Mafê Dengdanê yê Jinan li Zelanda Nû (1893)

Pêngaveke Dîrokî di Têkoşîna Ji Bo Wekheviyê de

I. Destpêk (Introduction)

Kurtegiştî li ser girîngiya mafê dengdanê yê jinan li Zelanda Nû (1893) (Overview of the significance of women’s suffrage in New Zealand, 1893)

Di 19ê Îlona 1893an de, bi îmzekirina Qanûna Nû ya Hilbijartinê ji hêla Waliyê Giştî Lord Glasgow ve, Zelanda Nû di qada navneteweyî de wek welatê yekem ê xwerêveber derket pêş ku bi awayekî qanûnî mafê dengdanê di hilbijartinên parlemanî de da jinan. Ev qanûn, ku wek Qanûna Hilbijartinê ya 1893an tê zanîn, di dîroka Zelanda Nû û di tevgera mafê dengdanê ya jinan a cîhanî de wek pêngaveke bingehîn û werçerxanek girîng tê qebûlkirin. Ev destkeftî ne tesadufî bû; ew encama têkoşîn û kedeke bi salan a aktîvîst û parêzvanên mafê dengdanê bû ku bi israr û biryardarî ji bo vê armancê xebitîn.

Zelanda Nû wekî welatê yekem ê xweser ku mafê dengdanê da jinan (New Zealand as the first self-governing country to grant women suffrage)

Rolê pêşeng ê Zelanda Nû di naskirina mafê dengdanê yê jinan de, ew kire semboleke navendî ya wêneyê wê yê wek “laboratuwareke civakî” ya rêşker û nûjen. Di demekê de ku piraniya demokasiyên din ên mezin, wek Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), heta piştî Şerê Cîhanî yê Yekem jî ev maf nedabûn jinan, Zelanda Nû bi vê pêngava xwe ya wêrek derket pêş. Ev yek ne tenê ji bo jinên Zelanda Nû, lê ji bo tevgerên jinan li seranserê cîhanê bû çavkaniyeke mezin a îlham û hêviyê.

Tez û armancên gotarê (Thesis and aims of the article)

Ev gotar dê bi awayekî akademîk û berfireh li ser pêvajoya naskirina mafê dengdanê yê jinan li Zelanda Nû di sala 1893an de raweste. Armanca sereke ew e ku çarçoveya dîrokî, civakî, siyasî û aborî ya ku rê li ber vê qanûna bingehîn vekir, bê vekolandin. Her wiha, dê aktorên sereke û stratejiyên tevgera mafê dengdanê, pêvajoya qanûndanînê, bandorên yekser û demdirêj ên vê qanûnê li hundurê Zelanda Nû (tevî bandora li ser jinên Māori), û nirxandina bandora Zelanda Nû li ser tevgera mafên jinan a cîhanî bêne şîrovekirin. Bi vê yekê, dê hewl bê dayîn ku girîngî û mîrateya vê bûyera dîrokî bi awayekî kûr û berfireh bê ronîkirin.

II. Rewşa Dîrokî, Civakî û Aborî ya Zelanda Nû di Dawiya Sedsala 19an de (Historical, Social, and Economic Context of New Zealand in the Late 19th Century)

Ji bo têgihiştina kûr a pêvajoya ku Zelanda Nû ber bi naskirina mafê dengdanê yê jinan ve bir, pêwîst e ku em li rewşa giştî ya welat di dawiya sedsala 19an de binêrin. Ev serdem bi guhertinên mezin ên siyasî, civakî û aborî dagirtî bû ku rasterast bandor li ser tevgerên reformxwaz kir.

Şert û mercên siyasî û pêşketinên ber bi xweseriyê ve (Political conditions and developments towards self-governance)

Pêşketina siyasî ya Zelanda Nû ber bi xwerêveberiyê ve gav bi gav pêk hat. Qanûna Destûra Bingehîn a Zelanda Nû ya 1852an mafê dengdanê di parlemanê de da mêrên ku xwediyê milk bûn, ev yek wek pêngaveke destpêkê di pêşketina siyasî ya welat de tê dîtin. Rakirina hikûmetên parêzgehan di sala 1876an de girîngiya siyaseta neteweyî zêdetir kir. Di sala 1891ê de, Hikûmeta Lîberal hat ser kar û ev yek rewşeke siyasî ya ku ji bo reforman guncawtir xuya dikir, afirand. Ev hikûmet xwe wek parêzvana ‘Zelandiyên Nû yên asayî’ bi nav dikir. Zelanda Nû, wek welatekî pêşeng û nû-ava, ji hêzên kevneperest ên ku bi xurtî li welatên Rojavayî yên kevnar hebûn, bêpar bû. Ev yek welat ji fikrên nû re vekirîtir dikir. Bi taybetî, nebûna hêzên kevneperest ên xurt û bi kok, rê li ber wê yekê vekir ku gel ji bo qebûlkirina fikrên nû amadetir be.

Struktura civakî, rola jinan û perwerdehiya jinan (Social structure, women’s roles, and female education)

Dawiya sedsala 19an ji bo jinan serdemeke guhertinê bû. Gihîştina jinan ji perwerdehiyê re zêde dibû û ew bêtir dikevin nava hêza kar. Heta sala 1893an, perwerdehiya seretayî ji bo hemû keçan peyda bû, û hejmara keçên ku diçûn dibistanên navîn û zanîngehan zêde dibû. Jin dikevin pîşeyên wek hemşîretî, mamostetî, hiqûq û dermanfiroşiyê. Civaka “sînorî” ya Zelanda Nû, ku di destpêkê de serdestiya mêran tê de hebû, hewl dida ku jinên koçber bikişîne da ku aramî û jiyana malbatî pêş bikeve. Fikarên li ser başbûna malbatê, bandora alkolê, û daxwaza ji bo reformên civakî, tevgerên wek nermbûn (temperance) û mafê dengdanê geş kirin. Di civaka kevneşopî ya Māori de, jin dihatin bihagirtin û gelek caran xwedî rolên bibandor bûn, lê mêtingeriyê dest pê kiribû ku vê yekê têk bibe.

Pêşketinên di perwerdehiya jinan de ne tenê pêşketineke civakî bû, lê di heman demê de pêşengeke girîng bû ji bo tevgera mafê dengdanê. Heta sala 1893an, pêşketinên berbiçav di perwerdehiya jinan de, ji asta seretayî heta zanîngehê, xuya bûn. Jinên xwende di hejmarên nedîtî de dikevin pîşeyên nû û qada kar a giştî. Perwerdehî û beşdarbûna aborî bi îhtîmaleke mezin ramana rexneyî, hişmendiya li ser newekheviyan, û jêhatîbûnên rêxistinî yên ji bo aktîvîzma siyasî pêwîst xurt kir. Bêedaletiya ku jinên xwende û karker ji mafê dengdanê bêpar bûn, dema ku mêrên kêmtir xwende an jî nexwende dikaribûn deng bidin, bû argumaneke xurt ji bo parêzvanên mafê dengdanê. Bi vî awayî, geşbûna perwerdehiya jinan rasterast jin hêzdar kir û hem bingehên rewşenbîrî hem jî yên pratîkî ji bo kampanyaya mafê dengdanê peyda kir. Ev yek bi meylên cîhanî re hevaheng e ku jinên xwende normên civakî dipirsin.

Rewşa aborî û bandora wê li ser civakê (Economic situation and its impact on society)

Aboriya Zelanda Nû di destpêkê de li Girava Başûr bi hirî û zêr serdest bû. Serdema Vogel (1870an) şahidiya veberhênanên mezin di binesaziyê de (rêyên hesinî, rê) û zêdebûna koçberiyê kir. Lêbelê, depresyoneke aborî di sala 1879an de dest pê kir, ku bû sedema bêkariyê, îstismarkirina jin û zarokan, û koçberiyê. Tevî vê yekê, ev depresyonê di heman demê de rewşeke siyasî ya guncaw ji bo reformên radîkal afirand. Barkirina serkeftî ya yekem a goştê cemidî di sala 1882an de başbûneke aborî pêşkêş kir û Zelanda Nû wek “çewlika Brîtanyayê” bi cih kir. Tevî zehmetiyên aborî, standardên jiyanê di navbera dawiya sedsala 19an û salên 1960î de di nav welatên herî bilind ên cîhanê de bûn.

Dawiya sedsala 19an li Zelanda Nû bi pêşketinên civakî-aborî yên girîng û di heman demê de bi zehmetiyên berbiçav dihat nasîn. Ev dualîtî bi îhtîmaleke mezin zemîneke guncaw ji bo tevgerên reforma civakî afirand. Ji aliyekî ve, geşbûnên aborî yên wekî keşfên zêr û veberhênanên serdema Vogel, mirov û sermaye anîn welêt, hestek ji îmkan û pêşketina neteweyî xurt kirin. Ji aliyê din ve, paşketinên aborî, bi taybetî depresyona ku ji sala 1879an dest pê kir, qelsiyên civakî yên wekî bêkarî û îstîsmar, nemaze ya jin û zarokan, derxistin holê. Ev dijberiya di navbera hêvî û rastiyê de, bi îhtîmaleke mezin daxwazeke ji bo başkirina civakî û pirsiyarkirina strukturên heyî xurt kir. Xweseriya “pêşeng” an “sînorî” ya civakê, bi kêmtir kevneperestiya bi kok ve , tê wê wateyê ku fikrên nû yên ji bo reformê, tevî mafê dengdanê yê jinan, dikaribûn ji civakên kevntir û hişktir bi hêsanî cih bigirin. Bi taybetî depresyonê rewşek “ji bo reformên cuda yên radîkal guncaw” afirand. Ji ber vê yekê, bêîstîqrariya aborî û encamên wê yên civakî, ligel avahiyeke civakî ya nisbeten vekirî, wek katalîzatorek ji bo tevgerên ku li guhertinên bingehîn ên wekî mafê dengdanê yê jinan digeriyan, kar kir.

Tabloya Demjimêrî ya Pêşketinên Civakî-Aborî û Siyasî yên Sereke li Zelanda Nû (1850-1890)

Sal (Year)	Pêşketina Siyasî (Political Development)	Pêşketina Aborî (Economic Development)	Pêşketina Civakî (Social Development)
1852	Qanûna Destûra Bingehîn a Zelanda Nû	Keşfên Zêr dest pê dikin
1860an		Serdestiya Hirî û Zêr	Destpêka zêdebûna perwerdehiya jinan
1870	Destpêka Serdema Vogel (Veberhênanên binesaziyê)	Zêdebûna koçberiyê	Jin bêtir dikevin hêza kar
1876	Rakirina Hikûmetên Parêzgehan
1877			Yekemîn jinên ku ji zanîngehê mezûn dibin
1879		Destpêka Depresyona Aborî ya Dirêj	Zêdebûna îstîsmarkirina jin û zarokan
1882		Barkirina yekem a serkeftî ya goştê cemidî
1885			Damezrandina Yekîtiya Jinan a Xiristiyanî ya Temperance (WCTU)
1891	Hikûmeta Lîberal tê ser kar		Tevgera mafê dengdanê geş dibe

Ev tablo dîmenek giştî ya guhertinên dînamîk ên ku li Zelanda Nû diqewimîn pêşkêş dike, û alîkariyê dide xwendevan ku çarçoveya pirrengî ya ku tê de tevgera mafê dengdanê derket holê û serketî bû, fêm bike. Tevgera mafê dengdanê di valahiyekê de çênebû. Têgihiştina guhertinên siyasî, aborî û civakî yên hevdem ji bo têgihiştina ajokar û çarçoveya tevgerê girîng e. Formatek demjimêrî rê dide dîtbariya hêsan a van pêşketinên paralel û pêwendiyên potansiyel. Mînak, dîtina bilindbûna perwerdehiya jinan ligel depresyona aborî û guhertinên siyasî dikare alîkariyê bide nîşandana zext û derfetên tevlihev ên serdemê.

III. Tevgera Suffrage ya Jinan li Zelanda Nû (The Women’s Suffrage Movement in New Zealand)

Tevgera ji bo mafê dengdanê yê jinan li Zelanda Nû bi rêxistinbûn û aktîvîzmeke xurt diyar dibe. Gelek rêxistin û kesayetên bibandor di vê pêvajoyê de rolên sereke lîstin û bi stratejiyên cuda hewl dan ku bigihîjin armanca xwe.

Rêxistinên Sereke: Yekîtiya Jinan a Xiristiyanî ya Temperance (WCTU) û Lîgên Franchise (Key Organizations: Women’s Christian Temperance Union (WCTU) and Franchise Leagues)

Yekîtiya Jinan a Xiristiyanî ya Temperance ya Zelanda Nû (WCTU NZ), ku di sala 1885an de ji hêla Mary Leavitt ve hat damezrandin , bû hêza rêxistinî ya sereke li pişt kampanyaya mafê dengdanê. Di destpêkê de bala WCTU li ser nermbûnê (temperance) bû, lê di bin serokatiya kesên wek Anne Ward, Emma Packe, Catherine Fulton, û Annie Jane Schnackenberg de, rêxistinê mafê dengdanê wek amûrek ji bo gihîştina reformên civakî û exlaqî yên berfirehtir, bi taybetî di derbarê bandora alkolê li ser malbatan de, nas kir. WCTU xwedî avahiyeke beşî bû, û Beşa Franchise û Qanûndanînê, nemaze di bin serokatiya Kate Sheppard de, hewildanên ji bo mafê dengdanê bi rê ve dibir.

Ji bilî WCTU, Lîgên Franchise yên Jinan hatin damezrandin. Mînak, Lîga Franchise ya Dunedin di sala 1892an de ji hêla Marion Hatton û Harriet Morison ve hat damezrandin, gelek caran ji bo ku tenê balê bikişînin ser mafê dengdanê û jinên ji derveyî tevgera nermbûnê bikişînin nav xwe. Lîga Siyasî ya Jinan a Auckland (AWPL) li wir şûna Lîga Franchise girt. Sendîkayên karkeran jî piştgirî dan tevgera mafê dengdanê.

Kesayetên Navdar: Kate Sheppard û Pêşengên Din (Prominent Figures: Kate Sheppard and Other Leaders)

Kate Sheppard: Bi yekdengî wek kesayeta pêşeng a tevgerê tê nasîn. Ew Serpereştyara Franchise ya WCTU bû, daxwazname organîze kirin, belavok nivîsandin, û lobiya siyasetmedaran kir. Wêneyê wê li ser banknota 10 dolarî ya Zelanda Nû ye.
Mary Ann Müller (Femina): Pêşengeke destpêkê bû, di sala 1869an de belavoka ‘Bangek ji Mêrên Zelanda Nû re’ weşand û tê de parêzvaniya mafê dengdanê yê jinan kir. Karê wê cihêkariyên qanûnî û milkî yên li dijî jinan ronî kir.
Marion Hatton: Seroka Lîga Franchise ya Jinan a Dunedin, axaftvan û organîzatoreke bihêz bû, bi dijberiya xwe ya li hember Henry Smith Fish dihat nasîn.
Ada Wells: Organîzatoreke sereke li Canterbury, hev-damezrênera Enstîtuya Jinan a Canterbury, û sekretera yekem a Encumena Niştimanî ya Jinan bû.
Harriet Morison: Xwîngera terzî û rêbera sendîkayê bû, di seferberkirina jinên karker ji bo mafê dengdanê de roleke girîng lîst, hev-damezrênera Lîga Franchise ya Dunedin bû.
Mary Ann Colclough (Polly Plum): Di salên 1870î de parêzvaneke çalak bû, gotar nivîsandin û dersên giştî li ser mafên jinan, perwerdehî û mafê dengdanê dan.
Kesayetên din ên girîng ên ku di daxwaznameyan de hatine îmzekirin û di WCTU de çalak bûn ev in: Rachel Reynolds, Edith Grossmann, Christina û Stella Henderson , Learmonth Dalrymple, Lavinia Kelsey , Lily Kirk , Anne Ward , Emma Packe, Catherine Fulton, Annie Jane Schnackenberg.

Stratejî û Taktîk: Daxwazname, Lobîkirin û Civînên Giştî (Strategies and Tactics: Petitions, Lobbying, and Public Meetings)

Daxwazname: Stratejiyeke navendî bû. Gelek daxwazname pêşkêşî Parlemanê hatin kirin: 1891 (zêdetirî 9,000-10,085 îmze), 1892 (nêzîkî 20,000-20,274 îmze), û daxwaznameya “cinawir” a 1893an.
Daxwaznameya Mafê Dengdanê ya 1893an: 31,872 îmze tê de hebûn (hin çavkanî dibêjin nêzîkî 32,000 ). Dirêjahiya wê 274 metre bû, ji 546 pelên ku bi hev ve hatibûn zeliqandin pêk dihat , û nêzîkî çaryeka nifûsa jinên mezin ên Ewropî temsîl dikir. Ew di wê demê de li Australasya daxwaznameya herî mezin a celebê xwe bû. Vê daxwaznameyê roleke bingehîn di bandorkirina Parlemanê de lîst.
Lobîkirin û Tevlêbûna Giştî: Parêzvanên mafê dengdanê belavok nivîsandin (mînak, belavoka WCTU “Deh Sedem Çima Divê Jinên Zelanda Nû Deng Bidin” ), civîn û dersên giştî organîze kirin, name ji rojnameyan re nivîsandin, û rasterast lobiya siyasetmedaran kirin. Lily Kirk axaftvaneke gerok a navdar bû. WCTU di sala 1888an de belavoka xwe ya “Deh Sedem” ji her Endamê Meclîsa Nûneran re şand.

Serkirdayetiya WCTU girîng bû, lê rojeva nermbûnê şûrekî du devî bû. Ji aliyekî ve, WCTU toreke neteweyî ya damezrandî, jêhatîbûnên rêxistinî, û komeke ji aktîvîstên dilsoz peyda kir. Platforma exlaqî ya nermbûnê (parastina mal û malbatê) hinceteke civakî ya pejirandî ji bo ketina jinan di qada siyasî de pêşkêş kir, ku daxwaza radîkal a ji bo mafê dengdanê ji hinekan re kêmtir tehdîtkar xuya dikir. Lêbelê, girêdana xurt bi nermbûnê re jî dijberî geş kir, nemaze ji lobiya bihêz a vexwarinên alkolî, ku mafê dengdanê yê jinan wek tehdîdeke rasterast li ser berjewendiyên xwe didîtin. Damezrandina Lîgên Franchise yên Jinan ên cuda nîşan dide ku tevgereke stratejîk ji bo berfirehkirina banga mafê dengdanê ji derveyî parêzvanên nermbûnê û ji bo dijberiya argumanên ku ew tenê komployeke qedexekirinê bû, pêk hat. Bi vî awayî, dema ku nermbûnê teşwîqa destpêkê û pişta rêxistinî peyda kir, tevgerê neçar ma ku bi stratejîk têkiliya xwe bi qedexekirinê re bi rê ve bibe da ku piştgiriyeke berfireh bi dest bixe û dijberiya armanckirî têk bibe.

Daxwaznameyên dubare û her ku diçe girseyîtir ne tenê sembolîk bûn, lê nîşana vîna giştî ya mezin bûn ku ji bo Parlemanê ji hêla siyasî ve zehmet bû ku paşguh bike. Tevgera mafê dengdanê ji dawiya salên 1880î/destpêka salên 1890î ve bi berdewamî daxwazname bikar anî. Her daxwaznameyeke mezin a li pey hev (1891, 1892, 1893) zêdebûneke dramatîk di îmzeyan de nîşan da. Ev zêdebûna xuya rêxistinbûna mezin, piştgiriya giştî, û biryardariya bêdawî ya parêzvanên mafê dengdanê nîşan da. Daxwaznameya “cinawir” a 1893an, ku nêzîkî çaryeka nifûsa jinên mezin îmze kiribûn , daxuyaniyeke siyasî ya bihêz bû. Mezinahiya wê ya fizîkî ya mezin dema ku ji Parlemanê re hat pêşkêşkirin dê bûyereke dramatîk û qayîlker bûya. Vê zexta domdar her ku çû ji bo siyasetmedaran ne gengaz kir ku daxwaza ji bo mafê dengdanê wek tevgereke marjînal red bikin, û rasterast beşdarî pejirandina Qanûna 1893an bû.

Rola Jinên Māori di Tevgera Suffrage de (The Role of Māori Women in the Suffrage Movement)

Jinên Māori (Wāhine Māori) di rêza pêşîn a tevgerê de bûn, piştgirî didan WCTU û her wiha ji bo mafê xwe yê dengdanê û endambûna di Te Kotahitanga (Parlemana Māori, 1892-1902) de têdikoşiyan.

Meri Te Tai Mangakāhia: Parêzvaneke sereke ya mafê dengdanê ya Māori ji Te Rarawa bû. Di Gulana 1893an de, ew jina yekem bû ku li Te Kotahitanga axivî, ne tenê ji bo mafê dengdanê lê her wiha ji bo ku jinên Māori di Parlemana Māori de cih bigirin, parêzvanî kir. Argumanên wê li ser xwedîderketina jinên Māori li erd û hewcedariya dengê wan di biryarên ku bandorê li wan dikin de, û fikra ku Şahbanû Victoria dibe ku bêtir guh bide daxwaznameyên “xwişkên xwe yên Māori” disekinîn.
Bi kevneşopî, jinên Māori di mijarên civakê de xwedî gotin bûn, mafek ku bi mêtingeriyê kêm bûbû. Têkoşîna wan ji bo mafê dengdanê di heman demê de têkoşînek ji bo vegerandina mana (rûmet, hêz) û dijberiya zayendperestiya kolonyal bû.
Qanûna Hilbijartinê ya 1893an jinên Māori jî di nav xwe de digirt, û heman mafên dengdanê yên parlemanî yên Pākehā (Ewropî) dida wan wek jinên ne-Māori. Nêzîkî 4,000 jinên Māori di hilbijartinên 1893an de deng dan.
Ākenehi Tōmoana parêzvaneke din a jinên Māori bû.
Jinên Māori tevlî WCTU bûn, ji ber fikarên li ser bandora alkolê û girêdana wê bi firotina erdên wan. Lêbelê, têkiliya WCTU bi jinên Māori re tevlihev bû, carinan hewildanên “kolonîzasyona çandî” jî di nav xwe de dihewand.

Têkoşîna jinên Māori ji bo mafê dengdanê cuda bû lê bi tevgera Pākehā re têkildar bû, û fikarên yekta yên girêdayî mêtingerî û mafên xwecihî nîşan dida. Jinên Māori beşdarî kampanyaya giştî ya mafê dengdanê bûn, gelek caran bi rêya WCTU. Lêbelê, motîvasyonên wan bi kûrahî di mijarên wekî mafên erd, parastina çanda Māori, û dijberiya bandorên neyînî yên mêtingeriyê de, tevî têkbirina statuya wan a kevneşopî û bandorên alkola ku ji hêla niştecîhan ve hatibû anîn, bi kok bûn. Parêzvaniya kesayetên wekî Meri Te Tai Mangakāhia ji bo nûnertiya di nav Te Kotahitanga (Parlemana Māori) de têkoşîneke paralel ji bo dengê siyasî di nav strukturên rêveberiya xwecihî ya xwe de, ne tenê di parlemana Pākehā ya kolonyal de, nîşan dide. Dema ku Qanûna 1893an jinên Māori di hilbijartinên neteweyî de mafdar kir, têkoşîna wan ji bo karîgeriya siyasî ya tevahî û xweseriya çandî berdewam kir, wekî ku analîza Patricia Grimshaw destnîşan dike ku tevlêbûna wan di pergala Pākehā de ji hêla bingehîn ve dijberî serdestiya niştecîhan nekir ji ber kursiyên Māori yên cuda yên heyî. Ji ber vê yekê, çîroka mafê dengdanê ya jinên Māori yek ji rêvebirina gelek qatên dîmenên siyasî û çandî ye, bi armancên ku ji armancên Pākehā-navendî yên gelek parêzvanên mafê dengdanê wêdetir diçûn.

Tabloya Rêxistinên Sereke yên Suffrage û Kesayetên Wan li Zelanda Nû

Rêxistin (Organization)	Kesayeta Sereke (Key Figure(s))	Armancên Sereke (Primary Objectives)	Çalakiyên Sereke (Main Activities/Contributions)
Yekîtiya Jinan a Xiristiyanî ya Temperance (WCTU NZ)	Kate Sheppard, Anne Ward, Emma Packe, Catherine Fulton, Annie Jane Schnackenberg	Nermbûn (Temperance) û Mafê Dengdanê	Organîzekirina daxwaznameyan, lobîkirin, civînên giştî, seferberkirina jinan li seranserê welêt
Lîga Franchise ya Dunedin	Marion Hatton, Harriet Morison	Tenê Mafê Dengdanê	Axaftinên giştî, seferberkirina jinên karker, dijberiya siyasetmedarên dij-mafê dengdanê
Enstîtuya Jinan a Canterbury	Ada Wells	Mafê Dengdanê û mafên jinan ên berfirehtir	Rêvebirina kampanyaya mafê dengdanê li Canterbury, xebata ji bo reforma civakî
Lîga Siyasî ya Jinan a Auckland (AWPL) (piştî Lîga Franchise)	Amey Daldy, Annabel Knight	Perwerdehiya siyasî ya jinan, reforma qanûnên zewac û hevberdanê, mafên jinan	Lobîkirin ji bo guhertinên qanûnî, piştgiriya ji bo namzetên exlaqî
Te Kotahitanga (Parlemana Māori) – Aktîvîstên Jinên Māori	Meri Te Tai Mangakāhia, Ākenehi Tōmoana	Mafê dengdanê û endambûna jinên Māori di Parlemana Māori de, parastina mafên erd û çanda Māori	Axaftin li Parlemana Māori, tevlêbûna di komîteyên jinan de, parêzvaniya ji bo fikarên taybet ên jinên Māori

Ev tablo lîstikvanên rêxistinî yên sereke, serokatiya wan, û rol û beşdariyên wan ên taybetî bi zelalî destnîşan dike, û alîkariyê dide vekirina tora aktîvîzmê. Tevgera mafê dengdanê ne yekreng bû; komên cihêreng ên ku carinan balên wan li hev dihatin lê di heman demê de cuda bûn jî beşdar bûn. Lîstekirina van koman û serokên wan alîkariyê dide nîşandana firehî û kûrahiya tevgerê. Zelalkirina armanc û çalakiyên wan ên taybetî stratejiyên cihêreng ên ku hatine bikaranîn û çawa ew hevdu temam kirine nîşan dide (mînak, bingeha berfireh a WCTU li hember balansa taybetî ya Lîgên Franchise). Ev yek têgihiştineke birêkûpêk a hewildana rêxistinkirî ya li pişt serkeftina 1893an peyda dike.

IV. Pêvajoya Zagonsaziyê ya Qanûna Hilbijartinê ya 1893an (The Legislative Process of the 1893 Electoral Act)

Rêya ber bi pejirandina Qanûna Hilbijartinê ya 1893an ne hêsan bû. Ew bi gelek hewildanên têkçûyî, nîqaşên dijwar ên parlemanî, û manevrayên siyasî yên tevlihev dagirtî bû.

Pêşnûmayên berê û astengiyên siyasî (Previous bills and political obstacles)

Hewildanên ji bo tevlêkirina mafê dengdanê yê jinan di pêşnûmayên hilbijartinê de di salên 1878, 1879, û 1887an de pêk hatin, lê hemû jî têk çûn. Di sala 1891ê de, pêşnûmayeke endamekî taybet ji Meclîsa Jêrîn derbas bû lê di Encumena Qanûndanînê (Meclîsa Jorîn) de hat redkirin. Di sala 1892an de, pêşnûmayeke ku ji hêla Hikûmetê ve hatibû piştgirîkirin, ji her du Meclîsan derbas bû, lê ji ber guhertineke ku ji hêla Encumena Qanûndanînê ve hatibû zêdekirin (derbarê ‘dengdana bi posteyê’ ji bo jinan, ku hinekan wek taktîkek ji bo têkbirina pêşnûmayê didîtin), ji hêla Hikûmetê bi xwe ve hat redkirin. Ev yek “komplo û dij-komployên biçûk” ên ku Grimshaw behs dike, nîşan dide. Dijberiya siyasî girîng bû, gelek caran bi pîşesaziya vexwarinên alkolî ve girêdayî bû ku ditirsiyan ku ger jin deng bidin dê qedexekirin pêk were , û ji kevneperestan ku bawer dikirin siyaset li derveyî ‘qada’ jinan e.

Nîqaşên Parlementoyê û Argumentên Dijber (Parliamentary Debates and Opposing Arguments)

Argumanên ji bo Mafê Dengdanê (wek ku di belgeyên seretayî de têne dîtin, mîna “Deh Sedem”ên WCTU û “Bangewazî” ya Müller ):

Mafê xwezayî di hikûmeteke demokratîk de ji bo hemû kesên mezin ên ne sûcdar û ne ‘dîn’.
Zîrekiya jinan ne kêmtir e; statuya wan a civakî ne wek ya zarok an mehkûman e.
Jin ji bextewarî û şaşiyên neteweyî bandor dibin, ji ber vê yekê ew heq dikin ku dengek wan hebe.
Jin kêmtir di bin bandora bandorên xerabker ên di hilbijartinan de ne; beşdarbûna wan dê bertîlxwarinê dijwartir bike.
Jin qîmetê didin durustiya namzetan û kêmtir di bin bandora hestên partiyê de ne.
Hebûna jinan li cihên dengdanê dê bandoreke “paqijker û safîker” hebe.
Dengên jinan dê giranî û hêzê li civakên bi cî û berpirsiyar zêde bikin.
Jin ji bo nifşên pêşerojê xwedî fikarên mezintir in.
Qelsiya fizîkî ya jinan wan ber bi hişyarî û aştiyê ve dibe.
Jin ji nêrîneke cuda li her mijarê dinêrin, û pêşî li qanûnên yekalî digirin.
Jinên xwende û bacgir ên xwedî mal bi neheqî ji mafên ku ji mêrên kêmtir jêhatî re hatibûn dayîn, bêpar mabûn.

Argumanên Dijberî Mafê Dengdanê (gelek caran ji hêla kesayetên wek Henry Smith Fish û lobiya vexwarinên alkolî ve dihatin gotin):

Cihê jinan li malê bû; siyaset dê wan “ji zayenda wan dûr bixe”.
Jin bi xwe nexwestin deng bidin (daxwaznameyên dijber ên Henry Fish, ku gelek caran li meyxaneyan dihatin îmzekirin).
Dayîna mafê dengdanê dê bibe sedema bêbextiya navmalî û îhmalkirina erkên malbatê.
Jin “bi tevahî nekarin erkên mêran bi cih bînin” (Sir George Dibbs, NSW, ku hestên bi vî rengî nîşan dida).
Fikarên ji pîşesaziya vexwarinên alkolî ku jin dê ji bo qedexekirinê deng bidin.
Serokwezîr Richard Seddon, tevî ku Lîberal bû, bi xwe dijberiya mafê dengdanê yê jinan dikir û hewl da ku pêşnûmaya 1893an têk bibe. Lêbelê, hin siyasetmedarên kevneperest piştgirî dan mafê dengdanê, bawer dikirin ku jin dê bibin hêzeke kevneperest.
Tevlêkirina jinên Māori hat nîqaşkirin, lê di dawiyê de ew hatin tevlêkirin li ser bingeha ku jinên Pākehā nikarin mafdar bibin dema ku jinên Māori ji derve bimînin.

Pejirandina Qanûna 1893an ne serkeftineke rasterast bû ku tenê li ser argumana exlaqî an zexta giştî ava bûbû, lê bi giranî di bin bandora taktîkên parlemanî yên tevlihev, siyaseta partiyan, û rojevên kesane yên siyasetmedarên sereke de bû. Hewildanên berê yên ji bo qanûnên mafê dengdanê ji ber manevrayên siyasî yên cihêreng têk çûbûn, ne her gav rasterast bi prensîba mafê dengdanê yê jinan bi xwe ve girêdayî bûn. Serokwezîrê Hikûmeta Lîberal bi xwe, Richard Seddon, dijberek bû û bi awayekî çalak hewl da ku pêşnûmaya 1893an sabotaj bike , nîşan dide ku xetên partiyan her gav li ser vê mijarê zelal nebûn. Encumena Qanûndanînê (Meclîsa Jorîn) astengiyeke girîng bû, gelek caran kevneperesttir an jî ji manîpulasyonê re vekirîtir bû. Pêşnûmaya 1892an ji ber guhertineke Encumena Qanûndanînê ya ku hikûmetê paşê red kir, têk çû. Derbasbûna dawî di 1893an de têkbirina hewildanên dawî yên astengkirinê ji hêla dijberan ve di Encumena Qanûndanînê de pêk anî. Ev yek nîşan dide ku serkeftina tevgera mafê dengdanê ne tenê bi kampanyayên derve ve girêdayî bû, lê her wiha bi rêvebirina avên gelek caran gemar û nediyar ên prosedûra parlemanî û berjewendiya siyasî ya kesane ve girêdayî bû. “Tevliheviya komplo û dij-komployên biçûk” vê yekê tekez dike.

Dijberên mafê dengdanê rêzek arguman bikar anîn, ji fikarên baviksalarî yên li ser xwezaya jinan û rolên navmalî bigire heta tirsên aborî yên bêtir berjewendîxwaz, ku fikarên pirrengî yên ku tevgerê provoke kiribûn, eşkere dikirin. Argumanên kevneşopî li ser neguncawbûna jinan ji bo jiyana giştî, fikra ku cihê wan li malê bû, û ku siyaset dê wan “ji zayenda wan dûr bixe” an bibe sedema nakokiyên navmalî disekinîn. Berjewendiyên aborî, nemaze lobiya vexwarinên alkolî, ditirsiyan ku dengdêrên jin dê piştgiriyê bidin qedexekirinê, ku dê bibe sedema windahiyên darayî. Ev dijberiyeke pragmatîk bû, ne îdeolojîk. Hin siyasetmedar, wek Henry Smith Fish, daxwaznameyên dijber organîze kirin û îdîa kirin ku jin bi xwe naxwazin deng bidin , hewl dan ku meşrûiyeta kampanyaya mafê dengdanê têk bibin. Berevajî vê, hin kevneperestan piştgirî dan mafê dengdanê, bawer dikirin ku jin dê bibin bandoreke kevneperest û nirxên kevneşopî biparêzin , ku bi teşwîqa lîberal/radîkal a piraniya tevgerê re dijberî dike. Ev cihêrengiya argumanên dijber nîşan dide ku tevgera mafê dengdanê dijberî rêzek berfireh a normên civakî û berjewendiyên sazkirî bû, û ji parêzvanên mafê dengdanê dihat xwestin ku li hember îdîayên cihêreng û carinan dijber rawestin.

Derbasbûn û pejirandina qanûnê (Passage and enactment of the law)

Pêşnûmaya Qanûna Hilbijartinê ya 1893an, ku mafê dengdanê yê jinan di nav xwe de dihewand, hat pêşkêşkirin. Tevî dijberî û hewildanên Serokwezîr Seddon û hin Endamên Encumena Qanûndanînê ji bo sabotajkirina wê (mînak, bi zêdekirina guhertinên ku difikirîn dê wê di meclîsa din de bikujin, an jî bi handana Walî ku îmze neke), pêşnûma ji Meclîsa Nûneran derbas bû û paşê di 8ê Îlona 1893an de bi ferqeke kêm ji Encumena Qanûndanînê derbas bû. Walî Lord Glasgow di 19ê Îlona 1893an de Qanûna Hilbijartinê îmze kir û ew kire qanûn. Bi vê yekê, Zelanda Nû bû neteweya yekem a xwerêveber ku mafê dengdanê di hilbijartinên parlemanî de da hemû jinên mezin, tevî jinên Māori.

Berawirdkirina Argumentên Ji Bo û Dijî Mafê Dengdanê yê Jinan li Zelanda Nû (1890an)

Argumentên Ji Bo Mafê Dengdanê (Arguments For Suffrage)	Çavkaniya Key / Axaftvan (Key Source/Speaker)	Argumentên Dijî Mafê Dengdanê (Arguments Against Suffrage)	Çavkaniya Key / Axaftvan (Key Source/Speaker)
Mafê xwezayî di demokrasiyê de, wekheviya zîrekî	WCTU “Deh Sedem”, Mary Ann Müller “Bangewazî”	Cihê jinan li malê ye, siyaset wan “ji zayenda wan dûr dixe”	Siyasetmedarên kevneperest, Henry Smith Fish
Jin ji qanûnan bandor dibin, divê dengek wan hebe	Kate Sheppard, WCTU	Jin bi xwe naxwazin deng bidin, dê bibe sedema bêbextiya navmalî	Henry Smith Fish (daxwaznameyên dijber)
Bandora paqijker li ser siyasetê, nêrîneke cuda	WCTU “Deh Sedem”	Tehdîd li ser pîşesaziya vexwarinên alkolî (tirsa ji qedexekirinê)	Lobiya Vexwarinên Alkolî, Richard Seddon
Zêdekirina berpirsiyariya civakî, fikar ji bo nifşên pêşerojê	WCTU “Deh Sedem”	Jin ji bo erkên mêran neguncaw in	Siyasetmedarên dijber

Ev tablo bi kurtasî pevçûna îdeolojîk a bingehîn a nîqaşa mafê dengdanê pêşkêş dike, û rê dide xwendevanan ku bi lez xalên sereke yên nakokî û dîmena rewşenbîrî ya wê demê fêm bikin. Nîqaşa mafê dengdanê ji hêla îdeolojî û berjewendiyên hevrik ve dihat rêvebirin. Tabloyek berawirdî van nêrînên dijber bi zelalî li kêleka hev rêz dike. Destnîşankirina argumanan ji çavkanî an parêzvanên sereke re giranî û taybetmendiya dîrokî zêde dike. Ev avahî têgihiştina şerê rewşenbîrî û civakî yê ku hat meşandin, ji bilî tenê manevrayên siyasî, hêsan dike.

V. Bandora Qanûna Hilbijartinê ya 1893an li Zelanda Nû (The Impact of the 1893 Electoral Act in New Zealand)

Pejirandina Qanûna Hilbijartinê ya 1893an ne tenê serkeftineke qanûnî bû, lê di heman demê de bû sedema guhertinên girîng di beşdarbûna siyasî ya jinan de û bandoreke kûr li ser statuya wan a civakî û siyasî li Zelanda Nû kir.

Beşdarbûna yekem a jinan di hilbijartinan de (Women’s first participation in elections)

Hilbijartinên giştî yên 1893an kêmtir ji du mehan (an deh hefteyan) piştî pejirandina Qanûnê pêk hatin. Di vê demê de, 109,461 jin ji bo dengdanê qeyd bûn. Rêjeyeke bilind, 65% ji jinên qeydkirî, di hilbijartinên 1893an de deng dan. Di nav van de nêzîkî 4,000 jinên Māori jî hebûn. Ev beşdarbûna girseyî nîşana kelecana jinan ji bo bikaranîna mafê xwe yê nû-bidestxistî bû.

Bandorên demkurt û demdirêj li ser statuya siyasî û civakî ya jinan (Short-term and long-term impacts on women’s political and social status)

Tevî ku jinan mafê dengdanê bi dest xistin, ew heta sala 1919an, bi Qanûna Mafên Parlemanî yên Jinan, nikaribûn bibin namzet ji bo Parlemanê. Yekemîn parlamentera jin, Elizabeth McCombs, heta sala 1933an, ango 40 sal piştî mafê dengdanê, nehat hilbijartin. Tevgera mafê dengdanê û serkeftina wê bi awayekî girîng nasnameya neteweyî ya Zelanda Nû şekil da, û nirxên wekheviya zayendî, dadmendî û edaleta civakî pêş xist. Ew bû çavkaniyeke serbilindiya neteweyî. Vê yekê rolên zayendî yên kevneşopî têk bir û helwestên civakî guhert. Mîrateya wê kevneşopiyeke xurt a jinan di rolên serokatiyê de dihewîne. Heta sala 2023an, 51% ji parlamenteran jin bûn (tevî ku ev rêje piştî hilbijartinên 2023an daket 46.3%).

Bidestxistina mafê dengdanê di sala 1893an de serkeftineke mezin bû, lê ew destpêk bû, ne dawiya têkoşîna ji bo wekheviya siyasî û civakî ya tam ji bo jinan li Zelanda Nû. Qanûna 1893an mafê dengdanê da lê bi eşkere mafê jinan ê ku ji bo Parlemanê bên hilbijartin red kir. Mafê namzetbûnê ji bo Parlemanê tenê di sala 1919an de hat bidestxistin. Yekemîn parlamentera jin tenê di sala 1933an de hat hilbijartin, valahiyeke 40-salî. Damezrandina Encumena Niştimanî ya Jinan a Zelanda Nû (NCWNZ) di sala 1896an de bi rojeveke berfireh ji bo mafên jinan (wekheviya mûçeyan, reformên qanûnî, hwd.) nîşan dide ku parêzvanên mafê dengdanê deng wek amûrek ji bo bidestxistina reformên din didîtin, ne wek armanca dawî. Vê pêşketina qonaxî nîşan dide ku berxwedana civakî û siyasî ya li hember beşdarbûna tam a jinan di jiyana giştî de heta piştî bidestxistina mafê dengdanê jî xurt ma, û hewcedarî bi aktîvîzma domdar hebû.

Bandora li ser Jinên Māori û tekoşîna wan a berdewam (Impact on Māori Women and their continued struggle)

Qanûna 1893an jinên Māori di hilbijartinên parlemanî yên neteweyî de ligel jinên Pākehā mafdar kir. Lêbelê, têkoşîna wan ji bo dengê siyasî di nav Te Kotahitanga de berdewam kir; wan di sala 1897an de mafê dengdanê di hilbijartinên Kotahitanga de bi dest xist. Analîza Patricia Grimshaw destnîşan dike ku tevlêkirina jinên Māori di Qanûna 1893an de ji hêla bandora li ser serdestiya Pākehā ve “bêencam” an “tesadufî” bû, ji ber ku dengên wan bi rêya çar kursiyên Māori yên heyî dihatin kanalîzekirin, bi vî awayî bandora wan a siyasî li ser pergala Pākehā ya berfirehtir sînordar dikir. Jinên Māori piştî 1893an parêzvaniya ji bo mafên xwe, erd û parastina çandî berdewam kirin. Iriaka Rātana di sala 1949an de bû yekemîn parlamentera jin a Māori.

Dema ku Qanûna 1893an ji bo jinên Māori di warê dengdana parlemanî ya Pākehā de li ser kaxezê tevlêker bû, bandora wê ya pratîkî li ser hêza wan a siyasî û fikarên wan ên yekta tevlihev bû û bi awayekî berbiçav ji hêla strukturên kolonyal ên heyî ve sînordar bû. Jinên Māori bi awayekî qanûnî bi Qanûna 1893an hatin mafdarkirin. Lêbelê, fikarên wan ên siyasî yên sereke gelek caran li dora erd, jiyana çandî, û nûnertiya di nav pergalên rêveberiya Māori yên wekî Te Kotahitanga de dizivirin. Pergala heyî ya çar kursiyên parlemanî yên Māori, ku di sala 1867an de ji bo mêrên Māori hatibû damezrandin, tê wê wateyê ku dengên jinên Māori di hilbijartinên neteweyî de bi van hilbijartinan re sînordar bûn. Wekî ku Grimshaw arguman dike, dibe ku ev yek ji bo kontrolkirina bandora wan li ser dîmena siyasî ya berfirehtir a ku ji hêla Pākehā ve serdest bû, xizmet kiribe, ne ku ji bo wan hêzdar bike ku rasterast dijberî wê bikin. Rastiya ku jinên Māori neçar man ku têkoşîna xwe ji bo mafên dengdanê di nav Te Kotahitanga de berdewam bikin (di sala 1897an de hat bidestxistin ) bêtir nîşan dide ku Qanûna 1893an hemû daxwazên wan ên siyasî çareser nekir. Ji ber vê yekê, Qanûna 1893an ji bo jinên Māori gavek ber bi tevlêbûnê ve temsîl dikir lê bi bingehîn dînamîkên hêzê yên ku ji hêla mêtingeriyê ve hatibûn şekildanîn neguherand an jî bi tevahî armancên wan ên siyasî û çandî yên cihêreng çareser nekir.

Damezrandina Encumena Niştimanî ya Jinan (NCWNZ) û destkeftiyên destpêkê (Establishment of the National Council of Women (NCWNZ) and early achievements)

Encumena Niştimanî ya Jinan a Zelanda Nû (NCWNZ) di sala 1896an de ji hêla rêberên mafê dengdanê ve hat damezrandin, û Kate Sheppard wek seroka wê ya yekem hat hilbijartin. Ew ji bo plansazkirina çawaniya bikaranîna dengê nû-bidestxistî û berdewamkirina parêzvaniya ji bo mafên jinan hat damezrandin. Parêzvaniya destpêkê ya NCWNZ ev tişt di nav xwe de dihewand: mûçeya wekhev ji bo karê wekhev, reforma qanûnên zewac û hevberdanê, bilindkirina temenê razîbûnê, reforma girtîgehan, serxwebûna aborî ji bo jinên zewicî (mînak, parek ji dahata mêr), û mafê jinan ji bo namzetbûna ji bo Parlemanê û girtina postên giştî. Wan hin serkeftinên qanûnî bi dest xistin: bingehên wekhev ji bo hevberdanê, teqawidiya pîrbûnê, parastina ji bo karkerên pîşesaziyê, qanûnên nû yên pejirandinê, û vekirina pîşeya hiqûqê ji jinan re.

VI. Cihê Zelanda Nû di Tevgera Mafên Jinan a Cîhanî de (New Zealand’s Place in the Global Women’s Rights Movement)

Serkeftina Zelanda Nû di sala 1893an de ne tenê ji bo welêt bi xwe, lê ji bo tevgera mafên jinan a cîhanî jî bûyereke girîng bû. Ew wek çirûskekê bû ku agirê têkoşînê li gelek welatên din geştir kir.

Rewşa tevgera mafên jinan a cîhanî di dawiya sedsala 19an de (State of the global women’s rights movement in the late 19th century)

Sedsala 19an şahidiya bilindbûna tevgerên jinan ên rêxistinkirî, nemaze li Amerîkaya Bakur û Ewropayê kir. “Pêla yekem a femînîzmê” bal kişand ser mijarên wek perwerdehî, mafên milk, û bi taybetî, mafê dengdanê. Peymana Seneca Falls (1848) li DYA bûyereke destpêkê ya sereke bû. Parêzvanên mafê dengdanê li Zelanda Nû hay ji van tevgerên navneteweyî yên li DYA û Brîtanyayê hebûn û pêwendî bi wan re datanîn. WCTU bi xwe rêxistineke navneteweyî bû, û şaxa Zelanda Nû ji hêla mîsyonereke Amerîkî ve hatibû damezrandin.

Bandora Zelanda Nû li ser tevgerên suffrage yên navneteweyî (Avusturalya, Brîtanya, DYA) (New Zealand’s influence on international suffrage movements (Australia, UK, USA))

Destkeftiya Zelanda Nû ya 1893an ji hêla parêzvanên mafê dengdanê li Îngilîstan, Awistralya, û DYA ve bi berfirehî hat pêşwazîkirin û wek “mînakeke ronî” xizmet kir. Ew moraleke girîng û delîlek pratîkî peyda kir ku mafdarkirina jinan pêkan e.

Awistralya: Piştî Zelanda Nû, di sala 1902an de mafê dengdanê yê jinan ê neteweyî da (tevî ku ji bo gelên Aborjîn îstîsna hebûn). Serkeftina Zelanda Nû bi awayekî mezin tevgera NSW (New South Wales) teşwîq kir.
Brîtanya: Mînaka Zelanda Nû di nîqaşan de hat binavkirin, tevî ku mafê dengdanê li wir heta sala 1918an (ji bo hin jinan) û 1928an (mafê dengdanê yê wekhev) nehat bidestxistin. Zelandiyên Nû jî rasterast beşdarî tevgera mafê dengdanê ya Brîtanî bûn.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA): Serkeftina Zelanda Nû alîkarî da geşkirina tevgera mafê dengdanê ya Amerîkî. Mafê dengdanê li DYA di sala 1920an de li seranserê welêt hat bidestxistin.
Welatên din ên ku zû piştî Zelanda Nû mafê dengdanê yê jinan ê neteweyî pejirandin Fînlandiya (1906) û Norwêc (1913) bûn.

Pêngava pêşeng a Zelanda Nû prensîbeke bihêz afirand ku bi awayekî berbiçav kampanyayên mafê dengdanê li neteweyên din, nemaze yên Anglo-niştecîh, lezand. Zelanda Nû neteweya yekem a xwerêveber bû ku mafê dengdanê yê gerdûnî da jinan. Ev kiryar ne bûyereke îzolekirî bû lê di çarçoveya tevgerên femînîst û mafê dengdanê yên navneteweyî de pêk hat. Serkeftina li Zelanda Nû yekser ji hêla parêzvanên mafê dengdanê yên navneteweyî ve hat nasîn û pîrozkirin. Ew delîlek berbiçav peyda kir ku mafdarkirin pêkan bû û argumanên li ser encamên wê yên neyînî yên îdîakirî red kir, bi vî awayî doza ji bo mafê dengdanê li cîhekî din xurt kir. Neteweyên wekî Awistralya bi lez li pey wê çûn, û bi eşkere ji mînaka Zelanda Nû hatin teşwîqkirin. Ev yek “bandoreke pêlî” ya herêmî di nav civakên kolonyal ên bi vî rengî de nîşan dide. Ji ber vê yekê, rola Zelanda Nû wek “laboratuwareke civakî” bandoreke sedemî ya rasterast û erênî li ser demjimêra mafê dengdanê yê jinan li seranserê cîhanê, nemaze li welatên xwedî mîrateya çandî û siyasî ya hevpar, kir.

VII. Encama Giştî (Overall Conclusion)

Kurteya xalên sereke û nirxandina mîrasa suffrage ya jinan a 1893an (Summary of main points and assessment of the legacy of the 1893 women’s suffrage)

Naskirina mafê dengdanê yê jinan li Zelanda Nû di sala 1893an de bûyereke dîrokî bû ku encama lihevhatina faktorên civakî, aborî û siyasî yên taybet ên dawiya sedsala 19an bû. Kêmbûna hêzên kevneperest ên bi kok, pêşketina perwerdehiya jinan, û krîzên aborî yên ku daxwaza ji bo reforman geş dikirin, zemîneke guncaw ji bo vê guhertinê amade kir. Rolên girîng ên Yekîtiya Jinan a Xiristiyanî ya Temperance (WCTU), rêxistinên din ên mafê dengdanê, û kesayetên pêşeng ên wekî Kate Sheppard û Meri Te Tai Mangakāhia di seferberkirina piştgiriya giştî û birêvebirina kampanyayê de nayên înkarkirin. Têkoşîna qanûnî bi dijberiyeke xurt re rû bi rû ma, lê bi saya israr û stratejiyên bibandor, bi ser ket.

Mîrateya mafê dengdanê yê jinan a 1893an pirreng e. Ew ne tenê wek serkeftineke ji bo jinên Zelanda Nû, lê her wiha wek pêngaveke girîng di rêya wekheviya zayendî ya cîhanî de tê dîtin. Lêbelê, girîng e ku bê zanîn ku ev destkeftî, tevî girîngiya xwe ya mezin, ji bo jinên Pākehā û Māori yên Zelanda Nû tenê gavek bû di rêwîtiyeke dirêj û berdewam a ber bi wekheviya tam ve. Ji bo jinên Māori, ev maf di çarçoveya têkoşîna wan a berfirehtir ji bo mafên erd, çand û xwerêveberiyê de cih digirt.

Girîngiya berdewam a vê bûyerê ji bo mafên jinan îro (The continued relevance of this event for women’s rights today)

Destkeftiya Zelanda Nû ya 1893an îro jî wek semboleke bihêz a pêşketina demokratîk û wekheviya zayendî dimîne. Ew hêza aktîvîzma bingehîn û tevlêbûna siyasî ya domdar tekez dike. Hewldanên berdewam ji bo bidestxistina wekheviya zayendî ya tam li Zelanda Nû, wek mînak di nûnertiya siyasî û wekheviya mûçeyan de, dikarin wek berdewamiya mîrateya parêzvanên mafê dengdanê yên 1893an bêne dîtin. Çîroka mafê dengdanê yê jinan li Zelanda Nû bîranînek e ku têkoşîna ji bo mafan pêvajoyeke domdar e û serkeftinên berê divê wek bingehek ji bo pêşerojeke dadmendtir û wekhevtir bêne bikaranîn.

VIII. Çavkanî (References/Bibliography)

1. Women’s Suffrage in Aotearoa New Zealand, https://www.women.govt.nz/about-us/history-womens-suffrage-aotearoa-new-zealand 2. New Zealand women and the vote – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/politics/womens-suffrage 3. New Zealand Women Win Voting Rights | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/womens-studies-and-feminism/new-zealand-women-win-voting-rights 4. 2/06/2011 Overview of NZ in the 19th century: 1870-1900 – Nation Dates, https://nationdatesnz.org/wp-content/uploads/2020/11/MCH-2010b-1.pdf 5. 2/06/2011 – Overview of NZ in the 19th century: 1870-1900- NCEA 3 History – Nation Dates, https://nationdatesnz.org/wp-content/uploads/2017/10/MCH-2010c.pdf 6. Politicians and Suffragettes: Women’s Suffrage in … – Project MUSE, https://muse.jhu.edu/article/866421/summary 7. media.unesco.org, https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mow001/new_zealand_1893_women_suffrage_petition_0.pdf 8. One Hundred Years of National Women’s Suffrage in New Zealand – Origins osu.edu, https://origins.osu.edu/sites/default/files/migrated_files/origins-archive/Volume1Issue3Article10.pdf 9. The Political Legacy of Māori Women and Beyond – BYU …, https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1178&context=awe 10. Māori women and the 1893 Suffrage Petition – Waitangi Treaty Grounds, https://www.waitangi.org.nz/waitangi-blog/maori-women-and-the-1893-suffrage-petition 11. Feminism and Women’s Rights Movements – Gender Matters, https://www.coe.int/en/web/gender-matters/feminism-and-women-s-rights-movements 12. #WhyIVote – 10 Reasons Why Women Should Vote From 1888 – Womens March Aotearoa New Zealand, http://womensmarch.co.nz/whyivote-10-reasons-why-women-should-vote-from-1888/ 13. ‘An appeal to the men of New Zealand’ – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/media/photo/appeal-men-new-zealand 14. The Reserve Bank and New Zealand’s Economic History, https://www.rbnz.govt.nz/-/media/project/sites/rbnz/files/publications/factsheets-and-guides/factsheet-the-reserve-bank-and-nzs-economic-history.pdf 15. An Economic History of New Zealand in the Nineteenth and Twentieth Centuries – EH.net, https://eh.net/encyclopedia/an-economic-history-of-new-zealand-in-the-nineteenth-and-twentieth-centuries/ 16. Women’s Christian Temperance Union New Zealand – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Women%27s_Christian_Temperance_Union_New_Zealand 17. Women’s Christian Temperance Union – Te Ara Encyclopedia of …, https://teara.govt.nz/mi/womens-movement/page-2 18. Address to Women’s Franchise League – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/media/photo/address-womens-franchise-league 19. Marion Hatton – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Marion_Hatton 20. The post-1893 political environment for Auckland women – Heritage et AL, https://heritageetal.blogspot.com/2023/01/the-post-1893-political-environment-for.html 21. Auckland Women’s Political League – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/women-together/auckland-womens-political-league 22. Kate Sheppard | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/kate-sheppard 23. Kate Sheppard | Biography & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/biography/Kate-Sheppard 24. Further information – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/politics/womens-suffrage/further-information 25. Muller, Mary Anne – Dictionary of New Zealand Biography, https://teara.govt.nz/en/biographies/6m18/muller-mary-anne 26. Mary Müller – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Mary_M%C3%BCller 27. Ada Wells – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/people/ada-wells 28. Women’s suffrage in New Zealand – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Women%27s_suffrage_in_New_Zealand 29. 1893 Women’s Suffrage Petition – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/1893_Women%27s_Suffrage_Petition 30. Suffrage Pioneers: New Zealand – The HERstory Project, https://www.herstoryproj.com/post/suffrage-pioneers-new-zealand 31. elections.nz, https://elections.nz/assets/Community-learning/votes-for-women-teaching-units.pdf 32. Stories of women’s activism – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/culture/suffrage125/three-waves-of-womens-activism 33. athena.westpoint.edu, https://athena.westpoint.edu/bitstreams/448ea83c-57f2-46e6-bc33-1a099a319c83/download 34. OTAGO SETTLERS NEWS, https://otagosettlers.org.nz/dmsdocument/47 35. Newspapers | Grey River Argus | 27 June 1888 | ” REASONS WHY THE WOMEN OF NEW ZEALAND SHOULD… – Papers Past, https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/GRA18880627.2.34 36. Nelson Suffragettes – Mary Ann Muller and Kate Edger – The Prow, https://www.theprow.org.nz/society/suffragettes/ 37. Women in Parliament, https://www.parliament.nsw.gov.au/about/Pages/Women-in-Parliament.aspx 38. How did New Zealand’s suffrage movement influence national identity? – TutorChase, https://www.tutorchase.com/answers/ib/history/how-did-new-zealand-s-suffrage-movement-influence-national-identity 39. 125 Years of Women’s Suffrage in New Zealand | In Custodia Legis, https://blogs.loc.gov/law/2018/09/125-years-of-womens-suffrage-in-new-zealand/ 40. What we do and who we are | National Council of Women of New Zealand, https://www.ncwnz.org.nz/what-we-do/what-we-do/ 41. Meri Mangakāhia – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/people/meri-mangakahia 42. Meri Te Tai Mangakahia | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/meri-te-tai-mangakahia 43. Where We Came From | National Council of Women of New Zealand, https://www.ncwnz.org.nz/what-we-do/where-we-came-from/ 44. History of the Women’s Rights Movement, https://nationalwomenshistoryalliance.org/history-of-the-womens-rights-movement/ 45. A World Tour of Women’s Suffrage – OER Project, https://www.oerproject.com/OER-Materials/OER-Media/HTML-Articles/Origins/Unit7/A-World-Tour-of-Womens-Suffrage/670L 46. New Zealanders and the British suffrage movement – Te Papa, https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/new-zealanders-and-british-suffrage-movement 47. Causes and Effects of Women’s Suffrage in the United States – Britannica, https://www.britannica.com/summary/Causes-and-Effects-of-Womens-Suffrage-in-the-United-States 48. Women’s suffrage – Rose Pascoe, https://rosepascoe.com/tag/womens-suffrage/ 49. National Council of Women of New Zealand – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/National_Council_of_Women_of_New_Zealand 50. Meri Mangakāhia – Women’s movement – Te Ara Encyclopedia of New Zealand, https://teara.govt.nz/en/photograph/27887/meri-mangakahia 51. Fish, Henry Smith – Dictionary of New Zealand Biography, https://teara.govt.nz/en/biographies/2f8/fish-henry-smith 52. Hatton, Marion – Dictionary of New Zealand Biography, https://teara.govt.nz/en/biographies/2h21/hatton-marion 53. Wells, Ada – Dictionary of New Zealand Biography, https://teara.govt.nz/en/biographies/2w11/wells-ada 54. Morison, Harriet Russell – Dictionary of New Zealand Biography, https://teara.govt.nz/en/biographies/2m57/morison-harriet-russell 55. Harriet Morison – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/people/harriet-morison 56. Polly Plum: A Firm and Earnest Woman’s Advocate, Mary Ann Colclough 1836–1885, https://www.amazon.com/Polly-Plum-Earnest-Advocate-Colclough/dp/0947522476 57. Mary Ann Colclough – Polly Plum – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/media/photo/mary-ann-colclough-polly-plum 58. Women win the right to vote in New Zealand | COVE, https://editions.covecollective.org/chronologies/women-win-right-vote-new-zealand 59. Political – | NZ History, https://nzhistory.govt.nz/women-together/theme/political 60. The 120th anniversary of women’s suffrage in Australia, https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/FlagPost/2022/June/Womens_suffrage