Çirûska Saraybosnayê: Sedem, Destpêk û Berfirehbûna Şerê Cîhanî yê Yekemîn (1914)
Pêşgotin
Şerê Cîhanî yê Yekemîn, ku di navbera salên 1914 û 1918an de qewimî, di dîroka sedsala 20an de xaleke werçerxanê ya bingehîn tê hesibandin. Ev şerê ku wekî “Şerê Mezin” jî tê binavkirin, ne tenê nexşeya siyasî ya cîhanê ji nû ve xêz kir, lê di heman demê de bû sedema mirina bi milyonan mirovan û hilweşîna împaratoriyên kevnar ên wekî Osmanî, Awistirya-Mecaristan, Rûsya û Almanyayê. Ev pevçûna berfireh, ku di destpêkê de wekî şerekî Ewropî dihat pêşbînîkirin, bi awayekî trajîk dawiya “sedsala dirêj a 19an” nîşan da û serdemeke nû ya aloztir, tundûtûjtir û bi guherînên radîkal tije vekir.
Kuştina Arşîdûk Franz Ferdinand li Saraybosnayê di 28ê Hezîrana 1914an de, bi gelemperî wekî “çirûska” ku agirê vî şerê mezin pêxist tê dîtin. Lêbelê, ev bûyera dramatîk bi serê xwe nikare tevliheviya sedemên ku ber bi Şerê Cîhanî yê Yekemîn ve çûn rave bike. Di rastiyê de, kuştina Saraybosnayê wekî katalîzatorekê tevgeriya ku aloziyên kûr û berhevkirî yên siyasî, civakî, aborî û îdeolojîk, ên ku Ewropaya destpêka sedsala 20an dorpêç kiribûn, teqandin. Ev makale armanc dike ku van rehên kûr ên şer, rola Kuştina Saraybosnayê di gurrkirina krîzê de, pêvajoya ku çawa bûyereke herêmî veguherî karesateke cîhanî, armancên destpêkê yên hêzên mezin, û bandorên yekser ên şer di sala 1914an de bi awayekî akademîk û analîtîk bi zimanê Kurdî vekole. Şerê Cîhanî yê Yekemîn ne bûyereke ji nişka ve bû; ew encama pêvajoyên dîrokî yên demdirêj bû ku tê de împeryalîzm, neteweperestî, mîlîtarîzm û sîstemên tifaqan ên tevlihev rolên sereke lîstin. Ev makale dê têkiliya di navbera vê bûyera yekser û van faktorên demdirêj de bi hûrgulî ronî bike.
Beşa 1: Ewropaya li Ber Şer: Koka Aloziyan
Destpêka sedsala 20an şahidiya Ewropayeke ku di bin barekî giran ê aloziyên navxweyî û navneteweyî de bû. Hevsengiya hêzê ya ku di sedsala 19an de bi awayekî nisbî aramî peyda kiribû, her ku çû lawaz dibû û sîstemeke nû ya siyaseta navneteweyî ya xeternak derdiket holê.
Sîstemên Tifaqan û Hevsengiya Hêzê ya Nazik
Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, Ewropa bû şahidê avabûna du blokên leşkerî yên dijber. Yek ji van Tifaqa Sêalî bû, ku di sala 1882an de di navbera Almanya, Awistirya-Mecaristan û Îtalyayê de hatibû damezrandin. Armanca sereke ya vê tifaqê, nemaze ji bo Almanyayê di bin serokatiya Bismarck de, îzolekirina Fransa û parastina ewlehiya hevbeş bû. Li hember vê tifaqê, Îtilafa Sêalî di sala 1907an de bi awayekî fermî ava bû, ku ji Brîtanya Mezin, Fransa û Rûsyayê pêk dihat. Ev tifaq encama nêzîkbûna gav bi gav a van hersê hêzan bû, ku ji ber zêdebûna hêz û polîtîkayên êrîşkar ên Almanyayê bi fikar bûn.
Her çend ev sîstemên tifaqan di teoriyê de ji bo armancên parastinê û pêşîgirtina li şer hatibûn çêkirin, di pratîkê de wan Ewropa li du kampên dijber û çekdar parçe kir. Hebûna van tifaqan bû sedema zêdebûna guman û bêbaweriyê di navbera dewletan de û her krîzeke herêmî dikaribû bi lez veguheriya pevçûneke berfireh, ji ber ku her endamekî tifaqê neçar bû ku piştgiriya hevalbendên xwe bike. Ev rewş wekî “bandora domînoyê” tê binavkirin: hêzên mezin ji bo parastina xwe tifaqan ava dikin, ev tifaq Ewropa li du blokên dijber parçe dikin, krîzek herêmî (wek li Balkanan) derdikeve, ji ber peymanên tifaqê, hêzên din neçar dimînin ku tevlî bibin, û bi vî awayî, krîzek piçûk dibe şerekî mezin.
Divê were zanîn ku Îtalya, tevî ku endama Tifaqa Sêalî bû, di destpêka şer de bêalî ma û paşê di sala 1915an de li kêleka Hêzên Îtilafê tevlî şer bû. Sedema vê guherînê ew bû ku Îtalya Tifaqa Sêalî wekî tifaqeke parastinê didît û ji ber ku Almanya û Awistirya-Mecaristan êrîşkar bûn, Îtalya xwe neçar nedît ku tevlî bibe. Wekî din, berjewendiyên Îtalyayê yên li Balkanan û li dijî Awistirya-Mecaristanê jî di vê biryarê de roleke girîng lîstin. Hevsengiya hêzê ya ku di sedsala 19an de, nemaze piştî Kongreya Viyanayê (1815), bi awayekî nisbî aramî li Ewropayê peyda kiribû, di destpêka sedsala 20an de bi awayekî berbiçav têk çûbû. Yekbûna Almanyayê di 1871ê de û derketina wê holê wekî hêzeke pîşesazî û leşkerî ya mezin, vê hevsengiyê ji binî ve guhertibû.
Pêşbaziya Emperyalîst û Kolonyalîzm
Dawiya sedsala 19an serdemeke xurt a emperyalîzmê bû, ku tê de hêzên Ewropî ji bo kontrolkirina herêmên li Afrîka û Asyayê ketibûn pêşbaziyeke dijwar. Ev pêşbazî, ku wekî “Scramble for Africa” (Pêşbaziya ji bo Afrîkayê) tê zanîn, bû sedema zêdebûna aloziyan di navbera hêzên emperyalîst de. Brîtanya Mezin û Fransa xwediyên împaratoriyên herî mezin ên kolonyal bûn, lê Almanyaya ku dereng ketibû vê pêşbaziyê, bi awayekî çalak li “cihek di bin rojê de” digeriya û ev yek rasterast berjewendiyên Brîtanî û Fransî tehdîd dikir.
Pêşbaziya emperyalîst ne tenê ji bo bidestxistina çavkaniyên xwezayî û bazarên nû bû, lê di heman demê de sembola prestîj û hêza neteweyî bû. Ev hevrikî hawîrdorek “lîstika sifir-berhev” (zero-sum game) afirand, ku tê de her hêzek serkeftina xwe bi zirara hêzeke din ve girêdida. Mînakên konkret ên vê hevrikiyê krîzên Fasê (1905 û 1911) di navbera Fransa û Almanyayê de bûn, ku tê de herdu hêz ji bo kontrola Fasê li beramberî hev rawestiyan û şer bi zor hate astengkirin. Hêzên Ewropî ji bo koloniyan dikevin pêşbaziyê, ev pêşbazî wan wekî hevrikên hevûdu nîşan dide, têgihiştinek çêdibe ku cîhan “lîstikek sifir-berhev” e, û ev zîhniyet rê li ber çareseriyên dîplomatîk digire û meyla ber bi şer zêde dike.
Pêla Neteweperestiyê û Bandora Wê
Fikra neteweperestiyê, ku rehên wê di Şoreşa Fransî (1789) de ne, di sedsala 19an de li seranserê Ewropayê belav bûbû û di destpêka sedsala 20an de gihîştibû lûtkeyê. Ev îdeolojî, ku girîngiyê dide yekîtî, serwerî û berjewendiyên neteweyî, di gelek rewşan de bû sedema aloziyên di navbera komên etnîkî û dewletan de.
Bi taybetî li Balkanan, neteweperestî hêzeke xurt û bêîstiqrarker bû. Kêmbûna hêza Împaratoriya Osmanî (“Mêrê Nexweş ê Ewropayê”) li herêmê valahiyek hêzê afirandibû, ku tê de gelên Balkanan (Serb, Bulgar, Yewnan, hwd.) ji bo serxwebûnê û berfirehkirina axa xwe têdikoşiyan. Neteweperestiya Serbî, bi armanca yekkirina hemû Slavên Başûr di bin yek dewletê de (Yugoslavîzm an Pan-Serbîzm), rasterast gef li ser yekparçebûna Împaratoriya Awistirya-Mecaristanê ya pirneteweyî dixwar, ku gelek Slavên Başûr di nav sînorên wê de dijiyan. Îlheqkirina Bosna û Herzegovîna ji aliyê Awistirya-Mecaristanê ve di sala 1908an de, vê aloziyê kûrtir kir û hêrsa neteweperestên Serb zêde kir.
Rûsya, ku xwe wekî parêzvana gelên Slav û Ortodoks didît, bi polîtîkaya xwe ya Pan-Slavîzmê piştgirî dida tevgerên neteweperest ên Slavî li Balkanan. Ev yek rasterast bi berjewendiyên Awistirya-Mecaristanê re, ku hewl dida bandora xwe li herêmê biparêze û berfireh bike, di pevçûnê de bû. Bi vî awayî, tevgerên neteweperest li Balkanan ji bo serxwebûnê têdikoşiyan, Rûsya van tevgeran ji bo berfirehkirina bandora xwe bikar dianî, û Awistirya-Mecaristan van tevgeran wekî gefek li ser yekitiya împaratoriya xwe didît. Neteweperestiya herêmî bûbû qada pevçûna hêzên mezin.
Mîlîtarîzm û Pêşbaziya Çekdariyê
Di salên beriya 1914an de, Ewropa şahidiya pêşbaziyeke çekdariyê ya bêhempa bû. Hêzên mezin budçeyên xwe yên leşkerî bi awayekî berbiçav zêde kirin û artêşên xwe hem ji hêla hejmarî ve hem jî ji hêla teknolojîk ve xurt kirin. Pêşbaziya deryayî di navbera Brîtanya Mezin û Almanyayê de yek ji aliyên herî berbiçav ên vê mîlîtarîzmê bû. Brîtanya, ku ji mêj ve xwediyê hêza deryayî ya herî mezin a cîhanê bû, ji bernameya Almanyayê ya ji bo avakirina fîloyek deryayî ya bihêz bi fikar bû. Ev pêşbazî bû sedema çêkirina keştiyên şer ên nû û bihêztir, wekî keştiyên tîpa “Dreadnought”.
Li parzemîna Ewropayê jî, hêzên wekî Almanya, Fransa, Rûsya û Awistirya-Mecaristan artêşên xwe yên bejayî bi awayekî girîng mezin kirin û modernîze kirin. Ev pêşbaziya çekdariyê ne tenê li ser zêdekirina hejmara leşker û çekan bû, lê di heman demê de li ser bidestxistina “amadebûna leşkerî ya bilind” bû, ku tê de lezkirina planên seferberiyê û perwerdekirina hejmareke mezin a leşkerên rezerv hebû. Bandora teknolojiyên nû yên leşkerî, ku di dema Şoreşa Pîşesaziyê de derketibûn holê, wekî tivingên magazinî û topên bi lez gule berdidin, vê pêşbaziyê gurrtir kir. Ev mîlîtarîzm û pêşbaziya çekdariyê hawîrdorek tirs û gumanê afirand û îhtîmala şer zêde kir.
Guherînên Siyasî li Almanyayê: Ji Bismarck heta Wilhelm II
Siyaseta derve ya Almanyayê di bin serokatiya Otto von Bismarck de (heta 1890) bi giranî li ser îzolekirina Fransa û parastina aştiyê li Ewropayê bi rêya sîstemeke tevlihev a tifaqan bû. Bismarck hewl dida ku Almanya ji şerekî du-enî dûr bixe û hevsengiyek hêzê ya ku ji bo Almanyayê sûdmend be biparêze.
Lêbelê, piştî îstifaya Bismarck di 1890an de û hatina Kaiser Wilhelm II ser desthilatdariyê, siyaseta derve ya Almanyayê bi awayekî radîkal guherî. Wilhelm II, ku xwediyê kesayetiyeke azwer û bêsebir bû, polîtîkaya Bismarck a hişyar û statukoparêz red kir û berê xwe da “Weltpolitik” (siyaseta cîhanî). Armanca wî ew bû ku Almanya bike hêzeke cîhanî ya sereke, împaratoriyeke kolonyal ava bike û hêza xwe ya deryayî xurt bike.
Polîtîkayên Wilhelm II yên êrîşkar û daxwaza Almanyayê ji bo “cihek di bin rojê de” (ango, kolonî û bandora cîhanî) hevrikên Almanyayê tirsandin û ew ber bi hev ve kişandin. Pêşbaziya deryayî bi Brîtanyayê re têkiliyên Anglo-Alman xera kir. Daxwazên Almanyayê yên ji bo bandorê li Balkanan û Rojhilata Navîn Rûsya aciz kir. Fransa, ku ji mêj ve li benda firsendekê bû ku tola têkçûna xwe ya di Şerê Fransa-Prûsya (1870-71) de hilîne û Alsace-Lorraine vegerîne, ji vê rewşê sûd wergirt û bi Brîtanya û Rûsyayê re nêzîk bû. Encama vê yekê avakirina Îtilafa Sêalî bû, ku Almanyayê xwe di nav “dorpêçkirinê” de hîs kir. Bi vî awayî, siyaseta Wilhelm II, ku armanca wê xurtkirina Almanyayê bû, di rastiyê de bû sedema xurtbûna bloka dijber û zêdebûna îhtîmala şerekî mezin.
Beşa 2: Kuştina Saraybosnayê: Çirûska Ku Agir Pêxist
Di nav vê atmosfera tijî aloziyên siyasî, emperyalîst, neteweperestî û leşkerî de, bûyereke li bajarekî piçûk ê Balkanan, Saraybosnayê, çarenûsa Ewropa û cîhanê guhert. Kuştina Arşîdûk Franz Ferdinand a Awistirya-Mecaristanê û hevjîna wî Sophie di 28ê Hezîrana 1914an de, ew çirûsk bû ku agirê Şerê Cîhanî yê Yekemîn pêxist.
Hûrguliyên Bûyera Kuştinê (28 Hezîran 1914)
Arşîdûk Franz Ferdinand, mîratgirê textê Împaratoriya Awistirya-Mecaristanê, û hevjîna wî, Dûşes Sophie, ji bo çavdêriya manevrayên leşkerî yên împaratoriyê li Bosna û Herzegovîna, ku di sala 1908an de ji hêla Awistirya-Mecaristanê ve hatibû îlheqkirin, serdana Saraybosnayê kirin. Serdan ji bo 28ê Hezîranê hatibû plankirin, ku ev roj ji bo neteweperestên Serb rojeke girîng a dîrokî bû (Vidovdan, salvegera Şerê Kosovayê yê 1389an).
Di dema gera fermî ya arşîdûk û hevjîna wî di nav bajêr de, hewldana yekem a kuştinê pêk hat. Yek ji şeş kujerên ku ji hêla rêxistina neteweperest a Serbî “Destê Reş” ve hatibûn amadekirin, Nedeljko Čabrinović, bombeyek avêt ser otomobîla arşîdûk. Lêbelê, bombe ji ser otomobîlê ket û li bin otomobîla li pey wê teqiya, û çend efser û temaşevan birîndar kirin. Arşîdûk û hevjîna wî ji vê hewldanê sax filitîn.
Piştî vê hewldana têkçûyî, arşîdûk biryar da ku serdana kesên ku di teqînê de birîndar bûne li nexweşxaneyê bike. Ji bo ewlehiyê, plansaziya rêwîtiyê hate guhertin, lê ji ber têgihîştineke şaş, şofêrê otomobîla arşîdûk li gorî plansaziya kevn ajot û li quncikekê şaş zivirî. Dema ku şofêr hewl dida otomobîlê paşve bizivirîne, ew rastî yekî din ji kujeran, Gavrilo Princip, hat ku li ber Delicatessen a Moritz Schiller rawestabû. Princip vê derfeta neçaverêkirî bikar anî û ji nêz ve du gule berdan arşîdûk û hevjîna wî. Franz Ferdinand di stûyê xwe de û Sophie di zikê xwe de birîndar bûn, û herdu jî di demeke kurt de jiyana xwe ji dest dan.
Aktorên Sereke: Gavrilo Princip, Ciwanên Bosna (Mlada Bosna) û Rêxistina Destê Reş
Gavrilo Princip, kujerê Arşîdûk Franz Ferdinand, xwendekarekî neteweperest ê Serbê Bosnayî bû ku di dema kuştinê de 19 salî bû. Ew endamê “Mlada Bosna” (Ciwanên Bosna) bû, tevgereke şoreşgerî ya ciwanan ku li Bosna û Herzegovîna, ya ku di bin desthilatdariya Awistirya-Mecaristanê de bû, çalak bû. Endamên Mlada Bosna bi piranî xwendekarên Serb bûn, lê di nav wan de Bosnak û Xirwat jî hebûn. Du îdeolojiyên sereke yên ku di nav komê de dihatin pêşxistin Yugoslavîzm (yekbûna hemû Slavên Başûr di nav Yugoslavyayê de) û Pan-Serbîzm (yekbûna bi Serbistanê re) bûn.
Plana kuştinê ji hêla rêxistineke veşartî ya neteweperest a Serbî ya bi navê “Crna Ruka” (Destê Reş), ku navê wê yê fermî “Ujedinjenje ili Smrt” (Yekîtî an Mirin) bû, hatibû organîzekirin û piştgirîkirin. Destê Reş di sala 1901ê de ji hêla komek efserên Artêşa Qraliyeta Serbistanê ve hatibû damezrandin û armanca wê yekkirina hemû herêmên ku piraniya nifûsa wan Slavên Başûr bûn û ne di bin desthilatdariya Serbistan an Montenegroyê de bûn, di nav de Bosna û Herzegovîna jî. Destê Reş çek û perwerdehî dabû kujerên Saraybosnayê.
Têkiliya di navbera kujeran, Mlada Bosna û Destê Reş de bi rêya kesayetiyên wekî Danilo Ilić, ku hem endamê Mlada Bosna û hem jî Destê Reş bû û kujer koordîne dikirin, pêk dihat. Herwiha, tê îdiakirin ku Dragutin Dimitrijević, bi nasnav “Apis”, ku serokê îstîxbarata leşkerî ya Serbistanê û yek ji serokên Destê Reş bû, di plankirina kuştinê de roleke navendî lîstiye.
Motîvasyonên Kujeran: Armancên Neteweperestî û Îdeolojîk
Motîvasyonên li pişt Kuştina Saraybosnayê tevlihev bûn, lê bi giranî li ser bingeha neteweperestiya Serbî ya radîkal û armanca yekkirina Slavên Başûr bûn. Armanca siyasî ya sereke ya kujeran ew bû ku parêzgehên Slavên Başûr ên Împaratoriya Awistirya-Mecaristanê, nemaze Bosna û Herzegovîna, ji împaratoriyê veqetînin da ku ew di nav dewleteke Yugoslavyayî ya mezin de bên yekkirin. Ev armanc bi îdeolojiya Mlada Bosna û Destê Reş re li hev dikir.
Nerazîbûna ji îlheqkirina Bosna û Herzegovîna ji aliyê Awistirya-Mecaristanê ve di sala 1908an de faktorek girîng bû ku hêrsa neteweperestan gurr kiribû. Wan desthilatdariya Habsburgê wekî zordarî û astengiyek li pêşiya yekitiya neteweyî didîtin.
Wekî din, tirsek hebû ku reformên pêşniyarkirî yên Arşîdûk Franz Ferdinand, ku wekî “trîalîzm” dihatin zanîn, dikaribûn xewna Yugoslavyayê an Serbistana Mezin têk bibin. Trîalîzm pêşniyar dikir ku Împaratoriya Awistirya-Mecaristanê ji nû ve were organîzekirin û statûyeke wekhev bide gelên Slavî di nav împaratoriyê de, li kêleka Alman û Mecaran. Ev yek dikaribû daxwazên neteweperestên Serb ên ji bo serxwebûnê lawaz bike. Princip bi xwe di dema dadgehkirina xwe de diyar kir ku yek ji motîvasyonên wî pêşîgirtina li van reformên Ferdinand bû. Ji ber vê yekê, kuştina Ferdinand ji bo neteweperestên radîkal ne tenê rakirina sembola zordariyê bû, lê di heman demê de rakirina gefa potansiyel a li ser armancên wan ên neteweyî bû.
Herwiha, divê aliyê civakî yê motîvasyonan jî neyê jibîrkirin. Wekî ku Gavrilo Princip di dadgehê de got, wî xwestiye tola gelê feqîr û bindest hilîne. Ev yek nîşan dide ku li pişt kiryara wî ne tenê hestên neteweperestî, lê di heman demê de hêmanên nerazîbûna civakî û daxwaza edaletê jî hebûn. Rewşa gundiyan li Bosnayê, ku hîn jî di bin bandora sîstemeke feodal de bûn, dijwar bû û ev yek jî dikare wekî faktorek di nav motîvasyonên kujeran de were hesibandin. Bi vî awayî, Kuştina Saraybosnayê ne tenê encama komployeke siyasî ya teng bû, lê di heman demê de rehên wê di nav tevliheviyeke kûr a neteweperestiya radîkal, piştgiriya dewletî ya veşartî, û bêhêvîbûna ji rêyên siyasî yên ji bo guhertinê de hebûn.
Beşa 3: Krîza Tîrmehê: Ji Krîza Herêmî ber bi Şerê Parzemînî ve
Kuştina Arşîdûk Franz Ferdinand û hevjîna wî Sophie li Saraybosnayê bû sedema krîzeke dîplomatîk a giran ku wekî “Krîza Tîrmehê” tê zanîn. Di nav mehekê de, ev krîza ku di destpêkê de wekî pirsgirêkek di navbera Awistirya-Mecaristan û Serbistanê de xuya dikir, veguherî şerekî berfireh ku piraniya hêzên mezin ên Ewropayê kişand nav xwe.
Bertek û Ultîmatoma Awistirya-Mecaristanê ji Serbistanê re
Piştî kuştinê, hikûmeta Awistirya-Mecaristanê, bi taybetî hêmanên tundrew ên di nav rêveberiyê de wek Wezîrê Karên Derve Leopold Berchtold û Serfermandarê Artêşê Conrad von Hötzendorf, Serbistan rasterast ji êrîşê berpirsiyar dîtin. Wan ev bûyer wekî firsendek dîtin ku hesabê xwe bi Serbistanê re, ku wekî gefek li ser yekparçebûna împaratoriya pirneteweyî ya Habsburgê dihat dîtin, bibînin.
Beriya ku gavan bavêje, Awistirya-Mecaristanê ji bo piştgiriyê serî li hevalbenda xwe ya sereke, Almanya, da. Di 5-6ê Tîrmehê de, Almanya bi awayekî eşkere piştgiriyeke bê şert û merc ji Awistirya-Mecaristanê re ragihand, ku ev yek wekî “çeka vala” (blank cheque) tê zanîn. Almanya Awistirya-Mecaristan teşwîq kir ku bi lez û bez li dijî Serbistanê tevbigere, bi hêviya ku şer herêmî bimîne an jî, heke Rûsya tevlî bibe, Almanya di pozîsyoneke bihêztir de be.
Bi vê piştgiriya Almanyayê, Awistirya-Mecaristanê ultîmatomeke tund amade kir û di 23ê Tîrmeha 1914an de pêşkêşî hikûmeta Serbistanê kir. Di ultîmatomê de 10 daxwazên giran hebûn, di nav de tepeserkirina hemû propagandayên dij-Awistirî, ji kar avêtina efser û karbidestên ku di nav tevgerên dij-Awistirî de cih girtine, û ya herî girîng, destûrdayîna karbidestên Awistirya-Mecaristanê ku beşdarî lêpirsîna li ser kuştinê li ser axa Serbistanê bibin. Ji Serbistanê re 48 saet dem hat dayîn ku bersivê bide. Daxwazên ultîmatomê bi qestî wisa hatibûn amadekirin ku ji bo Serbistanê qebûlkirina wan hema hema ne gengaz be û rê li ber şer veke.
Serbistan, piştî şêwra bi Rûsyayê re, di 25ê Tîrmehê de bersiva xwe da. Di bersiva xwe de, Serbistanê piraniya daxwazên Awistirya-Mecaristanê qebûl kir, lê xala ku destûr dida beşdariya karbidestên Awistirî di lêpirsînê de li ser axa Serbistanê red kir, ji ber ku ev yek wekî binpêkirina serweriya neteweyî ya Serbistanê dihat dîtin. Tevî ku gelek hêzên Ewropî bersiva Serbistanê wekî tawîzeke mezin dîtin (heta Kaiser Wilhelm II yê Almanyayê jî di destpêkê de wisa fikirî ku êdî sedem ji bo şer nemaye ), Awistirya-Mecaristanê ew wekî ne têrker red kir û di heman rojê de têkiliyên xwe yên dîplomatîk bi Serbistanê re qut kirin. Ev yek nîşan dide ku dibe ku niyeta Awistirya-Mecaristanê ji destpêkê ve şer bûye, û ultîmatom tenê amûrek bû ji bo rewakirina vî şerî.
Li jêr tabloya ku daxwazên sereke yên ultîmatoma Awistirya-Mecaristanê û bersivên Serbistanê nîşan dide, hatiye pêşkêşkirin:
Tablo 1: Daxwazên Sereke yên Ultîmatoma Awistirya-Mecaristanê û Bersivên Serbistanê (Tîrmeh 1914)
| Daxwaza Awistirya-Mecaristanê (Kurte) | Bersiva Serbistanê (Kurte) | Çavkanî |
|---|---|---|
| 1. Tepeserkirina weşanên ku dijminatiyê li hember Monarşiyê dikin. | Qebûl kir; dê qanûnek ji bo cezayên tund derxîne. | |
| 2. Rakirina rêxistina “Narodna Odbrana” û rêxistinên din ên dij-Awistirî. | Qebûl kir ku “Narodna Odbrana” û rêxistinên din ên bi vî rengî hilweşîne, tevî ku delîl tune ne. | |
| 3. Rakirina propagandaya dij-Awistirî ji perwerdehiya giştî. | Qebûl kir, bi şertê ku hikûmeta Awistirya-Mecaristanê delîlên vê propagandayê pêşkêş bike. | |
| 4. Ji kar avêtina efser û karbidestên ku propagandaya dij-Awistirî kirine (navên wan dê ji hêla A-M ve bên dayîn). | Qebûl kir; dê efserên ku sûcê wan hatibe îsbatkirin ji kar biavêje, li benda agahiyên ji A-M ye. | |
| 5. Hevkariya organên A-M li Serbistanê ji bo tepeserkirina tevgera dij-Monarşî. | Qebûl kir ku hevkariyê bike heta ku li dijî hiqûqa navneteweyî û yasayên sûc nebe; wateya tam a daxwazê fêm nekir. | |
| 6. Vekirina lêpirsîneke dadwerî li dijî beşdarên komploya 28ê Hezîranê; organên A-M dê beşdarî vê lêpirsînê bibin. | Qebûl kir ku lêpirsînê veke, lê beşdariya organên A-M red kir ji ber ku ew binpêkirina destûr û yasayên sûc e. | |
| 7. Girtina Major Vojislav Tankosić û Milan Ciganović. | Tankosić hat girtin; Ciganović (welatiyê A-M) nehat dîtin, lêgerîn didome. | |
| 8. Pêşîgirtina li qaçaxçitiya çek û teqemeniyan û cezakirina karbidestên sînor ên ku alîkariya kujeran kirine. | Qebûl kir; dê tedbîrên tund bigire û karbidestên sûcdar ceza bike. | |
| 9. Ravekirina gotinên dijminane yên karbidestên payebilind ên Serb piştî kuştinê. | Qebûl kir ku ravekirinan bide, bi şertê ku A-M delîlan pêşkêş bike. | |
| 10. Agahdarkirina A-M li ser pêkanîna van xalan. | Qebûl kir. |
Not: Xala 6emîn bi taybetî ji bo Serbistanê neqebûlkirî bû û bû xala sereke ya redkirina ultîmatomê ji hêla Awistirya-Mecaristanê ve.
Rolên Hêzên Mezin: “Çeka Vala” ya Almanyayê, Helwesta Rûsya, Fransa û Brîtanyayê
Di Krîza Tîrmehê de, helwest û biryarên hêzên mezin ên Ewropayê krîtîk bûn. Almanya, wekî ku hate gotin, bi dayîna “çeka vala” piştgiriyeke tam da Awistirya-Mecaristanê. Ev ne tenê piştgiriyeke pasîf bû, lê teşwîqeke çalak bû ji bo Awistirya-Mecaristanê ku helwesteke tund bigire. Dibe ku Almanya hêvî dikir ku Awistirya-Mecaristanê bi serkeftineke bilez li dijî Serbistanê pozîsyona xwe li Balkanan xurt bike, an jî heke şer berfireh bibe, ew di demekê de şer bike ku ew xwe ji Rûsyayê bihêztir dibîne.
Rûsya, ku xwe wekî parêzvana gelên Slav û bi taybetî Serbistanê didît, nikaribû bêdeng bimaya li hember gefên li ser Serbistanê. Piştî ku Awistirya-Mecaristanê ultîmatom da Serbistanê, Rûsyayê dest bi seferberiya qismî ya artêşa xwe kir da ku zextê li Viyanayê bike û piştgiriya xwe ji bo Serbistanê nîşan bide. Vê gava Rûsyayê, Almanya û Awistirya-Mecaristan tirsand û wekî gavek ber bi şer ve hate şîrovekirin.
Fransa, wekî hevalbenda sereke ya Rûsyayê di Îtilafa Sêalî de, piştgiriya xwe ji bo helwesta Rûsyayê dubare kir û dest bi amadekariyên xwe yên leşkerî kir. Fransa ji mêj ve li benda firsendekê bû ku hesabê xwe bi Almanyayê re bibîne û Alsace-Lorraine vegerîne.
Brîtanya Mezin di destpêkê de hewl da ku rola navbeynkar bilîze û pêşniyara konferanseke aştiyê ya hêzên mezin kir da ku krîzê çareser bike. Lêbelê, ev hewldan ji ber helwesta tund a Awistirya-Mecaristan û Almanyayê bi ser neketin. Ji bo Brîtanyayê, faktora diyarker a tevlîbûna şer, binpêkirina bêalîbûna Belçîkayê ji hêla Almanyayê ve bû di destpêka Tebaxê de. Brîtanya, wekî yek ji garantorên bêalîbûna Belçîkayê (li gorî Peymana Londonê ya 1839an), vê yekê wekî binpêkirineke cidî ya hiqûqa navneteweyî û gefek li ser ewlehiya xwe dît.
Krîza Tîrmehê nîşan dide ka çawa hesabên şaş ên lîderan, têgihîştinên çewt ên niyeta hevrikên xwe, û zexta demê (bi taybetî ji ber planên seferberiyê yên leşkerî yên hişk û ne-guhêrbar) dikarin rê li ber têkçûna dîplomasiyê û destpêka şerekî berfireh vekin, tevî ku dibe ku hin lîderan di destpêkê de şerekî giştî nexwestibe. Planên seferberiyê yên hêzan, nemaze Plana Schlieffen a Almanyayê ku hewce dikir bi lez Fransa were têkbirin berî ku Rûsya bi tevahî seferber bibe, zexteke mezin li ser biryarên siyasî dikir û marja ji bo çareseriyên dîplomatîk teng dikir. Her gavek ji aliyê yek hêzê ve wekî gef li ser hêzên din dihat dîtin, û dibû sedema bertekên zincîrî ku kontrolkirina wan her ku çû zehmetir dibû.
Zincîra Ragihandina Şer (Tîrmeh-Tebax 1914)
Bûyerên Krîza Tîrmehê bi lez pêş ketin û di nav çend hefteyan de Ewropa kişandin nav şerekî ku dê çar salan bidome. Li jêr kronolojiyeke kurt a ragihandina şer û seferberiyan di Tîrmeh û Tebaxa 1914an de tê pêşkêş kirin:
Tablo 2: Kronolojiya Ragihandina Şer di Tîrmeh-Tebax 1914an de
| Dîrok | Bûyer | Çavkanî |
|---|---|---|
| 28 Hezîran | Kuştina Arşîdûk Franz Ferdinand û hevjîna wî Sophie li Saraybosnayê. | |
| 5-6 Tîrmeh | Almanya “çeka vala” dide Awistirya-Mecaristanê, piştgiriyeke bê şert û merc soz dide. | |
| 23 Tîrmeh | Awistirya-Mecaristan ultîmatomê dide Serbistanê. | |
| 25 Tîrmeh | Serbistan bersiva ultîmatomê dide, piraniya daxwazan qebûl dike lê ne hemûyan. Awistirya-Mecaristan têkiliyên dîplomatîk qut dike. | |
| 28 Tîrmeh | Awistirya-Mecaristan şer li dijî Serbistanê radigihîne. | |
| 29 Tîrmeh | Rûsya dest bi seferberiya qismî dike. | |
| 30 Tîrmeh | Rûsya seferberiya giştî radigihîne. | |
| 31 Tîrmeh | Almanya ultîmatomê dide Rûsyayê ku seferberiyê rawestîne û ultîmatomê dide Fransa ku bêalîbûna xwe ragihîne. Awistirya-Mecaristan seferberiya giştî radigihîne. | |
| 1 Tebax | Almanya şer li dijî Rûsyayê radigihîne. Almanya û Fransa seferberiya giştî radigihînin. | |
| 2 Tebax | Almanya Luksemburgê dagir dike û ultîmatomê dide Belçîkayê ku destûr bide derbasbûna leşkerên Alman. | |
| 3 Tebax | Almanya şer li dijî Fransa radigihîne. Almanya Belçîkayê dagir dike. | |
| 4 Tebax | Brîtanya Mezin şer li dijî Almanyayê radigihîne ji ber binpêkirina bêalîbûna Belçîkayê. | |
| 6 Tebax | Awistirya-Mecaristan şer li dijî Rûsyayê radigihîne. Serbistan şer li dijî Almanyayê radigihîne. | |
| 11 Tebax | Fransa şer li dijî Awistirya-Mecaristanê radigihîne. | |
| 12 Tebax | Brîtanya Mezin şer li dijî Awistirya-Mecaristanê radigihîne. | |
| 23 Tebax | Japonya şer li dijî Almanyayê radigihîne. |
Ev zincîra bûyeran nîşan dide ka çawa di nav demek kurt de, sîstema tifaqan û biryarên lîderên Ewropî, pevçûneke ku dibe ku herêmî bimaya, veguherand şerekî parzemînî yê ku dê paşê bibe cîhanî.
Beşa 4: Armancên Şer ên Destpêkê yên Hêzên Mezin (1914)
Dema ku şer di havîna 1914an de dest pê kir, her yek ji hêzên mezin ên beşdar xwedî komek armancên xwe yên siyasî, leşkerî û aborî bûn. Van armancan, ku bi giranî li ser berjewendiyên neteweyî yên teng, hesabên jeopolîtîk ên kevneşopî û tirsa ji hevrikên xwe bûn, ne li ser îdeolojiyên mezin ên wekî demokrasi li dijî otorîterîzmê (ku paşê di şer de derketin holê) ava bûbûn. Gelek ji van armancan li hember hev bûn û ne gengaz bû ku hemû bi cih bên, ku ev yek ji destpêkê ve îhtîmala şerekî dirêj û bi tawîzên mezin nîşan dida. Herwiha, divê were zanîn ku hin armancên şer di dema şer de an jî piştî destpêka wî zelaltir bûn an hatin formulekirin, ku ev nîşan dide ku şer bi xwe jî dikare armancan biafirîne an biguherîne.
Li jêr kurteyek ji armancên şer ên sereke yên hêzên mezin di sala 1914an de tê pêşkêş kirin:
Tablo 3: Kurteya Armancên Şer ên Sereke yên Hêzên Mezin di 1914an de
| Hêza Mezin | Armancên Sereke yên Şer di 1914an de | Çavkanî |
|---|---|---|
| Hêzên Navendî | ||
| Almanya | – Piştgirîkirina Awistirya-Mecaristanê ji bo parastina wê wekî hêzeke mezin. <br> – Têkbirina Fransa bi lez (Plana Schlieffen), paşê Rûsya. <br> – Bidawîkirina “dorpêçkirina” ji hêla Îtilafa Sêalî ve. <br> – Berfirehkirina bandora xwe li Ewropayê (Mitteleuropa) û koloniyan (Mittelafrika) (Bernameya Îlonê, piştî destpêka şer). <br> – Bidestxistina hegemonya li parzemîna Ewropayê. | |
| Awistirya-Mecaristan | – Cezakirina Serbistanê û ji holê rakirina wê wekî gefek li ser împaratoriyê. <br> – Parastina Împaratoriya Habsburgê ji hilweşînê û tevgerên neteweperest ên Slavî. <br> – Serweriya li Balkanan. | |
| Împaratoriya Osmanî (Cotmeh 1914) | – Misoger kirina manewariyê û parastina împaratoriyê ji perçebûnê. <br> – Bidestxistina serxwebûna tam bi rakirina kapîtûlasyonan. <br> – Vegerandina hin herêmên windakirî (Qefqasya, Misir). <br> – Rizgarbûna ji îzolasyona siyasî bi tifaqeke bi Almanyayê re. | |
| Hêzên Îtilafê | ||
| Rûsya | – Parastina statûya xwe ya wekî hêzeke mezin û piştgirîkirina Serbistanê (Pan-Slavîzm). <br> – Lawazkirina Almanyayê û ji holê rakirina Awistirya-Mecaristanê wekî hevrikek li Balkanan. <br> – Bidestxistina kontrola Stenbol û Tengavan. <br> – Îlheqkirina Galîsyayê. | |
| Fransa | – Parastina axa xwe li dijî êrîşa Almanyayê û piştgirîkirina Rûsyayê. <br> – Vegerandina Alsace-Lorraine. <br> – Misoger kirina ewlehiya xwe li hember Almanyayê. | |
| Brîtanya Mezin | – Parastina bêalîbûna Belçîkayê. <br> – Parastina hevsengiya hêzê li Ewropayê û rêgirtina li serdestiya Almanyayê. <br> – Parastina Fransa û têkbirina mîlîtarîzma Almanî. <br> – Parastina împaratoriya xwe ya kolonyal û rêyên bazirganiyê. | |
| Serbistan | – Parastina serwerî û axa xwe li dijî êrîşa Awistirya-Mecaristanê. <br> – Yekkirina hemû Slavên Başûr (Daxuyaniya Nişê, Kanûn 1914). | |
| Belçîka | – Parastina bêalîbûn û serweriya xwe li dijî dagirkeriya Almanyayê. |
Hêzên Navendî
Almanya: Armancên şer ên Almanyayê di sala 1914an de piralî bûn. Ya yekem, piştgirîkirina Awistirya-Mecaristanê bû, ji ber ku ew wekî yekane hevalbenda pêbawer a Almanyayê dihate dîtin û parastina wê wekî hêzeke mezin ji bo berjewendiyên Almanyayê girîng bû. Ya duyemîn, li gorî Plana Schlieffen, armanca leşkerî ya sereke têkbirina Fransa bi lez û bez bû, berî ku Rûsya bikaribe bi tevahî seferber bibe, da ku Almanya ji şerekî du-enî yê demdirêj dûr bikeve. Tirsa ji “dorpêçkirinê” ji hêla Îtilafa Sêalî (Fransa, Rûsya, Brîtanya) ve jî faktorek girîng bû di hesabên Almanyayê de. Her çend “Bernameya Îlonê” ya Kancelar Theobald von Bethmann Hollweg piştî destpêka şer (di Îlona 1914an de) hatibe amadekirin, ew hin armancên demdirêjtir ên Almanyayê nîşan dide, wek îlheqkirina hin herêmên Belçîka û Fransa, avakirina yekîtiyeke gumrikê li Ewropaya Navîn (Mitteleuropa) di bin serweriya Almanyayê de, û berfirehkirina împaratoriya kolonyal a Almanyayê li Afrîkayê (Mittelafrika). Bi giştî, Almanya li pey bidestxistina hegemonyayê li parzemîna Ewropayê û xurtkirina statûya xwe ya wekî hêzeke cîhanî bû.
Awistirya-Mecaristan: Ji bo Împaratoriya Awistirya-Mecaristanê, armanca sereke ya şer cezakirina Serbistanê bû ji ber rola wê ya (tê texmînkirin) di Kuştina Saraybosnayê de û ji holê rakirina wê wekî navendeke ajîtasyona Slavên Başûr û gefek li ser yekparçebûna împaratoriyê. Parastina Împaratoriya Habsburgê ji hilweşînê û ji tevgerên neteweperest ên Slavî, ku ji hêla Serbistan û Rûsyayê ve dihatin piştgirîkirin, ji bo Viyanayê pirsgirêkeke jiyanî bû. Wekî din, Awistirya-Mecaristanê dixwest serweriya xwe li Balkanan xurt bike û berjewendiyên xwe li dijî Rûsya û Serbistanê biparêze. Balkêş e ku di destpêkê de, di bin bandora Serokwezîrê Mecaristanê István Tisza de, biryar hatibû girtin ku piştî serkeftinê ti axeke girîng a Serbistanê neyê îlheqkirin, da ku Rûsya û Îtalya zêde aciz nebin.
Împaratoriya Osmanî: Împaratoriya Osmanî di Cotmeha 1914an de tevlî şer bû li kêleka Hêzên Navendî. Armancên wê yên sereke ew bûn ku manewariya împaratoriyê misoger bike û wê ji perçebûna ku ji hêla hêzên Ewropî ve dihat plan kirin biparêze. Osmaniyan dixwest serxwebûna xwe ya tam ji nû ve bi dest bixin bi rakirina kapîtûlasyonan û peymanên din ên ku destûr didan destwerdana hêzên Ewropî di karûbarên wan ên navxweyî de. Herwiha, hêviyek hebû ku prestîja leşkerî ya împaratoriyê were vejandin û hin herêmên ku di şerên berê de winda kiribûn, wek Elviye-i Selase (Kars, Ardahan, Batum) li Qefqasyayê û Misir, ji nû ve werin bidestxistin. Tevlîbûna şer li kêleka Almanyayê her weha wekî rêyek ji bo rizgarbûna ji îzolasyona siyasî dihat dîtin. Wekî din, Osmaniyan plan dikir ku hêza Xelîfetiyê bikar bînin da ku Misilmanên di bin desthilatdariya koloniyal a Îtilafê de (wek li Hindistan û Afrîkaya Bakur) ji bo serhildanê teşwîq bikin.
Hêzên Îtilafê
Rûsya: Ji bo Rûsyayê, parastina statûya xwe ya wekî hêzeke mezin û piştgirîkirina hevalbenda xwe ya Slav, Serbistan, li dijî zexta Awistirya-Mecaristanê (li gorî îdeolojiya Pan-Slavîzmê) armanceke sereke bû. Rûsyayê her weha dixwest Almanyayê lawaz bike û Awistirya-Mecaristanê wekî hevrikek li Balkanan ji holê rake. Armanceke demdirêj û stratejîk a Rûsyayê bidestxistina kontrola Stenbol û Tengavên (Bosphorus û Dardanelles) ji Împaratoriya Osmanî bû, da ku bigihîje Deryaya Navîn. Wekî din, Rûsyayê çav berdabû îlheqkirina Galîsyayê (ji Awistirya-Mecaristanê) û hin herêmên Prûsyaya Rojhilat (ji Almanyayê).
Fransa: Armanca herî girîng a Fransa di destpêka şer de parastina axa xwe li dijî êrîşa Almanyayê û piştgirîkirina hevalbenda xwe ya sereke, Rûsya, bû. Vegerandina parêzgehên Alsace û Lorraine, ku di Şerê Fransa-Prûsya (1870-71) de ji dest dabûn û ji bo Fransa bûbû sembola rûreşiyê, armanceke neteweyî ya kûr bû. Misoger kirina ewlehiya demdirêj a Fransa li hember Almanyayeke bihêz û mîlîtarîst jî di nav armancên sereke de bû. Hin derdor li Fransa heta li ser lawazkirina daîmî ya Almanyayê, heta radeya perçekirina wê, nîqaş dikirin da ku gefa Almanî careke din serî netewîne.
Brîtanya Mezin: Ji bo Brîtanyayê, sedema yekser a tevlîbûna şer binpêkirina bêalîbûna Belçîkayê ji hêla Almanyayê ve bû, ku Brîtanya bi Peymana Londonê ya 1839an garantorê wê bû. Lêbelê, armancên kûrtir jî hebûn. Parastina hevsengiya hêzê li Ewropayê û rêgirtina li serdestiya Almanyayê li parzemînê ji bo berjewendiyên stratejîk ên Brîtanyayê girîng bû. Herwiha, parastina Fransa û têkbirina mîlîtarîzma Almanî jî di nav armancan de bûn. Wekî hêzeke împaratorî ya mezin, parastina împaratoriya xwe ya kolonyal û rêyên bazirganiyê yên deryayî jî ji bo Brîtanyayê xwedî girîngiyeke jiyanî bû.
Serbistan: Armanca sereke ya Serbistanê di destpêkê de parastina serwerî û axa xwe li dijî êrîşa Awistirya-Mecaristanê bû. Lêbelê, armanceke demdirêjtir û berfirehtir jî hebû, ku ew jî yekkirina hemû “birayên Serb, Xirwat û Sloven ên neazadkirî” di bin yek dewletê de bû (Yugoslavîzm). Ev armanc bi awayekî fermî di Daxuyaniya Nişê de di Kanûna 1914an de hate ragihandin û tê wateya îlheqkirina herêmên Balkanan ên ku di bin desthilatdariya Awistirya-Mecaristanê de bûn.
Belçîka: Ji bo Belçîkayê, armanca şer pir zelal bû: parastina bêalîbûn, serwerî û yekparçebûna axa xwe li dijî dagirkeriya neheq a Almanyayê.
Beşa 5: Ji Şerekî Ewropî ber bi Karesateke Cîhanî ve
Şerê ku di havîna 1914an de li Ewropayê dest pê kir, di demek kurt de sînorên parzemînê derbas kir û veguherî pevçûneke cîhanî. Ev berfirehbûn ne tenê encama tifaqên di navbera hêzên Ewropî de bû, lê di heman demê de encama xwezaya global a împaratoriyên kolonyal û tevlîbûna hêzên ne-Ewropî bû. Hebûna koloniyan li seranserê cîhanê tê vê wateyê ku pevçûneke Ewropî dê hema hema otomatîk bibe pevçûneke cîhanî.
Tevlîbûna Împaratoriyên Kolonyal: Bikaranîna Leşker û Çavkaniyên ji Koloniyan
Hêzên mezin ên Ewropî, nemaze Brîtanya Mezin û Fransa, xwediyê împaratoriyên kolonyal ên berfireh bûn ku li Asya, Afrîka û deverên din ên cîhanê belav bûbûn. Dema ku şer dest pê kir, van hêzan bi awayekî berfireh çavkaniyên mirovî û materyalî yên koloniyên xwe seferber kirin.
Brîtanya bi milyonan leşker û karker ji Hindistanê, ku “cewhera taca împaratoriyê” bû, û herwiha ji domînyonên xwe yên wekî Kanada, Awistralya, Zelanda Nû û Afrîkaya Başûr anî eniyên şer. Leşkerên Hindî, Gurkha, Kanadayî, ANZAC (Awistralya û Zelanda Nû) û Afrîkaya Başûr li eniyên cuda yên şer, ji Eniya Rojava bigire heta Rojhilata Navîn û Afrîkayê, bi mêrxasî şer kirin.
Fransa jî bi heman awayî bi sed hezaran leşker û karker ji koloniyên xwe yên li Afrîkaya Bakur (Cezayîr, Tûnis, Fas), Afrîkaya Rojava (Senegal, hwd.) û Hîndîçînê (Vîetnam, hwd.) seferber kirin. Van leşkerên kolonyal, ku bi navên wekî “Tirailleurs Sénégalais” an “Spahis” dihatin nasîn, di gelek şerên girîng de roleke mezin lîstin.
Seferberkirina van hêzan ji koloniyan ne tenê ji bo zêdekirina hejmara leşkeran bû, lê di heman demê de ji bo peydakirina karkeran ji bo karên li pişt eniyê, wek avakirina xendekan, veguhestina cebilxane û kelûpelan, û xebata di kargehên çekan de, girîng bû. Lêbelê, bikaranîna leşkerên kolonyal pirsên li ser newekheviya nijadî û muameleya li hember van leşkeran derxist holê. Gelek caran ew di bin şert û mercên dijwartir de dihatin xebitandin û bi soza mafên zêdetir an jî xweseriyê piştî şer hatibûn xapandin, sozên ku piraniya caran nehatin cih. Ev yek di salên piştî şer de bandoreke kûr li ser xurtbûna tevgerên dij-kolonyal kir.
Berfirehbûna Şer li Derveyî Ewropayê
Şer li Afrîkayê: Şer zû ber bi koloniyên Almanî yên li Afrîkayê ve jî kişiya. Di Tebaxa 1914an de, hêzên Brîtanî û Fransî êrîşî Togolandê kirin û ew zû bi dest xistin. Kampanyayên li dijî Kamerun, Afrîkaya Başûr-Rojava ya Almanî û Afrîkaya Rojhilat a Almanî dijwartir û demdirêjtir bûn. Di van kampanyayan de, leşkerên kolonyal ên Brîtanî, Fransî, Belçîkî û Almanî (ku wekî “askaris” dihatin nasîn) roleke navendî lîstin. Şer li Afrîkayê bi şert û mercên erdnîgarî yên dijwar, nexweşiyên tropîkal û berxwedana hêzên Almanî û askariyên wan ên herêmî dihat naskirin.
Rola Japonya li Asya û Pasîfîkê: Japonya, ku di sala 1902an de tifaqnameyek bi Brîtanyayê re îmze kiribû (Anglo-Japanese Alliance), di 23ê Tebaxa 1914an de şer li dijî Almanyayê ragihand. Armancên sereke yên Japonya ew bûn ku koloniyên Almanyayê yên li Çînê (nemaze bendera Tsingtao) û giravên Pasîfîkê (wek Giravên Marshall, Caroline û Marianas) bi dest bixe û qada bandora xwe li Asyayê berfireh bike. Hêzên Japonî bi alîkariya Brîtanyayê Tsingtao dorpêç kirin û di Mijdara 1914an de ew bi dest xistin. Tevlîbûna Japonya şer ber bi Rojhilata Dûr ve kişand û dinamîkên nû li herêmê afirand.
Destpêka Şer li Rojhilata Navîn: Tevlîbûna Împaratoriya Osmanî di şer de di Cotmeh-Mijdara 1914an de li kêleka Hêzên Navendî, eniyeke nû û berfireh li Rojhilata Navîn vekir. Osmaniyan, bi piştgirî û teşwîqa Almanyayê, êrîşî Kanalê Suezê kirin, ku ji bo Brîtanyayê rêyeke jiyanî ya deryayî bû ber bi Hindistanê ve. Brîtanyayê jî ji bo parastina berjewendiyên xwe yên petrolê li Kendava Farisî, operasyonên destpêkê li Mezopotamyayê (Başûrê Iraqê) da destpêkirin û Basra di Mijdara 1914an de dagir kir. Li bakur, Kampanyaya Qefqasyayê di navbera artêşên Rûsya û Împaratoriya Osmanî de dest pê kir, ku dê bibe yek ji eniyên herî bi xwîn ên şer. Almanya jî bi rêya mîsyonên veşartî hewl dida ku li Îran, Misir û Afganistanê li dijî Îtilafa Anglo-Rûsî ajîtasyonê bike û serhildanan derxîne.
Bi vî awayî, tevlîbûna hêzên ne-Ewropî û koloniyan ne tenê qada erdnîgarî ya şer berfireh kir, lê di heman demê de dinamîkên şer jî guhert. Vekirina eniyên nû, wek li Rojhilata Navîn û Afrîkayê, hêzên Ewropî neçar kir ku çavkaniyên xwe li gelek deveran belav bikin. Herwiha, aktorên nû yên wekî Japonya bi armanc û berjewendiyên xwe yên herêmî tevlî şer bûn, ku ev yek tevliheviya pevçûnê zêdetir kir.
Beşa 6: Bandorên Destpêkê yên Şer (1914): Windahî û Guherîn
Sala 1914an, sala destpêka Şerê Cîhanî yê Yekemîn, bi windahiyên mirovî yên bêhempa û guherînên kûr ên aborî û civakî li ser împaratoriyên beşdar hat nîşankirin. Xeyalên şerekî kurt û birûmet zû hilweşiyan û cîhê xwe dan rastiyeke hovane ya şerê xendekan û westandinê.
Windahiyên Mirovan di Şerên Mezin ên Destpêkê de
Mehên destpêkê yên şer şahidiya hin ji şerên herî bi xwîn ên dîrokê bûn. Çekên nûjen ên wekî mitralyoz û topên bi lez gule berdidin, li gel taktîkên leşkerî yên kevnar, bûn sedema qurbaniyên girseyî.
- Şerê Tannenberg (23-30 Tebax 1914): Li Eniya Rojhilat, artêşa Almanî di vî şerî de serkeftineke mezin li hember artêşa Rusî bi dest xist. Artêşa Duyemîn a Rusî hema hema bi tevahî hat îmhakirin. Windahiyên Rusan nêzîkî 78,000 kuştî û birîndar, û 92,000 dîl bûn, li gel destserkirina 500 topan. Windahiyên Almanan pir kêmtir bûn, nêzîkî 12,000-20,000 kes.
- Şerê Yekem ê Marne (5-12 Îlon 1914): Li Eniya Rojava, ev şer pêşveçûna artêşa Almanî ber bi Parîsê ve rawestand û Plana Schlieffen têk bir. Lêbelê, serkeftina Îtilafê bi bihayekî giran hat. Windahiyên Fransiyan nêzîkî 250,000, yên Brîtanî 12,733, û yên Almanî jî nêzîkî 298,000 kes bûn. Ev şer bû sedema destpêka şerê xendekan ê statîk ku dê Eniya Rojava heta dawiya şer bi vî rengî bimaya.
- Şerê Yekem ê Ypres (19 Cotmeh – 22 Mijdar 1914): Di vê şerê de, ku wekî “Pêşbaziya ber bi Deryayê” jî tê zanîn, hêzên Îtilafê (Brîtanî, Fransî, Belçîkî) hewl dan pêşî li girtina benderên Kanalê ji hêla Almanan ve bigirin. Şer bi windahiyên giran ji bo herdu aliyan bi dawî bû û şerê xendekan li Eniya Rojava xurtir kir. Windahiyên Brîtaniyan nêzîkî 58,155, yên Fransiyan di navbera 50,000 û 85,000 de, û yên Almanan jî nêzîkî 134,315 kes bûn.
Bi giştî, tenê di sala 1914an de, li hemû eniyan zêdetirî pênc mîlyon leşker hatin kuştin, birîndarkirin an jî windakirin, ku ji wan nêzîkî yek mîlyon kes hatibûn kuştin. Ev asta tundûtûjiyê û windahiyên mirovî di tu şerekî berê de nehatibû dîtin û şokeke mezin li ser civakên Ewropî çêkir.
Li jêr tabloya ku texmînên windahiyên mirovî di hin şerên sereke yên 1914an de nîşan dide, hatiye pêşkêşkirin:
Tablo 4: Texmînên Windahiyên Mirovan di Şerên Sereke yên 1914an de
| Şer | Dîrok | Aliyên Beşdar | Windahiyên Texmînkirî (Kuştî, Birîndar, Dîl) | Çavkanî |
|---|---|---|---|---|
| Tannenberg | Tebax 1914 | Rûsya vs. Almanya | Rûsya: ~170,000 (78k K/B, 92k Dîl) <br> Almanya: ~12,000-20,000 | |
| Marne (Yekem) | Îlon 1914 | Fransa, Brîtanya vs. Almanya | Fransa: ~250,000 <br> Brîtanya: ~12,733 <br> Almanya: ~298,000 | |
| Ypres (Yekem) | Cotmeh-Mijdar 1914 | Brîtanya, Fransa, Belçîka vs. Almanya | Brîtanya: ~58,155 <br> Fransa: ~50,000-85,000 <br> Almanya: ~134,315 | |
| Şerê Galîsyayê | Tebax-Îlon 1914 | Awistirya-Mecaristan vs. Rûsya | Awistirya-Mecaristan: ~450,000 <br> Rûsya: ~300,000 | |
| Eniya Serbistanê (tevahiya 1914) | Tîrmeh-Kanûn 1914 | Awistirya-Mecaristan vs. Serbistan | Awistirya-Mecaristan: ~215,000 <br> Serbistan: ~170,000 |
Not: Hejmarên windahiyan texmînî ne û di çavkaniyên cuda de dibe ku hinekî ji hev cuda bin.
Bandora Aborî û Civakî li ser Împaratoriyan
Şerê Cîhanî yê Yekemîn ne tenê li eniyên şer, lê di heman demê de li ser aborî û civakên navxweyî yên împaratoriyên beşdar jî bandoreke wêranker kir. Ev bandor bi taybetî li ser împaratoriyên pirneteweyî û yên ku ji hêla pîşesaziyê ve kêmtir pêşketî bûn, wekî Împaratoriya Osmanî, Awistirya-Mecaristan û Rûsyayê, girantir bû û tovên nerazîbûn û bêîstîqrariya navxweyî ku dê paşê bibe sedema hilweşîna wan, çand.
Împaratoriya Osmanî: Seferberiya giştî ya ku di 2ê Tebaxa 1914an de hat ragihandin, û desteserkirina heywanên barkêş û kelûpelên din ji bo artêşê, bû sedema hilweşîna hemdemî ya sektorên çandinî û pîşesaziyê. Kêmbûna hêza kar a mêran (ji ber ku ew ji bo leşkeriyê hatibûn gazîkirin) û kêmbûna heywanên barkêş hilberîna çandiniyê bi awayekî cidî kêm kir. Zêdebûna daxwaza pereyê krîza bankingê gurr kir, û bazirganan ji bo ku xwe ji desteserkirinê biparêzin, kelûpelên xwe bi lez û bi bihayên erzan firotin, ku ev yek bû sedema daketina bihayan li navendên hilberînê û enflasyoneke mezin li navendên mezaxtinê yên wekî Stenbolê. Hikûmetê kapîtûlasyon, ku îmtiyazên aborî didan biyaniyan, betal kirin. Lêbelê, dahatên ji bacê tenê nêzîkî 10% ji lêçûnên mezin ên şer pêk dianîn. Ji hêla civakî ve, kêmbûna kelûpelên bingehîn ên xerckirinê ji bo sivîlan, zêdebûna rola jinan di keda aborî de, û koçberiya girseyî ya nifûsa ne-misilman (wek Ermeniyan) ku bû sedema kêmbûna keda jêhatî, guherînên mezin di nav civakê de çêkirin.
Împaratoriya Awistirya-Mecaristanê: Di du mehên destpêkê yên şer de, seferberiya girseyî bû sedema kêmbûneke mezin a keda mirovî hem di sektora pîşesaziyê de hem jî di ya çandiniyê de. Piraniya kapasîteya rêyên hesinî ji bo armancên leşkerî hat veqetandin, ku ev yek bû sedem ku kelûpelên bingehîn negihîjin kargehan û hilberîn raweste. Di encamê de, Dahata Giştî ya Navxweyî (GDP) ya împaratoriyê di sala 1914an de ji sedî deh kêm bû. Tê texmînkirin ku tevahiya lêçûnên şer ên împaratoriyê bi qasî dahata wê ya neteweyî ya sala 1914an bû. Ji hêla civakî ve, aloziyên neteweyî û sinifî yên ku beriya şer jî hebûn, ji ber kêmbûna xwarin û materyalên din gurtir bûn. Hatina bi deh hezaran penaberan ji eniyên şer (wek penaberên Polonî û Yiddîaxêv ji Galîsyayê di payîza 1914an de) rewşa civakî ya li bajaran, nemaze li Viyanayê, aloztir kir. Jin û zarokan di nerazîbûnên giştî yên li dijî kêmbûna xwarinê de roleke sereke lîstin. Sansûreke tund li ser çapemenî û nameyan hebû.
Împaratoriya Rûsyayê: Pergala aborî ya Rûsyayê, ku beriya şer jî bi pirsgirêkan re rû bi rû bû, di bin zexteke giran a şer de ma. Kêmbûna kelûpelên xwarinê, nemaze li bajaran, ji ber seferberkirina gundiyan ji bo artêşê û bikaranîna pergala rêyên hesinî ji bo veguhestina leşker û kelûpelan bo eniyê, zêde bû. Kêmbûna komir û sotemeniyê ji bo kargehan bû sedema rawestandina hilberînê û bêkariyê. Enflasyon bi lez zêde bû û nirxa Rûble kêm bû. Ji hêla civakî ve, di destpêka şer de pêleke welatparêziyê hebû ku nerazîbûna karkeran heta radeyekê kêm kiribû. Lêbelê, piştî windahiyên giran ên leşkerî, zêdebûna enflasyonê û kêmbûna xwarinê, ev “aştiya civakî ya nazik” têk çû. Jixwe di havîna 1915an de, vebûneke zêdetir ji bo ajîtasyona dij-hikûmetê di nav karkeran de hat dîtin.
Bandora Leşkerî û Nîşanên Destpêkê yên Hilweşînê
Têkçûnên leşkerî yên destpêkê û kêmasiyên di amadekarî û pêdiviyan de, nemaze ji bo Awistirya-Mecaristan û Rûsyayê, ji destpêkê ve nîşan dan ku ev împaratorî ji bo şerekî modern û dirêj ne amade ne. Ev yek pêşbîniya têkçûnên wan ên paşerojê û hilweşîna dawî dikir.
Împaratoriya Osmanî: Artêşa Osmanî, ku di bin bandora mîsyonên leşkerî yên Almanî de hewl dida xwe modernîze bike, di destpêka şer de ji hêla kalîteyê ve wekî hêzeke nenas dihat dîtin. Seferberiya bêserûber û desteserkirina çavkaniyan zirar da kapasîteya leşkerî ya demdirêj a împaratoriyê. Êrîşa destpêkê ya Brîtanyayê li Basrayê di Mijdara 1914an de û hewldana têkçûyî ya Osmaniyan ji bo girtina Kanalê Suezê (ku amadekariyên wê di 1914an de dest pê kiribûn û di Sibata 1915an de pêk hat) nîşanên destpêkê yên zehmetiyên leşkerî bûn.
Împaratoriya Awistirya-Mecaristanê: Artêşa Awistirya-Mecaristanê di destpêka şer de yek ji artêşên herî kêm pêşketî û amadekirî li Ewropayê bû. Pirsgirêkên mezin di dabînkirina kelûpelên leşkerî û amadekirina hêzan de hebûn. Pirneteweyîbûna artêşê (bi nêzîkî deh zimanên cuda) di nav rêzên leşkeran de dibû sedema pirsgirêkên ragihandinê û yekîtiyê. Têkçûnên li Eniya Serbistanê (sê hewldanên dagirkirinê yên têkçûyî di 1914an de) û windahiyên giran li Galîsyayê li dijî artêşa Rusî (nêzîkî 450,000 windahî) nîşanên eşkere yên lawaziya leşkerî ya împaratoriyê bûn.
Împaratoriya Rûsyayê: Tevî ku Împaratoriya Rûsyayê xwediyê artêşeke pir mezin bû, kêmasiyên cidî di çek, cebilxane û perwerdehiyê de hebûn. Di dawiya sala 1914an de, ji nêzîkî heft mîlyon leşkerên seferberkirî, tenê pênc mîlyon tiving hebûn. Gelek caran leşkerên nû yên ne perwerdekirî bêyî çekên guncaw û cebilxaneya têr dişandin eniyên şer. Kêmasiya bijîşkan û kelûpelên tenduristiyê jî dibû sedem ku gelek leşkerên birîndar jiyana xwe ji dest bidin. Têkçûna şermokî ya li Şerê Tannenbergê moralê artêş û gelê Rus bi giranî xera kir. Hêza leşkerî ya perwerdekirî ya beriya şer, ku di şerê manevrayê yê 1914-1915an de beşdar bûbû, windahiyên ewqas mezin dîtibû ku hema hema bi tevahî ji holê rabûbû, û cîhê wê ji hêla leşkerên nû û kêm perwerdekirî ve hatibû girtin. Ev hemû nîşanên destpêkê yên krîza kûr bûn ku dê di sala 1917an de bibe sedema Şoreşa Rûsyayê.
Beşa 7: Nîqaşên Dîroknasiyê: Sedem û Berpirsiyarî
Sedemên Şerê Cîhanî yê Yekemîn û pirsên li ser berpirsiyariya ji bo destpêkirina wî, ji sala 1914an û vir ve bûne mijara nîqaşên dîroknasî yên dijwar û berfireh. Van nîqaşan ne tenê ji hêla delîlên nû yên dîrokî ve, lê di heman demê de ji hêla bûyerên siyasî yên hemdemî û guherînên di nêzîkatiyên metodolojîk ên dîroknasiyê de jî hatine şekildan.
Teza Fritz Fischer û Bandora Wê
Di salên 1960î de, dîroknasê Alman Fritz Fischer bi weşandina pirtûka xwe ya bi navê Griff nach der Weltmacht (Destdirêjiya li Hêza Cîhanî), ku paşê wekî Germany’s Aims in the First World War (Armancên Almanyayê di Şerê Cîhanî yê Yekemîn de) bi Îngilîzî hat çapkirin, di nav dîroknasan de bahozek rakir. Teza sereke ya Fischer ew bû ku Almanya berpirsiyariya sereke ji bo destpêkirina şer hildigire û ku serkirdayetiya Alman bi qestî şer derxistiye da ku armancên xwe yên êrîşkar ên siyaseta derve bi cih bîne. Fischer arguman kir ku Almanya ji zû ve (ji Kanûna 1912an ve) planên ji bo şerekî êrîşkar çêdikirin, ku ji hêla fikarên li ser bêîstîqrariya navxweyî û navneteweyî ve dihatin ajotin. Wî herwiha îdia kir ku “Bernameya Îlonê” ya Kancelar Bethmann Hollweg (Îlona 1914), ku armancên berfireh ên îlheqkirinê li Ewropa û Afrîkayê destnîşan dikir, ne tenê encama serkeftinên destpêkê yên şer bû, lê belê berdewamiya armancên beriya şer bû.
Teza Fischer li Almanyayê û li seranserê cîhanê bû sedema nîqaşên tund (“Fischer Controversy”). Ew rasterast li dijî têgihiştina serdest a wê demê derdiket, ku berpirsiyariya şer bi awayekî hevpar di navbera hemû hêzên mezin de belav dikir an jî şer wekî “qezayekê” didît. Fischer bi bikaranîna çavkaniyên arşîvî yên berfireh, nemaze ji arşîvên Almanî, hewl da ku îdiayên xwe îsbat bike. Karê wî bû sedem ku dîroknas ji nû ve li ser rola Almanyayê û armancên wê bifikirin û girîngiyeke zêdetir bidin faktorên navxweyî yên siyaseta Almanî di şekildana siyaseta wê ya derve de. Tevî ku hin aliyên teza Fischer (wek îdiaya ku plana şer ji 1912an ve hebû) hîn jî têne nîqaşkirin, karê wî bi awayekî bingehîn dîroknasiya Şerê Cîhanî yê Yekemîn guhert û rê li ber lêkolînên kûrtir li ser armanc û berpirsiyariya hemû aliyên beşdar vekir.
Nîqaşa li ser “Neçarîbûn” vs. “Contingency”
Yek ji nîqaşên herî bingehîn di dîroknasiya Şerê Cîhanî yê Yekemîn de pirsa ka gelo şer “neçar” (inevitable) bû an “contingent” (ango, encama zincîreyek biryar û bûyerên ku dikaribûn bi awayekî din biqewimin) bû.
Argumanên ji bo neçarîbûnê bi gelemperî balê dikişînin ser faktorên strukturî û demdirêj ên wekî sîstemên tifaqan ên hişk ku Ewropa li du kampên dijber parçe kiribûn, planên leşkerî yên ne-guhêrbar (wek Plana Schlieffen) ku di dema krîzê de marja ji bo dîplomasiyê teng dikirin, pêşbaziya emperyalîst û çekdariyê ya bê kontrol, û zîhniyeteke fatalîst a di nav lîder û gelên Ewropî de ku şer wekî çareseriyek an encameke neçarî ya aloziyan didîtin. Li gorî vê nêrînê, bûyerên Tîrmeha 1914an tenê mekanîzmaya ku ev pêvajoyên demdirêj anîn serê xwe bûn.
Li aliyê din, argumanên ji bo contingency tekez dikin li ser rola biryarên takekesî, hesabên şaş, û bûyerên nediyar di dema Krîza Tîrmehê de. Dîroknasên wekî Christopher Clark (The Sleepwalkers) û Thomas Otte (July Crisis) arguman dikin ku tevî aloziyên demdirêj, şer ne pêşwext hatibû nivîsandin û lîderên wê demê xwedî hilbijartinan bûn ku dikaribûn rê li ber encameke cuda vekin. Ew balê dikişînin ser têkçûnên dîplomatîk, têgihîştinên çewt ên niyeta hevrikan, û leza bûyeran ku kontrolkirina krîzê zehmet kir. Li gorî vê nêrînê, Kuştina Saraybosnayê û biryarên ku li pey wê hatin, ne tenê encamên neçarî yên strukturên heyî bûn, lê di heman demê de aktorên sereke yên ku rê li ber şer vekirin.
Ev nîqaş ne tenê pirseke akademîk e; ew bandorê li ser têgihiştina me ya li ser ajansa mirovî di dîrokê de û îhtîmala pêşîgirtina li karesatên bi vî rengî di pêşerojê de dike. Heke şer “neçar” bûya, wê demê biryarên lîderan di Tîrmeha 1914an de zêde girîng nînin. Heke şer “contingent” bûya, wê demê biryarên takekesî û têkçûnên dîplomatîk roleke krîtîk lîstine, û ev yek girîngiya ajansa mirovî û berpirsiyariya lîderan tekez dike.
Cûdahiya di navbera Sedemên Demdirêj û Demkurt de
Piraniya dîroknasan qebûl dikin ku Şerê Cîhanî yê Yekemîn encama tevliheviyeke sedemên demdirêj û demkurt bû.
Sedemên Demdirêj (Long-term causes) faktorên strukturî û pêvajoyên dîrokî yên ku di dehsalên beriya 1914an de aloziyên li Ewropayê kûr kiribûn, vedigirin. Di nav van de ev hene:
- Împeryalîzm: Pêşbaziya di navbera hêzên Ewropî de ji bo koloniyan û bandora cîhanî.
- Mîlîtarîzm: Pêşbaziya çekdariyê, zêdebûna budçeyên leşkerî, û xurtbûna bandora elîtên leşkerî li ser siyasetê.
- Sîstemên Tifaqan: Parçebûna Ewropayê li du blokên leşkerî yên dijber (Tifaqa Sêalî û Îtilafa Sêalî).
- Neteweperestî: Pêlên xurt ên neteweperestiyê, nemaze li Balkanan û di nav hêzên mezin de, ku bû sedema hevrikiyê û daxwazên îredentîst.
Sedemên Demkurt (Short-term causes) ew bûyerên yekser in ku di havîna 1914an de krîzê gurr kirin û rê li ber şer vekirin. Di nav van de ev hene:
- Kuştina Arşîdûk Franz Ferdinand li Saraybosnayê (28 Hezîran 1914): Bûyera ku wekî çirûska şer tê dîtin.
- Krîza Tîrmehê (Tîrmeh 1914): Zincîra bûyerên dîplomatîk û leşkerî yên ku li pey kuştinê hatin, di nav de ultîmatoma Awistirya-Mecaristanê ji Serbistanê re, “çeka vala” ya Almanyayê, seferberiyên leşkerî, û ragihandina şer.
Têgihiştina têkiliya di navbera van sedemên demdirêj û demkurt de ji bo têgihiştina kûrahiya destpêka şer girîng e. Sedemên demdirêj hawîrdoreke tijî barût afirandibûn, û sedemên demkurt ew çirûsk bûn ku ev barût teqand.
Berpirsiyariya Hevpar vs. Sûcdarkirina Yek Aliyekî
Pirsa “kê şer dest pê kir?” ji destpêkê ve mijara nîqaşê bûye. Peymana Versailles (1919) di Xala xwe ya 231ê de (“War Guilt Clause” ango “Xala Sûcdariya Şer”) bi awayekî fermî Almanya û hevalbendên wê ji bo destpêkirina şer berpirsiyar dît. Ev yek bû sedema nerazîbûneke mezin li Almanyayê û di serdema navbera şeran de, gelek dîroknas (nemaze li Almanyayê) hewl dan ku vê “sûcdariyê” red bikin û berpirsiyariyê li ser hemû hêzên mezin belav bikin, an jî şer wekî encama têkçûna sîstema navneteweyî bibînin.
Wekî ku li jor hat behs kirin, teza Fritz Fischer di salên 1960î de ev nêrîna “berpirsiyariya hevpar” hejand û dîsa bal kişand ser rola sereke ya Almanyayê di destpêkirina şer de. Lêbelê, lêkolînên nûtir, nemaze yên ku di sedsaliya şer de hatin weşandin, dîsa berê xwe didin têgihiştineke tevlihevtir. Dîroknasên wekî Christopher Clark û Thomas Otte, tevî ku rola Almanyayê înkar nakin, balê dikişînin ser zincîra biryarên şaş û hesabên çewt ên hemû hêzên mezin di dema Krîza Tîrmehê de û arguman dikin ku sûcdarkirina yek aliyekî tenê rewşê hêsan dike û rastiya tevlihev a bûyeran ji nedîtî ve tê. Ew tekez dikin ku çawa lîderên hemû hêzên mezin bi biryarên xwe beşdarî gurrkirina krîzê bûn.
Bi vî awayî, dîroknasiya Şerê Cîhanî yê Yekemîn bi xwe jî di bin bandora bûyerên siyasî yên hemdemî û nêzîkatiyên teorîk ên nû de maye. Têgihiştina paşerojê her dem diguhere û ji nû ve tê şîrovekirin. Nîqaşên li ser sedem û berpirsiyariya Şerê Cîhanî yê Yekemîn îro jî didomin û ev yek girîngiya vê bûyera dîrokî û bandora wê ya demdirêj nîşan dide.
Encam
Destpêka Şerê Cîhanî yê Yekemîn di sala 1914an de ne bûyereke ji nişka ve û ne jî encama yek sedemekê tenê bû. Ew teqîna aloziyên kûr û demdirêj bû ku di navbera hêzên Ewropî de bi dehsalan berhev bûbûn. Sîstemên tifaqan ên hişk, pêşbaziya emperyalîst a bêrawestan, pêlên xurt ên neteweperestiyê, mîlîtarîzma zêde û pêşbaziya çekdariyê, û guherînên di hevsengiya hêzê de, hemû bi hev re hawîrdoreke ku tê de şerekî mezin her ku diçû muhtemeltir dibû, afirandibûn.
Di nav vê atmosfera tijî barût de, Kuştina Arşîdûk Franz Ferdinand li Saraybosnayê di 28ê Hezîrana 1914an de wekî katalîzatorekê tevgeriya. Ev bûyera dramatîk, ku bi xwe encama neteweperestiya radîkal a Serbî û piştgiriya veşartî ya hin hêmanên dewleta Serbistanê bû, zincîreke bûyeran da destpêkirin ku wekî Krîza Tîrmehê tê zanîn. Ultîmatoma tund a Awistirya-Mecaristanê ji Serbistanê re, piştgiriya bê şert û merc a Almanyayê (“çeka vala”) ji bo Awistirya-Mecaristanê, seferberiya Rûsyayê ji bo piştgiriya Serbistanê, û planên leşkerî yên hişk ên hemû hêzan, rê li ber têkçûna dîplomasiyê û destpêka şer vekir. Hesabên şaş, têgihîştinên çewt û zexta demê bûn sedem ku krîzeke ku dibe ku herêmî bimaya, di nav çend hefteyan de veguherî şerekî parzemînî.
Armancên şer ên destpêkê yên hêzên mezin di sala 1914an de bi giranî li ser berjewendiyên neteweyî yên teng û hesabên jeopolîtîk ên kevneşopî bûn. Van armancên ku pir caran li hember hev bûn, çareserkirina aştiyane ya pevçûnê dijwartir kirin. Şer zû ji sînorên Ewropayê derket û bû karesateke cîhanî, bi tevlîbûna împaratoriyên kolonyal û hêzên ne-Ewropî yên wekî Japonya û paşê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
Bandorên destpêkê yên şer di sala 1914an de wêranker bûn. Windahiyên mirovî yên bêhempa di şerên mezin ên wekî Tannenberg, Marne û Ypres de xeyalên şerekî kurt û birûmet hilweşandin. Bandora aborî û civakî ya seferberiyê û şer, nemaze li ser împaratoriyên pirneteweyî û kêm pîşesazkirî yên wekî Osmanî, Awistirya-Mecaristan û Rûsyayê, giran bû û tovên nerazîbûn û bêîstîqrariya navxweyî ku dê paşê bibe sedema hilweşîna wan, çand.
Nîqaşên dîroknasî yên li ser sedem û berpirsiyariya Şerê Cîhanî yê Yekemîn îro jî didomin. Tevî ku teza Fritz Fischer a li ser berpirsiyariya sereke ya Almanyayê di salên 1960î de bû sedema nîqaşên mezin, têgihiştina heyî balê dikişîne ser tevliheviya faktoran û rola hemû hêzên mezin di gurrkirina krîzê de. Nîqaşa li ser ka şer “neçar” bû an “contingent” bû jî berdewam dike û girîngiya ajansa mirovî û biryarên lîderan di şekildana bûyerên dîrokî de tekez dike.
Di dawiyê de, destpêka Şerê Cîhanî yê Yekemîn ne tenê bûyereke leşkerî ya mezin bû, lê xaleke werçerxanê ya bingehîn bû di dîroka mirovahiyê de. Ew dawiya serdemekê û destpêka serdemeke nû bû, ku tê de nexşeya siyasî ya cîhanê ji nû ve hate xêzkirin, împaratorî hilweşiyan, û rê li ber şoreş, îdeolojiyên nû û pevçûnên din ên sedsala 20an vebû. Têgihiştina sedem û encamên vî şerê mezin ji bo têgihiştina cîhana îroyîn jî xwedî girîngiyeke jiyanî ye.
WERGIRTÎ
1. Understanding the Cause of World War 1 | Livius Prep, https://www.liviusprep.com/understanding-the-cause-of-world-war-1.html 2. 1. Dünya Savaşı Nasıl Olmuştur? Savaş ve Hayat: 1. Dünya Savaşı’nın İnsanlık Üzerindeki Derin Etkileri? – Tuz Gölü Gazetesi, https://tuzgolugazetesi.com/foto/22844435/1-dunya-savasi-nasil-olmustur-savas-ve-hayat-1-dunya-savasinin-insanlik-uzerindeki-derin-etkileri 3. Six Causes of World War I | Norwich University – Online, https://online.norwich.edu/online/about/resource-library/six-causes-world-war-i 4. Austria’s Archduke Ferdinand assassinated | June 28, 1914 | HISTORY, https://www.history.com/this-day-in-history/june-28/archduke-ferdinand-assassinated 5. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Historiography_of_World_War_I#:~:text=Among%20the%20immediate%20causes%20were,a%20nationalist%20organization%20in%20Serbia. 6. Üçlü İttifak (1882) – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%9C%C3%A7l%C3%BC_%C4%B0ttifak_(1882) 7. The Alliance System in Pre-War Europe (4.1.2) | CIE A-Level History …, https://www.tutorchase.com/notes/cie-a-level/history/4-1-2-the-alliance-system-in-pre-war-europe 8. Birinci Dünya Savaşı Öncesi Avrupa’da Bloklaşma Süreci – Stratejik …, https://stratejikortak.com/2020/07/dunya-savasi-bloklasma.html 9. Contemporary History World at War: Introduction – Why Did World …, https://education.cfr.org/learn/learning-journey/contemporary-history-world-war-introduction/why-did-world-war-i-happen 10. How Imperialism Set the Stage for World War I | HISTORY, https://www.history.com/articles/imperialism-causes-world-war-i 11. 2. ÜNİTE: BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI, https://alaplimesem.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/67/02/229776/dosyalar/2021_12/07190637_2-BIRINCI-DUNYA-SAVASI.pdf 12. Imperialism and Nationalism – IST 605: WWI Origins – LibGuides at …, https://libguides.library.albany.edu/c.php?g=1382667&p=10325727 13. 1. Dünya Savaşı Kısaca Özeti: Tarihi, Sonuçları, Önemi, Nedenleri Ve Sonuçları – Milliyet, https://www.milliyet.com.tr/egitim/1-dunya-savasi-kisaca-ozeti-tarihi-sonuclari-onemi-nedenleri-ve-sonuclari-6269700 14. I. Dünya Savaşı’nın ana hatları – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1%27n%C4%B1n_ana_hatlar%C4%B1 15. I. Dünya Savaşı – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1 16. Archduke Franz Ferdinand | History of Western Civilization II, https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldhistory2/chapter/archduke-franz-ferdinand/ 17. Assassination of the Archduke Franz Ferdinand – South African History Online, https://www.sahistory.org.za/dated-event/assassination-archduke-franz-ferdinand 18. Maddeler Halinde 1. Dünya Savaşı’nın Nedenleri Nelerdir? – Habertürk, https://www.haberturk.com/birinci-dunya-savasi-nin-nedenleri-maddeler-halinde-1-dunya-savasi-nin-nedenleri-nelerdir-hteg-3539338 19. David Stevenson – Land armaments in Europe, 1866-1914, https://eprints.lse.ac.uk/64904/1/Land%20armaments.pdf 20. Silahlanma yarışı – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Silahlanma_yar%C4%B1%C5%9F%C4%B1 21. dergipark.org.tr, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/336967 22. Arms Race prior to 1914, Armament Policy – Drexel University, https://researchdiscovery.drexel.edu/esploro/outputs/journalArticle/Arms-Race-prior-to-1914-Armament/991021861688904721 23. Assassination of Archduke Franz Ferdinand: Topics in Chronicling America, https://guides.loc.gov/chronicling-america-assassination-franz-ferdinand 24. The assassination of Franz Ferdinand | OpenLearn – Open University, https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/world-history/the-assassination-franz-ferdinand 25. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi » Makale » SARAYBOSNA …, https://dergipark.org.tr/tr/pub/firatsbed/issue/53100/645379 26. Assassination of Archduke Franz Ferdinand, https://historyjustgotinteresting.com/assassination/ 27. Black Hand and World War I – HISTORY CRUNCH – History Articles …, https://www.historycrunch.com/black-hand-and-world-war-i.html 28. Bir Kurşunun Ardından: Saraybosna Suikastı | MozartCultures, https://mozartcultures.com/bir-kursunun-ardindan-saraybosna-suikasti/ 29. Gavrilo Princip — Google Arts & Culture, https://artsandculture.google.com/entity/gavrilo-princip/m03dlr?hl=tr 30. Serbian campaign (1914) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Serbian_campaign_(1914) 31. http://www.theworldwar.org, https://www.theworldwar.org/learn/educator-resource/wwi-and-middle-east#:~:text=The%20war%20had%20a%20significant,and%20the%20Middle%20East%20lectures. 32. Saraybosna Suikastı – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Saraybosna_Suikast%C4%B1 33. Gavrilo Princip’in Saraybosna Suikastı Motifleri | TUİÇ Akademi, https://tuicakademi.org/gavrilo-principin-saraybosna-suikasti-motifleri/ 34. apps.dtic.mil, https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/AD1023431.pdf 35. July Crisis – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/July_Crisis 36. The July Crisis: A chronology | OpenLearn – Open University, https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/world-history/the-july-crisis-chronology 37. Austria-Hungary issues ultimatum to Serbia | July 23, 1914 | HISTORY, https://www.history.com/this-day-in-history/july-23/austria-hungary-issues-ultimatum-to-serbia 38. Phases of the European diplomatic crisis in summer 1914 – Esercito …, https://www.esercito.difesa.it/en/History/The-Great-War/Pagine/Phases-of-the-European-diplomatic-crisis-in-summer-1914.aspx 39. wp.stu.ca, https://wp.stu.ca/worldhistory/wp-content/uploads/sites/4/2015/08/Austrian-Ultimatum-to-Serbia.pdf 40. Temmuz Ültimatomu – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Temmuz_%C3%9Cltimatomu 41. teachdemocracy.org, https://teachdemocracy.org/images/pdf/gates/Did-Serbia-Meet-Demands.pdf 42. What if Serbia approved Austro-Hungarian ultimatum? : r/HistoricalWhatIf – Reddit, https://www.reddit.com/r/HistoricalWhatIf/comments/13dztj3/what_if_serbia_approved_austrohungarian_ultimatum/ 43. World War I Timeline – 1914 – War Erupts – The History Place, https://www.historyplace.com/worldhistory/firstworldwar/index-1914.html 44. Introduction – World War I Declarations: Topics in Chronicling America, https://guides.loc.gov/chronicling-america-wwi-declarations 45. I. Dünya Savaşı’na katılan ülkeler – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1%27na_kat%C4%B1lan_%C3%BClkeler 46. How The World Went To War In 1914 | Imperial War Museums, https://www.iwm.org.uk/history/how-the-world-went-to-war-in-1914 47. Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı’na Nasıl Girdi? – Drabos …, https://drabostravel.com/blog/osmanli-devleti-birinci-dunya-savasina-nasil-girdi 48. War Aims and War Aims Discussions – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-1-1/ 49. War Aims and War Aims Discussions (Austria-Hungary) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-austria-hungary/ 50. ı. dünya savaşı ve cepheler – ÜNİTE, https://m.ataaof.edu.tr/pdf.aspx?du=wHc/XYQZtXISQ0XpAWQK/w== 51. War Aims and War Aims Discussions (Austria-Hungary), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_aims_and_war_aims_discussions_austria-hungary 52. War Aims and War Aims Discussions (Ottoman Empire) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-ottoman-empire/ 53. War Aims and War Aims Discussions (Ottoman Empire), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_aims_and_war_aims_discussions_ottoman_empire 54. belleten.gov.tr, https://belleten.gov.tr/tam-metin/37/eng#:~:text=Finally%20the%20demand%20for%20full,deemed%2C%20absolutely%20essential%20to%20modernization. 55. 8. Sınıf Sosyal Bilgiler Birinci Dünya Savaşı’nın Sebepleri Ve 1 …, https://www.hurriyet.com.tr/egitim/8-sinif-sosyal-bilgiler-birinci-dunya-savasinin-sebepleri-ve-1-dunya-savasinda-osmanli-devletinin-durumu-konu-anlatimi-41611570 56. War Aims and War Aims Discussions (East Central Europe) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-east-central-europe/ 57. War Aims and War Aims Discussions (Russian Empire) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-russian-empire/ 58. BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA RUSYA’NIN ASKERÎ STRATEJİSİ – İstanbul Üniversitesi, https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/55216.pdf 59. War Aims and War Aims Discussions (Russian Empire), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_aims_and_war_aims_discussions_russian_empire 60. birinci dünya savaşı öncesi rusya’nın boğazlar politikası – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/417367 61. War Aims and War Aims Discussions (France) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_aims_and_war_aims_discussions_france 62. I.DÜNYA SAVAŞI’NDA FRANSA – Uluslararası İlişkiler Öğrenci Dergisi, https://www.uiodergisi.com/wp-content/uploads/2022/01/07-I.Dunya-Savasinda-Fransa-Basak-Eti-1.pdf 63. What were French war aims in the first world war? : r/AskHistorians – Reddit, https://www.reddit.com/r/AskHistorians/comments/2z1mh2/what_were_french_war_aims_in_the_first_world_war/ 64. War Aims and War Aims Discussions (Great Britain and Ireland) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-great-britain-and-ireland/ 65. War Aims and War Aims Discussions (Great Britain and Ireland), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_aims_and_war_aims_discussions_great_britain_and_ireland 66. Belgium, U.S. involvement in World War I | Article | The United States …, https://www.army.mil/article/200760/belgium_u_s_involvement_in_world_war_i 67. I. Dünya Savaşı’nda Birleşik Krallık – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1%27nda_Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k 68. encyclopedia.1914-1918-online.net, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/social-conflict-and-control-protest-and-repression-russian-empire/#:~:text=High%20casualties%2C%20inflation%20and%20food,shattered%20the%20fragile%20social%20peace. 69. Serbia in World War I – The Royal Family of Serbia, https://royalfamily.org/about-serbia/serbia-in-world-war-i/ 70. Belgium in World War I – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Belgium_in_World_War_I 71. http://www.iwm.org.uk, https://www.iwm.org.uk/history/how-the-world-went-to-war-in-1914#:~:text=The%20entry%20of%20Britain%20and,be%20dependent%20on%20voluntary%20enlistment. 72. World War One: The global conflict that defined a century – BBC Teach, https://www.bbc.co.uk/teach/articles/zdk9y9q 73. Armistice | National WWI Museum and Memorial, https://www.theworldwar.org/learn/about-wwi/armistice 74. 1.1. I. DÜNYA SAVAġI’NIN SĠYASĠ VE EKONOMĠK SONUÇLARI – OGM Materyal, https://ogmmateryal.eba.gov.tr/panel/upload/files/kveduiavypw.pdf 75. mprapeuro.weebly.com, http://mprapeuro.weebly.com/uploads/2/9/3/0/29308547/role_of_noneuro_nations.pdf 76. Colonial Contributions to WWI – Historiana, https://historiana.eu/historical-content/source-collections/colonial-contributions-to-wwi 77. West Africa campaign | National Army Museum, https://www.nam.ac.uk/explore/west-africa-campaign 78. Colonial Warfare and Occupation (Africa) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonial-warfare-and-occupation-africa-2-0/ 79. More than Mimi and Toutou: World War I in Africa – OER Commons, https://oercommons.org/courseware/lesson/87963/student-old/ 80. http://www.usni.org, https://www.usni.org/magazines/naval-history-magazine/2021/june/japans-victory-world-war-i#:~:text=Japan%20entered%20the%20conflict%20to,of%20control%20of%20the%20seas. 81. http://www.nids.mod.go.jp, https://www.nids.mod.go.jp/english/publication/joint_research/series19/pdf/chapter03.pdf 82. Middle Eastern theatre of World War I – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Middle_Eastern_theatre_of_World_War_I 83. WWI and the Middle East | National WWI Museum and Memorial, https://www.theworldwar.org/learn/educator-resource/wwi-and-middle-east 84. History – World Wars: The Middle East during World War One – BBC, https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/middle_east_01.shtml 85. Russia and World War 1 | Involvement, Impact, Outcome & Key Facts, https://schoolhistory.co.uk/notes/russia-and-world-war-1/ 86. Tannenberg Muharebesi (1914) – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tannenberg_Muharebesi_(1914) 87. http://www.studentsofhistory.com, https://www.studentsofhistory.com/battle-of-the-marne#:~:text=By%20the%20time%20the%20Battle,smallest%20of%20gains%20in%20territory. 88. First Battle of the Marne – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/First_Battle_of_the_Marne 89. First Battle of Ypres – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/First_Battle_of_Ypres 90. 10 Significant Battles Of The First World War | Imperial War Museums, https://www.iwm.org.uk/history/10-significant-battles-of-the-first-world-war 91. Austria-Hungary in World War I – HISTORY CRUNCH – History …, https://www.historycrunch.com/austria-hungary-in-world-war-i.html 92. General Economic Policy – Turkey in the First World War, https://turkeyswar.com/economy/general-economic-policy/ 93. War Finance (Ottoman Empire) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-finance-ottoman-empire/ 94. World War I in the Ottoman Empire/Middle East – HIST 302W: Muslims and Non-Muslims in the Modern Middle East – Library Guides, https://guides.libraries.psu.edu/c.php?g=1168422&p=8533395 95. iris.unibocconi.it, https://iris.unibocconi.it/retrieve/e31e10d4-1640-31fb-e053-1705fe0a5b99/Economics%20of%20the%20Great%20War.pdf 96. ww1.habsburger.net, https://ww1.habsburger.net/en/chapters/high-mark-and-decline-economic-war-effort#:~:text=Overall%2C%20the%20Empire’s%20entire%20war,the%20word%20’blown%20away’. 97. Austria-Hungary – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/austria-hungary 98. Social Conflict and Control, Protest and Repression (Austria-Hungary) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/social-conflict-and-control-protest-and-repression-austria-hungary/ 99. Social Conflict and Control, Protest and Repression (Austria-Hungary), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/social_conflict_and_control_protest_and_repression_austria-hungary 100. Russia, Unit 2: The impact of the First World War 1914-1917 – WJEC, https://resource.download.wjec.co.uk/vtc/2021-22/el21-22_14-12/pdf/eng/EL21-22_14.12_KO2-Impact-of-First-World-War.pdf 101. Social Conflict and Control, Protest and Repression (Russian Empire) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/social-conflict-and-control-protest-and-repression-russian-empire/ 102. Social Conflict and Control, Protest and Repression (Russian Empire), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/social_conflict_and_control_protest_and_repression_russian_empire 103. Making Sense of the War (Ottoman Empire/Middle East) – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/making-sense-of-the-war-ottoman-empiremiddle-east/ 104. The Collapse of Austria-Hungary: Causes and Consequences – SchoolTube, https://www.schooltube.com/the-collapse-of-austria-hungary-causes-and-consequences-3/ 105. Between Acceptance and Refusal – Soldiers’ Attitudes Towards War (Russian Empire), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/between-acceptance-and-refusal-soldiers-attitudes-towards-war-russian-empire-1-1/ 106. http://www.open.edu, https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/world-history/the-debate-on-the-origins-the-first-world-war#:~:text=The%20Fischer%20Thesis&text=Germany%2C%20he%20argued%2C%20did%20have,pursued%20by%20Hitler%20in%201939. 107. Fritz Fischer (historian) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Fritz_Fischer_(historian) 108. The debate on the origins of the First World War | OpenLearn – Open …, https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/world-history/the-debate-on-the-origins-the-first-world-war 109. The Historiography of the Origins of the First World War, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/the_historiography_of_the_origins_of_the_first_world_war 110. The ‘Inevitable’ World War | Los Angeles Review of Books, https://lareviewofbooks.org/article/inevitable-world-war/ 111. The Historiography of the Origins of the First World War – 1914-1918 Online, https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/the-historiography-of-the-origins-of-the-first-world-war/ 112. What were the long term and short term causes of WW1? – Quora, https://www.quora.com/What-were-the-long-term-and-short-term-causes-of-WW1 113. The First World War’s Long- and Short-Term Causes – 611 Words …, https://ivypanda.com/essays/the-first-world-wars-long-and-short-term-causes/ 114. BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE ETİMOLOJİSİ | Ersu.net, https://ozge.ersu.net/yazilar/gezi-yazilari/birinci-dunya-savasi-ve-etimolojisi/
xwende 
Yorum bırakın