1. Pêşgotin

Şerê Cîhanê yê Duyemîn, ku di navbera salên 1939 û 1945an de qewimî, di dîroka mirovahiyê de wekî pevçûna herî mezin, herî bi xwîn û herî wêranker tê tomar kirin. Ev şerê gerdûnî bû sedema mirina bi deh milyonan kesan, ku piraniya wan sivîl bûn, û li seranserê parzemînan wêraniyek bêhempa li pey xwe hişt. Wekî ku çavkanî destnîşan dikin, “Şerê Cîhanî yê Duyem di dîroka mirovahiyê de pevçûna herî kujer bû; di encamê de 70 heta 85 milyon kes hatin kuştin”. Ev rastî bi serê xwe girîngiya lêkolîn û têgihiştina kûr a vê serdemê radixe ber çavan. Pevçûn ne tenê şerekî di navbera artêşan de bû, lê di heman demê de şerekî îdeolojiyan bû ku tê de nirx û prensîbên bingehîn ên mirovahiyê ketin ber gefeke mezin û bêhempa.

Di navenda vê karesata mirovî de, Almanyaya Nazî, di bin serokatiya Adolf Hitler de, roleke sereke û diyarker lîst. Polîtîkayên êrîşkar ên Almanyaya Nazî û îdeolojiya wê ya nîjadperest û berfirehxwaz rasterast rê li ber destpêka şer li Ewropayê vekir. Dagirkirina Polonyayê ji hêla Almanyaya Nazî ve di 1ê Îlona 1939an de, wekî destpêka fermî ya qonaxa Ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyemîn tê qebûlkirin. Wekî din, Holokost, ku tê wateya jenosîda sîstematîk a şeş milyon Cihûyên Ewropî û bi milyonan qurbaniyên din ji hêla rejîma Nazî û hevkarên wê ve, beşek bingehîn û yek ji rûyên herî tarî yên vî şerî pêk tîne. Holokost ne tenê bûyereke hevdem a şer bû, lê bi awayekî organîk bi armanc û îdeolojiya şerê Naziyan ve girêdayî bû. Îdeolojiya Naziyan a ku şer gur dikir, bi taybetî konsepta Lebensraum (Qada Jiyanê), di heman demê de jenosîd jî rewa dikir. Plana ji bo berfirehbûna erdî ber bi Rojhilatê Ewropayê ve, ku armanca wê bidestxistina “qada jiyanê” ji bo “nîjada Arî” bû, bi awayekî nelivî bi tinekirin an koletîkirina gelên “jêrîn” ên Slav û bi taybetî Cihûyan ve girêdayî bû. Ji ber vê yekê, şerê ji bo Lebensraum û şerê li dijî “dijminên nîjadî” du aliyên heman armanca Naziyan bûn.

Her çend şer bi dagirkirina Polonyayê li Ewropayê dest pê kiribe jî, girîng e ku were destnîşankirin ku ji ber polîtîkayên berfirehbûnê yên hevkarên Almanyayê, Japonya li Asyayê û Îtalya li Afrîkayê, pevçûn ji destpêkê ve xwedî potansiyeleke gerdûnî bû. Di salên 1930î de, van sê hêzan polîtîkayên êrîşkar dimeşandin ku ew ji hêzên din ên cîhanê îzole kirin û ber bi hevkariyê ve kişandin. Peymana Sêalî (Tripartite Pact) ku di sala 1940an de di navbera Almanya, Îtalya û Japonyayê de hat îmzekirin, vê meyla gerdûnîbûnê bi awayekî fermî piştrast kir. Êrîşa Japonya li ser Pearl Harbor di Kanûna 1941an de û daxuyaniyên şer ên li pey wê, ev pevçûnên herêmî yên cuda bi awayekî eşkere veguherandin şerekî cîhanî yê yekbûyî.

Armanca vê makaleyê ew e ku bi awayekî akademîk, berfireh û analîtîk li ser sedemên kûr û nêzîk ên Şerê Cîhanê yê Duyemîn, rola navendî ya Almanyaya Nazî, îdeolojiya wê, qonaxên sereke û eniyên şer, Holokost wekî jenosîdeke sîstematîk, jiyana di bin dagirkeriya Naziyan de, sûcên şer, û di dawiyê de encamên siyasî, aborî û civakî yên vî şerê mezin raweste. Herwiha, dê li ser nîqaşên hîstorîografîk ên girîng ên derbarê vê serdemê jî bê sekinandin. Makale dê bi zimanê Kurdî (Kurmancî) û li gorî pîvanên akademîk were pêşkêşkirin, bi bikaranîna termînolojiya zanistî ya guncaw.

2. Ber Bi Şer Veger: Sedemên Kûr û Nêzîk

Destpêka Şerê Cîhanê yê Duyemîn ne bûyereke ji nişka ve bû, lê encama gelek faktorên kûr û nêzîk bû ku di navbera du şerên cîhanî de kombibûn. Ji mîrasa Şerê Cîhanê yê Yekem û Peymana Versayê bigire heta hilweşîna demokrasiyan, bilindbûna rejîmên totalîter, îdeolojiyên êrîşkar, û têkçûna siyaseta razîkirinê, hemûyan di amadekirina zemîna ji bo pevçûneke nû ya gerdûnî de rol lîstin.

Mîrasa Şerê Cîhanê yê Yekem û Peymana Versayê

Şerê Cîhanê yê Yekem (1914-1918) ne tenê bi mîlyonan qurbanî û wêraniyek mezin li pey xwe hişt, lê di heman demê de nexşeyeke siyasî ya nû û gelek pirsgirêkên neçareserkirî jî afirand. Peymana Versayê, ku di sala 1919an de ji bo bidawîkirina şer hat îmzekirin, bi taybetî ji bo Almanyayê şertên pir giran û heqarettêr dihundirand. Li gorî vê peymanê, Almanya wekî berpirsiyarê yekane yê şer hatibû destnîşankirin (Xala Sûcdariya Şer), neçar ma ku tawîzên aborî yên mezin bide, artêşa xwe bi awayekî tund sînordar bike, û beşek girîng ji axa xwe û hemû koloniyên xwe winda bike. Wek mînak, herêma Rhineland hat bêçekkirin û yekbûna Almanyayê bi Avusturyayê re hat qedexekirin.

Van şertan di nav gelê Alman de hestek kûr a hêrs, nerazîbûn û heqaretê afirand. Baweriya ku Almanya bi awayekî neheq hatibû cezakirin û “xencerek li pişta wê hatibû xistin” (Dolchstosslegende) ji hêla hêzên navxweyî yên wekî sosyalîst û Cihûyan ve, di nav beşek mezin a civakê de belav bû. Ev hestên tolhildanê (revanchism) zemîneke guncaw ji bo bilindbûna tevgerên neteweperest ên tundrew û kesayetên wekî Adolf Hitler amade kir. Herwiha, barê giran ê tawîzên şer û paşê Depresyona Mezin a sala 1929an, aboriya Almanyayê têk bir, bû sedema hîperînflasyonê û bêkariyeke mezin, û bi vî awayî bêîstîqrariya siyasî ya Komara Weimarê kûrtir kir. Japonya jî ji ber muameleya ku di danûstandinên Peymana Versayê de dîtibû, bi taybetî redkirina pêşniyara wê ya ji bo wekheviya nîjadî û xelatên kêm ji bo beşdarbûna wê di şer de, ji welatên Rojava nerazî bû.

Hilweşîna Demokrasiyan û Bilindbûna Rejîmên Totalîter

Di navbera du şerên cîhanî de, gelek welatên Ewropî bi krîzên siyasî û aborî re rû bi rû man, ku ev yek bû sedema lawazbûn û hilweşîna gelek rejîmên demokratîk û bilindbûna rejîmên totalîter û otorîter. Li Îtalyayê, Benito Mussolini û Partiya Faşîst di sala 1922an de desthilatdarî bi dest xistin û dest bi avakirina dewleteke totalîter kirin ku armanca wê vejandina “Împaratoriya Romayê” û bidestxistina “qada jiyanê” (Spazio Vitale) bû.

Li Almanyayê, Komara Weimarê, ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem hatibû damezrandin, ji ber pirsgirêkên aborî, perçebûna siyasî, û êrîşên ji hêla hêzên tundrew ên rast û çep ve, tu carî nekarî bi awayekî xurt xwe bi cih bike. Di vê atmosfera krîzê de, Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst (NSDAP), bi serokatiya Adolf Hitler, bi propagandaya xwe ya populîst, neteweperestiya tund, antîsemîtîzma hovane, û soza ji nû ve mezinbûna Almanyayê, piştgiriyeke girseyî bi dest xist. Hitler di 30ê Çileya 1933an de wekî Şansölyeyê Almanyayê hat tayînkirin û di demeke kurt de hemû hêz xiste destê xwe û Almanyayê veguherand dewleteke Nazî ya totalîter.

Li Japonyayê jî, hêzên mîlîtarîst di salên 1930î de her ku çû bandora xwe zêde kirin. Artêş û deryayî, bi piştgiriya komên neteweperest ên tundrew, polîtîkayên berfirehbûnê yên êrîşkar li Asyaya Rojhilat û Pasîfîkê dimeşandin. Fikrên wekî gekokujō (bêîteatiya sazûmanî ya efserên jêrîn) û hewcedariya bi çavkaniyên xwezayî ji bo pîşesaziya Japonî, mîlîtarîzmê hîn xurtir dikir. Têkçûna Cemiyeta Miletan di pêşîgirtina li van polîtîkayên êrîşkar de, wek dagirkirina Mançuryayê ji hêla Japonyayê ve (1931) an dagirkirina Etiyopyayê ji hêla Îtalyayê ve (1935), nîşan da ku sîstema ewlekariya kolektîf a piştî Şerê Cîhanê yê Yekem têk çûye. Ev yek jî ji ber kêmbûna hêza cîbicîkirinê û berjewendiyên neteweyî yên endamên sereke yên Cemiyetê bû.

Îdeolojiya Nazî: Lebensraum, Nîjadperestî û Antîsemîtîzm

Îdeolojiya Nazî, ku bingeha rejîma Hitler û polîtîkayên wê pêk dianî, li ser sê stûnên sereke ava bûbû: Lebensraum (Qada Jiyanê), nîjadperestî, û antîsemîtîzm. Ev hêman ne tenê polîtîkayên navxweyî yên Almanyaya Nazî şekil dan, lê di heman demê de rasterast ber bi Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Holokostê ve jî birin.

Lebensraum (Qada Jiyanê): Ev têgeh, ku bi almanî tê wateya “qada jiyanê”, yek ji armancên sereke yên polîtîkaya derve ya Hitler bû. Hitler di pirtûka xwe ya navdar Mein Kampf (Têkoşîna Min) de bi awayekî eşkere diyar kiribû ku Almanya ji bo pêşeroja “nîjada Arî” pêwîstî bi axeke berfirehtir heye, û ev ax divê li Rojhilatê Ewropayê, bi taybetî li ser hesabê Yekîtiya Sovyetê û gelên Slav, were bidestxistin. Dagirkirina Polonyayê di sala 1939an de û paşê êrîşa li ser Yekîtiya Sovyetê di sala 1941an de (Operasyona Barbarossa) rasterast encama vê doktrîna Lebensraum bûn. Armanc ne tenê dagirkirina axê bû, lê her wiha koçberkirin, koletîkirin an tinekirina gelên xwecihî yên ku wekî “jêrîn” dihatin dîtin, û bicihkirina Almanan li şûna wan bû.

Nîjadperestî û Antîsemîtîzm: Îdeolojiya Nazî li ser bingeha teoriya serweriya “nîjada Arî” û nizm dîtina nîjadên din, bi taybetî Cihû û Slavan, ava bûbû. Cihû di propagandaya Naziyan de wekî “dijminê sereke yê mirovahiyê”, “parazît”, û berpirsiyarê hemû pirsgirêkên Almanyayê û cîhanê dihatin nîşandan. Antîsemîtîzm ne tenê beşek ji îdeolojiya Nazî bû, lê bingeha polîtîkayên wê yên navxweyî û derve û di dawiyê de Holokostê pêk anî. Qanûnên Nurnbergê yên sala 1935an Cihû ji mafên welatîbûnê bêpar hiştin û zewaca di navbera Cihû û ne-Cihûyan de qedexe kir. Ev polîtîkayên nîjadperest û antîsemîtîk ne tenê li dijî Cihûyan, lê her wiha li dijî Romanî (Çîgan), kesên bi seqetiyên fizîkî û derûnî, homoseksuel, û komên din ên ku wekî “ne-Arî” an “asosyal” dihatin hesibandin jî dihatin meşandin.

Polîtîkayên Êrîşkar ên Almanyaya Nazî, Îtalyaya Faşîst û Japonyaya Mîlîtarîst

Di salên 1930î de, Almanya, Îtalya û Japonya, ku paşê wekî Hêzên Mihwerê hatin naskirin, polîtîkayên derve yên êrîşkar û berfirehxwaz meşandin ku rasterast aramî û ewlehiya cîhanê xistin xeterê.

Almanyaya Nazî: Piştî hatina Hitler ser desthilatê, Almanyayê dest bi binpêkirina Peymana Versayê kir. Di sala 1935an de, xizmeta leşkerî ya neçarî ji nû ve hat damezrandin û artêş bi lez hat çekdarkirin. Di Adara 1936an de, leşkerên Alman ketin herêma bêçek a Rhinelandê, ku ev yek binpêkirineke eşkere ya Peymana Versayê û Peymana Locarnoyê bû. Di Adara 1938an de, Almanya Avusturyayê bi xwe ve girêda (Anschluss). Di Îlona 1938an de, bi Peymana Munîhê, Almanya herêma Sudetenland a Çekoslovakyayê bi dest xist, û di Adara 1939an de, tevahiya Çekoslovakyayê dagir kir. Van gavan hemû nîşana armancên berfirehxwaz ên Hitler û têkçûna hewldanên ji bo parastina aştiyê bûn.

Îtalyaya Faşîst: Mussolini jî xewnên împaratoriyeke nû ya Romayê didît. Di Cotmeha 1935an de, Îtalyayê Etiyopya (Abyssinia) dagir kir, ku ev yek bû sedema şermezarkirina ji hêla Cemiyeta Miletan ve lê bêyî ku tedbîrên bibandor werin girtin. Di Nîsana 1939an de, Îtalyayê Albanyayê dagir kir.

Japonyaya Mîlîtarîst: Japonyayê di Îlona 1931an de herêma Mançurya ya Çînê dagir kir û dewleteke kukla ya bi navê Mançukuo ava kir. Di Tîrmeha 1937an de, bi Bûyera Pira Marco Poloyê re, şerekî berfireh di navbera Japonya û Çînê de dest pê kir (Şerê Duyemîn ê Çînî-Japonî). Armanca Japonyayê ew bû ku li Asyaya Rojhilat û Pasîfîkê “Qadeke Hevpar a Pêşketinê ya Asyaya Mezin a Rojhilat” ava bike, ku tê de Japonya dê hêza serdest be.

Van polîtîkayên êrîşkar ne tenê ji ber hestên neteweperestî û armancên aborî bûn, lê di heman demê de ji hêla îdeolojiyên nîjadperest (li Almanyayê), faşîst (li Îtalyayê) û mîlîtarîst-emperyal (li Japonyayê) ve dihatin piştgirîkirin û rewakirin. Mînak, konsepta Lebensraum ne tenê daxwaza axê bû, lê daxwaza axê ji bo “nîjada serwer” bû, ku ev yek tinekirin an koletîkirina gelên din dihundirand.

Siyaseta Razîkirinê (Appeasement Policy) û Têkçûna Wê

Li hemberî polîtîkayên êrîşkar ên Almanyaya Nazî, hêzên sereke yên Rojava, bi taybetî Brîtanya Mezin û Fransa, siyaseteke ku wekî “razîkirin” (appeasement) tê naskirin, meşandin. Armanca sereke ya vê siyasetê ew bû ku bi rêya tawîzdayînê ji daxwazên Hitler re, pêşî li şerekî nû yê mezin li Ewropayê were girtin. Peymana Munîhê ya Îlona 1938an, ku tê de Brîtanya, Fransa û Îtalya razî bûn ku herêma Sudetenland a Çekoslovakyayê ji Almanyayê re were dayîn, mînaka herî berbiçav a vê siyasetê ye.

Sedemên li pişt siyaseta razîkirinê tevlîhev bûn. Yek ji sedemên sereke tirsa ji dubarebûna karesata Şerê Cîhanê yê Yekem bû, ku travmayeke kûr li civakên Ewropî hiştibû. Wekî din, pirsgirêkên aborî yên navxweyî yên ku ji ber Depresyona Mezin derketibûn holê, bala hukûmetan kişandibû ser xwe û amadekariyên leşkerî lawaz kiribûn. Herwiha, hin siyasetmedarên Rojava bawer dikirin ku daxwazên Hitler ên destpêkê (wek yekkirina hemû Almanan) heta radeyekê “maqûl” in û dikarin bêne cih, an jî bawer dikirin ku Almanyayeke xurt dikare li hemberî belavbûna komunîzmê ji Yekîtiya Sovyetê bibe bendek.

Lêbelê, siyaseta razîkirinê di armanca xwe ya pêşîgirtina li şer de bi ser neket. Berevajî, ew tenê Hitler hîn wêrektir kir û baweriya wî xurt kir ku hêzên Rojava dê li hemberî berfirehbûna wî ya din jî bêdeng bimînin. Dagirkirina tevahiya Çekoslovakyayê ji hêla Almanyayê ve di Adara 1939an de, ku binpêkirineke eşkere ya Peymana Munîhê bû, nîşan da ku armancên Hitler bêsînor in û siyaseta razîkirinê têk çûye. Piştî vê bûyerê, Brîtanya û Fransa polîtîkayên xwe guhertin û garantiya ewlehiyê dan Polonyayê, ku ev yek di Îlona 1939an de, piştî dagirkirina Polonyayê ji hêla Almanyayê ve, bû sedema destpêka Şerê Cîhanê yê Duyemîn.

Krîza demokrasiya lîberal di vê serdemê de bi awayekî berbiçav xuya dibe. Tirs ji şerekî din, pirsgirêkên aborî, û nebûna vîzyoneke hevpar a ewlekariya kolektîf, demokrasiyên Rojava lawaz kiribûn û rê li ber polîtîkayên bêbandor ên wekî razîkirinê vekiribû. Peymana Molotov-Ribbentrop a di Tebaxa 1939an de di navbera Almanyaya Nazî û Yekîtiya Sovyetê de hat îmzekirin, wekî katalîzatorekî din ê girîng ji bo destpêka şer tê dîtin. Ev peymana ne-êrîşkirinê, ku protokoleke veşartî ya ji bo parvekirina Polonya û herêmên din ên Ewropaya Rojhilat dihundirand, ne tenê rê li ber dagirkirina Polonyayê vekir, lê di heman demê de hesabên stratejîk ên Hitler jî hêsan kir û Brîtanya û Fransa xistin rewşeke dijwar. Ev peyman nîşan dide ku çawa berjewendiyên jeopolîtîk ên demkurt carinan dikarin li ser dijminatiyên îdeolojîk ên kûr bigirin, ji ber ku Hitler dixwest ji şerekî du-enî dûr bikeve û Stalîn jî dixwest wext ji bo amadekariyên leşkerî qezenc bike.

3. Almanyaya Nazî: Ji Avabûnê Heta Destpêka Şer

Hilweşîna Komara Weimarê û bilindbûna Partiya Nazî bi serokatiya Adolf Hitler re, ne tenê qedera Almanyayê lê ya tevahiya cîhanê guhert. Di navbera salên 1933 û 1939an de, Almanyaya Nazî veguherî dewleteke totalîter, civaka xwe ji nû ve şekil da, û bi polîtîkayên xwe yên navxweyî û derve yên êrîşkar, zemîna ji bo Şerê Cîhanê yê Duyemîn amade kir.

Rêya Adolf Hitler ber bi Desthilatdariyê

Adolf Hitler, ku di sala 1889an de li Avusturyayê ji dayik bûbû, piştî Şerê Cîhanê yê Yekem tevlî Partiya Karkerên Alman (DAP) bû, ku paşê navê wê bû Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst (NSDAP an Partiya Nazî). Hitler bi axaftinên xwe yên karîzmatîk û propagandaya xwe ya tundrew, bi lez di nav partiyê de bilind bû û di sala 1921an de bû serokê wê. Di sala 1923an de, Hitler hewl da ku bi Derbeya Pivxaneyê (Beer Hall Putsch) li Munîhê desthilatdariyê bi dest bixe, lê bi ser neket û hat girtin. Di dema zîndanê de, wî pirtûka xwe ya navdar Mein Kampf (Têkoşîna Min) nivîsand, ku tê de îdeolojiya xwe ya nîjadperest, antîsemîtîk û berfirehxwaz aşkera kir.

Piştî serbestberdana xwe, Hitler stratejiya xwe guhert û biryar da ku bi rêyên “yasayî” û bi beşdarbûna di hilbijartinan de bigihîje desthilatê. Di salên 1920î de, Partiya Nazî partiyeke marjînal bû, lê Depresyona Mezin a sala 1929an û krîza aborî ya li pey wê, ji bo Naziyan derfeteke zêrîn afirand. Bêkarî û xizaniya berbelav, û herwiha bêbaweriya li hemberî partiyên Komara Weimarê, gel ber bi partiyên tundrew ve kişand. Partiya Nazî, bi soza jinûveavakirinê, rakirina bêkariyê, û vegerandina “rûmeta neteweyî” ya Almanyayê, piştgiriyeke girseyî bi dest xist. Di hilbijartinên Tîrmeha 1932an de, Partiya Nazî bi %37.3 dengan bû partiya herî mezin di Reichstagê (parlamena Alman) de. Di 30ê Çileya 1933an de, Serokkomar Paul von Hindenburg, bi piştgiriya hin komên elît ên kevneperest ku hêvî dikirin Hitler ji bo armancên xwe bikar bînin û paşê wî kontrol bikin, Adolf Hitler wekî Şansölyeyê Almanyayê tayîn kir.

Avakirina Dewleta Nazî ya Totalîter

Piştî ku Hitler bû Şansölye, Naziyan bi lez û bez dest bi hilweşandina saziyên demokratîk û avakirina dewleteke totalîter kirin. Şewata Reichstagê di Sibata 1933an de, ku Naziyan komunîst jê berpirsiyar dîtin, wekî hincetek ji bo rawestandina maf û azadiyên sivîl û tepeserkirina dijberên siyasî hat bikaranîn. Bi “Qanûna Desthilatdariyê” (Ermächtigungsgesetz) ya Adara 1933an, Reichstagê hêza yasayî da Hitler û hikûmeta wî, û bi vî awayî rê li ber dîktatoriyê vekir.

Di nav çend mehan de, hemû partiyên siyasî yên din ji bilî Partiya Nazî hatin qedexekirin an jî neçar man ku xwe fesih bikin. Sendîka hatin hilweşandin û li şûna wan Eniya Karkerên Alman (Deutsche Arbeitsfront) hat damezrandin. Çapemenî, radyo, û hemû amûrên ragihandinê ketin bin kontrola Partiya Nazî û Wezareta Propagandayê ya bi serokatiya Joseph Goebbels. Perwerde ji nû ve hat organîzekirin da ku îdeolojiya Nazî di nav ciwanan de belav bike.

Polîsa veşartî ya dewletê, Gestapo (Geheime Staatspolizei), û yekîneyên SS (Schutzstaffel) wekî amûrên sereke yên teror û tepeserkirinê hatin bikaranîn. Gestapo, bi tora xwe ya berfireh a sîxur û îxbarkaran, her cure muxalefet an rexneyek li dijî rejîmê bi hovane tepeser dikir. SS, ku di destpêkê de wekî parêzvanên kesane yên Hitler hatibû damezrandin, di bin serokatiya Heinrich Himmler de veguherî rêxistineke mezin û hêzdar ku berpirsiyariya kampên komkirinê, polîtîkayên nîjadî, û paşê jî pêkanîna Holokostê girt ser xwe. Kampên komkirinê yên yekem, wek Dachau, ji bo girtina dijberên siyasî, komunîst, sosyal demokrat, û kesên din ên ku ji hêla rejîmê ve wekî “xeternak” dihatin dîtin, hatin vekirin.

Leza ku Naziyan Almanya veguherandin dewleteke totalîter û civak ji nû ve şekil dan, balkêş e. Ev yek ne tenê bi tundûtûjî û zordariyê, lê di heman demê de bi razîbûn an bêdengiya beşek mezin a civakê jî pêkan bû. Propagandaya Naziyan, ku li ser hestên neteweyî, tirsa ji komunîzmê, û nefreta li dijî Cihûyan dilîst, di afirandina piştgiriyek girseyî ji bo rejîmê de roleke girîng lîst. Pirsa “Çima gelê Alman li pey Naziyan çû nav fetih û Holokostê?” îro jî di nav dîroknasan de mijara nîqaşeke kûr e.

Amadekariyên Şer û Polîtîkayên Navxweyî û Derve

Ji destpêka hatina xwe ya ser desthilatê, Hitler û rejîma Nazî dest bi amadekariyên ji bo şer kirin. Polîtîkayên navxweyî û derve yên Almanyayê bi awayekî nelivî bi armancên îdeolojîk û berfirehxwaz ên Naziyan ve girêdayî bûn.

Ji nû ve çekdarkirin: Yek ji gavên yekem ên Hitler binpêkirina şertên leşkerî yên Peymana Versayê bû. Almanyayê dest bi bernameyeke berfireh a ji nû ve çekdarkirinê kir, artêş (Wehrmacht) mezin kir, hêzeke hewayî ya nû (Luftwaffe) ava kir, û dest bi çêkirina keştiyên şer kir. Di sala 1935an de, xizmeta leşkerî ya neçarî ji nû ve hat ragihandin. Ev yek ne tenê ji bo amadekariya şer bû, lê di heman demê de ji bo kêmkirina bêkariyê û vejandina aboriyê jî dihat bikaranîn.

Polîtîkayên Aborî: Polîtîkayên aborî yên Naziyan armanc dikirin ku Almanyayê ji hêla aborî ve xwerêveber bikin (Autarkie) û wê ji bo şerekî dirêj amade bikin. Projeyên mezin ên binesaziyê, wek çêkirina otobanan (Autobahn), û zêdekirina hilberîna pîşesazî, bi taybetî di sektora çekan de, beşek ji vê stratejiyê bûn. Nîqaşek di nav dîroknasan de heye ka gelo krîzeke aborî ya navxweyî Hitler neçar kir ku di sala 1939an de şer bide destpêkirin (nêrîna Timothy Mason) an na (nêrîna Richard Overy).

Polîtîkayên Nîjadî: Polîtîkayên nîjadî yên Naziyan, ku di serî de li dijî Cihûyan bûn, her ku çû tundtir bûn. Qanûnên Nurnbergê yên sala 1935an Cihû ji mafên welatîbûnê bêpar kirin û ew ji civaka Alman îzole kirin. Şeva Şûşeyên Şikestî (Kristallnacht) di Mijdara 1938an de êrîşeke girseyî li dijî Cihû, sinagog û karsaziyên wan bû. Van polîtîkayan ne tenê ji bo “paqijkirina nîjadî” ya Almanyayê bûn, lê di heman demê de ji bo desteserkirina samanên Cihûyan û fînansekirina amadekariyên şer jî dihatin bikaranîn. Têkiliya di navbera polîtîkayên nîjadî yên navxweyî û armancên polîtîkaya derve de (wek Lebensraum) pir xurt bû. Tinekirina “nîjadên jêrîn” li hundur û berfirehbûna li ser hesabê wan li derve, du aliyên heman îdeolojiya Naziyan bûn.

Polîtîkaya Derve ya Êrîşkar: Hitler bi stratejiyeke “daxwazên maqûl” û gefên şer, gav bi gav Peymana Versayê binpê kir û dest bi berfirehbûna erdî kir. Di sala 1933an de, Almanya ji Cemiyeta Miletan vekişiya. Di sala 1936an de, herêma Rhineland ji nû ve hat mîlîtarîzekirin. Di sala 1938an de, Avusturya bi Almanyayê ve hat girêdan (Anschluss). Bi Peymana Munîhê re, herêma Sudetenland a Çekoslovakyayê hat bidestxistin, û di Adara 1939an de, tevahiya Çekoslovakyayê hat dagirkirin. Van gavan hemû bi piştgirî an bêdengiya Wehrmachtê pêk dihatin. Piştî mirina Hindenburg di sala 1934an de, artêşê sonda dilsoziyê ji Hitler re xwaribû, ne ji destûrê re, û bi vî awayî bûbû amûreke girîng di destê Hitler de ji bo pêkanîna armancên wî yên êrîşkar.

4. Qonaxên Sereke û Eniyên Şer

Şerê Cîhanê yê Duyemîn pevçûneke gerdûnî bû ku li gelek eniyên cuda û di qonaxên cihêreng de pêk hat. Ji taktîkên Blitzkrieg ên destpêkê bigire heta şerên dirêj û bi xwîn ên li Eniya Rojhilat û Pasîfîkê, û di dawiyê de têkçûna Hêzên Mihwerê, her qonaxek xwedî taybetmendî û girîngiya xwe bû.

Destpêka Şer: Blitzkrieg û Ketina Polonyayê

Di 1ê Îlona 1939an de, Almanyaya Nazî bi êrîşeke berfireh Polonyayê dagir kir, ku ev bûyer wekî destpêka fermî ya Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê tê qebûlkirin. Artêşa Alman, Wehrmacht, taktîkeke nû ya şer bikar anî ku jê re Blitzkrieg (Şerê Birûskê) dihat gotin. Ev taktîk li ser bingeha hevrêziya bilez a hêzên tankan (Panzer), piyadeyên motorîze, û piştgiriya xurt a hêza hewayî (Luftwaffe) ava bûbû, bi armanca şikandina xetên berevaniyê yên dijmin, dorpêçkirin û tinekirina bilez a hêzên wî. Bi saya vê taktîkê, artêşa Polonî, tevî berxwedaneke wêrek, di nav çend hefteyan de têk çû.

Di 17ê Îlona 1939an de, li gorî protokola veşartî ya Peymana Molotov-Ribbentrop ku di Tebaxa heman salê de di navbera Almanyaya Nazî û Yekîtiya Sovyetê de hatibû îmzekirin, Artêşa Sor a Sovyetê jî ji rojhilat ve ket nav axa Polonyayê. Di encamê de, Polonya di navbera Almanya û Yekîtiya Sovyetê de hat parvekirin û ji nexşeya Ewropayê hat jêbirin. Brîtanya Mezin û Fransa, ku garantiya ewlehiyê dabûn Polonyayê, di 3ê Îlonê de li dijî Almanyayê şer îlan kirin, lê di qonaxa destpêkê de nikarîbûn alîkariyeke bibandor ji Polonyayê re bikin.

“Şerê Xerîb” (Phoney War) û Berfirehbûna Şer li Ewropayê

Piştî ketina Polonyayê, ji Îlona 1939an heta Nîsana 1940an, li Eniya Rojava qonaxeke bêdengiyê ya relatîf hebû. Her çend Brîtanya û Fransa şer li dijî Almanyayê îlan kiribûn jî, operasyonên leşkerî yên mezin li ser axa Ewropaya Rojava pêk nehatin. Ji vê serdemê re “Şerê Xerîb” (Phoney War an bi Almanî Sitzkrieg – Şerê Rûniştî) tê gotin. Di vê demê de, her du alî jî amadekariyên xwe yên leşkerî xurt dikirin û li benda gava dijberê xwe bûn.

Ev bêdengî di Nîsana 1940an de bi dawî bû, dema ku Almanyayê Danîmarka û Norwêcê dagir kir. Dagirkirina Norwêcê bi taybetî ji bo Almanyayê girîng bû, ji ber ku ew ê rêyên deryayî yên ji bo îxrackirina hesinê Swêdê û bingehek ji bo operasyonên deryayî û hewayî li dijî Brîtanyayê peyda bikira. Di 10ê Gulana 1940an de, Almanyayê êrîşeke berfireh li dijî Fransa, Belçîka, Holenda û Luksemburgê da destpêkirin. Hêzên Alman, bi bikaranîna taktîkên Blitzkrieg, bi lez xetên berevaniyê yên Hevpeymanan şikandin. Holenda û Belçîka di demeke kurt de teslîm bûn. Hêzên Brîtanî yên Ekspedîsyonî (BEF) û beşek ji artêşa Fransî li peravên Dunkirkê hatin dorpêçkirin, lê di operasyoneke dramatîk de (Mûcîzeya Dunkirkê), zêdetirî 330,000 leşker bi keştiyên leşkerî û sivîl hatin rizgarkirin û ber bi Brîtanyayê ve hatin veguhestin. Lêbelê, ev yek nekarî pêşî li têkçûna Fransayê bigire. Di 14ê Hezîrana 1940an de, leşkerên Alman ketin Parîsê, û di 22ê Hezîranê de, Fransayê agirbestek bi Almanyayê re îmze kir. Bakur û rojavayê Fransayê ji hêla Almanyayê ve hat dagirkirin, û li başûrê welêt rejîmeke hevkar a bi navê Fransa Vichy hat damezrandin.

Eniya Rojava

Piştî têkçûna Fransayê, Brîtanya Mezin bi tena serê xwe li hemberî Almanyaya Nazî ma. Hitler hêvî dikir ku Brîtanya dê lihevkirinekê qebûl bike, lê Serokwezîrê nû yê Brîtanyayê, Winston Churchill, bi biryardarî li ber xwe da.

Şerê Brîtanyayê (Tîrmeh-Cotmeh 1940): Ji bo ku bikaribe Brîtanyayê dagir bike (Operasyona Seelöwe – Şêrê Deryayê), Hitler pêwîstî bi serdestiya hewayî li ser başûrê Îngilîstanê û Kanala Englishngilîzî hebû. Ji ber vê yekê, Luftwaffe dest bi êrîşên hewayî yên girseyî li dijî balafirgeh, kargehên balefiran, û binesaziya leşkerî ya Royal Air Force (RAF) kir. Tevî ku Luftwaffe di destpêkê de serkeftinên girîng bi dest xistin jî, RAF, bi saya radarên pêşketî, balefirên Spitfire û Hurricane yên bibandor, û pîlotên wêrek (di nav de pîlotên ji welatên din ên Hevpeyman), karî li ber xwe bide û zirarên mezin bide Luftwaffe. Guhertina taktîka Almanan û destpêkirina bombebarana bajaran (The Blitz) di Îlonê de, zexta li ser balafirgehên RAF kêm kir û derfet da wê ku xwe ji nû ve kom bike. Di dawiya Cotmehê de, eşkere bû ku Luftwaffe nekarî serdestiya hewayî bi dest bixe, û Hitler neçar ma ku planên dagirkirina Brîtanyayê bi paş ve bixe. Şerê Brîtanyayê yekem têkçûna mezin a Almanyaya Nazî bû û nîşan da ku ew ne bêserûbin e.

The Blitz (1940-1941): Piştî têkçûna di Şerê Brîtanyayê de, Luftwaffe dest bi kampanyayeke bombebarana stratejîk a şevê li ser bajarên Brîtanî kir, ku wekî “The Blitz” tê naskirin. London bi 76 şevan li pey hev hat bombebarankirin, û bajarên din ên pîşesazî û benderan jî bûn hedef. Armanc ew bû ku moralê gelê Brîtanî were şikandin û kapasîteya hilberîna şer a Brîtanyayê were lawazkirin. Tevî ku Blitz bû sedema mirina zêdetirî 40,000 sivîlan û wêraniyek mezin, ew nekarî Brîtanyayê neçarî teslîmbûnê bike.

Daketina Normandiyê (D-Day / Roj-D) (6 Hezîran 1944): Piştî ku DYA ket nav şer û rewşa li Eniya Rojhilat dest bi guherînê kir, Hevpeymanan dest bi amadekariyên ji bo vekirina eniyeke nû ya mezin li Ewropaya Rojava kirin. Di 6ê Hezîrana 1944an de, di operasyona herî mezin a amfîbî ya dîrokê de (Operasyona Overlord), hêzên Hevpeyman (Amerîkî, Brîtanî, Kanadayî û yên din) li pênc peravên Normandiyê (Utah, Omaha, Gold, Juno, Sword) li Fransaya dagirkirî daketin. Ev operasyon, ku bi piştgiriyeke mezin a hewayî û deryayî pêk hat, tevî berxwedaneke dijwar a Almanan û windahiyên giran (bi taybetî li perava Omaha), bi serkeftî encam bû. Daketina Normandiyê xaleke werçerxanê ya girîng bû, ji ber ku ew rê li ber rizgarkirina Fransayê û pêşveçûna Hevpeymanan ber bi Almanyayê ve vekir. Heta dawiya Tebaxa 1944an, Şerê Normandiyê bi serkeftina Hevpeymanan bi dawî bû û Parîs hat rizgarkirin. Piştre, Hevpeymanan pêşveçûna xwe ber bi rojhilat ve domandin, tevî ku di zivistana 1944-45an de di Şerê Ardennes (Battle of the Bulge) de rastî êrîşeke mezin a Almanan hatin.

Eniya Rojhilat

Eniya Rojhilat, ku bi dagirkirina Yekîtiya Sovyetê ji hêla Almanyaya Nazî ve di 22ê Hezîrana 1941an de (Operasyona Barbarossa) dest pê kir, bû şanoya herî mezin, herî bi xwîn, û ji hêla stratejîk ve ya herî diyarker a Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê. Hitler armanc dikir ku Yekîtiya Sovyetê di nav çend mehan de têk bibe, “qada jiyanê” (Lebensraum) ji bo Almanyayê bi dest bixe, û komunîzmê tine bike.

Operasyona Barbarossa (22 Hezîran 1941): Sê komên artêşên Alman, bi piştgiriya hevalbendên xwe yên Mihwerê (Romanya, Fînlandiya, Macaristan, Îtalya), li ser eniyeke berfireh êrîşî Yekîtiya Sovyetê kirin. Di destpêkê de, êrîşa Almanan pir serkeftî bû. Artêşa Sor, ku ji ber paqijkirinên Stalîn ên salên 1930î lawaz bibû û ji êrîşê re ne amade bû, windahiyên mezin dan û bi sed hezaran leşkerên wê hatin dorpêçkirin û dîlgirtin. Hêzên Alman bi lez kûr ketin nav axa Sovyetê, Ukrayna, Belarus û dewletên Baltîk dagir kirin û nêzîkî Moskow û Leningradê bûn. Lêbelê, berxwedana Sovyetê, firehiya axa Rûsyayê, û destpêka zivistana dijwar a Rûsî pêşveçûna Almanan hêdî kir û di Kanûna 1941an de li ber deriyên Moskowê rawestand.

Şerê Stalingradê (Tebax 1942 – Sibat 1943): Di havîna 1942an de, Almanyayê êrîşeke nû li başûrê Eniya Rojhilat da destpêkirin, bi armanca girtina zeviyên petrolê yên Kafkasyayê û bajarê Stalingradê (niha Volgograd) li ser Çemê Volgayê. Şerê ji bo Stalingradê veguherî yek ji şerên herî hovane û diyarker ên tevahiya şer. Piştî şerên dijwar ên kolan bi kolan, Artêşa 6emîn a Alman û beşek ji Artêşa 4emîn a Panzer li Stalingradê hatin dorpêçkirin. Hewldanên ji bo rizgarkirina wan û dabînkirina wan bi rêya hewayî bi ser neketin. Di Sibata 1943an de, bermayiyên Artêşa 6emîn, tevî Feldmareşal Friedrich Paulus, teslîm bûn. Şerê Stalingradê têkçûneke stratejîk a mezin ji bo Almanyayê bû û wekî xaleke werçerxanê ya sereke li Eniya Rojhilat tê dîtin. Piştî Stalingradê, însiyatîfa stratejîk gav bi gav derbasî destê Artêşa Sor bû.

Pêşveçûna Artêşa Sor û Ketina Berlînê: Piştî serkeftina li Stalingradê, Artêşa Sor dest bi rêzek êrîşên serkeftî kir û hêzên Alman gav bi gav ji axa Sovyetê derxistin. Şerê Kurskê di Tîrmeha 1943an de, ku şerê tankan ê herî mezin ê dîrokê bû, serkeftineke din a girîng a Sovyetê bû û hêviyên Almanan ên ji bo vegerandina însiyatîfê li Eniya Rojhilat bi dawî kir. Di salên 1944 û 1945an de, Artêşa Sor bi lez ber bi rojava ve pêşve çû, Ewropaya Rojhilat ji dagirkeriya Naziyan rizgar kir û ket nav axa Almanyayê. Di Nîsana 1945an de, Artêşa Sor Berlîn dorpêç kir, û piştî şerên dijwar ên kolanan, di 2ê Gulana 1945an de bajar bi tevahî ket destê Sovyetê. Adolf Hitler di 30ê Nîsanê de di bunkera xwe ya li Berlînê de xwe kuşt.

Eniya Rojhilat bi hovîtiyeke bêhempa dihat naskirin. Şerê li vir ne tenê şerekî leşkerî bû, lê di heman demê de şerekî îdeolojîk û nîjadî bû. Naziyan gelên Slav wekî “nîjadên jêrîn” (Untermenschen) didîtin û armanc dikirin ku wan tine bikin an jî bikin kole. Milyonan sivîlên Sovyetê ji ber polîtîkayên dagirkeriyê yên Naziyan, komkujiyan (Einsatzgruppen), birçîkirinê, û kedxwariya bi zorê jiyana xwe ji dest dan. Muameleya li dijî dîlên şer ên Sovyetê jî pir hovane bû, û bi milyonan ji wan di kampên Almanan de ji ber birçîbûn, nexweşî an jî kuştinê mirin. Ev asta hovîtiyê Eniya Rojhilat ji eniyên din cuda dikir.

Şerê li Afrîkaya Bakur

Kampanyaya Afrîkaya Bakur, ku ji Îlona 1940an heta Gulana 1943an dom kir, ji bo her du aliyan jî xwedî girîngiyeke stratejîk bû. Ji bo Hêzên Mihwerê (Almanya û Îtalya), armanc ew bû ku kontrola li ser Deryaya Navîn xurt bikin, Kanala Suezê û bi vî awayî rêya deryayî ya Brîtanyayê ber bi Hindistan û Rojhilata Dûr ve qut bikin, û xwe bigihînin zeviyên petrolê yên Rojhilata Navîn. Ji bo Hevpeymanan, parastina van herêmên stratejîk û vekirina eniyeke nû li dijî Mihwerê girîng bû.

Şer bi êrîşa Îtalyayê ji Lîbyayê ber bi Misrê ve di Îlona 1940an de dest pê kir. Lêbelê, hêzên Îtalî di demek kurt de ji hêla hêzên Brîtanî ve hatin têkbirin. Di Sibata 1941an de, Almanyayê Afrika Korps (Dezgeha Afrîkayê) bi serokatiya General Erwin Rommel şand da ku piştgiriyê bide Îtaliyan. Rommel, ku paşê wekî “Roviyê Çolê” hat naskirin, di destpêkê de serkeftinên girîng bi dest xistin û hêzên Brîtanî neçar kirin ku paşve vekişin.

Şerê El Alamein (Cotmeh-Mijdar 1942): Ev şer, ku li Misrê qewimî, xaleke werçerxanê ya kampanyaya Afrîkaya Bakur bû. Artêşa 8emîn a Brîtanî, di bin serokatiya General Bernard Montgomery de, karî hêzên Alman-Îtalî yên Rommel têk bibe û wan neçarî vekişîneke dirêj ber bi rojava ve bike. Serkeftina li El Alamein ne tenê Misir û Kanala Suezê ji gefa Mihwerê rizgar kir, lê di heman demê de moralê Hevpeymanan jî bilind kir.

Operasyona Torch (Mijdar 1942): Di Mijdara 1942an de, hêzên Amerîkî û Brîtanî, di bin serokatiya General Dwight D. Eisenhower de, di çarçoveya Operasyona Torch de li peravên Fas û Cezayîrê (ku wê demê di bin kontrola Fransa Vichy de bûn) daketin. Ev yek Hêzên Mihwerê li Afrîkaya Bakur xiste navbera du agirên Hevpeymanan. Piştî şerên dijwar li Tûnisê, hêzên Alman û Îtalî yên li Afrîkaya Bakur di Gulana 1943an de teslîm bûn. Bi vî awayî, kampanyaya Afrîkaya Bakur bi serkeftina Hevpeymanan bi dawî bû, û rê ji bo dagirkirina Sîsîlya û Îtalyayê vebû. Girîngiya lojîstîk û çavkaniyan di vê eniyê de jî pir eşkere bû; kêmbûna sotemenî û îkmalê yek ji sedemên sereke yên têkçûna Rommel bû.

Şerê li Pasîfîkê

Şerê li Pasîfîkê bi êrîşa surprîz a Japonyayê li ser bingeha deryayî ya Amerîkî ya Pearl Harbor li Hawaiiyê di 7ê Kanûna 1941an de dest pê kir. Vê êrîşê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) bi awayekî fermî xiste nav Şerê Cîhanê yê Duyemîn. Armanca Japonyayê ew bû ku hêza deryayî ya Amerîkî ya li Pasîfîkê bêbandor bike da ku bikaribe bi serbestî li Asyaya Başûr-Rojhilat û giravên Pasîfîkê berfireh bibe û çavkaniyên xwezayî yên girîng (wek petrol, kauçuk û tin) bi dest bixe.

Di mehên destpêkê yên piştî Pearl Harbor de, Japonyayê serkeftinên leşkerî yên mezin bi dest xistin. Hêzên Japonî Fîlîpîn, Malaya Brîtanî, Sîngapûr, Hindistana Rojhilat a Holendî (Îndonezya), Burma, û gelek giravên Pasîfîkê dagir kirin. Lêbelê, pêşveçûna Japonî di Gulana 1942an de di Şerê Deryaya Koral de hat hêdîkirin, ku yekem şerê deryayî bû ku tê de keştiyên her du aliyan rasterast hev nedîtin û şer bi tenê bi balefirên ji keştiyên balefiran pêk hat.

Şerê Midwayê (Hezîran 1942): Ev şer xaleke werçerxanê ya krîtîk di şerê Pasîfîkê de bû. Di vî şerî de, ku bi piranî bi balefiran hat kirin, hêza deryayî ya Amerîkî karî çar keştiyên balefiran ên mezin ên Japonî binav bike, ku ev yek windahiyeke mezin ji bo hêza deryayî ya Japonî bû û kapasîteya wê ya êrîşkar bi awayekî cidî lawaz kir. Piştî Midwayê, însiyatîfa stratejîk li Pasîfîkê gav bi gav derbasî destê DYA û Hevpeymanên wê bû.

Kampanyaya “Island Hopping”: Piştî Midwayê, DYA stratejiyeke bi navê “island hopping” (bazdana ji giravekê bo giraveke din) pejirand. Li şûna ku hewl bide her girava ku ji hêla Japonyayê ve hatibû dagirkirin bi dest bixe, DYA li ser girtina giravên stratejîk ên sereke sekinî, da ku wan wekî bingehên hewayî û deryayî ji bo pêşveçûna ber bi Japonyayê ve bikar bîne, û giravên din ên Japonî îzole bike û bêbandor bihêle. Şerên dijwar li giravên wek Guadalcanal, Tarawa, Saipan, Iwo Jima û Okinawa pêk hatin, ku tê de her du aliyan jî windahiyên giran dan.

Avêtina Bombeyên Atomî û Teslîmbûna Japonya: Di Tebaxa 1945an de, piştî ku Japonya red kir ku li gorî şertên Daxuyaniya Potsdamê teslîm bibe, DYA du bombeyên atomî avêtin ser bajarên Japonî Hiroshima (6ê Tebaxê) û Nagasaki (9ê Tebaxê). Ev yekem û heta niha tekane bikaranîna çekên nukleer di şer de bû. Di heman demê de, Yekîtiya Sovyetê jî şer li dijî Japonyayê îlan kir û dest bi dagirkirina Mançuryayê kir. Li hemberî vê wêraniya mezin û gefa dagirkirinê, Japonya di 15ê Tebaxa 1945an de teslîmbûna xwe ragihand, û di 2ê Îlona 1945an de belgeya teslîmbûnê ya fermî îmze kir, ku ev yek dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn bû.

Pêşketinên teknolojîk, wek keştiyên balefiran û di dawiyê de çekên nukleer, roleke pir girîng di şekildana şerê Pasîfîkê de lîstin. Herwiha, kontrola li ser çavkaniyên xwezayî yên Asyaya Başûr-Rojhilat ji bo Japonyayê motîvasyoneke sereke bû û yek ji sedemên sereke yên pevçûnê bû.

Xalên Werçerxanê yên Şer

Di dirêjahiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, gelek bûyer û şerên girîng qewimîn ku wekî “xalên werçerxanê” têne hesibandin, ji ber ku wan bi awayekî berbiçav bandor li ser rêgeha şer kirin û însiyatîfa stratejîk ji aliyekî derbasî aliyê din kirin.

1. Şerê Brîtanyayê (1940): Têkçûna Luftwaffe ya di bidestxistina serdestiya hewayî li ser Brîtanyayê de, planên Hitler ên ji bo dagirkirina Brîtanyayê pûç kir û nîşan da ku Almanyaya Nazî ne bêserûbin e. Ev yekem têkçûna mezin a Hitler bû.
2. Têkçûna Operasyona Barbarossa û Zivistana Dijwar li Rûsyayê (1941-1942): Rawestandina pêşveçûna Almanan li ber deriyên Moskowê û windahiyên mezin ên ku di zivistana dijwar de dan, nîşan da ku şerê li Eniya Rojhilat dê ji ya ku Hitler texmîn dikir pir dirêjtir û dijwartir be.
3. Ketina DYA’yê nav Şer piştî Pearl Harbor (Kanûn 1941): Tevlêbûna hêza pîşesazî û leşkerî ya mezin a DYA’yê di şer de, hevsengiya hêzê bi awayekî bingehîn di berjewendiya Hevpeymanan de guhert.
4. Şerê Midwayê (Hezîran 1942): Serkeftina diyarker a DYA’yê li dijî hêza deryayî ya Japonî, pêşveçûna Japonya li Pasîfîkê rawestand û însiyatîfa stratejîk da destê Hevpeymanan.
5. Şerê El Alamein (Cotmeh-Mijdar 1942): Serkeftina Brîtaniyan li dijî Afrika Korps a Rommel, gefa Mihwerê li ser Misir û Kanala Suezê bi dawî kir û rê li ber derxistina Hêzên Mihwerê ji Afrîkaya Bakur vekir.
6. Şerê Stalingradê (1942-1943): Têkçûna Artêşa 6emîn a Alman li Stalingradê wekî xala werçerxanê ya herî girîng li Eniya Rojhilat tê dîtin. Piştî vê şerê, Artêşa Sor dest bi pêşveçûneke bênavber ber bi rojava ve kir.
7. Daketina Normandiyê (D-Day) (Hezîran 1944): Vekirina eniyeke nû ya mezin li Ewropaya Rojava, zexta li ser Almanyayê pir zêde kir û pêvajoya têkçûna wê leztir kir.

Van xalên werçerxanê ne tenê ji hêla leşkerî ve girîng bûn, lê di heman demê de bandorek mezin li ser moralê her du aliyan û li ser raya giştî ya cîhanê jî kirin. Ew nîşan didin ku şer ne pêvajoyeke yekalî bû, lê têkoşîneke dînamîk bû ku tê de hevsengiya hêzê gelek caran guherî.

Tablo 1: Qonaxên Sereke û Bûyerên Girîng ên Şerê Cîhanê yê Duyemîn

Sal/Dîrok	Bûyer/Şerê Girîng	Kurtayî/Encama Sereke
1939 Îlon 1	Dagirkirina Polonyayê ji hêla Almanyayê ve	Destpêka Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê.
1940 Tîrmeh-Cotmeh	Şerê Brîtanyayê	Hewldana Almanyayê ya ji bo serdestiya hewayî têk çû; planên dagirkirina Brîtanyayê hatin rawestandin.
1941 Hezîran 22	Operasyona Barbarossa	Almanyayê Yekîtiya Sovyetê dagir kir, Eniya Rojhilat vebû.
1941 Kanûn 7	Êrîşa li ser Pearl Harbor	DYA ket nav şer.
1942 Hezîran	Şerê Midwayê	Serkeftina DYA; xala werçerxanê ya şerê Pasîfîkê.
1942 Cotmeh-Mijdar	Şerê El Alamein	Serkeftina Brîtaniyan; xala werçerxanê ya şerê Afrîkaya Bakur.
1942 Tebax – 1943 Sibat	Şerê Stalingradê	Serkeftina YS; xala werçerxanê ya Eniya Rojhilat.
1944 Hezîran 6	D-Day (Daketina Normandiyê)	Vekirina eniya duyemîn a mezin li Ewropaya Rojava.
1945 Gulan 8	Roja VE (Serkeftina li Ewropayê)	Teslîmbûna bê şert û merc a Almanyayê.
1945 Tebax 6 & 9	Bombebaranên Atomî yên Hiroshima û Nagasaki	Japonya neçarî teslîmbûnê bû.
1945 Îlon 2	Roja VJ (Serkeftina li ser Japonya) / Dawiya Şerê	Dawiya fermî ya Şerê Cîhanê yê Duyemîn.

5. Holokost: Jenosîda Sîstematîk

Holokost, ku bi zimanê Îbranî wekî Shoah (Karesat) jî tê binavkirin, yek ji sûcên herî mezin û hovane yên dîroka mirovahiyê ye. Ew tê wateya jenosîda sîstematîk, bi sponsoriya dewletê, ya şeş milyon Cihûyên Ewropî û bi milyonan qurbaniyên din ji hêla rejîma Nazî ya Alman û hevalbend û hevkarên wê ve, di navbera salên 1933 û 1945an de. Holokost ne tenê bûyereke li kêleka Şerê Cîhanê yê Duyemîn qewimî, lê beşek bingehîn û armanceke navendî ya îdeolojiya Naziyan bû.

Pêşketina Polîtîkayên Antî-Cihû heta “Çareseriya Dawî” (Final Solution)

Ji dema ku Partiya Nazî di sala 1933an de li Almanyayê hat ser desthilatê, polîtîkayên cudaker û zordar li dijî Cihûyan gav bi gav hatin pêkanîn. Ev pêvajoya radîkalîzasyonê di çend qonaxan de pêk hat:

1. Îzolasyon û Ji Mafan Bêparkirin (1933-1938): Di vê qonaxê de, armanca sereke ew bû ku Cihû ji civaka Alman werin îzolekirin, ji mafên xwe yên sivîl û aborî bêpar werin hiştin, û neçarî koçberiyê bibin. Boykotên li dijî karsaziyên Cihûyan, derxistina Cihûyan ji karûbarên giştî, û Qanûnên Nurnbergê yên sala 1935an, ku Cihû ji welatîbûna Alman bêpar kirin û zewaca di navbera Cihû û ne-Cihûyan de qedexe kir, mînakên sereke yên vê qonaxê ne. Şeva Şûşeyên Şikestî (Kristallnacht) di Mijdara 1938an de, ku tê de bi sedan sinagog hatin şewitandin, bi hezaran dikanên Cihûyan hatin talankirin, û bi deh hezaran Cihû hatin girtin û şandin kampên komkirinê, nîşaneke eşkere ya tundûtûjiya dewletê li dijî Cihûyan bû.
2. Girtin û Komkirin (1939-1941): Piştî destpêka Şerê Cîhanê yê Duyemîn û dagirkirina Polonyayê, polîtîkaya Naziyan li dijî Cihûyan ber bi qonaxeke nû ve çû. Bi milyonan Cihûyên Polonî û paşê yên welatên din ên dagirkirî ketin bin kontrola Naziyan. Di vê serdemê de, Naziyan dest bi komkirina Cihûyan li deverên taybet ên bi navê ghetto kirin, bi taybetî li bajarên mezin ên Polonyayê. Armanca destpêkê ya Naziyan ew bû ku Cihûyan ji Almanyayê û herêmên dagirkirî derxînin, lê bi berfirehbûna şer re ev yek her ku çû zehmetir bû.
3. “Çareseriya Dawî ya Pirsa Cihûyan” (Endlösung der Judenfrage) (1941-1945): Ev têgeh, ku ji hêla serkirdeyên Naziyan ve wekî navê kod ji bo plana jenosîda sîstematîk a Cihûyên Ewropayê hat bikaranîn, qonaxa herî hovane ya Holokostê pêk tîne. Her çend biryara teqez a ji bo tinekirina hemû Cihûyan kengî hatibe dayîn tam ne zelal be jî, piraniya dîroknasan dipejirînin ku ev biryar di nîvê duyemîn ê sala 1941an de, piştî dagirkirina Yekîtiya Sovyetê, hat girtin an jî bi awayekî berbiçav hat lezandin. Konferansa Wannsee, ku di Çileya 1942an de li Berlînê pêk hat, ji bo koordînekirin û organîzekirina lojîstîkî ya “Çareseriya Dawî” roleke girîng lîst, tevî ku kuştinên girseyî beriya wê jî dest pê kiribûn. Armanca “Çareseriya Dawî” kuştina hemû Cihûyên ku di bin kontrola Naziyan de bûn, di nav de 11 milyon Cihûyên li seranserê Ewropayê.

Ghetto, Kampên Komkirinê û Îmhayê (Auschwitz wek mînak)

Ji bo pêkanîna “Çareseriya Dawî”, Naziyan sîstemeke berfireh a ghetto, kampên komkirinê û kampên îmhayê ava kirin.

Ghetto: Li gelek bajarên Ewropaya Rojhilat, bi taybetî li Polonya û dewletên Baltîk, Naziyan Cihû neçar kirin ku li deverên taybet ên bajaran, ku jê re ghetto dihat gotin, bijîn. Ghetto bi gelemperî bi dîwaran an têlên bi strî dihatin dorpêçkirin û şert û mercên jiyanê di wan de pir dijwar bûn: qerebalixiyeke mezin, kêmbûna xwarinê, nebûna paqijiyê, û belavbûna nexweşiyan. Bi sed hezaran Cihû di ghettoyan de ji ber birçîbûn, nexweşî, an jî tundûtûjiya Naziyan jiyana xwe ji dest dan. Ghetto herwiha wekî qonaxeke berwext ji bo komkirina Cihûyan beriya şandina wan bo kampên îmhayê dihatin bikaranîn.

Kampên Komkirinê (Konzentrationslager): Ji sala 1933an ve, rejîma Nazî dest bi avakirina kampên komkirinê kiribû ji bo girtin û îşkencekirina dijberên siyasî. Piştî destpêka şer, ev kamp berfirehtir bûn û komên din ên qurbanî jî (Cihû, Romanî, dîlên şer, hwd.) tê de hatin girtin. Di van kampan de, girtî di bin şert û mercên hovane de dihatin ragirtin, bi zorê dihatin xebitandin, û rastî îşkence û kuştinên kêfî dihatin.

Kampên Îmhayê (Vernichtungslager): Ji bo pêkanîna jenosîda Cihûyan bi awayekî “bibandor” û sîstematîk, Naziyan şeş kampên îmhayê yên sereke li Polonyaya dagirkirî ava kirin: Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Belzec, Sobibor, Chelmno, û Majdanek. Armanca sereke ya van kampan kuştina girseyî ya Cihûyan bû, bi piranî bi rêya odeyên gazê ku tê de gaza jehrî ya Zyklon B an karbon monoksît dihat bikaranîn. Cihû ji seranserê Ewropayê bi trênan, di vagonên bargiran ên qerebalix de, ber bi van kampan ve dihatin şandin. Piraniya wan, bi taybetî jin, zarok, û kal û pîr, yekser piştî gihîştina kampê di odeyên gazê de dihatin kuştin.

Auschwitz-Birkenau: Ev kamp, ku li başûrê Polonyayê bû, bû sembola herî naskirî ya Holokostê. Ew komplekseke mezin bû ku ji sê kampên sereke (Auschwitz I – kampa esasî, Auschwitz II-Birkenau – kampa îmhayê ya bi odeyên gazê, û Auschwitz III-Monowitz – kampa kedê) û bi dehan bin-kampan pêk dihat. Tê texmînkirin ku nêzîkî 1.1 milyon mirov, ku ji wan nêzîkî 1 milyon Cihû bûn, li Auschwitzê hatin kuştin. Li Auschwitz-Birkenau, bijîjkên SS, wek Josef Mengele, ceribandinên tibbî yên hovane li ser girtiyan, bi taybetî li ser cêwiyan û kesên bi seqetî, dikirin. Rêveberiya kampê bi awayekî burokratîk û sîstematîk pêvajoya kuştin û îmhakirina terman organîze dikir.

Pêvajoya kuştinê di kampên îmhayê de bi awayekî burokratîk û “pîşesazî” dihat meşandin. Ji hilbijartina qurbaniyan li ser rampên trênan bigire heta desteserkirina tiştên wan ên şexsî, kuştina di odeyên gazê de, û şewitandina terman di krematoryûman de, hemû gav bi hûrgilî hatibûn plansazkirin û ji hêla personelên SS û girtiyên ku bi zorê dihatin xebitandin (Sonderkommando) ve dihatin pêkanîn. Ev “burokratîzekirina kuştinê” yek ji aliyên herî tirsnak ên Holokostê ye û têgeha “banalîteya xirabiyê” ya ku ji hêla Hannah Arendt ve hatibû pêşniyarkirin, tîne bîra mirov.

Qurbanî: Cihû, Romanî (Porajmos), û Komên Din

Holokost di serî de li dijî gelê Cihû hatibû armanckirin, lê rejîma Nazî û hevkarên wê gelek komên din jî kiribûn hedefa zordestî, perçiqandin û kuştinê.

Cihû: Wekî ku berê jî hat gotin, şeş milyon Cihûyên Ewropî – mêr, jin û zarok – di Holokostê de hatin kuştin. Ev hejmar nêzîkî du ji sê parên nifûsa Cihûyên Ewropayê ya beriya şer pêk dianî.

Romanî (Porajmos): Gelê Romanî (Çîgan) jî ji hêla Naziyan ve wekî “nîjadeke jêrîn” û “asosyal” dihat dîtin û rastî jenosîdeke sîstematîk hat, ku bi zimanê Romanî wekî Porajmos (Qirkirin, Xwarin) an Pharrajimos (Parçekirin, Wêrankirin) tê binavkirin. Tê texmînkirin ku di navbera 250,000 û 500,000 Romanî ji hêla Naziyan û hevalbendên wan ve hatin kuştin, bi rêya gulebarana girseyî, şandina bo kampên îmhayê (wek Auschwitz, ku tê de “Kampa Malbata Çîganan” hebû), û mirina ji ber şert û mercên dijwar ên di kampên komkirinê û ghettoyan de.

Komên Din:

• Dîlên Şer ên Sovyetê: Nêzîkî 3.3 milyon dîlên şer ên Sovyetê ji ber muameleya hovane, birçîkirina bi zanebûn, û nexweşiyan di kampên Almanan de mirin. Ev yek binpêkirineke eşkere ya Peymana Cenevreyê bû.
• Poloniyên Ne-Cihû: Nêzîkî 1.8 milyon Poloniyên ne-Cihû (bi piranî ji çîna rewşenbîr û serkirdeyan) ji hêla Naziyan ve hatin kuştin, wekî beşek ji plana ji bo tinekirina çanda Polonî û koletîkirina gelê Polonî.
• Kesên bi Seqetiyên Fizîkî û Derûnî: Di çarçoveya “Bernameya Euthanasiyayê” (T4) de, nêzîkî 250,000 heta 300,000 kesên Alman ên ku wekî “jiyana ne hêja” dihatin dîtin, bi awayekî sîstematîk hatin kuştin. Ev teknîkên kuştinê paşê di kampên îmhayê de hatin bikaranîn.
• Dijberên Siyasî: Bi deh hezaran komunîst, sosyal demokrat, sendîkavan, û dijberên din ên siyasî yên rejîma Nazî hatin girtin, îşkencekirin û kuştin, an jî di kampên komkirinê de mirin.
• Şahidên Yahowa: Ji ber ku red dikirin ku sonda dilsoziyê ji Hitler re bixwin û tevlî artêşê bibin, bi hezaran Şahidên Yahowa hatin şandin kampên komkirinê û nêzîkî 1,700 ji wan hatin kuştin.
• Homoseksuel: Bi hezaran mêrên homoseksuel hatin girtin û şandin kampên komkirinê, ku li wir rastî muameleyeke pir hovane dihatin û gelek ji wan mirin.
• Komên Din: Kesên ku wekî “asosyal” (wek feqîr, bêkar, alkolîk) an “sûcdarên profesyonel” dihatin binavkirin, û herwiha kesên Reş ên li Almanyayê jî bûn hedefa zordestiya Naziyan.

Tablo 2: Qurbaniyên Holokostê û Zordestiya Naziyan

Koma Qurbanî	Hejmara Texmînkirî ya Kuştiyan	Çavkanî
Cihû	6,000,000
Romanî (Porajmos)	250,000 – 500,000
Dîlên Şer ên Sovyetê	~ 3,300,000
Poloniyên Ne-Cihû (sivîl)	~ 1,800,000
Kesên bi Seqetiyên Fizîkî û Derûnî (Bernameya Euthanasiyayê)	250,000 – 300,000
Serbên Sivîl (ji hêla Ustaşeyên Kroat ve)	> 310,000
Dijberên Siyasî û Kesên Din ên Alman	Bi deh hezaran
Şahidên Yahowa	~ 1,700
Mêrên Homoseksuel	Bi sedan heta bi hezaran

Nîşe: Hejmar texmînî ne û li gorî çavkaniyên cihêreng dikarin hinekî biguherin.

Kesên Berpirsyar û Rêbazên Kuştinê

Berpirsiyariya Holokostê ne tenê li ser milê çend kesayetên sereke yên Nazî bû, lê torgilokeke berfireh a kes, rêxistin û saziyan di vê jenosîdê de beşdar bûn.

Kesên Berpirsyar:

• Adolf Hitler: Wekî Führer û serokê Partiya Nazî, Hitler îlhama sereke, fermanber û piştevanê Holokostê bû. Her çend dibe ku fermaneke nivîskî ya rasterast ji Hitler ji bo “Çareseriya Dawî” tune be jî, eşkere ye ku ev jenosîd bi zanîn û erêkirina wî pêk hatiye.
• Serkirdeyên Nazî yên Payebilind: Kesayetên wek Heinrich Himmler (Serokê SS û Polîsê Alman), Reinhard Heydrich (Serokê RSHA – Ofîsa Sereke ya Ewlekariya Reichê – û yek ji mîmarên sereke yên “Çareseriya Dawî”), Adolf Eichmann (berpirsiyarê lojîstîka deportasyonên Cihûyan), Hermann Göring (yek ji serkirdeyên herî payebilind ên Nazî ku Heydrich bi amadekirina “Çareseriya Dawî” erkdar kiribû) û gelekên din di plansazkirin, organîzekirin û pêkanîna Holokostê de rolên navendî lîstin.
• Rêxistinên Nazî: SS (Schutzstaffel), bi hemû beşên xwe ve (wek Waffen-SS, SS-Totenkopfverbände – Yekîneyên Serê Miriyan ên ku kampan diparastin), Gestapo (Polîsa Veşartî ya Dewletê), SD (Sicherheitsdienst – Servîsa Ewlekariyê ya SS), û Einsatzgruppen (Yekîneyên Çalakiyê yên ku li pişt eniya rojhilat komkujiyên girseyî dikirin) amûrên sereke yên teror û tinekirinê bûn.
• Wehrmacht (Artêşa Alman): Her çend demek dirêj “efsaneya Wehrmachta paqij” hebûbe jî, lêkolînên nûjen nîşan didin ku Wehrmacht jî bi awayekî rasterast an nerasterast di sûcên Holokostê de beşdar bûye, bi taybetî li Eniya Rojhilat, bi piştgiriya lojîstîkî ji Einsatzgruppen re, beşdarbûna di komkujiyan de, û muameleya hovane ya li dijî dîlên şer û sivîlan.
• Burokrat û Teknokrat: Gelek karmendên sivîl, burokrat, dadger, bijîjk, endezyar, û karsaz di pêkanîna polîtîkayên Naziyan de, ji amadekirina qanûnên cudaker bigire heta organîzekirina trênên deportasyonê û sûdwergirtina ji kedxwariya bi zorê û desteserkirina samanên Cihûyan, rol lîstin.
• Hevkarên Herêmî: Li gelek welatên dagirkirî yên Ewropayê, hukûmetên hevkar, polîsên herêmî, yekîneyên milîs, û heta sivîlên takekes jî bi awayekî çalak beşdarî nêçîrkirin, girtin, deportasyon û kuştina Cihûyan bûn. Ev hevkariya berfireh nîşan dide ku Holokost ne tenê projeyeke Almanî bû, lê di heman demê de diyardeyeke Ewropî bû ku tê de gelek aktorên cuda beşdar bûn. Motîvên van hevkaran cihêreng bûn: antîsemîtîzma xwecihî, fersendperestî, tirs, an jî baweriya bi “nîzama nû” ya Naziyan.
• “Mirovên Asayî”: Wekî ku dîroknas Christopher Browning di lêkolîna xwe ya li ser Tabûra Polîs a Reserve 101 de nîşan daye, gelek “mirovên asayî” yên Alman, bêyî ku fanatîkên îdeolojîk ên tundrew bin jî, beşdarî komkujiyên girseyî bûn, ji ber faktorên wekî zexta komê, guhdana otorîteyê, û normalîzekirina tundûtûjiyê.

Rêbazên Kuştinê: Naziyan ji bo tinekirina qurbaniyên xwe rêbazên cihêreng û her ku diçe “bibandortir” bikar anîn:

• Gulebarana Girseyî: Bi taybetî piştî dagirkirina Yekîtiya Sovyetê, Einsatzgruppen û yekîneyên din ên Alman û hevkarên wan bi sed hezaran Cihû, Romanî û dijberên siyasî bi gulebarana girseyî li ber kendal, daristan an jî gorên komî yên ku ji hêla qurbaniyan bi xwe ve dihatin kolandin, kuştin. Ev rêbaz wekî “Holokost bi guleyan” jî tê zanîn.
• Odeyên Gazê: Ji bo kuştina girseyî ya bi awayekî “paqijtir” û kêmtir travmatîk ji bo kujeran, Naziyan teknolojiya odeyên gazê pêş xist. Di destpêkê de, kamyonên gazê yên mobîl hatin bikaranîn ku tê de qurbanî bi karbon monoksîta ji eksoza motorê dihatin fetisandin (wek li Chelmno). Paşê, li kampên îmhayê yên wek Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Belzec û Sobibor, odeyên gazê yên mezin û sabit hatin avakirin ku tê de gaza jehrî ya Zyklon B (li Auschwitz) an karbon monoksîta ji motorên dîzel (li kampên Operasyona Reinhard) dihat bikaranîn.
• Birçîkirin û Nexweşî: Di ghettoyan û kampên komkirinê de, Naziyan bi zanebûn şert û mercên jiyanê ewqas dijwar kirin (kêmbûna xwarinê, nebûna paqijiyê, qerebalixî) ku bi sed hezaran kes ji ber birçîbûn, westandin, û nexweşiyên wekî tîfus û dîzenteriyê mirin.
• Kedxwariya Heta Mirinê (Vernichtung durch Arbeit): Li gelek kampan, girtî neçar dihatin kirin ku di bin şert û mercên hovane û bi xwarineke pir kêm de karên giran bikin, heta ku ji westandin, birçîbûn an jî nexweşiyê bimirin.
• Ceribandinên Tibbî: Bijîjkên Nazî, wek Josef Mengele li Auschwitzê, ceribandinên tibbî yên hovane û bêmirovahî li ser girtiyan, bi taybetî li ser cêwiyan, kesên bi bejna kurt, û jinan, dikirin, ku gelek caran dibûn sedema mirin an seqetbûna mayînde ya qurbaniyan.
• Kuştinên Kêfî û Îşkence: Li hemû kamp û ghettoyan, girtî rastî lêdan, îşkence, û kuştinên kêfî ji hêla cerdevanên SS û personelên din ên kampê ve dihatin.

Tevî şert û mercên bêhêvî û zordestiya bêhempa, berxwedana Cihûyan di gelek şêweyan de hebû. Ev berxwedan ne tenê bi çekan bû (wek serhildana Ghettova Varşovayê di sala 1943an de, an serhildanên li kampên îmhayê yên Treblinka û Sobibor) , lê di heman demê de berxwedaneke giyanî, çandî û mirovî jî bû. Hewldanên ji bo domandina jiyana olî û çandî bi dizî, perwerdekirina zarokan, tomarkirina şahidî û belgeyan ji bo nifşên paşerojê (wek arşîva Oneg Shabbat a Emanuel Ringelblum li Ghettova Varşovayê) , û hewldanên ji bo rizgarkirina jiyanê bi rêya veşartin an reva, hemû beşek ji vê berxwedana berfireh bûn. Nîqaşa li ser “Gelo Cihûyên Ewropayê li hemberî êrîşên Naziyan bi têra xwe berxwedan nîşan dan?” girîng e, lê divê were jibîrkirin ku Cihû di bin zordestiyeke bêhempa de bûn, bê çek, bê piştgirîya derve, û bi awayekî sîstematîk dihatin lawazkirin û tinekirin.

6. Jiyana Di Bin Dagirkeriya Naziyan de û Sûcên Şer

Di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, Almanyaya Nazî û hevalbendên wê beşek mezin ji Ewropayê û deverên din dagir kirin. Jiyana di bin van rejîmên dagirker de ji bo gelên bindest pir dijwar û bi zordestî bû. Polîtîkayên dagirkeriyê, kedxwariya bi zorê, û sûcên şer ên berbelav bûn taybetmendiyên sereke yên vê serdemê.

Polîtîkayên Dagirkeriyê li Ewropaya Rojhilat û Rojava

Polîtîkayên dagirkeriyê yên Naziyan li gorî herêmê û “nirxa nîjadî” ya gelên dagirkirî diguherîn. Cûdahiyeke berbiçav di navbera polîtîkayên li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Rojava de hebû.

Ewropaya Rojhilat: Ev herêm, bi taybetî Polonya, Ukrayna, Belarus û dewletên Baltîk, ji hêla Naziyan ve wekî “qada jiyanê” (Lebensraum) dihat dîtin. Ji ber vê yekê, polîtîkayên dagirkeriyê li vir pir hovane û tineker bûn. Armanca sereke ew bû ku gelên Slav ên herêmî, ku wekî “nîjadên jêrîn” dihatin hesibandin, werin koçberkirin, koletîkirin, an jî tinekirin da ku cih ji niştecîhên Alman re were vekirin. Li Polonyayê, çîna rewşenbîr (siyasetmedar, akademîsyen, oldar) bi awayekî sîstematîk hat tinekirin da ku pêşî li her cure berxwedanê were girtin. Gelê Polonî neçar ma ku bi xwarineke pir kêm bijî, ji ber ku berhemên wan ên çandiniyê ji bo leşker û sivîlên Alman dihatin desteserkirin. Bi milyonan sivîlên li Ewropaya Rojhilat, bi taybetî Cihû û Romanî, di çarçoveya Holokostê de hatin kuştin.

Ewropaya Rojava: Dagirkirina welatên Ewropaya Rojava (wek Fransa, Belçîka, Holenda, Norwêc, Danîmarka) bi gelemperî ji ber sedemên stratejîk û leşkerî bû, ne ji ber armancên “paqijkirina nîjadî” yên wekî li Rojhilat. Her çend zordestî, îstîsmar û kontrola tund li van welatan jî hebû, û Cihûyên li vir jî bi awayekî sîstematîk dihatin komkirin û şandin kampên îmhayê, polîtîkayên giştî yên li hemberî gelên ne-Cihû bi qasî yên li Rojhilat ne hovane bûn. Li Fransayê, ji bo nimûne, hin hunermend û rewşenbîr karîbûn di bin dagirkeriyê de jî xebatên xwe bidomînin, her çend di bin sansûr û zextê de bin jî. Li başûrê Fransayê, rejîmeke hevkar a bi navê Fransa Vichy hat damezrandin ku heta sala 1944an bi Naziyan re hevkarî kir.

Kedxwariya bi Zorê

Yek ji stûnên sereke yên aboriya şer a Naziyan kedxwariya bi zorê ya bi milyonan mirovan ji welatên dagirkirî bû. Di Tebaxa 1944an de, zêdetirî 7.6 milyon karkerên biyanî (Fremdarbeiter), ku piraniya wan bi zorê hatibûn anîn, li Almanyayê di kargeh, zeviyên çandiniyê, û projeyên binesaziyê de dixebitîn. Piraniya van karkeran ji Ewropaya Rojhilat, bi taybetî ji Polonya, Ukrayna û Yekîtiya Sovyetê, hatibûn.

Şert û mercên jiyan û xebatê ji bo van karkerên bi zorê pir dijwar bûn. Ew di kampên qerebalix û nepak de dihatin ragirtin, xwarina wan kêm û nekêrhatî bû, û neçar diman ku saetên dirêj di bin zext û tundûtûjiyê de bixebitin. Rêjeya mirinê di nav van karkeran de ji ber nexweşî, westandin, û muameleya hovane pir bilind bû. Kedxwariya bi zorê ne tenê ji bo peydakirina hêza kar ji bo pîşesaziya şer a Alman bû, lê di heman demê de beşek ji polîtîkaya Naziyan a ji bo lawazkirin û tinekirina gelên “jêrîn” bû.

Sûcên Şer ên Wehrmacht û Yekîneyên Din ên Nazî

Di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, hêzên Alman, di nav de Wehrmacht (artêşa birêkûpêk), SS (Schutzstaffel), û Gestapo (Polîsa Veşartî ya Dewletê), bi awayekî sîstematîk sûcên şer û sûcên li dijî mirovahiyê pêk anîn.

Wehrmacht: Demek dirêj, nêrîneke ku jê re “efsaneya Wehrmachta paqij” dihat gotin, hebû ku îdîa dikir ku sûcên şer bi piranî ji hêla SS ve hatine kirin û Wehrmacht artêşeke “profesyonel” bûye ku li gorî qanûnên şer tevgeriyaye. Lêbelê, lêkolînên dîrokî yên nûjen nîşan didin ku Wehrmacht jî bi awayekî berfireh beşdarî sûcên şer bûye, bi taybetî li Eniya Rojhilat. Ev sûc di nav xwe de komkujiyên sivîlan, muameleya hovane ya li dijî dîlên şer (bi taybetî dîlên Sovyetê, ku ji wan nêzîkî 3.3 milyon mirin), destavêtinên girseyî, talankirin, û şewitandina gundan dihundirandin. Fermanên sûcwar ên wekî “Fermana Komîsar” (ku fermana kuştina komîsarên siyasî yên Artêşa Sor dida) û “Fermana Barbarossa” (ku leşkerên Alman ji berpirsiyariya sûcên li dijî sivîlên Sovyetê diparast) rê li ber van hovîtiyan vekirin.

SS (Schutzstaffel): SS, di bin serokatiya Heinrich Himmler de, rêxistina sereke ya berpirsiyarê pêkanîna Holokostê û rêvebirina kampên komkirinê û îmhayê bû. Yekîneyên Waffen-SS (SS ya Çekdar), tevî ku di şerên li eniyan de beşdar dibûn, di heman demê de di komkujiyên sivîlan û operasyonên antî-partîzan ên hovane de jî rol lîstin. Einsatzgruppen, ku yekîneyên taybet ên SS bûn, li pişt eniya rojhilat bi sed hezaran Cihû, Romanî û dijberên siyasî bi gulebarana girseyî kuştin.

Gestapo (Geheime Staatspolizei): Gestapo, wekî polîsa veşartî ya rejîma Nazî, ji bo tepeserkirina her cure muxalefetê, şopandina Cihû û komên din ên hedefgirtî, û afirandina atmosfereke tirsê di nav civakê de, rêbazên îşkence, girtinên kêfî, û şandina bo kampên komkirinê bikar dianî.

Normalîzekirina tundûtûjiyê di bin rejîma Nazî de yek ji aliyên herî balkêş e. Îdeolojiya Naziyan, ku dijminên xwe “bêmirov” dikir, û fermanên fermî yên ku rê li ber kiryarên hovane vedikirin, bûn sedem ku kiryarên ku di şert û mercên normal de wekî sûcên giran dihatin dîtin, di çarçoveya şerê Naziyan de, bi taybetî li Eniya Rojhilat, bibin pratîkên berbelav û heta teşwîqkirî.

Berxwedan û Kolaborasyon

Li hemberî dagirkeriya Naziyan, li seranserê Ewropayê tevgerên berxwedanê yên cihêreng derketin holê. Ev berxwedan di şêweyên cuda de bû: ji berxwedana pasîf (wekî hêdîkirina kar, guhnedana fermanan), belavkirina weşanên dizî, û alîkariya Cihû û kesên din ên di xeterê de, bigire heta berxwedana çekdarî û şerê partîzanî. Li Fransayê, komên Maquis çalakiyên sabotajê li dijî rêyên hesinî û hedefên din ên Alman dikirin û di dema Daketina Normandiyê de alîkariya îstixbaratî ji Hevpeymanan re kirin. Li Yûgoslavyayê, partîzanên bi serokatiya Josip Broz Tito artêşeke mezin ava kirin û şerekî dijwar li dijî dagirkerên Alman û Îtalî meşandin. Li Polonyayê, Artêşa Navxweyî (Armia Krajowa) yek ji tevgerên berxwedanê yên herî mezin ên Ewropayê bû û di sala 1944an de Serhildana Varşovayê organîze kir. Li Belarûs û deverên din ên Yekîtiya Sovyetê jî tevgerên partîzanî yên xurt hebûn ku zirarên mezin didan hêzên Alman. Van tevgerên berxwedanê, tevî ku ji hêla leşkerî ve bi gelemperî ji artêşên birêkûpêk lawaztir bûn jî, bandorek girîng li ser şer kirin. Wan çavkaniyên Alman girêdan, agahiyên îstixbaratî ji Hevpeymanan re peyda kirin, û moralê gelên dagirkirî bilind kirin.

Di heman demê de, li gelek welatên dagirkirî, kes û komên ku bi Naziyan re hevkarî kirin (kolaborasyon) jî hebûn. Sedemên kolaborasyonê cihêreng bûn: hin kes ji ber baweriya bi îdeolojiya Nazî an antî-komunîzmê hevkarî dikirin; hinên din ji bo bidestxistina feydeyên şexsî, parastina mal û milkê xwe, an jî ji tirsa Naziyan hevkarî dikirin. Hukûmetên hevkar li hin welatan (wek Fransa Vichy, Norwêca Quisling, Slovakya, Kroasya) hatin damezrandin ku bi awayekî fermî bi Almanyaya Nazî re dixebitîn. Herwiha, gelek kesên ji welatên dagirkirî tevlî yekîneyên leşkerî yên Alman bûn, wek Waffen-SS, ku tê de heta nîvê endamên wê ne-Alman bûn. Kolaborasyon diyardeyeke tevlîhev bû û divê li gorî şert û merc û motîvên cuda were analîzkirin.

7. Dawiya Şer û Encamên Wê

Şerê Cîhanê yê Duyemîn, piştî şeş salên pevçûnên hovane û wêraniyek bêhempa, bi têkçûna Hêzên Mihwerê û serkeftina Hêzên Hevpeyman bi dawî bû. Lêbelê, dawiya şer ne tenê wateya aştiyê bû; ew di heman demê de destpêka serdemeke nû ya guherînên kûr ên siyasî, aborî û civakî li seranserê cîhanê bû.

Têkçûna Hêzên Mihwerê

Tablo 1: Hêzên Sereke yên Şerker

Hêzên Mihwerê (Axis Powers)	Hêzên Hevpeyman (Allied Powers)
Almanyaya Nazî (Hitler)	Brîtanya Mezin (Churchill, paşê Attlee)
Îtalyaya Faşîst (Mussolini)	Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (Roosevelt, paşê Truman)
Japonyaya Emperyal (Hirohito)	Yekîtiya Sovyetê (Stalin)
Macaristan	Fransa (de Gaulle – Hukûmeta Azad a Fransî)
Romanya	Çîn (Chiang Kai-shek)
Bulgaristan	Kanada
Slovakya (dewleta kukla)	Awistralya
Kroasya (dewleta kukla)	Û welatên din ên piçûktir

Çavkanî:

Pêvajoya têkçûna Hêzên Mihwerê gav bi gav û li eniyên cuda pêk hat:

• Îtalya: Piştî serkeftinên Hevpeymanan li Afrîkaya Bakur, di Tîrmeha 1943an de hêzên Hevpeyman li Sîsîlyayê daketin. Ev yek bû sedema hilweşîna rejîma Mussolini; ew ji hêla Key Viktor Emmanuel III ve ji kar hat dûrxistin û hat girtin. Hikûmeta nû ya Îtalyayê di Îlona 1943an de bi Hevpeymanan re agirbestek îmze kir û alî guhert, şer li dijî Almanyayê îlan kir. Lêbelê, leşkerên Alman bakur û navenda Îtalyayê dagir kirin û Mussolini rizgar kirin, ku wî li bakur Komara Civakî ya Îtalî (Komara Salò) ava kir. Şer li Îtalyayê heta dawiya Nîsana 1945an dom kir.
• Almanya: Piştî têkçûnên mezin li Eniya Rojhilat (bi taybetî Stalingrad û Kursk) û vekirina Eniya Rojava bi Daketina Normandiyê re, Almanya ji her du aliyan ve ket bin zexteke giran. Di bihara 1945an de, hêzên Hevpeyman ji rojava û Artêşa Sor ji rojhilat ve ketin nav axa Almany

WERGIRTÎ

1. dcas.dmdc.osd.mil, https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/app/conflictCasualties/ww2#:~:text=World%20War%20II%20was%20the,deaths%20at%20over%2038%20million. 2. World War II – Defense Casualty Analysis System, https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/app/conflictCasualties/ww2 3. Şerê Cîhanî yê Duyem – Wîkîpediya, https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_C%C3%AEhan%C3%AE_y%C3%AA_Duyem 4. http://www.nationalww2museum.org, https://www.nationalww2museum.org/war/articles/how-did-adolf-hitler-happen#:~:text=Upon%20achieving%20power%2C%20Hitler%20smashed,phase%20of%20World%20War%20II. 5. How Did Adolf Hitler Happen? | The National WWII Museum | New …, https://www.nationalww2museum.org/war/articles/how-did-adolf-hitler-happen 6. Introduction to the Holocaust: What was the Holocaust? | Holocaust …, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust 7. Lebensraum and Anschluss | History of Western Civilization II, https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldhistory2/chapter/lebensraum-and-anschluss/ 8. Naziler, Hangi Grupları Hedef Aldı? | Holokost Ansiklopedisi – Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/what-groups-of-people-did-the-nazis-target 9. Nazi Ideology | World War II and the Holocaust – PBS Learning Media, https://www.pbslearningmedia.org/resource/nazi-ideology-video-gallery/the-us-and-the-holocaust/ 10. Causes of World War II – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Causes_of_World_War_II 11. Axis Alliance in World War II | Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/axis-powers-in-world-war-ii 12. World War II Major Events Timeline | Masterpiece | Official Site | PBS, https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/specialfeatures/world-war-ii-major-events-timeline/ 13. World War II | Facts, Summary, History, Dates, Combatants …, https://www.britannica.com/event/World-War-II 14. http://www.theholocaustexplained.org, https://www.theholocaustexplained.org/how-and-why/why/rise-of-the-nazis-and-adolf-hitler/#:~:text=The%20Nazi%20rise%20to%20power,-The%20Nazis’%20ideology&text=In%201932%2C%20the%20Nazis%20became,begin%20their%20reign%20of%20terror. 15. Hitler: Essential Background Information | University of Kentucky …, https://history.as.uky.edu/hitler-essential-background-information 16. Lebensraum | Holokost Ansiklopedisi – Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/lebensraum 17. Casus belli – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Casus_belli 18. The Holocaust | Holocaust and Genocide Studies | College of Liberal Arts, https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/holocaust 19. The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/neville-chamberlain 20. Appeasement – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Appeasement 21. Schutzstaffel (SS) | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/schutzstaffel-ss 22. The SS – Definition & Facts – History.com, https://www.history.com/articles/ss 23. Gestapo | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/gestapo 24. Gestapo. The Third Reich’s political police – English content Przystanek Historia, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/english-content/105822,Gestapo-The-Third-Reichs-political-police.html 25. Nazi concentration camps – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Nazi_concentration_camps 26. The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany – Amazon.com, https://www.amazon.com/Rise-Fall-Third-Reich-History/dp/0671728687 27. 75 years later, why did Germans follow the Nazis into Holocaust? – Illinois News Bureau, https://news.illinois.edu/75-years-later-why-did-germans-follow-the-nazis-into-holocaust/ 28. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Causes_of_World_War_II#:~:text=The%20immediate%20precipitating%20event%20was,been%20suggested%20as%20ultimate%20causes. 29. The five phases – World War Two – 3rd level History Revision – BBC …, https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3vq96f/revision/3 30. Blitzkrieg – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Blitzkrieg 31. Military operations and major battles in Normandy in 1944, https://www.bayeuxmuseum.com/en/memorial-museum-battle-of-normandy/your-visit/niveau-3/major-battles/ 32. World War II: D-Day, The Invasion of Normandy | Eisenhower Presidential Library, https://www.eisenhowerlibrary.gov/research/online-documents/world-war-ii-d-day-invasion-normandy 33. D-Day (military term) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/D-Day_(military_term) 34. D-Day – Normandy Beaches Invasion, Facts & Significance – History.com, https://www.history.com/articles/d-day 35. Eastern Front – The American Heritage Museum, https://www.americanheritagemuseum.org/exhibits/world-war-ii/eastern-front/ 36. Eastern Front | The National WWII Museum | New Orleans, https://www.nationalww2museum.org/war/topics/eastern-front 37. Battle of Stalingrad | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/military-history-and-science/battle-stalingrad 38. Battle of Stalingrad – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Stalingrad 39. War crimes of the Wehrmacht – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/War_crimes_of_the_Wehrmacht 40. http://www.americanheritagemuseum.org, https://www.americanheritagemuseum.org/exhibits/world-war-ii/north-africa/#:~:text=The%20battle%20for%20North%20Africa,planned%20bombing%20campaign%20against%20Germany. 41. Allied Military Operations in North Africa | Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/allied-military-operations-in-north-africa 42. Second Battle of El Alamein | National Army Museum, https://www.nam.ac.uk/explore/battle-alamein 43. Battle of El Alamein | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/military-history-and-science/battle-el-alamein 44. Pearl Harbor, Midway, Japan – Pacific War – Britannica, https://www.britannica.com/topic/Pacific-War/From-Pearl-Harbor-to-Midway 45. Pacific War | Summary, Battles, Maps, & Casualties – Britannica, https://www.britannica.com/topic/Pacific-War 46. Battle of Midway | Date, Significance, Map, Casualties, & Outcome …, https://www.britannica.com/event/Battle-of-Midway 47. The Pacific Strategy in World War II: Lessons for China’s Antiaccess/Area Denial Perimeter, https://www.usni.org/magazines/naval-history-magazine/2022/june/pacific-strategy-world-war-ii-lessons-chinas 48. Final Solution – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Final_Solution 49. “Final Solution”: Overview – Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/final-solution-overview 50. Kampa komkirinê ya Auschwitzê – Wîkîpediya, https://ku.wikipedia.org/wiki/Kampa_komkirin%C3%AA_ya_Auschwitz%C3%AA 51. How Many People did the Nazis Murder? | Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution 52. The organizational structure of Auschwitz Concentration Camp / The …, https://www.auschwitz.org/en/history/the-ss-garrison/the-organizational-structure-of-auschwitz-concentration-camp 53. Revisiting the Holocaust Perpetrators. Why Did They Kill? – University of Vermont, https://www.uvm.edu/d10-files/documents/2024-10/HilbergLectureBrowning2011.pdf 54. The Genocide of the Roma | The National WWII Museum | New …, https://www.nationalww2museum.org/war/articles/genocide-roma 55. The German occupation of Europe – World War Two and Germany …, https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/ztj4hv4/revision/4 56. Gale eBooks | Debating History: Debates on the Holocaust, https://www.gale.com/ebooks/9781682823682/debating-history-debates-on-the-holocaust 57. Nazi Forced Labor Policy in Eastern Europe | The National WWII …, https://www.nationalww2museum.org/war/articles/nazi-forced-labor-policy-eastern-europe 58. Wehrmacht | History, Branches, & Definition | Britannica, https://www.britannica.com/topic/Wehrmacht 59. The Axis Powers of World War II – The National WWII Museum, https://www.nationalww2museum.org/war/articles/axis-powers-world-war-ii 60. Axis powers – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Axis_powers 61. http://www.britannica.com, https://www.britannica.com/event/World-War-II#:~:text=The%20principal%20belligerents%20were%20the,unsettled%20by%20World%20War%20I.