke bi sînor û berpirsiyar de rolek krîtîk lîst.

Vejandina Magna Cartayê ji hêla hiqûqnasên wekî Sir Edward Coke ve di sedsala 17an de û bikaranîna wê wekî amûrek li dijî desthilata keyfî ya keyan, wateya wê ya sembolîk wekî parêzvanê azadiyên Îngilîzî xurt kir. Ev şîrovekirin paşê bandorek kûr li ser damezrînerên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û amadekirina Destûra Bingehîn û Danezana Mafan a DYA kir. Her wiha, prensîbên Magna Cartayê di Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan û gelek destûrên din ên li seranserê cîhanê de deng vedane.

Bi kurtasî, Magna Carta, tevî destpêka xwe ya tevlihev û armancên xwe yên feodal, bi awayekî serketî veguherî sembolek gerdûnî ya têkoşîna li dijî zordariyê, parastina mafên takekesî, û serweriya hiqûqê. Ew îro jî wekî kevirekî bingehîn di avahiya azadiyên destûrî de tê bibîranîn û rêzgirtin.

Ramandinên dawî li ser mîrateya wê ji bo Kurdan û têkoşîna ji bo maf û azadiyan

Lêkolîna Magna Cartayê û mîrateya wê ya dûr û dirêj ji bo gelên ku îro ji bo maf û azadiyên xwe têdikoşin, di nav de gelê Kurd jî, dikare gelek ders û îlhamê pêşkêş bike. Her çend Magna Carta di çarçoveyek dîrokî, çandî û siyasî ya pir cuda de derketibe holê û rasterast bandor li ser dîroka Kurdan nekiribe jî, prensîbên gerdûnî yên ku ew temsîl dike – an jî bi demê re hatiye watebarkirin ku temsîl dike – xwedî girîngiyek berfireh in.

Têkoşîna ji bo sînordarkirina desthilata keyfî, misogerkirina serweriya hiqûqê, parastina mafên bingehîn ên mirovan, û damezrandina hikûmeteke berpirsiyar û adil, ne tenê taybetmendiya kevneşopiya rojavayî ye. Ev daxwaz û armanc xwedî nirxên gerdûnî ne ku dikarin di çarçoveyên çandî û siyasî yên cihêreng de werin sepandin û şîrove kirin. Ji bo gelê Kurd, ku bi dehsalan e ji bo mafên xwe yên siyasî, çandî û mirovî têdikoşe, lêkolîna ezmûnên dîrokî yên wekî Magna Cartayê dikare ji çend aliyan ve sûdmend be:

1. Îlham û Sembolîzm: Çîroka Magna Cartayê, wekî hewldanek ji bo sînordarkirina desthilata zordar û destnîşankirina mafan, dikare bibe çavkaniyek îlhamê. Ew nîşan dide ku têkoşîna ji bo azadî û dadmendiyê pêvajoyek demdirêj e û carinan belgeyên ku di destpêkê de armancên wan sînordar in jî dikarin bibin sembolên hêzdar ji bo nifşên paşerojê.
2. Pêşxistina Hiqûqa Destûrî: Magna Carta û pêşketinên destûrî yên ku li pey wê hatine, wek Danezana Mafan a Îngilîzî û Destûra Bingehîn a DYA, model û mekanîzmayên ji bo parastina mafan û damezrandina hikûmeteke destûrî pêşkêş dikin. Têgihiştina van mekanîzmayan – wek serxwebûna dadweriyê, kontrol û hevsengiya di navbera şaxên hikûmetê de, û garantiyên ji bo mafên bingehîn – dikare ji bo hewldanên destûrsaziyê û reformên hiqûqî li Kurdistanê û ji bo Kurdan li herêmên din sûdmend be.
3. Gerdûnîbûna Mafan: Her çend Magna Carta di destpêkê de ji bo “mirovên azad” ên Îngilîstanê bû jî, prensîbên wê bi demê re wateyek gerdûnîtir wergirtin. Ev yek girîngiya wê yekê radixe ber çavan ku mafên mirovan ne tenê îmtiyazên komek taybetî ne, lê divê ji bo hemî mirovan, bêyî cûdahiya etnîkî, olî an zayendî, derbasdar bin. Ev perspektîf ji bo têkoşîna Kurdan a ji bo wekhevî û naskirina mafên xwe pir girîng e.
4. Rola Civaka Sivîl û Zexta Gelêrî: Derketina Magna Cartayê encama zexta baronên serhildêr bû. Ev yek rola girîng a civaka sivîl, komên zextê, û tevgerên gelêrî di bidestxistina mafan û neçarkirina hikûmetan ji bo reforman de nîşan dide.

Lêbelê, girîng e ku meriv bi rexneyî li mîrateya Magna Cartayê binêre û ji îdealîzekirina wê dûr bisekine. Wekî ku di vê makaleyê de hate nîqaş kirin, Magna Carta di destpêkê de belgeyek bi sînor û carinan nakok bû. Dersa rastîn ne ew e ku meriv wê bi korahî kopî bike, lê ew e ku meriv ji pêvajoya dîrokî ya ku tê de prensîbên azadî û dadmendiyê hêdî hêdî hatine bidestxistin, berfirehkirin û parastin, fêr bibe.

Di dawiyê de, lêkolîna Magna Cartayê bi zimanê Kurdî û ji perspektîfek akademîk dikare beşdarî dewlemendkirina dîskursa hiqûqî û siyasî ya Kurdî bibe û ji bo nifşên nû yên Kurd ên ku ji bo paşerojeke azadtir û dadmendtir dixebitin, bibe çavkaniyek zanyarî û îlhamê. Têkoşîna ji bo maf û azadiyan rêwîtiyek domdar e, û fêrbûna ji ezmûnên dîrokî yên mirovahiyê, di nav de serkeftin û têkçûnên wan, ji bo vê rêwîtiyê rêbernameyek hêja ye.

WERGIRTÎ

1. Magna Carta Summary (1215), Petition of Right – Human Rights, https://www.humanrights.com/what-are-human-rights/brief-history/magna-carta.html 2. This Day in History: The Magna Carta, a Foundation of Our Democracy | whitehouse.gov, https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2015/06/15/day-history-magna-carta-foundation-our-democracy 3. Magna Carta Legacy | National Archives, https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/magna-carta/legacy.html 4. Magna Carta’s Influence on the Declaration of Independence & U.S. …, https://constitutingamerica.org/90day-dcin-magna-carta-influence-on-declaration-of-independence-and-us-constitution-guest-essayist-george-landrith/ 5. Magna Carta – UK Parliament, https://www.parliament.uk/magnacarta/ 6. Magna Carta and contemporary constitutional change – History …, https://historyandpolicy.org/policy-papers/papers/magna-carta-and-contemporary-constitutional-change/ 7. Magna Carta | Causes & Effects | Britannica, https://www.britannica.com/summary/Magna-Carta-Causes-and-Effects 8. http://www.istanbulbarosu.org.tr, https://www.istanbulbarosu.org.tr/files/docs/magna2017-2.pdf 9. King John and The Barons | Revision World, https://revisionworld.com/gcse-revision/history-gcse-revision/power-and-people/authority-and-feudalism/king-john-and-barons 10. English Civil War of 1215–1217 | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/english-civil-war-1215-1217 11. John – Church Quarrel, Magna Carta, Reforms | Britannica, https://www.britannica.com/biography/John-king-of-England/Quarrel-with-the-church 12. Birth of the English Parliament, https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/ 13. Under Magna Carta the King cannot impose taxes without the approval of the “common counsel” of the kingdom (1215) | Online Library of Liberty, https://oll.libertyfund.org/quotes/under-magna-carta-the-king-cannot-impose-taxes-without-the-approval-of-the-common-counsel-of-the-kingdom-1215 14. Magna Carta – Summary, Facts & Rights – History.com, https://www.history.com/articles/magna-carta 15. Innocent III – Papal Reforms, Crusades, Canon Law | Britannica, https://www.britannica.com/biography/Innocent-III-pope/Later-pontificate 16. Magna Carta | Definition, History, Summary, Dates, Rights …, https://www.britannica.com/topic/Magna-Carta 17. The contents of Magna Carta – UK Parliament, https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/overview/magnacarta/magnacartaclauses/ 18. 1215 Magna Carta – Clause 01 – Magna Carta Project, https://magnacarta.cmp.uea.ac.uk/read/magna_carta_1215/Clause_01 19. http://www.occourts.org, https://www.occourts.org/system/files?file=magna_carta_english_translation.pdf 20. Magna Carta, 1215 – The National Archives, https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/magna-carta/british-library-magna-carta-1215-runnymede/ 21. Magna Carta and Tax Reform | Tax Foundation, https://taxfoundation.org/blog/magna-carta-and-tax-reform/ 22. Magna Carta | National Archives, https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/magna-carta 23. What is the Magna Carta? | BIHR – British Institute of Human Rights, https://www.bihr.org.uk/get-informed/legislation-explainers/what-is-the-magna-carta 24. Medieval manuscripts blog: Magna Carta, https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/magna-carta/page/4/ 25. Magna Carta: Freedom under Law – Chertsey Museum, https://chertseymuseum.org/magna_carta 26. What Magna Carta’s history tells us about the rule of law – Legal Brew, https://legalbrew.com.au/blog/magna-carta-rule-of-law/ 27. The Magna Carta | Western Civilization – Lumen Learning, https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-westerncivilization/chapter/the-magna-carta/ 28. Legacy Timeline – Magna Carta in Egham, http://magnacarta.eghammuseum.org/legacy-timeline/ 29. Consequences of Magna Carta – Brewminate: A Bold Blend of News …, https://brewminate.com/consequences-of-magna-carta/ 30. Middle Ages for Kids: King John and the Magna Carta – Ducksters, https://www.ducksters.com/history/middle_ages/king_john_magna_carta.php 31. Pope Innocent III and the Annulment of Magna Carta | The Journal of …, https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-ecclesiastical-history/article/pope-innocent-iii-and-the-annulment-of-magna-carta/FF1823A4A58DF1B0F846A49B03F0EDCF 32. The medieval moment when England emerged from France – Engelsberg Ideas, https://engelsbergideas.com/reviews/the-medieval-moment-when-england-emerged-from-france/ 33. Louis VIII of France – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_VIII_of_France 34. http://www.history.com, https://www.history.com/this-day-in-history/june-15/magna-carta-sealed#:~:text=Upon%20his%20death%20in%201216,formally%20entered%20English%20statute%20law. 35. The aftermath of Runnymede – Magna Carta, https://ipamagnacarta.org.au/the-aftermath-of-runnymede/ 36. Magna Carta: The Sheer Force of an Idea – UVA Law, https://www.law.virginia.edu/static/uvalawyer/html/alumni/uvalawyer/f14/magnacarta.htm 37. The Magna Carta and the Beginning of Modern Legal Thought – Digital Commons at St. Mary’s University, https://commons.stmarytx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1606&context=facarticles 38. Six Magna Carta myths explained | Goldsmiths, University of London, https://www.gold.ac.uk/news/magna-carta/ 39. http://www.universiteitleiden.nl, https://www.universiteitleiden.nl/binaries/content/assets/rechtsgeleerdheid/instituut-voor-publiekrecht/europees-recht/magna-carta–leiden-sackler-how-liberty-was-won.pdf 40. Magna Carta – Historical Society of the New York Courts, https://history.nycourts.gov/about_period/magna-carta/ 41. King John and the Magna Carta – The Magna Carta – KS3 History – homework help for year 7, 8 and 9. – BBC Bitesize, https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zcg66g8 42. http://www.history.org.uk, https://www.history.org.uk/files/download/15512/1430317558/John_Maddicott.pdf 43. Magna Carta, 1215 and beyond – The National Archives, https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/magna-carta/ 44. Magna Carta | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/magna-carta 45. Interpreting the Rule of Law – Magna Carta: Muse and Mentor …, https://www.loc.gov/exhibits/magna-carta-muse-and-mentor/interpreting-the-rule-of-law.html 46. Sir Edward Coke and Magna Carta 1606–1615 (Chapter 9) – Cambridge University Press & Assessment, https://www.cambridge.org/core/books/reinvention-of-magna-carta-12161616/sir-edward-coke-and-magna-carta-16061615/4EF21D2240079D86BAC35BB4B165EF7D 47. Origins of the Bill of Rights Series: English and Colonial Roots of the …, https://americanfounding.org/entries/origins-bill-of-rights-english-colonial-roots/ 48. On this day, the English Bill of Rights makes a powerful statement | Constitution Center, https://constitutioncenter.org/blog/on-this-day-the-english-bill-of-rights-makes-a-powerful-statement 49. Magna Carta and Human Rights | Rule of Law Education Centre, https://www.ruleoflaw.org.au/magna-carta-and-human-rights/ 50. How Did the Magna Carta Influence the American Constitution …, https://www.britannica.com/topic/How-Did-the-Magna-Carta-Influence-the-American-Constitution 51. The Story of Our Freedom – educational digital resources on the …, https://humanrights.gov.au/magnacarta/infographic/transcript.html 52. Magna Carta – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Magna_Carta 53. 800 Years of Magna Carta – Your Missouri Lawyers, https://missourilawyershelp.org/events/800-years-of-magna-carta/ 54. Magna Carta and the Colonies – BOMC, https://www.magnacharta.com/bomc/magna-charta-and-the-colonies-ii/ 55. Magna Carta and the Universal Declaration of Human Rights : Good …, http://goodofall.org/2014/06/magna-carta-and-udhr/ 56. Historical Journey of Human Rights Since Magna Carta to International Bill of Human Rights: An Analysis, https://rrjournals.com/index.php/rrijm/article/view/998 57. Human Rights evolution, a brief history. | CoESPU – Center of Excellence for Stability Police Units, https://www.coespu.org/articles/human-rights-evolution-brief-history 58. Universal Declaration of Human Rights – the United Nations, https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights 59. The Impact and Influence of the Magna Carta on the Commonwealth Caribbean, https://ccj.org/wp-content/uploads/2021/03/Remarks-at-the-UWI-Open-Campus-Magna-Carta-Lecture-_Sir-Dennis-Byron_20150320.pdf 60. Magna Carta | Wex | US Law | LII / Legal Information Institute, https://www.law.cornell.edu/wex/magna_carta 61. The Myth of Magna Carta Revisited – Chicago Unbound, https://chicagounbound.uchicago.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=12495&context=journal_articles 62. The philosophical problem of Magna Carta – The World Economic Forum, https://www.weforum.org/stories/2015/06/the-philosophical-problem-of-magna-carta/ 63. Magna Carta – J. C. Holt – Google Books, https://books.google.com/books/about/Magna_Carta.html?id=GzQLAQAAIAAJ 64. Magna Carta in the modern age | Magna Carta Trust 800th …, https://magnacarta800th.com/articles/magna-carta-in-the-modern-age/ 65. Magna Carta in the modern age, https://magnacarta800th.com/articles/magna-carta-in-the-modern-age/1000/ 66. The Magna Carta and Its Legacy – Origins: Current Events in Historical Perspective, https://origins.osu.edu/milestones/january-2015-magna-carta-and-its-legacy 67. Magna Carta and the ius commune – Chicago Unbound, https://chicagounbound.uchicago.edu/context/uclrev/article/4997/viewcontent/66UChiLRev297.pdf