Avêtina Bombeyên Atomî li ser Hîroşîma û Nagazakîyê (1945)

Pêşgotin

Bûyera avêtina bombeyên atomî li ser bajarên Japonî Hîroşîma û Nagazakîyê di Tebaxa 1945an de, yek ji bûyerên herî girîng û trajîk ên sedsala 20an e. Ev kiryar ne tenê dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn li qada Pasîfîkê bilezand, lê di heman demê de serdemek nû di dîroka mirovahiyê de vekir – Serdema Atomî. Fêmkirina vê bûyerê hewceyê vekolînek kûr a li ser bingeha dîrokî, pêşketinên zanistî, biryarên siyasî û leşkerî, encamên mirovî yên wêranker, û nîqaşên exlaqî û yasayî yên ku heya roja îro berdewam dikin, dike.

Bingeha Dîrokî: Dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Pasîfîkê

Di havîna 1945an de, Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûbû, lê şerê li dijî Japonê li Pasîfîkê bi dijwarî berdewam dikir. Artêşa Japonî li ser hemû eniyan paşve dikişiya û împaratoriya wê ya berfireh hildiweşiya. Tevî vê rewşa leşkerî ya dijwar û dorpêçkirina aborî, Japonya bi awayekî fermî red dikir ku teslîm bibe û hikûmeta wê li ser berdewamkirina şerê heta dawiyê israr dikir. Di destpêka Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, nifûsa Japonî bi qasî 72 mîlyon kes bû; di dawiya şer de di sala 1945an de, tê texmîn kirin ku ji sedî sê yê nifûsê, ango zêdetirî 2 mîlyon kes, jiyana xwe ji dest dabûn. Ev rewşa Japonê ya ber bi têkçûnê ve, lê di heman demê de israra wê ya li ser şer, zextek mezin li ser hêzên Hevpeyman dikir ku rêyên bidawîkirina şer bi lez û bez bibînin.

Stratejiya Hevpeymanan li Pasîfîkê ji çend hêmanên sereke pêk dihat. Yek ji wan kampanyayên “island-hopping” (bi Kurdî wekî “bazdana ji giravekê bo giraveke din” dikare were binavkirin) bû, ku tê de hêzên Amerîkî giravên stratejîk ên di bin kontrola Japonî de yek bi yek distandin û wan wekî bingeh ji bo êrîşên li ser giravên din bikar dianîn. Wekî din, bombebaranên stratejîk ên konvansiyonel li ser bajarên Japonî, navendên pîşesazî û binesaziyê bi awayekî sîstematîk dihatin kirin. Mînaka herî berbiçav êrîşa agirîn a li ser Tokyoyê di Adara 1945an de bû, ku di şevekê de zêdetirî 80,000 kes kuştin û zirarek mezin da bajêr. Tevî van êrîşan, berxwedana Japonî hîn xurt bû. Şerên wekî Iwo Jima (Sibat-Adar 1945) û Okinawa (Nîsan-Hezîran 1945) bi windahiyên pir mezin ji bo her du aliyan encam dan. Mînak, şerê Okinawayê, ku wekî “pêşandana” dagirkirina Japonî dihat dîtin, hema hema sê mehan dom kir û bû sedema mirina zêdetirî 100,000 leşkerên Japonî û Amerîkî, û her weha gelek sivîlên Okinawayî. Ev windahiyên giran tirsa ji dagirkirina axa sereke ya Japonî zêde kirin.

Ji bo vê dagirkirinê, Hevpeymanan planek berfireh bi navê Operasyona Downfall amade kiribûn. Ev operasyon ji du qonaxên sereke pêk dihat: Operasyona Olympic, ku dagirkirina girava Kyushu di Mijdara 1945an de armanc dikir, û Operasyona Coronet, ku daketina li deşta Kanto ya li nêzî Tokyoyê di bihara 1946an de plan dikir. Pêşbîniyên ji bo windahiyên Hevpeymanan di Operasyona Downfall de pir bilind bûn, ku digihîştin bi sed hezaran, û ev yek faktorek girîng bû di nirxandina alternatîfên din de, di nav de bikaranîna bombeya atomî. Zêdebûna hovîtiya şer, nemaze di şerên dawî de, û tirsa ji windahiyên hê mezintir di dagirkirina plankirî de, zextek mezin li ser rêveberiya Truman kir ku li rêyên alternatîf ji bo bidawîkirina şer bigere. Di vê çarçoveyê de, bombeya atomî wekî çareseriyek ku potansiyel dikaribû “jiyanan xilas bike” – bi taybetî jiyana leşkerên Amerîkî – hate pêşkêş kirin. Ev nîşan dide ku biryara bikaranîna bombeya atomî ne tenê li ser bingeha hebûna çekek nû bû, lê di heman demê de encama westandina şer û lêgerîna rêyek ji bo kêmkirina windahiyên pêşbînîkirî yên Hevpeymanan bû.

Di 26ê Tîrmeha 1945an de, di dema Konferansa Potsdamê de, serokên Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Çînê Danezana Potsdamê weşandin. Ev danezan daxwaza teslîmbûna bêşert û merc a Japonî dikir û hişyarî dida ku heke Japonya vê yekê red bike, dê bi “wêrankirina bilez û tam” re rû bi rû bimîne. Yekîtiya Sovyetê, ku hîn bi awayekî fermî bi Japonê re di şer de nebû, vê danezanê îmze nekir. Reaksiyona hikûmeta Japonî li hemberî danezanê nezelal bû. Serokwezîr Kantarō Suzuki di civîneke çapemeniyê de peyva “mokusatsu” bikar anî. Wateya vê peyvê bû mijara nîqaşê: hinan ew wekî “paşguhkirin bi bêdengî” an “redkirin” şîrove kir, lê hinên din îdîa kirin ku ew dikare wekî “bê şîrove” an “dê em li ser bifikirin” were fêm kirin. Tevî ku Japonya di rojên paşîn de daxuyaniyên din ên fermî neda , ev bersiva nezelal, an jî şîrovekirina wê wekî redkirin, ji hêla Hevpeymanan ve wekî israra Japonî ya li ser berdewamkirina şer hate dîtin û rê li ber bikaranîna bombeyên atomî xweş kir. Pirsgirêka wergera “mokusatsu” û bandora wê ya potansiyel girîngiya ragihandina nav-çandî û dîplomatîk di demên krîzê de destnîşan dike; têgihiştinek çewt an nezelalî dikare encamên trajîk hebe.

Armanc û Berfirehiya Gotarê

Armanca vê gotarê ew e ku analîzek akademîk û berfireh a bombebaranên atomî yên Hîroşîma û Nagazakîyê pêşkêş bike. Ev analîz dê li ser bingeha çavkaniyên dîrokî û lêkolînên heyî be, û dê hewl bide ku bûyerê ji gelek aliyan ve ronî bike. Gotar dê bi vekolîna Projeya Manhattanê û pêşxistina çekên atomî dest pê bike. Dûv re, dê pêvajoya biryardanê ya Dewletên Yekbûyî ji bo bikaranîna van bombeyan, û alternatîfên ku hatine nirxandin, bêne lêkolîn kirin. Beşek girîng dê ji bo bûyerên bombebaranê bi xwe û encamên wan ên yekser û demdirêj ên li ser Hîroşîma, Nagazakî û saxmayiyên wan (Hîbakûşa) were veqetandin. Di dawiyê de, gotar dê nîqaşên dîrokî, exlaqî û yasayî yên li ser bikaranîna bombeyan, û mîrateya van bûyeran ji bo serdema nukleerî û tevgerên aştiyê vekole.

Projeya Manhattanê: Ji Dayikbûna Çeka Atomî

Pêşxistina bombeya atomî yek ji destkeftiyên zanistî û teknolojîk ên herî girîng û di heman demê de yên herî bi nîqaş ên sedsala 20an bû. Projeya Manhattanê, navê kod ê hewldana Dewletên Yekbûyî bi piştgiriya Keyaniya Yekbûyî û Kanadayê ji bo pêşxistina van çekan, encama hevgirtina tirsên jeopolîtîk, pêşketinên zanistî yên şoreşger, û seferberiyek bêhempa ya çavkaniyên mirovî û pîşesazî bû.

Destpêk û Pêşketina Zanistî

Rehên Projeya Manhattanê vedigerin vedîtinên zanistî yên dawiya salên 1930î. Di Kanûna 1938an de, du kîmyazanên Alman, Otto Hahn û Fritz Strassmann, bi şaşîtî fizyona nukleerî (parçebûna atoma uranyumê) vedîtin dema ku uranyum bi neutronan bombebaran dikirin. Ev vedîtin, ku ji hêla Lise Meitner û Otto Frisch ve ji hêla teorîk ve hate şîrove kirin, potansiyela berdana enerjiya pir mezin eşkere kir. Di nav civaka zanistî de zû fikar derketin ku Almanyaya Nazî dibe ku vê enerjiya nû ji bo çêkirina çekek wêranker bikar bîne.

Van fikarên hanê di Tebaxa 1939an de bi nameyek navdar a ku ji hêla fizîkzanên Macarî Leo Szilard û Eugene Wigner ve hatibû amadekirin û ji hêla Albert Einstein ve hatibû îmzekirin, ji Serokê Dewletên Yekbûyî Franklin D. Roosevelt re hate şandin. Nameyê Roosevelt li ser îhtîmala ku Almanya bombeyek atomî çêbike hişyar dikir û pêşniyar dikir ku Dewletên Yekbûyî dest bi lêkolînên xwe yên li ser uranyumê bike. Wekî bersiv, Roosevelt Komîteya Şêwirmendiyê ya li ser Uranyumê ava kir, ku di Cotmeha 1939an de yekem civîna xwe li dar xist. Ev gav destpêka tevlêbûna fermî ya hikûmeta Dewletên Yekbûyî di lêkolîna atomî de ji bo armancên leşkerî nîşan dide.

Lêkolîn di destpêkê de hêdî pêşve diçû, lê çend pêşketinên zanistî yên krîtîk di salên 1940-1941ê de lez dan projeyê. Yek ji van diyarkirina “girseyê krîtîk” a uranyum-235 bû – mîqdara herî kêm a materyalê fizîl ku ji bo domandina reaksiyonek zincîra nukleerî ya teqîner hewce ye. Pêşketinek din a girîng piştrastkirina wê yekê bû ku plutonyum, elementek ku di Sibata 1941ê de ji hêla Glenn T. Seaborg û hevkarên wî ve li Zanîngeha California, Berkeley hate vedîtin, dikare di reaksiyonên nukleerî de were bikar anîn û ji bo bombeyekê materyalek fizîl a alternatîf peyda bike.

Bi zêdebûna delîlên li ser pêkanîna bombeyek atomî û zêdebûna fikarên şer, hewldanên Dewletên Yekbûyî berfireh bûn. Di Hezîrana 1940î de Komîteya Lêkolînê ya Parastina Neteweyî (NDRC) û di Hezîrana 1941ê de Ofîsa Lêkolîn û Pêşxistina Zanistî (OSRD), ku ji hêla Vannevar Bush ve dihat birêvebirin, hatin damezrandin da ku çavkaniyên zanistî yên welêt ji bo hewldana şer birêxistin bikin. Piştî êrîşa Japonî ya li ser Pearl Harbor di Kanûna 1941ê de û ketina Dewletên Yekbûyî nav Şerê Cîhanê yê Duyemîn, proje bi lezek pir mezintir pêşve çû. Di 19ê Çileya 1942an de, Serok Roosevelt bi awayekî fermî destûr da çêkirina bombeyek atomî.

Projeya Manhattanê bi awayekî fermî di 13ê Tebaxa 1942an de hate damezrandin û di bin kontrola Korpusa Endezyarên Artêşa Dewletên Yekbûyî de hate danîn. General Leslie R. Groves, endezyarek jêhatî û rêveberek bi biryar, di Îlona 1942an de wekî serokê leşkerî yê projeyê hate tayîn kirin. Navê “Projeya Manhattanê” ji navçeya endezyariyê ya Manhattanê ya Korpusa Artêşê hat, ku ofîsên wê yên destpêkê lê bûn. Ev veguherîna ji lêkolîna akademîk a piçûk ber bi projeyek mezin a pîşesazî û leşkerî ve, ku bi mîlyaran dolar lêçûn û bi sed hezaran kes tê de beşdar bûn, yek ji taybetmendiyên sereke yên Projeya Manhattanê bû. Lezgîniya projeyê di destpêkê de ji tirsa ku Almanya Nazî dê pêşî bombeyek atomî çêbike dest pê kiribû. Lêbelê, heta ku proje gihîşt asta pêşkeftinê ya herî bilind, Almanya di Gulana 1945an de teslîm bûbû. Tevî vê yekê, proje bi heman lezgîniyê berdewam kir, û armanc niha bi tevahî li ser Japonê hate sekinandin. Ev guhertina armancê û berdewamkirina projeyê piştî têkçûna Almanyayê pirsan derdixe holê ka gelo armancên din, wekî nîşandana hêzê ji Yekîtiya Sovyetê re, di qonaxên paşîn ên projeyê de rolek lîstine.

Kesayetiyên Sereke û Navendên Lêkolînê

Serkeftina Projeya Manhattanê bi giranî bi saya hevkariya komek mezin ji zanyar, endezyar, teknîsyen û rêveberên jêhatî pêk hat. Di nav kesayetiyên sereke de ev hebûn:

J. Robert Oppenheimer: Fizîkzanek teorîk ê berbiçav, Oppenheimer wekî rêveberê zanistî yê Laboratûara Los Alamosê hate tayîn kirin, ku navenda sêwirandin û çêkirina bombeyê bû. Ew bi gelemperî wekî “bavê bombeya atomî” tê binav kirin. Lêkolînên wî yên berê yên li ser neutronên bilez û jêhatîbûna wî di birêvebirina tîmek mezin a zanyarên cihêreng de ji bo serkeftina projeyê krîtîk bûn.
Leo Szilard: Fizîkzanê Macarî ku yekem car konsepta reaksiyona zincîra nukleerî fikirî û di amadekirina nameya Einstein ji Roosevelt re rolek sereke lîst. Wî her weha bi Enrico Fermi re di pêşxistina yekem reaktora nukleerî ya cîhanê de hevkarî kir.
Enrico Fermi: Fizîkzanê Îtalî û xwediyê Xelata Nobelê, Fermi di 2ê Kanûna 1942an de li Zanîngeha Chicagoyê yekem reaksiyona zincîra nukleerî ya xweser û kontrolkirî di reaktorek bi navê Chicago Pile-1 (CP-1) de bi dest xist. Ev serkeftinek girîng bû ku îsbat kir ku reaksiyonek zincîrî ya domdar gengaz e, ku ji bo hilberîna plutonyumê pêwîst bû.
Ernest Lawrence: Xwediyê Xelata Nobelê û dahênerê sîklotronê, Lawrence rêbazên veqetandina elektromagnetîk ji bo dewlemendkirina îzotopên uranyumê pêş xist, ku li tesîsên Y-12 li Oak Ridge hate bikar anîn.
Glenn T. Seaborg: Kîmyazanê ku di vedîtina plutonyumê de rolek sereke lîst û rêbazên ji bo veqetandina wê ya kîmyewî ji uranyuma tîrêjkirî pêş xist, ku ji bo bombeya plutonyumê krîtîk bû.
General Leslie R. Groves: Wekî rêveberê leşkerî yê projeyê, Groves berpirsiyarê birêvebirina hewldanek mezin a pîşesazî û lojîstîkî bû, di nav de avakirina tesîsên mezin, peydakirina materyalan, û misogerkirina ewlehiyê.
Albert Einstein: Tevî ku nameya wî ya destpêkê ji bo destpêkirina projeyê girîng bû, Einstein ji ber fikarên ewlehiyê yên ku ji hêla rayedarên Amerîkî ve hatibûn derxistin, rasterast beşdarî Projeya Manhattanê nebû. Bi sedan zanyarên li ser projeyê ji şêwirmendiya bi Einstein re hatibûn qedexe kirin. Wî paşê poşmaniya xwe ji bo vê gava destpêkê anî ziman û li hemberî pêşbirka çekên nukleerî derket.

Projeya Manhattanê li gelek navendên li seranserê Dewletên Yekbûyî û Kanadayê hate meşandin. Navendên sereke ev bûn:

Los Alamos, New Mexico: Di bin rêveberiya Oppenheimer de, ev laboratûara veşartî li çiyayên New Mexicoyê wekî navenda sereke ya lêkolîn, sêwirandin û çêkirina bombeyan hate damezrandin. Zanyarên herî baş ên cîhanê li vir kom bûn da ku pirsgirêkên teorîk û pratîkî yên çêkirina çekek nukleerî çareser bikin.
Oak Ridge, Tennessee: Ev cîh ji bo tesîsên mezin ên dewlemendkirina uranyumê hate hilbijartin. Tesîsa Y-12 rêbaza veqetandina elektromagnetîk bikar anî, dema ku tesîsa K-25 rêbaza belavbûna gazê bikar anî ji bo veqetandina îzotopa fizîl a uranyum-235 ji uranyum-238 a pirtir. Reaktora Grafîtê X-10 jî li Oak Ridge hate çêkirin wekî reaktorek pîlot ji bo hilberîna plutonyumê.
Hanford, Washington: Ji ber hewcedariya bi mîqdarên mezin ên plutonyumê ji bo bombeya duyemîn, tesîsên hilberînê yên mezin li Hanford hatin çêkirin. Reaktora B li Hanford yekem reaktora nukleerî ya mezin a cîhanê bû ku ji bo hilberîna plutonyumê hatibû sêwirandin.
Laboratûara Metalurjiyê li Zanîngeha Chicagoyê: Li vir, di bin rêberiya Arthur Compton de, tîma Enrico Fermi yekem reaksiyona zincîra nukleerî ya xweser bi dest xist. Vê laboratûarê di lêkolînên destpêkê yên li ser fizîk û kîmyaya plutonyumê de jî rolek girîng lîst.

Belavbûna van navendan û pisporiyên wan ên cihêreng asta hewldan û tevliheviya Projeya Manhattanê nîşan dide. Proje ne tenê hewldanek zanistî bû, lê di heman demê de operasyonek mezin a pîşesazî û endezyariyê bû.

Testa Trinity û Destpêka Serdema Nukleerî

Piştî salên lêkolîn û pêşkeftinê yên dijwar, zanyarên Los Alamosê amade bûn ku yekem amûra nukleerî biceribînin. Ev ceribandin, bi navê kod “Trinity”, di 16ê Tîrmeha 1945an de li çola Jornada del Muerto ya li nêzî Alamogordo, New Mexico, pêk hat. Amûra ku hate ceribandin bombeyek plutonyumê ya implozyonê bû, bi navê kod “Gadget”. Ew li ser birca pola ya 100 ling (nêzîkî 30 metre) bilind hate danîn.

Di saet 05:30ê sibehê de, “Gadget” hate teqandin. Teqîn ronahiyek korîner derxist, ku li dû wê pêlek germê ya şewitîner û pêlek şokê ya bihêz hat. Ewranek kivarkî ya mezin ber bi ezmên ve bilind bû. Hêza teqînê bi qasî 18.6 heta 21 kîloton TNT hate texmîn kirin. Birca pola bi tevahî hilweşiya, û qûm û asfalta li dora hîposenterê (navenda teqînê) heliya û veguherî cama kesk a radyoaktîf a ku jê re “trinitite” tê gotin.

Serkeftina Testa Trinity ji bo Projeya Manhattanê xalek werçerxê bû. Wê îsbat kir ku sêwirana bombeya plutonyumê ya implozyonê kar dike û Dewletên Yekbûyî niha xwediyê çekek nû ya bi hêzek wêranker a bêhempa ye. Ev test ne tenê piştrastkirina teknolojiyek nû bû, lê di heman demê de destpêka fermî ya Serdema Atomî bû , serdemek ku tê de mirovahî bi îhtîmala xwe-hilweşandinê re rû bi rû ma. Serkeftina Trinity di heman demê de faktorek krîtîk bû di biryara rêveberiya Truman de ji bo bikaranîna bombeyên atomî li dijî Japonê, ji ber ku ew êdî ne tenê teoriyek bû, lê çekek îsbatkirî bû.

Di nav Projeya Manhattanê de, gelek zanyarên ku beşdarî afirandina bombeyê bûn, paşê bi fikarên exlaqî yên kûr re rû bi rû man. J. Robert Oppenheimer, piştî dîtina teqîna Trinity, rêzek ji Bhagavad Gita anî bîra xwe: “Niha ez bûme Mirin, hilweşînerê cîhanan.” Leo Szilard, ku di destpêkê de ji bo destpêkirina projeyê xebitîbû, paşê bû yek ji rexnegirên herî tund ên bikaranîna bombeyê li dijî sivîlan û hewl da ku pêşî li wê bigire. Albert Einstein, tevî ku rasterast beşdar nebû, dema ku nûçeya bombebarana Hîroşîmayê bihîst, bi gotina “Wey li min” (“Woe is me”) xemgîniya xwe anî ziman û paşê poşmaniya xwe ji bo nivîsandina nameya xwe ya destpêkê ji Roosevelt re diyar kir. Van reaksiyonan nîşan didin ku zanyarên ku di afirandina teknolojiyên nû yên hêzdar de cih digirin, bi gelemperî bi pirsên exlaqî yên tevlihev re rû bi rû dimînin, nemaze dema ku ew teknolojî ji bo armancên wêranker têne bikar anîn. Ev girîngiya berpirsiyariya exlaqî di lêkolîna zanistî de û hewcedariya nîqaşên berfireh li ser bikaranîna teknolojiyên nû yên bi potansiyel xeternak radixe ber çavan.

Biryara Bikaranîna Bombeyên Atomê

Biryara bikaranîna bombeyên atomî li dijî Japonê yek ji biryarên herî bi nîqaş û bi encam ên dîroka nûjen e. Ew di navbera fikarên leşkerî, hesabên siyasî, û nirxandinên exlaqî de hate girtin. Serok Harry S. Truman, ku di Nîsana 1945an de piştî mirina Franklin D. Roosevelt bû serok, berpirsiyariya dawî ya vê biryarê hilgirt. Ew yekem car piştî ku bû serok, li ser hebûna Projeya Manhattanê û potansiyela bombeya atomî fêr bû.

Nîqaşên Navxweyî yên Dewletên Yekbûyî: Komîteya Demkî û Komîteya Hedefgirtinê

Ji bo ku serok Truman di derbarê enerjiya nukleerî û bikaranîna bombeyê de şîretan bistîne, Wezîrê Şer Henry L. Stimson di Gulana 1945an de Komîteyek Demkî (Interim Committee) ava kir. Ev komîte ji komek dewletparêz, zanyar û rêveberên payebilind pêk dihat, di nav de James F. Byrnes (ku dê bibe Wezîrê Derve yê Truman), Vannevar Bush, James Conant, Karl Compton, û Ralph Bard. Komîteyê her weha Panelek Zanistî jî hebû ku ji zanyarên sereke yên Projeya Manhattanê pêk dihat: Arthur Compton, Ernest Lawrence, J. Robert Oppenheimer, û Enrico Fermi.

Komîteya Demkî di navbera Gulan û Hezîrana 1945an de gelek civîn li dar xistin. Di civîna xwe ya 1ê Hezîranê de, komîte gihîşt çend encamên girîng. Pêşniyara wê ya sereke ev bû ku bombe divê li dijî Japonê bi zûtirîn dem were bikar anîn. Wekî din, hate pêşniyar kirin ku bombe li ser hedefek dualî were avêtin – ango, kargehek leşkerî ya ku ji hêla xaniyên karkeran û avahiyên din ên ku bi hêsanî zirarê dibînin ve dorpêçkirî ye – û ku ev yek bêyî hişyariyek berê ya eşkere were kirin. Ev pêşniyar, ku ji hêla komek payebilind û bi bandor ve hatibû piştgirî kirin, bê guman bandorek mezin li ser biryara dawî ya Serok Truman kir.

Bi paralelî, Komîteyek Hedefgirtinê (Target Committee) ji hêla General Groves ve di Nîsana 1945an de hatibû damezrandin da ku bajarên herî guncaw li Japonê ji bo bombebaranê diyar bike. Armanc ew bû ku hedefên ku dê bandora leşkerî û psîkolojîk a herî mezin a bombeyê nîşan bidin, werin hilbijartin. Kriterên sereke ji bo hilbijartina hedefan ev bûn: (1) ew bajarên girîng bin li herêmek bajarî ya mezin (bi pîvana zêdetirî sê mîl), (2) ew bajar bikaribin bi teqînê bi bandor werin xerakirin, û (3) îhtîmal hebe ku ew bajar heya Tebaxê ji hêla bombebaranên konvansiyonel ve nehatibin êrîş kirin. Faktorên psîkolojîk, wekî bandora li ser morala Japonî, jî di hilbijartinê de girîng dihatin dîtin.

Di civînên xwe yên di Gulana 1945an de, Komîteya Hedefgirtinê navnîşek ji hedefên potansiyel pêşkêş kir. Di nav van hedefan de Kyoto (wekî navendek rewşenbîrî û pîşesazî ya girîng), Hiroshima (wekî depoyek girîng a artêşê, bendera barkirinê, û navendek pîşesazî), Yokohama (wekî herêmek pîşesazî ya girîng), û Kokura Arsenal (wekî yek ji mezintirîn cebilxaneyên Japonî) hebûn. Niigata paşê wekî hedefek alternatîf hate zêdekirin. Fikra bombebarankirina Qesra Împarator li Tokyoyê hate nîqaş kirin, lê komîteyê biryar da ku wê pêşniyar neke. Pêvajoya hilbijartina hedefan nîşan dide ku biryar ne tesadufî bû, lê li ser bingeha hesabên stratejîk û psîkolojîk bû. Rakirina Kyoto ji lîsteya hedefan, bi giranî ji ber israra Wezîrê Şer Stimson li ser parastina girîngiya wê ya çandî, jî di vê pêvajoyê de rolek lîst.

Alternatîvên ji bo Bombeyê û Sedemên Redkirinê

Berî ku biryara bikaranîna bombeya atomî were dayîn, Serok Truman û şêwirmendên wî çend alternatîfên din nirxandin :

Berdewamkirina bombebarana konvansiyonel û blokada deryayî: Hêzên Hewayî yên Artêşa Dewletên Yekbûyî berê kampanyayek bombebarana stratejîk a dijwar li dijî bajarên Japonî dimeşandin, bi giranî bombeyên agirîn bikar dianîn. Wekî ku berê hate gotin, êrîşa li ser Tokyoyê di Adara 1945an de zirarek mezin û bi deh hezaran qurbanî çêkiribû. Blokada deryayî jî Japonya ji çavkaniyên derve mehrûm dikir. Lêbelê, tevî van zextan, hikûmeta Japonî hîn jî nîşanên teslîmbûnê nîşan nedabû.
Dagirkeriya bejahî ya Japonî (Operasyona Downfall): Wekî ku hate behs kirin, ev plan amade bû, lê pêşbîniyên ji bo windahiyên Amerîkî (û Japonî) pir zêde bûn. Truman ditirsiya ku dagirkirin dê bibe “Okinawa ji serî heta binî Japonî” , û armanca wî ya sereke “rizgarkirina heta ku dibe jiyana Amerîkîyan” bû.
Nîşandana bombeyê li ser herêmek bêmirov: Ev pêşniyar ji hêla hin zanyaran ve hate kirin, bi hêviya ku hêza wêranker a bombeyê dê Japonî neçar bike ku teslîm bibe bêyî ku li ser sivîlan were bikar anîn. Lêbelê, fikarên cidî di derbarê vê vebijarkê de hebûn: îhtîmala ku bombe neteqe (ji ber ku ew teknolojiyek nû bû), kêmbûna bandora psîkolojîk heke hedef ne bajarek bûya, û rastiya ku di wê demê de tenê du bombe amade bûn (yek uranyum, yek plutonyum). Panela Zanistî ya Komîteya Demkî di 16ê Hezîrana 1945an de ragihand ku “em nikarin xwenîşandanek teknîkî ya ku dibe sedema bidawîbûna şer pêşniyar bikin; em alternatîfek din a pejirandî ji bilî karanîna leşkerî ya rasterast nabînin”.
Guhertina daxwaza teslîmbûna bêşert û merc: Hin şêwirmend, di nav de Wezîrê Şer Stimson û Winston Churchill, pêşniyar kirin ku şertên teslîmbûnê werin nerm kirin, bi taybetî bi garantîkirina ku Japonî dikare sazûmana împaratorî (û Împarator Hirohito) biparêze. Hêvî dihat kirin ku ev yek dê ji bo fraksiyonên aştiyê yên di nav hikûmeta Japonî de rê li ber teslîmbûnê xweş bike. Lêbelê, James Byrnes û Serok Truman li dijî vê yekê derketin û li ser daxwaza teslîmbûna bêşert û merc israr kirin.
Li bendê man ji bo ketina Yekîtiya Sovyetê nav şer: Li Konferansa Yaltayê (Sibata 1945), Stalîn soz dabû ku Yekîtiya Sovyetê dê sê meh piştî têkçûna Almanyayê êrîşî Japonê bike. Dihate payîn ku ev yek di nîvê Tebaxê de pêk were. Gelek şêwirmendên Amerîkî bawer dikirin ku ketina Sovyetê nav şer dê bi serê xwe bes be ku Japonî neçar bike ku teslîm bibe, bêyî hewcedariya bi bombeya atomî an dagirkirinê.

Nîqaşkirina van alternatîfan nîşan dide ku biryara bikaranîna bombeyê ne hêsan bû û gelek faktorên tevlihev tê de hebûn. Redkirina van alternatîfan ji hêla rêveberiya Truman ve beşek girîng a rexneyên paşerojê yên li ser biryarê pêk tîne.

Danezana Potsdamê û Helwesta Japonî

Wekî ku berê hate gotin, di 26ê Tîrmeha 1945an de, Danezana Potsdamê hate weşandin, ku Japonî hişyar dikir ku heke tavilê teslîm nebe dê bi “wêrankirina bilez û tam” re rû bi rû bimîne. Girîng e ku were zanîn ku danezanê bi awayekî eşkere behsa statuya Împarator Hirohito nekiribû, ku ji bo gelek Japoniyan xalek pir hesas bû.

Reaksiyona fermî ya Japonî li ser danezanê bi peyva “mokusatsu” ji hêla Serokwezîr Suzuki ve hate ragihandin. Wekî ku hate nîqaş kirin, ev peyv ji hêla Hevpeymanan ve bi gelemperî wekî redkirin hate şîrove kirin. Di 29ê Tîrmeha 1945an de, hikûmeta Japonî bi awayekî fermîtir Danezana Potsdamê red kir. Di nav rêveberiya Japonî de dubendiyek kûr hebû. Tevî ku hin rêberên sivîl û heta Împarator Hirohito bi xwe jî li rêyên bidawîkirina şer digeriyan, rêberên leşkerî yên tundrew li dijî teslîmbûna bêşert û merc bûn û hêvî dikirin ku bi şerekî dawî yê biryardar li ser axa Japonî, ew ê bikaribin şertên aştiyê yên çêtir bi dest bixin an jî qet nebe ji dagirkirina Amerîkî ya welatê xwe dûr bikevin. Ev dubendiya navxweyî di bersivdana Danezana Potsdamê de rolek girîng lîst û dibe ku teslîmbûnê heta piştî bombebaranên atomî dereng xistibe. Ev nîşan dide ku biryarên di dema şer de ne tenê ji hêla faktorên derveyî ve, lê di heman demê de ji hêla dînamîkên siyasî yên navxweyî yên tevlihev ve jî têne şekilandin.

Têkiliyek girîng di navbera Testa Trinity, Konferansa Potsdamê, û biryara dawî ya bikaranîna bombeyê de heye. Serkeftina Testa Trinity di 16ê Tîrmeha 1945an de ji Serok Truman re, ku wê demê li Konferansa Potsdamê bû, hate ragihandin. Vê nûçeyê pozîsyona Truman di danûstandinan de xurt kir û, wekî ku hin dîroknas arguman dikin, hewcedariya wî bi alîkariya Sovyetê di şerê dijî Japonê de kêm kir. Di 24ê Tîrmehê de, Truman bi awayekî nefermî ji Stalîn re behsa hebûna “çekek nû ya bi hêza wêranker a neasayî” kir. Stalîn, ku îhtîmal e ji ber raporên sîxurên Sovyetê berê agahdar bû, eleqeyek hindik nîşan da. Biryara dawî ya avêtina bombeyê di 25ê Tîrmehê de hate dayîn, bi dîrektîfek ku ji hêla General Groves ve hatibû nivîsandin û ji hêla Serok Truman ve hatibû pejirandin, ku ferman dida Koma Hewayî ya 509an ku piştî 3ê Tebaxê, li gorî şert û mercên hewayê, êrîşî yek ji hedefên hilbijartî (Hiroshima, Kokura, Niigata, an Nagasaki) bike. Ev rêzika bûyeran destnîşan dike ku pêşketinên teknolojîk rasterast bandor li ser danûstandinên dîplomatîk û biryarên leşkerî yên krîtîk kirine, û her weha destpêka tiştê ku paşê wekî “dîplomasiya atomî” hate binav kirin, nîşan dide.

Bombebarankirina Hîroşîma û Nagazakîyê

Piştî biryara bikaranîna bombeyên atomî û redkirina Danezana Potsdamê ji hêla Japonê ve, Dewletên Yekbûyî dest bi amadekariyên dawî kir ji bo êrîşên li ser bajarên hilbijartî.

Hilbijartina Hedefan: Hîroşîma û Nagazakî

Wekî ku berê hate destnîşan kirin, Komîteya Hedefgirtinê çend bajar wekî hedefên potansiyel diyar kiribûn. Kriterên sereke ji bo hilbijartinê ew bûn ku bajar berê zêde bombebaran nebûbin da ku bandora yekane ya bombeya atomî bi zelalî were dîtin, xwedî girîngiyek leşkerî û/an pîşesazî bin, û xwedî taybetmendiyên bajarî bin ku dê zirara herî zêde ji teqîn û agir re misoger bikin.

Hîroşîma wekî hedefa yekem hate hilbijartin. Ew navendek leşkerî ya girîng bû, di nav de baregeha Artêşa Giştî ya Duyemîn a Japonî, û her weha navendek pîşesazî û veguhestinê ya girîng bû. Ya girîngtir, Hîroşîma heya wê demê ji bombebaranên mezin ên agirîn xilas bûbû, ku ev yek dê bihêle ku bandora bombeya atomî bi awayekî zelaltir were nirxandin. Wekî din, avahiyên wê yên darîn ên ku bi hev ve zexm girêdayî bûn, ew ji bo zirara ji teqîn û agir re pir hesas dikir.

Nagazakî di destpêkê de ne hedefa sereke ya bombeya duyemîn bû. Hedefa sereke Kokura Arsenal bû. Lêbelê, di 9ê Tebaxa 1945an de, dema ku balafira B-29 Bockscar gihîşt ser Kokurayê, bajêr ji ber ewrên stûr an dûmana ji bombebarana agirîn a li ser bajarê nêzîk Yawata, nedihate dîtin. Piştî sê hewldanên neserkeftî ji bo dîtina hedefê, balafir berê xwe da hedefa duyemîn, Nagazakî. Nagazakî yek ji benderên herî mezin ên başûrê Japonê bû, xwedî girîngiyek pîşesazî ya mezin bû, di nav de çêkirina keştiyan û alavên leşkerî, û ew jî heya radeyekê ji bombebaranên berê xilas bûbû. Pêvajoya hilbijartina hedefan nîşan dide ku biryar ne tenê li ser bingeha wêrankirinê bû, lê di heman demê de li ser “nîşandana” hêza bombeyê û bandora psîkolojîk bû. Guhertina hedefa duyemîn ji ber şert û mercên hewayê jî faktora şansê û nediyariyê di bûyerên dîrokî de radixe ber çavan.

Taybetmendiyên Bombeyan: “Little Boy” û “Fat Man”

Du bombeyên atomî yên ku li Japonê hatin bikar anîn ji hêla sêwirandin û materyalê fizîl ve ji hev cihê bûn.

“Little Boy” (Hîroşîma): Ev bombeya ku li Hîroşîmayê hate avêtin, bombeyek uranyumê bû ku mekanîzmayek “gun-type” (tîpa topê) bikar dianî. Di vê sêwiranê de, perçeyek uranyum-235 (“fîşek”) bi lez û bez li ser perçeyek din a uranyum-235 (“hedef”) dihate avêtin da ku girseyek superkrîtîk çêbike û reaksiyonek zincîrî ya teqîner bide destpêkirin. Giraniya “Little Boy” nêzîkî 4,400 kg (9,700 lîre) bû, dirêjahiya wê 3 metre (10 ling) û pîvana wê 71 cm (28 înç) bû. Ew bi qasî 64 kg uranyuma pir dewlemendkirî (bi navînî 80% U-235) dihewand. Hêza teqîna wê bi qasî 15-16 kîloton TNT hate texmîn kirin. Sêwirana “gun-type” ewqas pêbawer dihate hesibandin ku berî bikaranîna wê ya li Hîroşîmayê ceribandinek tam nehatibû kirin.

“Fat Man” (Nagazakî): Bombeya ku li Nagazakîyê hate avêtin, “Fat Man”, bombeyek plutonyumê (Pu-239) bû û mekanîzmayek implozyonê ya tevlihevtir bikar dianî. Di vê sêwiranê de, teqemeniyên konvansiyonel ên ku li dora navokek plutonyumê ya subkrîtîk hatibûn bicihkirin, dihatin teqandin da ku navokê bi awayekî sîmetrîk bişkînin, tîrêjiya wê zêde bikin û bigihînin girseyek superkrîtîk. Giraniya “Fat Man” nêzîkî 4,670 kg (10,300 lîre) bû, dirêjahiya wê di navbera 3.25-3.3 metre (10.8 ling) û pîvana wê 1.52 metre (5 ling) bû. Hêza teqîna wê bi qasî 21 kîloton TNT hate texmîn kirin. Sêwirana implozyonê ji hêla teknîkî ve dijwartir bû, û serkeftina wê di Testa Trinity de hate piştrast kirin.

Li jêr tabloyek heye ku taybetmendiyên her du bombeyan bi berawirdî nîşan dide:

Tablo 1: Taybetmendiyên Bombeyên “Little Boy” û “Fat Man”

Taybetmendî	“Little Boy” (Hîroşîma)	“Fat Man” (Nagazakî)
Materyalê Fizîl	Uranyum-235 (U-235)	Plutonyum-239 (Pu-239)
Mekanîzma	Tîpa topê (Gun-type)	Împlozyon (Implosion-type)
Giranî	~4,400 kg (9,700 lbs)	~4,670 kg (10,300 lbs)
Dirêjahî	3.0 m (10 ft)	3.25-3.3 m (10.8 ft)
Diameter	0.71 m (28 in)	1.52 m (5 ft)
Hêza Teqînê	~15-16 kîloton TNT	~21 kîloton TNT

Çavkaniyên Daneyê:.

Têgihiştina cûdahiyên di navbera her du bombeyan de ji bo fêmkirina dijwariyên teknîkî yên Projeya Manhattanê û biryarên li ser bikaranîna wan girîng e. Ev tablo van hûrguliyan bi kurtasî pêşkêş dike.

Bûyerên 6 û 9ê Tebaxa 1945an

Hîroşîma (6 Tebax 1945): Di sibeha 6ê Tebaxa 1945an de, balafira bombebarana B-29 Superfortress a Amerîkî, bi navê Enola Gay, ku ji hêla Kolonel Paul Tibbets ve dihat pîlot kirin, ji girava Tinianê ya li Pasîfîkê rabû. Balafirê bombeya atomî ya bi navê “Little Boy” hildigirt. Di saet 08:15ê sibehê (dema Hîroşîmayê) de, “Little Boy” li ser navenda Hîroşîmayê hate avêtin û li bilindahiyek nêzîkî 600 metre (1,968 ling) li ser erdê, li nêzî Pira Aioi ya ku wekî xala hedefê hatibû destnîşankirin, teqiya.

Nagazakî (9 Tebax 1945): Sê roj şûnda, di 9ê Tebaxa 1945an de, mîsyona duyemîn a bombebarana atomî hate destpêkirin. Balafira B-29 Superfortress, bi navê Bockscar, ku ji hêla Major Charles Sweeney ve dihat pîlot kirin, bombeya atomî ya bi navê “Fat Man” hildigirt. Hedefa sereke ya vê mîsyonê bajarê Kokura bû. Lêbelê, dema ku Bockscar gihîşt ser Kokurayê, bajêr ji ber ewrên stûr an dûmana ji bombebaranên berê, nedihate dîtin. Piştî çend hewldanên neserkeftî ji bo bombebarankirina Kokurayê, Sweeney biryar da ku berê xwe bide hedefa alternatîf, Nagazakî. Di saet 11:02ê sibehê (dema Nagazakîyê) de, “Fat Man” li ser Nagazakîyê hate avêtin û li bilindahiyek nêzîkî 503 metre (1,650 ling) li ser geliyê Urakamî yê bajêr teqiya. Hûrguliyên operasyonel girîngiya plansazkirinê û her weha rola nediyariyê (wekî şert û mercên hewayê) di bûyerên dîrokî de nîşan didin.

Wêrankariya Yekser: Qurbanî, Xisarên Fîzîkî û Bahozên Agirî

Encamên yekser ên her du bombebaranan wêranker bûn.

Qurbanî: Hejmara rastîn a qurbaniyan ji ber kaosa piştî bombebaranê, wêrankirina tomaran, û tevgerên nifûsê dijwar e ku were destnîşankirin. Lêbelê, texmînên herî pêbawer wiha ne:

Hîroşîma: Tê texmîn kirin ku di navbera 70,000 û 80,000 kes di cih de an di nav çend saetên pêşîn de ji ber teqîn, germê û tîrêjê mirine. Hejmara giştî ya miriyan heta dawiya sala 1945an dibe ku gihîştibe dora 140,000 kesî, ji ber bandorên demdirêj ên birînan û nexweşiya tîrêjê.
Nagazakî: Tê texmîn kirin ku di navbera 39,000 û 75,000 kes di cih de mirine. Hejmara giştî ya miriyan heta dawiya sala 1945an dibe ku gihîştibe dora 73,000-74,000 kesî.

Sedemên sereke yên mirinên yekser şewatên giran, birînên mekanîkî yên ji ber hilweşîna avahiyan û perçeyên firiyayî, û bandora tîrêjên gamma yên destpêkê bûn.

Tablo 2: Texmînên Destpêkê yên Qurbaniyan ji bo Hîroşîma û Nagazakîyê

Bajar	Nifûsa Berî Bombebaranê (Texmîn)	Miriyên Yekser (Texmîn)	Birîndar (Texmîn)	Tevahî Qurbanî (Texmîn)	Miriyên Heta Dawiya 1945an (Texmîn)
Hîroşîma	255,000-350,000	66,000-80,000	69,000+	135,000+	~140,000
Nagazakî	195,000-270,000	39,000-75,000	25,000+	64,000+	~73,000-74,000

Çavkaniyên Daneyê:. Nîşe: Hejmar texmîn in û çavkaniyên cihêreng dibe ku hinekî cûda bin.

Ev tablo bi awayekî hejmarî asta karesata mirovî nîşan dide û bingehekê ji bo têgihiştina bandora demkurt a bombeyan peyda dike.

Xisarên Fîzîkî: Teqînan wêraniyek bêhempa li her du bajaran kir.

Hîroşîma: Zêdetirî du-sê parên avahiyên bajêr (nêzîkî 60,000 ji 90,000 avahiyan) bi tevahî hilweşiyan an jî zirarek mezin dîtin. Hema hema her tişt di nav tîrêjek 1.6 kîlometre (1 mîl) de ji hîposenterê (navenda teqînê ya li ser erdê) bi tevahî hate wêran kirin. Germahiya li erdê di nêzîkî hîposenterê de gihîştibû 3,000 heta 4,000 pileyên Celsius.
Nagazakî: Nêzîkî nîvê bajêr hate wêran kirin. Ji ber erdnîgariya Nagazakîyê ya ku ji gelî û girên pêk dihat, zirara teqînê hinekî kêmtir berbelav bû li gorî Hîroşîmayê, ku li ser deştek şên ava bûbû. Lêbelê, li geliyê Urakamî, ku bombe lê teqiya, wêranî tam bû. Avahiyên pola û betonê yên Kargehên Çek û Pola yên Mitsubishi zirarek mezin dîtin.

Binesaziya her du bajaran – di nav de pergalên elektrîk, gaz, av, telefon, û veguhestinê – bi giranî zirar dît an jî bi tevahî hilweşiya.

Bahozên Agirî (Firestorms): Ji bilî teqînê, agirên ku ji ber germê û hilweşîna avahiyan derketin, bûn sedema wêraniyek din.

Li Hîroşîmayê, ji ber hejmareke mezin a agirên ku di heman demê de derketin û şewitandina materyalên darîn ên zêde, bahozek agirî ya mezin pêş ket. Ev bahoz bi qasî 11.4 kîlometre çargoşe (4.4 mîl çargoşe) ji bajêr şewitand. Erdê Hîroşîmayê yê nisbeten şên û hewaya aram a wê rojê alîkarî da pêşketina vê bahoza agirî.
Li Nagazakîyê, tevî ku gelek agir derketin, bahozek agirî ya bi heman mezinahiyê pêş neket. Ev yek beşek ji ber erdnîgariya nehevseng a bajêr bû, ku rê li ber belavbûna agirên mezin girt.

Xisarên fîzîkî û bahozên agirî asta wêrankariya bombeyan nîşan didin û çawa taybetmendiyên erdnîgarî dikarin bandorê li ser encaman bikin.

Hilweşîna Binesaziya Tenduristiyê û Hewldanên Alîkariyê yên Destpêkê

Yek ji encamên herî trajîk ên bombebaranan hilweşîna hema hema tam a binesaziya tenduristiyê li her du bajaran bû.

Li Hîroşîmayê, zêdetirî 90% ji bijîjk û hemşîreyan di teqînê de hatin kuştin an jî bi giranî birîndar bûn. Ji 45 nexweşxaneyên sivîl ên bajêr, 42 nekarîn kar bikin, û du nexweşxaneyên mezin ên artêşê jî bi giranî zirar dîtin.
Piraniya derman, alav û pêdiviyên bijîjkî di teqîn û agirên paşerojê de hatin wêran kirin.
Di encamê de, ji bo sê rojên pêşîn piştî bombebaranê, lênihêrîna bijîjkî ya birêxistinkirî hema hema tune bû. Bi deh hezaran kesên saxmayî yên ku bi giranî şewitîbûn an birîndar bûbûn, bêyî lênihêrînek bijîjkî ya têr man.
Hin stasyonên alîkariya yekem ên demkî ji hêla kesên saxmayî ve hatin damezrandin, lê kêmasiyek mezin a pêdiviyan hebû. Hat ragihandin ku li hin cihan, rûnê xwarinê li şûna dermanan ji bo dermankirina şewatan dihat bikar anîn.

Hilweşîna binesaziya tenduristiyê karesata mirovî ya li Hîroşîma û Nagazakîyê pir girantir kir û bêguman hejmara miriyan zêde kir. Ev yek qelsiya civakên nûjen li hemberî çekên wêranker ên girseyî û bandora zincîrî ya wêrankirinê nîşan dide. Avêtina bombeyan ne tenê rasterast mirovan kuşt û birîndar kir, lê di heman demê de binesaziya ku ji bo bersivdana karesatekê pêwîst bû jî wêran kir. Kuştina bijîjk û hemşîreyan, wêrankirina nexweşxaneyan, û tunekirina dermanan bû sedem ku gelek kesên ku dibe ku bi lênihêrîna bijîjkî ya têr sax bimana, ji ber birînên xwe an nexweşiyên paşerojê bimirin. Ev destnîşan dike ku encamên çekên nukleerî ne tenê mirin û wêrankirina yekser in, lê di heman demê de têkçûna demdirêj a pergalên civakî û piştgiriyê ne, ku bandorê li kapasîteya civakê ya ji bo başbûnê dike.

Her weha, tevî ku her du bombe jî wêranker bûn, cûdahiyên di erdnîgariya Hîroşîma (şên) û Nagazakî (nehevseng, bi gelî) de bandor li ser belavbûna wêrankirinê û pêşkeftina bahozên agirî kir. Li Hîroşîmayê bahozek agirî ya mezin çêbû, dema ku li Nagazakîyê çênebû. Wekî din, rastiya ku bombe li Nagazakîyê hinekî ji hedefa xwe ya plankirî dûr ket , dibe ku asta giştî ya wêrankirinê li gorî potansiyela wê ya tam kêm kiribe. Ev nîşan dide ku bandora çekek nukleerî ne tenê bi hêza wê ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi faktorên hawîrdorê û taybetmendiyên hedefê ve jî girêdayî ye. Ev ji bo plansazkirina berevaniya sivîl û nirxandina xetereyên nukleerî xwedî girîngiyek e.

Encamên Piştî Bombebaranê

Bombebaranên atomî yên li ser Hîroşîma û Nagazakîyê ne tenê bûn sedema wêraniyek bêhempa û windahiyên mirovî yên mezin, lê di heman demê de rê li ber guhertinên kûr ên siyasî, civakî û psîkolojîk vekirin ku bandora wan heya roja îro berdewam dike.

Teslîmbûna Japonî û Dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn

Faktorên ku rê li ber teslîmbûna Japonî vekirin tevlihev bûn, lê bombebaranên atomî û ketina Yekîtiya Sovyetê nav şerê dijî Japonê di 8-9ê Tebaxê de (êrîşa li ser Mançuryayê) bêguman rolên krîtîk lîstin. Piştî bombebarana Nagazakîyê, hikûmeta Japonî bi zextek mezin re rû bi rû ma ku şer bi dawî bike. Di 10ê Tebaxê de, hikûmeta Japonî bi rêya Swîsreyê ji Hevpeymanan re ragihand ku ew amade ye şertên Danezana Potsdamê qebûl bike, bi şertê ku desthilatdariya Împarator wekî serwerê dewletê neyê binpêkirin. Piştî hin danûstandinên navxweyî û garantiyên nezelal ji Hevpeymanan di derbarê statuya împarator de, Împarator Hirohito di 15ê Tebaxa 1945an de bi peyamek radyoyî ya dîrokî teslîmbûna Japonî ji gel re ragihand. Ev yekem car bû ku gelê Japonî dengê împaratorê xwe dibihîst.

Peymana teslîmbûnê ya fermî di 2ê Îlona 1945an de li ser keştiya şer a Amerîkî USS Missouri ya li Kendava Tokyoyê hate îmzekirin. Bi vê yekê re, Şerê Cîhanê yê Duyemîn bi awayekî fermî bi dawî bû.

Piştî teslîmbûnê, Japonya ket bin dagirkeriya Hevpeymanan, ku bi giranî ji hêla Dewletên Yekbûyî ve dihat birêvebirin. General Douglas MacArthur wekî Fermandarê Bilind ê Hêzên Hevpeyman li Japonê hate tayîn kirin. Di dema dagirkeriyê de (1945-1952), reformên leşkerî, siyasî, aborî û civakî yên berfireh li Japonê hatin kirin. Di nav van reforman de bêçekkirina artêşa Japonî, darizandina sûcdarên şer, nivîsandina destûrek nû ya demokratîk (ku tê de împarator wekî sembolek bê hêza siyasî hate pênase kirin û Japonya dev ji mafê xwe yê şer berda), reforma axê, û pêşxistina sendîkayan hebûn. Ev serdem ji bo Japonê veguherînek kûr bû û bingeha Japonya nûjen a piştî şer danî.

Bandorên Demdirêj li ser Saxmayîyan (Hîbakûşa): Tenduristî, Civakî û Psîkolojîk

Kesên ku ji bombebaranên atomî sax mabûn, bi navê Hîbakûşa (被爆者, “kesên ku rastî bombebaranê hatine”) têne nasîn. Jiyana Hîbakûşayan bi êşên fîzîkî û psîkolojîk ên demdirêj, û her weha bi cudakariya civakî re derbas bû.

Bandorên Tenduristiyê: Ji bilî mirin û birînên yekser, Hîbakûşa rastî gelek pirsgirêkên tenduristiyê yên demdirêj hatin ku ji ber rûdana tîrêjê çêbûn:

Sendroma Tîrêjê ya Akût (ARS): Di hefte û mehên piştî bombebaranê de, gelek Hîbakûşa nîşanên ARS nîşan dan, di nav de purpura (lekeyên xwînê yên bineçermî), tayê bilind, vereşîn, îshalê xwînî, ketina por, kêmxwînî, û kêmbûna berbiçav a şaneyên xwînê yên spî, ku ew li hemberî enfeksiyonan pir hesas dikirin. Gelek kes ji ber têkçûna mejiyê hestî û enfeksiyonên ku li dû wê dihatin, mirin.
Kanser: Di salên paşerojê de, rêjeyek bilind a kanserê di nav Hîbakûşayan de hate dîtin. Bi taybetî, zêdebûnek berbiçav di bûyerên leukemiyê de (kansera xwînê) çend sal piştî bombebaranê dest pê kir, ku di salên 1950î de gihîşt lûtkeyê. Piştî deh salan û pê ve, rêjeya kanserên din ên solid, wekî kansera tîroîd, pêsîr, pişik, mîde, û rûvî, jî di nav Hîbakûşayan de zêde bû. Lêkolînan destnîşan kirin ku rîska pêşkeftina kanserê bi dozaja tîrêjê ya ku kesek wergirtiye û temenê wî/wê di dema rûdanê de ve girêdayî ye; kesên ku di temenek ciwantir de rastî tîrêjê hatibûn, rîskek mezintir hildigirtin.
Bandorên din ên tenduristiyê: Di nav Hîbakûşayan de nexweşiyên din ên kronîk, wekî nexweşiyên dil û damar, katarakt, û pirsgirêkên endokrîn jî hatin dîtin.
Bandorên li ser jinên ducanî û zarokên wan: Jinên ku di dema bombebaranê de ducanî bûn, rêjeyek bilindtir a beravêtinê û mirina pitikên xwe dîtin. Zarokên ku di zikê dayikên xwe de (in utero) rastî tîrêjê hatibûn, bi rîskek mezintir a astengiyên rewşenbîrî, kêmasiyên di mezinbûnê de, û serê biçûk (microcephaly) re rû bi rû man, nemaze heke rûdan di hefteyên krîtîk ên pêşkeftina fetusê de qewimîba. Rîska kanserê di van zarokan de jî zêde bû.

Bandorên Civakî: Jiyana civakî ya Hîbakûşayan jî bi dijwarî derbas bû.

Cudakariya Civakî (Stigmatîzasyon): Hîbakûşa û zarokên wan bi salan rastî cudakariyek giran di civaka Japonî de hatin. Ev cudakarî bi giranî ji ber nezaniya gel li ser bandorên rastîn ên nexweşiya tîrêjê û tirsa bêbingeh a ku dibe ku ew nexweşiyek vegirtî be an jî bi awayekî mîrasî ji nifşekê derbasî nifşek din bibe, derketibû holê. Di encamê de, gelek Hîbakûşa di dîtina kar û zewacê de bi zehmetiyan re rû bi rû man. Hin kes neçar man ku statuya xwe ya Hîbakûşatiyê veşêrin da ku ji vê cudakariyê dûr bikevin. Jinên Hîbakûşa bi taybetî rastî vê cudakariyê hatin, ji ber fikarên li ser kapasîteya wan a ji bo anîna zarokên saxlem. Ev cudakarî, ku ji tirsa nexweşiya tîrêjê û baweriyên çewt ên li ser vegirtin an mîrasbûna wê derketibû holê, bandorek wêranker a duyemîn li ser jiyana wan kir, ku carinan wekî “duyemîn bombebaran” tê binav kirin. Ev nîşan dide ku encamên karesatan ne tenê fîzîkî ne, lê di heman demê de dikarin bibin sedema birînên civakî û stigma yên kûr û demdirêj.
Hîbakûşayên Koreyî: Di dema bombebaranê de, hejmarek mezin ji Koreyiyan, ku di bin desthilatdariya kolonyal a Japonî de bûn, li Hîroşîma û Nagazakîyê dijiyan an jî bi zorê dixebitîn. Tê texmîn kirin ku bi deh hezaran Koreyî di bombebaranan de hatine kuştin. Hîbakûşayên Koreyî yên saxmayî ji bo naskirina statuya xwe û wergirtina alîkariya bijîjkî û piştgiriyê ji hikûmeta Japonî re bi zehmetiyên taybetî re rû bi rû man.

Bandorên Psîkolojîk: Bombebaranên atomî travmayek psîkolojîk a kûr li ser Hîbakûşayan hiştin.

Gelek Hîbakûşa ji nîşanên wekî neuroz, somatîzasyon (derketina stresê wekî nîşanên fîzîkî), reaksiyonên stresa post-travmatîk (PTSD), nexweşiyên mêjî û fikarê êşiyan.
Bîranînên wêrankirinê, windakirina hezkiriyan, û tirsa ji nexweşiyên pêşerojê barek psîkolojîk a giran li ser wan çêkir. Hesta “hevdîtina bêhempa ya bi mirinê re”, bêhestbûna derûnî ya demkî (psychic numbing) ji bo li hemberî tirsê bisekinin, û paşê jî hestên depresyon û bêhêvîtiyê yên demdirêj di nav Hîbakûşayan de gelemperî bûn.
Lêkolînan destnîşan kirin ku rîska xwekujiyê di nav hin komên Hîbakûşayan de dibe ku zêde bûbe, nemaze di nav wan kesên ku di dema bombebaranê de nêzîkî hîposenterê bûn, birînên akût dîtibûn, an jî endamên malbata xwe winda kiribûn.

Lêkolînên RERF û Mîrateya Hîbakûşayan

Ji bo lêkolînkirina bandorên demdirêj ên tîrêjê li ser saxmayiyên bombebaranên atomî, di sala 1947an de Komîsyona Qurbaniyên Bombeya Atomî (Atomic Bomb Casualty Commission – ABCC) ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate damezrandin. Di sala 1975an de, ABCC ji nû ve hate birêxistin kirin û wekî Weqfa Lêkolînê ya Bandorên Tîrêjê (Radiation Effects Research Foundation – RERF) bû rêxistinek hevpar a lêkolînê ya Dewletên Yekbûyî û Japonê.

RERF û pêşiyê wê ABCC, çend lêkolînên epîdemîolojîk ên mezin û demdirêj li ser Hîbakûşayan û zarokên wan meşandine. Di nav van lêkolînan de ya herî girîng Lêkolîna Jiyana Dirêj (Life Span Study – LSS) e, ku ji sala 1950î vir ve komek ji nêzîkî 120,000 Hîbakûşayan dişopîne. Lêkolîna Tenduristiya Mezinan (Adult Health Study – AHS), ku beşek ji LSS ye, lêkolînên klînîkî yên dûbare li ser binkomek ji Hîbakûşayan pêk tîne. Wekî din, lêkolîn li ser zarokên Hîbakûşayan (F1 generation) hatine kirin da ku bandorên genetîkî yên potansiyel ên tîrêjê werin nirxandin.

Encamên van lêkolînan bûne bingeha sereke ya têgihiştina zanistî ya cîhanê li ser rîskên tenduristiyê yên ji ber rûdana tîrêjên îyonîzeker û ji bo danîna standardên navneteweyî yên parastina tîrêjê.

Di derbarê bandorên genetîkî de, tevî tirsa destpêkê ya ji bandorên genetîkî yên berfireh ên ku dê ji nifşekê derbasî nifşek din bibin, lêkolînên demdirêj ên RERF heta niha zêdebûnek îstatîstîkî ya berbiçav di rêjeya anormaliyên mîrasî, mirina zû, an kanserê de di zarokên Hîbakûşayan de (F1) li gorî komên kontrolê nîşan nedane. Ev yek dibe ku ji ber mekanîzmayên tamîrkirina DNA yên laş an faktorên din be ku bandora mutasyonên genetîkî yên ji ber tîrêjê kêm dikin. Lêbelê, ev nayê wê wateyê ku tîrêj ji bo şaneyên zayendî bêzerar e, û lêkolîn di vî warî de berdewam dikin. Girîng e ku were destnîşankirin ku ev encam ji bandorên somatîk (laşî) ên rasterast ên li ser Hîbakûşayan bi xwe (wekî zêdebûna rîska kanserê) û bandorên li ser kesên ku di dema ducaniyê de rastî tîrêjê hatine (wekî astengiyên pêşkeftinê) cuda ne, ku ev bandor baş hatine belge kirin. Ev tevliheviya bandorên tîrêjê girîngiya lêkolînên demdirêj ên baldar û hewcedariya cudakirina di navbera bandorên somatîk û genetîkî yên mîrasî de destnîşan dike.

Mîrateya Hîbakûşayan ne tenê di beşdariya wan a di van lêkolînên zanistî de ye. Wan her weha rolek navendî di hişyarkirina cîhanê de li ser xetereyên çekên nukleerî û di pêşxistina tevgerên aştiyê û bêçekbûna nukleerî de lîstine.

Nîqaşa Dîrokî û Etîkî

Biryara bikaranîna bombeyên atomî li ser Hîroşîma û Nagazakîyê ji dema ku qewimî heya roja îro bûye mijara nîqaş û gengeşiyên dîrokî, exlaqî û yasayî yên dijwar. Argumanên ji bo û dijî bikaranîna bombeyan tevlihev in û perspektîfên cihêreng nîşan didin.

Argumanên Amerîkî yên ji bo Bikaranînê: Pêwîstiya Leşkerî û Rizgarkirina Jiyanan

Alîgirên bikaranîna bombeyên atomî, nemaze rayedarên Amerîkî yên wê demê û gelek dîroknasên kevneşopî, çend argumanên sereke pêşkêş dikin:

Bidawîkirina şer bi lez: Argumana herî gelemperî ew bû ku bombe dê teslîmbûna Japonî bilez bike û bi vî rengî Şerê Cîhanê yê Duyemîn bi dawî bîne, ku ev yek dê pêşî li windahiyên din ên mirovî û wêrankirinê bigire.
Rizgarkirina jiyana leşkerên Amerîkî: Yek ji fikarên sereke yên Serok Truman û şêwirmendên wî ew bû ku dagirkirina bejahî ya Japonî (Operasyona Downfall) dê bibe sedema windahiyên pir mezin di nav leşkerên Amerîkî de. Texmînên ji bo van windahiyan cihêreng bûn, lê hin pêşbîniyan digihîştin bi sed hezaran kuştî û birîndar. Serok Truman paşê îdîa kir ku bikaranîna bombeyan dibe ku jiyana nîv mîlyon leşkerê Amerîkî xilas kiribe, her çend ev hejmar ji hêla gelek dîroknasan ve wekî zêdegaviyek tê dîtin.
Rizgarkirina jiyana Japonîyan: Hin alîgir arguman dikin ku bombebaranê di dawiyê de jiyana Japonîyan jî xilas kir. Ew dibêjin ku heke şer bi dagirkirinek bejahî an jî bi berdewamkirina bombebaranên konvansiyonel û blokada deryayî bidomiya, dê hejmarek pir mezintir ji sivîl û leşkerên Japonî jiyana xwe ji dest bidana.
Berxwedana fanatîk a Japonî: Tecrûbeyên şerên dijwar ên li Pasîfîkê, nemaze li Iwo Jima û Okinawa, ku tê de leşkerên Japonî heta mirinê şer kirin û kêm caran teslîm bûn, Hevpeymanan qanih kiribû ku Japonî dê ji bo parastina axa xwe bi awayekî fanatîk şer bike. Hikûmeta Japonî jî gelê sivîl ji bo beşdarbûna di berevaniya dawî de seferber dikir.
Redkirina Danezana Potsdamê: Wekî ku berê hate gotin, redkirina Japonî ya Danezana Potsdamê, an jî şîrovekirina “mokusatsu” wekî redkirin, ji hêla rêveberiya Truman ve wekî delîlek din hate bikar anîn ku Japonî niyeta teslîmbûnê tune û ji bo bidawîkirina şer pêdivî bi tedbîrên tundtir heye.

Fêmkirina van argumanan ji bo têgihiştina perspektîfa rêveberiya Dewletên Yekbûyî di wê demê de û bingeha nîqaşa dîrokî ya domdar girîng e.

Rexneyên li Dijî Bikaranînê: Nepêwîstiya Leşkerî, Exlaqî û Yasayî

Ji aliyê din ve, gelek dîroknas, zanyar, kesayetiyên leşkerî û aktîvîstên aştiyê bikaranîna bombeyên atomî bi tundî rexne kirine. Argumanên wan ên sereke ev in:

Nepêwîstiya leşkerî: Yek ji rexneyên herî xurt ew e ku Japonya di Tebaxa 1945an de berê li ber têkçûnê bû û amade bû ku teslîm bibe, an jî dê di demek nêzîk de bêyî bikaranîna bombeyên atomî teslîm bibûya. Wan destnîşan kir ku blokada deryayî ya bi bandor, bombebaranên konvansiyonel ên wêranker, û nemaze ketina Yekîtiya Sovyetê nav şerê dijî Japonê (ku di 8ê Tebaxê de pêk hat) dê bes bûna ku Japonî neçarî teslîmbûnê bikin. Gelek kesayetiyên leşkerî yên payebilind ên Amerîkî yên wê demê, wekî General Dwight D. Eisenhower, Admiral William D. Leahy, Admiral Chester W. Nimitz, û General Douglas MacArthur, paşê diyar kirin ku bikaranîna bombeyan ji hêla leşkerî ve ne pêwîst bû. Lêkolîna Bombebarana Stratejîk a Dewletên Yekbûyî, ku di sala 1946an de hate weşandin, jî gihîştibû heman encamê.
Exlaqî: Bikaranîna çekek ku bi awayekî bêserûber û bêperwa sivîlan dikuje, ji hêla gelek kesan ve wekî kiryarek kûr a bêexlaqî tê dîtin. Armanckirina rasterast a nifûsa sivîl binpêkirina prensîbên bingehîn ên exlaqa şer tê hesibandin. Gelek zanyarên ku beşdarî Projeya Manhattanê bûbûn, wekî Leo Szilard û komek zanyarên li Chicagoyê (nivîskarên Rapora Franck), berî bombebaranê fikarên xwe yên exlaqî anîn ziman û li dijî bikaranîna bombeyê bêyî hişyariyek berê derketin.
Sûcên şer û sûcên li dijî mirovahiyê: Hin rexnegir bombebaranên atomî wekî sûcên şer an sûcên li dijî mirovahiyê binav dikin, li ser bingeha qanûnên navneteweyî yên heyî û prensîbên mirovahî. Tevî ku di sala 1945an de qanûnek navneteweyî ya taybetî ku çekên nukleerî qedexe dike tune bû, hin arguman dikin ku bikaranîna wan prensîbên heyî yên qanûna şer, wekî prensîba cudakirinê (di navbera şervan û sivîlan de) û prensîba nîsbetê (ku zirara leşkerî divê ji zirara sivîlan a pê re neyê zêde be), binpê kiriye. Dadgeha Navçeya Tokyoyê di sala 1963an de di doza Ryuichi Shimoda et al. v. The State de biryar da ku bombebarana Hîroşîma û Nagazakîyê li gorî qanûnên navneteweyî yên ku di wê demê de di meriyetê de bûn (wekî Peymanên Hague yên 1907an) neqanûnî bû, ji ber ku ew bombebarana bêserûber a bajarên bêparastin bû.
Terorîzma dewletê: Hin kes arguman dikin ku armanca sereke ya bombebaranan ne têkbirina armancên leşkerî bû, lê tirsandina nifûsa sivîl a Japonî û hikûmeta wê bû ji bo ku ew neçarî teslîmbûnê bibin. Ji vî alî ve, bombebaran wekî kiryarek terorîzma dewletê têne dîtin.
Bombebarana Nagazakîyê bi taybetî nepêwîst bû: Rexneyek taybetî li ser bombebarana Nagazakîyê heye. Ew tenê sê roj piştî Hîroşîmayê pêk hat, berî ku hikûmeta Japonî bi tevahî dema xwe hebe ku bandora wêranker a bombeya yekem binirxîne û bersivek bide. Hin kes arguman dikin ku diviyabû demeke dirêjtir bihata dayîn da ku Japonya teslîm bibe.
Alternatîfa nîşandanek li deryayê: Pêşniyara ku li şûna avêtina bombeyê li ser bajarekî niştecî, dikaribû bombeyek li herêmek bêmirov an li ser deryayê were teqandin da ku hêza wê ji Japoniyan re were nîşandan, wekî alternatîfek mirovîtir tê pêşkêş kirin.

Tablo 3: Berawirdkirina Argumanên Ji Bo û Dijî Bikaranîna Bombeyên Atomê

Argumanên Ji Bo Bikaranînê	Argumanên Dijî Bikaranînê
Bidawîkirina şer bi lez	Japonya berê li ber têkçûnê bû
Rizgarkirina jiyana leşkerên Amerîkî	Bombebaranên konvansiyonel û blokad dê bes bûna
Rizgarkirina jiyana Japonîyan (bi dûrketina ji dagirkirinê)	Ketina Sovyetê nav şer dê teslîmbûnê bilez bikira
Berxwedana fanatîk a Japonî	Bêexlaqiya armanckirina sivîlan
Redkirina Danezana Potsdamê ji hêla Japonê ve	Binpêkirina qanûnên şer / Sûcên şer
	Bombebarana Nagazakîyê bi taybetî nepêwîst bû
	Dikare nîşandanek li deryayê bihata kirin
	Armancên dîplomatîk (tirsandina Sovyetê)

Çavkaniyên Daneyê: -.

Ev tablo bi awayekî kurt û berfireh nîqaşa tevlihev a li ser bombebaranan pêşkêş dike û ji xwendevan re dibe alîkar ku perspektîfên cihêreng fêm bike.

Faktora Sovyetê û “Dîplomasiya Atomî”

Komek girîng a dîroknasên revîzyonîst, ku Gar Alperovitz yek ji pêşengên wan e, arguman dikin ku yek ji motîvasyonên sereke, heke ne ya sereke be jî, ji bo bikaranîna bombeyên atomî ne tenê têkbirina Japonê bû, lê her weha tirsandina Yekîtiya Sovyetê û bidestxistina avantajek stratejîk di destpêka Şerê Sar de bû. Ev teorî wekî “dîplomasiya atomî” tê zanîn.

Li gorî vê perspektîfê:

Serok Truman û hin şêwirmendên wî, nemaze James Byrnes, hêvî dikirin ku monopola Dewletên Yekbûyî ya li ser teknolojiya nukleerî û pêşandana hêza wê ya wêranker dê Yekîtiya Sovyetê neçar bike ku di danûstandinên piştî şer de li ser paşeroja Asya û Ewropayê tawîzan bide.
Dema bikaranîna bombeyan – hema berî ketina plankirî ya Sovyetê nav şerê Pasîfîkê – dibe ku bi mebest hatibe hilbijartin da ku pêşî li tevlêbûna Sovyetê ya mezin bigire û bandora wê ya li ser aranjmanên piştî şer li Asyayê kêm bike. Dewletên Yekbûyî nediwestiya ku li Asyayê rewşek mîna ya li Ewropaya Rojhilat, ku Sovyetê bandorek mezin bi dest xistibû, dubare bibe.

Pevçûnek girîng di navbera vegotina fermî ya “rizgarkirina jiyanan” û daneyên leşkerî yên wê demê de heye. Argumana ku bombe ji bo rizgarkirina nîv mîlyon an zêdetir jiyana Amerîkî hatine avêtin bi texmînên windahiyan ên ku ji hêla plansazên leşkerî yên Dewletên Yekbûyî ve berî bombebaranê hatine çêkirin re nagunce. Texmînên leşkerî yên wê demê ji bo mirinên Amerîkî di dagirkirinek potansiyel de bi gelemperî pir kêmtir bûn, bi gelemperî di navbera deh hezaran de dihatin hesibandin. Mînak, di Hezîrana 1945an de, texmînên herî xirab ên plansazên leşkerî yên Amerîkî ji bo mirinên Amerîkî di dagirkirina Japonê de digihîştin 46,000. Ev nakokî pirsan derdixe holê ka gelo argumana “rizgarkirina jiyanan” paşê ji bo rewakirina biryarê hate zêdekirin an girankirin. Ev girîngiya vekolîna rexneyî ya vegotinên fermî û berawirdkirina wan bi delîlên hevdem re destnîşan dike.

Wekî din, nebûna qanûnek navneteweyî ya zelal a li ser bombebarana hewayî di sala 1945an de jî faktorek girîng e. Di wê demê de, qanûnên navneteweyî yên di derbarê bombebarana hewayî de, nemaze li dijî sivîlan, nezelal bûn. Peymanên Hague yên 1907an, ku bingeha qanûna şer a wê demê pêk dianîn, berî serdema hêza hewayî ya girseyî hatibûn nivîsandin. Tevî ku êrîşên li ser bajarên “bêparastin” qedexe bûn, pênaseya “bêparastin” û sepandina wê li ser bajarên ku xwedî pîşesaziyên leşkerî û pergalên berevaniya hewayî bûn, ne diyar bû. Ev valahiya yasayî rê da hem Hevpeymanan û hem jî Hêzên Mihwerê ku di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de kampanyayên bombebarana stratejîk ên berfireh li dijî navendên bajarî pêk bînin. Ev destnîşan dike ku pêşketinên teknolojîk ên di çekdariyê de bi gelemperî ji pêşketina norm û qanûnên navneteweyî yên ku bikaranîna wan birêkûpêk dikin zûtir diçin.

Mîrateya Hîroşîma û Nagazakîyê

Bombebaranên atomî yên Hîroşîma û Nagazakîyê ne tenê xalek werçerxê di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de bûn, lê di heman demê de mîrateyek kûr û pir-alî li dû xwe hiştin ku bandora xwe li ser siyaseta cîhanî, têkiliyên navneteweyî, û hişmendiya mirovahiyê heya roja îro berdewam dike.

Destpêka Serdema Nukleerî û Pêşbirka Çekdariyê ya Şerê Sar

Bikaranîna bombeyên atomî li Hîroşîma û Nagazakîyê bi awayekî berbiçav û trajîk destpêka Serdema Nukleerî nîşan da. Ji nişka ve, mirovahî xwediyê kapasîteya xwe-hilweşandinê bû. Ev rastiya nû bi awayekî bingehîn dînamîkên hêzê yên cîhanî guhert.

Yekser piştî şer, hebûna çekên nukleerî bû faktorek navendî di pêşkeftina Şerê Sar de di navbera Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê de. Monopola destpêkê ya Dewletên Yekbûyî ya li ser çekên nukleerî û pêşandana hêza wê ya wêranker li Japonê, bandorek kûr li ser têkiliyên piştî şer bi Yekîtiya Sovyetê re kir. Hin dîroknas arguman dikin ku ev yek beşek ji stratejiya “dîplomasiya atomî” bû, ku tê de Dewletên Yekbûyî hewl dida ku avantajek li hemberî Sovyetê bi dest bixe. Lêbelê, ev monopola demek dirêj nedom kir. Yekîtiya Sovyetê, ku ji berê ve li ser programa xwe ya nukleerî dixebitî û ji hêla sîxuriyê ve jî agahdarî bi dest xistibû, di Tebaxa 1949an de yekem bombeya xwe ya atomî bi serkeftî ceriband. Vê yekê dawî li monopola Amerîkî anî û pêşbirkek çekên nukleerî ya dijwar di navbera her du superhêzan de da destpêkirin, ku bi dehsalan dom kir û cîhan çend caran anî ber devê felaketek nukleerî.

Hewldanên ji bo Ne-Belavkirina Çekên Nukleerî û Bêçekbûnê

Xetereyên ku ji hêla çekên nukleerî ve têne derxistin, di heman demê de bû sedema hewldanên navneteweyî ji bo kontrolkirin û di dawiyê de rakirina wan.

Plana Baruch (1946): Yek ji hewldanên destpêkê Plana Baruch bû, ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve ji Komîsyona Enerjiya Atomî ya Neteweyên Y

WERGIRTÎ