Şerê Ukraynayê: Sedem, Hincetên Aliyan û Çarçoveya Hiqûqa Navneteweyî

1. Pêşgotin (Destpêk)

Şerê Ukraynayê, ku di Sibata 2022an de bi dagirkirineke berfireh a Federasyona Rûsyayê dest pê kir, yek ji krîzên herî girîng ên sedsala 21an e ku ne tenê ji bo her du welatên têkildar, lê ji bo ewlehiya Ewropayê û nîzama navneteweyî ya piştî Şerê Sar jî xwedî encamên kûr û berfireh e. Ev şer lûtkeya aloziyên demdirêj ên di navbera Rûsya û Ukraynayê de ye, ku kokên wê di dîrok, jeopolîtîk, û pirsgirêkên nasnameyê de ne. Girîngiya vê pevçûnê ji ber bandorên wê yên mirovî yên trajîk, hilweşandina aborî, û guhertinên siyasî yên mezin e ku li qada navneteweyî çêdike. Ev şer, ku bi awayekî fermî ji hêla Rûsyayê ve wekî “operasyoneke leşkerî ya taybet” hat binavkirin , di rastiyê de êrîşeke berfireh li dijî serwerî û yekparçeyiya axa Ukraynayê ye, ku ji sala 2014an û vir ve bi dagirkirina Kirimê û destpêkirina şerê li Donbasê dest pê kiribû.

Armanca vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk, berfireh û objektîv sedemên bingehîn ên Şerê Ukraynayê, hincetên mafdar û neheq ên her du aliyan (Rûsya û Ukraynayê), û çarçoveya hiqûqa navneteweyî ya têkildar analîz bike. Gotar dê bi vekolîna kokên dîrokî û jeopolîtîk ên pevçûnê dest pê bike, bi taybetî li ser têkiliyên Rûsya-Ukrayna piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û mijara berfirehbûna NATOyê raweste. Dû re, dê derbasî bûyerên krîtîk bibe ku rê li ber şerê 2022an vekirine, wek Şoreşa Pirteqalî, Euromaidan, dagirkirina Kirimê, û şerê Donbasê. Beşeke girîng a gotarê dê ji bo analîzkirina hincetên fermî yên Rûsyayê (wek “bêleşkerkirin”, “bênazîkirin”, parastina gelê Donbasê, û gefên NATOyê) û yên Ukraynayê (wek parastina serwerî, yekparçeyiya axê, û mafê xweparastinê) were veqetandin. Di dawiyê de, ev hincet dê di çarçoveya hiqûqa navneteweyî û analîzên akademîk de werin nirxandin, û her wiha dê behsa hewlên aştiyê û perspektîfên pêşerojê yên vê pevçûna aloz jî bike.

2. Kokên Dîrokî û Jeopolîtîk yên Pevçûnê

Ji bo têgihiştineke kûr a Şerê Ukraynayê, pêwîst e ku em li kokên dîrokî û jeopolîtîk ên ku ev pevçûn jê derketiye binêrin. Têkiliyên di navbera Rûsya û Ukraynayê de xwedî dîrokeke dirêj û tevlihev in, ku bi serdemên hevkarî, hevrikî, û serdestiyê hatine xemilandin. Hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û serxwebûna Ukraynayê di sala 1991ê de qonaxeke nû di van têkiliyan de vekir, lê di heman demê de tovên gelek nakokiyên heyî jî çandin.

2.1. Têkiliyên Rûsya-Ukrayna piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê

Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di Kanûna 1991ê de, Ukrayna wek dewleteke serbixwe derket holê. Rûsya di nav yekemîn dewletan de bû ku di 5ê Kanûna 1991ê de serxwebûna Ukraynayê nas kir, û têkiliyên dîplomatîk di 14ê Sibata 1992an de bi awayekî fermî hatin damezrandin. Peymanên Belovezhê, ku di Kanûna 1991ê de ji hêla serokên Rûsya, Ukrayna û Belarûsê ve hatin îmzekirin, Yekîtiya Sovyetê bi awayekî fermî hilweşand û Komonwelta Dewletên Serbixwe (CIS) ava kir. Lêbelê, Ukrayna li hember hewldanên Rûsyayê yên ji bo avakirina strukturên ser-neteweyî yên nû di çarçoveya CISê de bi guman bû û israr li ser serweriya xwe ya tam dikir. Ev yek ji destpêkê ve nîşan dide ku valahiyeke jeopolîtîk û nasnameyî derketiye holê ku Rûsya her tim hewl daye bi awayekî an yekî din tijî bike. Daxwaza Rûsyayê ji bo “cîhanekî Rûsî” an jî qadek bandorê ya taybet, li dijî daxwaza Ukraynayê ya ji bo serweriyeke tam û entegrasyona bi Rojava re derket.

Yek ji mijarên herî girîng ên piştî serxwebûnê statuya çekên nukleerî yên Sovyetê bû ku li ser axa Ukraynayê mabûn. Ukrayna sêyemîn mezintirîn depoya çekên nukleerî ya cîhanê mîras girtibû. Bi Memorandûma Budapeştê ya 1994an, Ukrayna li hember garantiyên ewlehiyê ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), Brîtanya û Rûsyayê – ku tê de rêzgirtina ji serwerî, sînorên heyî û yekparçeyiya axa wê hebû – dev ji çekên xwe yên nukleerî berda û tevlî Peymana Ne-Belavkirina Çekên Nukleerî (NPT) bû. Ev xal ji ber wê yekê girîng e ku Rûsya bixwe yek ji garantorên yekparçeyiya axa Ukraynayê bû, lê paşê ev pabendî binpê kir.

Çend xalên din ên nakokiyê di navbera her du welatan de hebûn:

• Kirim, Sevastopol û Fîloya Deryaya Reş: Statuya Nîvgirava Kirimê û bendera Sevastopolê, ku bingeha sereke ya Fîloya Deryaya Reş a Sovyetê bû, bû sedema aloziyeke mezin. Rûsya Sevastopol wekî bajarekî Rûsî û beşek ji mîrasa xwe ya împaratorî didît. Di Gulana 1992an de, parlamena Rûsyayê biryara 1954an a veguhestina Kirimê bo Ukraynayê wekî neqanûnî ragihand, ku ev yek ji hêla parlamena Ukraynayê ve hate redkirin. Di dawiyê de, bi Peymana Dabeşkirinê ya 1997an, fîlo di navbera her du welatan de hate parvekirin û Rûsyayê mafê kirêkirina bingehên deryayî li Sevastopolê heta sala 2017an bi dest xist. Ev dem paşê bi Peymana Kharkîvê ya 2010an heta sala 2042an hate dirêjkirin.
• Pêwendiyên Dîrokî û Çandî yên Kirim û Donbasê bi Ukraynayê re: Tevî polîtîkayên Rûsîkirinê yên demdirêj di serdema Çarî û Sovyetê de, herêmên Kirim û Donbasê xwedî pêwendiyên kûr ên dîrokî, çandî û aborî bi Ukraynayê re ne. Di referandûma serxwebûnê ya Ukraynayê ya 1ê Kanûna 1991ê de, piraniya xelkê Kirimê (54%) û herêmên Donbasê (zêdetirî 80%) deng dan ji bo serxwebûna Ukraynayê. Veguhestina Kirimê bo Komara Sovyeta Sosyalîst a Ukraynayê di sala 1954an de, ku ji hêla Nîkîta Krûşçev ve hatibû kirin, bi gelemperî wekî tevgereke îdarî û pragmatîk di nav Yekîtiya Sovyetê de tê dîtin, ji ber nêzîkahiya erdnîgarî ya Kirimê bi Ukraynayê re û girêdanên aborî yên xurt. Ev pêwendiyên dîrokî û piştgiriya ji bo serxwebûnê, îdiayên paşerojê yên Rûsyayê yên li ser van herêman dixin bin pirsê.
• Enerjî: Ukrayna ji bo transîta gaza Rûsî ber bi Ewropayê ve welatekî stratejîk bû. Ev mijar gelek caran ji hêla Rûsyayê ve wek amûreke zexta siyasî hate bikaranîn, ku di encamê de “şerên gazê” yên 2006 û 2009an derketin.

Têkoşîna di navbera daxwaza Ukraynayê ji bo avakirina dewleteke neteweyî ya serbixwe û hewldanên Rûsyayê ji bo parastina bandora xwe ya dîrokî û stratejîk li herêmê, wekî têmayeke bingehîn a serdema piştî Sovyetê derdikeve pêş. Serxwebûna Ukraynayê ji bo Rûsyayê windakirina herêmeke stratejîk û sembolîk bû. Rûsya hewl da bi rêya CISê bandora xwe bidomîne, lê Ukrayna li ber xwe da. Mijarên wek Kirim, Fîloya Deryaya Reş, û statuya zimanê Rûsî ji destpêkê ve bûn çavkaniyên aloziyê, ku nîşana têgihiştinên cuda yên li ser dîrok û pêşerojê didin.

2.2. Bûyerên Krîtîk beriya 2022an

Rêzek bûyerên krîtîk di navbera 2004 û 2014an de têkiliyên Rûsya-Ukrayna bi awayekî dramatîk guhertin û zemîn ji bo pevçûneke mezintir amade kirin. Van bûyeran nîşan didin ku her gaveke Ukraynayê ber bi Rojava ve an jî dûrketina ji bandora Rûsyayê, bi bertekeke tund a Rûsyayê re rû bi rû maye.

• Şoreşa Pirteqalî (2004): Xwepêşandanên girseyî yên li dijî sextekariya di hilbijartinên serokatiyê de, ku tê de namzedê pro-Rûsî Viktor Yanukovych bi ser ketibû, bûn sedema dubarekirina hilbijartinan û serketina namzedê pro-Rojava Viktor Yushchenko. Ev bûyer ji aliyê Pûtîn ve wek destwerdaneke Rojava û gefek li ser berjewendiyên Rûsyayê hate dîtin û têkiliyên her du welatan xirabtir kir. Hin analîst Şoreşa Pirteqalî wek destpêka “obsesyona Pûtîn a bi Ukraynayê re” binav dikin , ji ber ku ji bo Pûtîn îşareteke alarmê bû ku Ukrayna dikare ji kontrola wî derkeve.
• Euromaidan (2013-2014): Di Mijdara 2013an de, biryara Serok Yanukovych a ji bo rawestandina îmzekirina Peymana Hevkariyê ya bi Yekîtiya Ewropayê re û li şûna wê nêzîkbûna bi Rûsyayê re, bû sedema xwepêşandanên girseyî yên bi navê Euromaidan an Şoreşa Rûmetê. Ev bûyer bi tundûtûjiyê û di Sibata 2014an de bi hilweşandina hikûmeta Yanukovych û reva wî ji welêt bi dawî bû. Rûsya van bûyeran wek “darbeyeke dewletê” ya ku ji hêla Rojava ve hatî piştgirî kirin, bi nav kir. Ev tirsên Pûtîn ên derbarê windakirina Ukraynayê piştrast kir û Rûsya bi awayekî rasterast destwerdan kir.
• Dagirkirina Kirimê (Sibat-Adar 2014) û Referandûma Wê: Yekser piştî bûyerên Euromaidanê, di dawiya Sibata 2014an de, leşkerên Rûsî yên bênişan (“zilamên kesk ên piçûk”) cihên stratejîk ên Nîvgirava Kirimê kontrol kirin. Di 16ê Adara 2014an de, di bin dagirkeriya Rûsyayê de “referandûmek” ji bo serxwebûn û tevlîbûna Federasyona Rûsyayê hate lidarxistin. Li gorî encamên fermî yên ku ji hêla rayedarên Rûsî ve hatin ragihandin, piraniyek mezin deng da ji bo tevlîbûna Rûsyayê. Lêbelê, ev referandûm ji hêla Ukrayna, Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, û piraniya civaka navneteweyî ve wekî neqanûnî û binpêkirina hiqûqa navneteweyî û yekparçeyiya axa Ukraynayê hate dîtin û nas nekirin. Rûsya, ji aliyê xwe ve, îdia kir ku ev yek li gorî prensîba mafê çarenûsiyê ya gelan bûye.
• Şerê Donbasê (Nîsan 2014 – Sibat 2022): Piştî dagirkirina Kirimê, li rojhilatê Ukraynayê, li herêmên Donetsk û Luhansk (bi hev re wek Donbas têne nasîn), komên cudaxwaz ên ku ji hêla Rûsyayê ve dihatin piştgirî kirin (bi çek, perwerde, û paşê bi hêzên rasterast) li dijî hikûmeta Ukraynayê dest bi şerekî çekdarî kirin. “Komarên Gel” ên Donetsk (DPR) û Luhansk (LPR) hatin ragihandin. Rûsya di destpêkê de tevlêbûna xwe ya rasterast înkar kir lê paşê qebûl kir ku “pisporên leşkerî” û “dilxwaz” şandine. Di vî şerî de, ku heta destpêka dagirkirina berfireh a 2022an berdewam kir, zêdetirî 14,000 kes hatin kuştin.
• Peymanên Minskê (Minsk I – Îlon 2014, Minsk II – Sibat 2015): Bi navbeynkariya Fransa û Almanyayê di çarçoveya Formata Normandiyê de, ji bo bidawîkirina şerê Donbasê, du peymanên agirbestê û çareseriya siyasî hatin îmzekirin: Protokola Minskê (Minsk I) di Îlona 2014an de û Pakêta Tedbîran ji bo Cîbicîkirina Peymanên Minskê (Minsk II) di Sibata 2015an de. Armanca sereke ya van peymanan ew bû ku agirbest pêk were, çekên giran ji xeta temasê werin vekişandin, dîl werin berdan, û herêmên di bin kontrola cudaxwazan de bi statuyeke taybet a xweseriyê ji nû ve entegreyî Ukraynayê bibin, di heman demê de Ukrayna kontrola li ser sînorê xwe yê bi Rûsyayê re ji nû ve bi dest bixe. Lêbelê, ji ber nebûna îradeya siyasî ya aliyan û şîroveyên cuda yên li ser rêza pêkanîna xalan, ev peyman bi tevahî nehatin cîbicîkirin û şer û binpêkirinên agirbestê bi awayekî kêm-zêde berdewam kirin. Têkçûna Peymanên Minskê nîşan da ku çareseriyeke siyasî ya mayînde di bin şert û mercên wê demê de ne mimkun bû, û zemîn ji bo pevçûneke mezintir amade kir.

Destwerdanên Rûsyayê yên 2014an ne tenê krîzeke herêmî bûn, lê di heman demê de nîzama ewlehiyê ya Ewropî ya piştî Şerê Sar jî xistin bin pirsê û baweriya di navbera Rojava û Rûsyayê de bi awayekî kûr têk bir.

2.3. Berfirehbûna NATOyê ber bi Rojhilat ve û Fikarên Ewlekariyê yên Rûsyayê

Mijara berfirehbûna Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur (NATO) ber bi rojhilat ve yek ji hincetên sereke ye ku Rûsya ji bo kiryarên xwe yên li Ukraynayê pêşkêş dike. Ev mijar xwedî dîrokçeyeke tevlihev e û ji aliyê her du aliyan ve bi awayekî cuda tê şîrovekirin.

• Nêrîna Rûsyayê li ser Gefa NATOyê: Rûsya bi berdewamî berfirehbûna NATOyê ber bi sînorên xwe ve, nemaze tevlêbûna potansiyel a welatên berê yên Yekîtiya Sovyetê wek Ukrayna û Gurcistanê, wek gefeke rasterast û nayê qebûlkirin li ser ewlehiya xwe ya neteweyî dibîne. Serokê Rûsyayê Vladimir Putin û rayedarên din ên Rûs gelek caran îdia kirine ku di salên 1990î de, piştî hilweşîna Dîwarê Berlînê û yekbûna Almanyayê, sozên devkî ji hêla lîderên Rojava ve ji Yekîtiya Sovyetê re hatine dayîn ku NATO dê “yek înç” jî ber bi rojhilat ve berfireh nebe. Rûsya van sozên îdiakirî wek binpêkirineke baweriyê ji hêla Rojava ve dibîne.
• Polîtîkaya “Deriyê Vekirî” ya NATOyê û Redkirina Sozên Îdiakirî: NATO û lîderên welatên endam bi awayekî kategorîk vê îdiaya Rûsyayê red dikin û tekez dikin ku tu peymaneke nivîskî ya bi vî rengî tune ye ku berfirehbûna NATOyê sînordar bike. NATO polîtîkaya xwe ya “deriyê vekirî” diparêze, ku li gorî Xala 10an a Peymana Atlantîka Bakur (Peymana Washingtonê) ya 1949an hatiye damezrandin. Ev xal dibêje ku her dewleteke Ewropî ya ku di pozîsyoneke wisa de be ku bikaribe prensîbên vê peymanê pêş bixe û beşdarî ewlehiya herêma Atlantîka Bakur bibe, dikare bi lihevkirineke yekdengî ya hemû endaman were vexwendin ji bo endamtiyê. NATO her wiha tekez dike ku her welatek xwedî mafê serwer e ku rêya xwe ya ewlehiyê û tifaqên xwe hilbijêre, prensîbek ku di gelek belgeyên navneteweyî de, wek Peymana Helsînkiyê, hatiye bicîkirin.
• Pêlên Berfirehbûnê û Ukrayna: Piştî Şerê Sar, NATO di çend pêlan de ber bi rojhilat ve berfireh bû. Di sala 1999an de Komara Çek, Macaristan û Polonya; di 2004an de Bulgaristan, Estonya, Letonya, Lîtvanya, Romanya, Slovakya û Slovenya (di nav de sê dewletên Baltîk ên berê yên Sovyetê ku sînorê wan bi Rûsyayê re heye ); di 2009an de Albanya û Kroatya; di 2017an de Montenegro; û di 2020an de Makedonyaya Bakur tevlî NATOyê bûn. Di Lûtkeya Bûkareştê ya 2008an de, NATOyê ragihand ku Ukrayna û Gurcistan “dê bibin endamên NATOyê”, lê bêyî ku demeke diyarkirî an Plana Çalakiya Endamtiyê (MAP) ji wan re were dayîn. Ev daxuyanî ji aliyê Rûsyayê ve wek provokasyoneke mezin hate dîtin. Daxwaza Ukraynayê ya ji bo endamtiya NATOyê, ku piştî 2014an xurtir bû û di destûra bingehîn a welêt de jî cih girt , ji aliyê Rûsyayê ve wek “xeta sor” hate binavkirin.
• Daxwazên Ewlekariyê yên Rûsyayê (Kanûn 2021): Di Kanûna 2021ê de, beriya dagirkirina Sibata 2022an, Rûsyayê du pêşnûmeyên peymanan pêşkêşî DYA û NATOyê kirin. Di van pêşnûmeyan de, Rûsya daxwaza garantiyên ewlehiyê yên yasayî û berbiçav dikir, di nav de: rawestandina her cure berfirehbûna din a NATOyê ber bi rojhilat ve, nevekişandina Ukraynayê nav NATOyê, û vekişandina hêz û çekên NATOyê ji welatên Ewropaya Rojhilat ku piştî 1997an tevlî tifaqê bûne. Van daxwazan ji aliyê DYA û NATOyê ve bi giştî hatin redkirin, her çend wan amadebûna xwe ji bo gotûbêjkirina hin mijarên kontrola çekan û tedbîrên avakirina baweriyê nîşan da. Redkirina van daxwazan ji bo Rûsyayê bû hincetek ji bo destwerdana leşkerî.

Nakokiya bingehîn di navbera têgihiştina Rûsyayê ya “ewlehiya nedabeşkirî” (ku li gorî wê, divê ewlehiya welatekî li ser hesabê ewlehiya welatekî din neyê xurtkirin, û berfirehbûna NATOyê vê prensîbê binpê dike) û prensîba NATOyê ya “deriyê vekirî” û mafê serwer ê welatan ji bo hilbijartina tifaqên xwe de ye. Ev nakokî bingeha yek ji sedemên sereke yên ragihandî yên şer pêk tîne. Lêbelê, gelek analîst amaje dikin ku fikarên ewlehiyê yên Rûsyayê, çi rewa bin çi ne, ji aliyê Pûtîn ve hatine bikaranîn ji bo rewakirina polîtîkayên êrîşkar û hewldanên ji bo jinûveavakirina qadeke bandorê li seranserê qada piştî-Sovyetê. Ev ne tenê li ser NATOyê ye, lê belê li ser redkirina serweriya tam a Ukraynayê û mafê wê yê hilbijartina siyaseta xwe ya derve ye.

Tablo 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên ku Rê li ber Şerê 2022an Vekirin (2004-2022)

Dîrok	Bûyer	Girîngî / Encam	Çavkanî
Mijdar-Kanûn 2004	Şoreşa Pirteqalî	Betalkirina encamên hilbijartinên serokatiyê; serketina namzedê pro-Rojava. Zêdebûna aloziyên bi Rûsyayê re.
Avrêl 2008	Lûtkeya NATOyê ya Bûkareştê	NATOyê ragihand ku Ukrayna û Gurcistan dê bibin endam, lê bêyî MAP. Rûsyayê ev yek wek gef dît.
Mijdar 2013 – Sibat 2014	Euromaidan / Şoreşa Rûmetê	Hilweşandina Serok Yanukovych yê pro-Rûsî. Rûsyayê wek “darbe” bi nav kir.
Sibat-Adar 2014	Dagirkirin û Îlheqkirina Kirimê ji hêla Rûsyayê ve	Rûsyayê bi awayekî yekalî Kirim îlheq kir piştî referandûmeke ku ji hêla navneteweyî ve nehat nasîn. Binpêkirina yekem a mezin a sînorên Ewropayê piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn bi zorê.
Avrêl 2014	Destpêka Şerê Donbasê	Komên cudaxwaz ên bi piştgiriya Rûsyayê li rojhilatê Ukraynayê dest bi şer kirin.
Îlon 2014	Protokola Minskê (Minsk I)	Hewldana yekem ji bo agirbest û çareseriya siyasî li Donbasê. Bi piranî bi ser neket.
Sibat 2015	Pakêta Tedbîran ji bo Cîbicîkirina Peymanên Minskê (Minsk II)	Hewldana duyem ji bo agirbest û çareseriyê. Tevî ku tundî kêm bû, peyman bi tevahî nehat cîbicîkirin.
Kanûn 2021	Rûsyayê pêşnûmeyên “garantiyên ewlehiyê” pêşkêşî DYA û NATOyê kirin	Daxwaza rawestandina berfirehbûna NATOyê û nevekişandina Ukraynayê. Ji hêla Rojava ve hatin redkirin.
21 Sibat 2022	Rûsyayê “serxwebûna” herêmên cudaxwaz ên Donetsk û Luhanskê nas kir	Pûtîn ferman da ku leşkerên Rûsî wek “hêzên aştîparêz” bikevin van herêman.
24 Sibat 2022	Rûsyayê dest bi dagirkirineke berfireh a Ukraynayê kir (“operasyona leşkerî ya taybet”)	Destpêka şerê herî mezin li Ewropayê ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û vir ve.

Ev tablo rêzika bûyerên ku ber bi dagirkirina 2022an ve çûn bi kurtasî nîşan dide. Têgihiştina vê kronolojiyê ji bo famkirina çarçoveya tevlihev a pevçûnê girîng e, ji ber ku her bûyerek bandor li ser ya din kiriye û aloziyan gav bi gav kûrtir kiriye.

3. Şerê 2022an: Sedem û Hincetên Aliyan

Destpêka “operasyona leşkerî ya taybet” a Rûsyayê di 24ê Sibata 2022an de cîhan şok kir, her çend ku hişyariyên li ser êrîşeke muhtemel ji hêla welatên Rojava ve bi mehan dihatin dayîn. Ji bo rewakirina vê kiryarê, Rûsya rêzek hincet pêşkêş kirin, dema ku Ukrayna jî helwesta xwe li ser bingeha parastina serwerî û yekparçeyiya axa xwe ava kir.

3.1. Sedemên Ragihandî û Hincetên Rûsyayê ji bo “Operasyona Leşkerî ya Taybet”

Serokê Rûsyayê Vladimir Putin di axaftinên xwe yên beriya şer û di destpêka operasyonê de (bi taybetî di 21 û 24 Sibat 2022an de) hincetên sereke yên Rûsyayê ji bo destwerdanê eşkere kirin. Van hincetan tevliheviyek ji îdiayên dîrokî, fikarên ewlehiyê, û tawanbarkirina hikûmeta Ukraynayê pêk dianîn.

• Vebêjeya Dîrokî û Înkarkirina Serweriya Ukraynayê: Pûtîn di axaftina xwe ya 21ê Sibatê de bi berfirehî li ser dîroka Ukraynayê rawestiya û îdia kir ku Ukrayna nûjen “bi tevahî ji hêla Rûsyayê ve, an jî rasttir, ji hêla Rûsyaya Bolşevîk, Komunîst ve hatî afirandin”. Wî rola Lenîn di “veqetandina” axên dîrokî yên Rûsî û “bexşkirina” wan ji Ukrayna Sovyetê re rexne kir. Pûtîn Ukrayna wek “parçeyek jêneveqetandî ya dîrok, çand û qada me ya manewî” û Ukrayniyan wek “heval, xizm, kesên ku bi xwîn û malbatî bi me ve girêdayî ne” bi nav kir. Ev vebêje di bingeha xwe de serwerî û nasnameya neteweyî ya Ukraynayê ya cihê înkar dike an jî kêm dike û wê wek beşek ji “cîhana Rûsî” ya mezin dibîne. Hikûmeta Ukraynayê jî wek “rejîmeke ku ji hêla Rojava ve tê kontrol kirin”, “dewleteke kukla”, û projeyeke “dij-Rûsya” hate tawanbar kirin.
• Îdiayên “Bêleşkerkirin” û “Bênazîkirina” Ukraynayê: Ev yek ji armancên sereke yên “operasyona leşkerî ya taybet” hate ragihandin. Pûtîn îdia kir ku Ukrayna “ji hêla neo-Naziyan ve hatiye girtin” û divê ji vê “rejîmê” were “rizgar kirin”. Rûsya bi berdewamî Ukrayna nûjen wek dewleteke Nazî nîşan dide, ku ev yek ji hêla piraniya dîroknas û çavdêrên navneteweyî ve wek “berevajîkirineke eşkere ya dîrokê” û propagandaya şer tê dîtin. Ajansa nûçeyan a dewleta Rûsyayê Ria Novosti heta wiha nivîsand ku “bênazîkirin bi neçarî dê bibe bêukraynîkirin jî” , ku ev yek nîşana armanceke kûrtir a ji holê rakirina nasnameya Ukraynî dide.
• Parastina Gelê Donbasê yê Rûsîaxêv û Îdiayên “Jenosîdê”: Pûtîn di axaftina xwe ya 24ê Sibatê de ragihand ku armanca operasyonê parastina gelê Donbasê ye ku, li gorî îdiaya wî, “heşt sal in ji hêla rejîma Kyivê ve rastî zilm, heqaret û jenosîdê tên”. Ev îdiayên jenosîdê ji hêla Ukrayna, welatên Rojava, û rêxistinên mafên mirovan ve bi tundî hatine redkirin û wek hinceteke çêkirî ji bo rewakirina êrîşê têne dîtin.
• Rawestandina Gefên NATOyê û Misogerkirina Ewlehiya Rûsyayê: Pûtîn tekez kir ku berfirehbûna NATOyê ber bi rojhilat ve û avakirina binesaziya leşkerî li Ukraynayê gefeke “nayê qebûlkirin” li ser ewlehiya Rûsyayê ye. Wî got ku Rûsya “30 sal in bi sebir hewl daye ku bi welatên sereke yên NATOyê re li ser prensîbên ewlehiya wekhev û nedabeşkirî li Ewropayê li hev bike”, lê her tim rastî “xapandin û derewên sînîk an jî hewldanên zext û şantajê” hatiye, dema ku NATO “tevî protesto û fikarên me berfirehbûna xwe domandiye” û “makîneya wê ya leşkerî ber bi sînorên me ve diçe”. Armanc ew bû ku Ukrayna bêalî bimîne û tevlî tu tifaqeke leşkerî nebe.
• Hinceta Qanûnî ya li gorî Xala 51ê ya Peymana Neteweyên Yekbûyî: Rûsya îdia kir ku “operasyona leşkerî ya taybet” li gorî Xala 51ê ya Peymana Neteweyên Yekbûyî (mafê xweparastina takekesî an kolektîf), bi destûra Konseya Federasyonê ya Rûsyayê, û di çarçoveya peymanên dostanî û alîkariya hevbeş ên bi “Komarên Gel” ên Donetsk û Luhanskê re (ku Rûsyayê di 22ê Sibatê de serxwebûna wan nas kiribû) hatiye destpêkirin.

Hincetên Rûsyayê ne tenê li ser fikarên ewlehiyê yên demkî ne, lê belê li ser vegotineke dîrokî û nasnameyî ya kûr û revîzyonîst ava dibin ku tê de serwerî û hebûna Ukraynayê wek dewleteke cihê tê înkarkirin an jî kêmkirin. Pûtîn dîroka Ukraynayê ji nû ve şîrove dike da ku wê wek beşek ji Rûsyayê nîşan bide. Îdiayên “Bênazîkirin” û “parastina Rûsîaxêvan” ji bo rewakirina destwerdanê û şeytankirina hikûmeta Ukraynayê têne bikaranîn. Fikarên NATOyê wek hinceteke jeopolîtîk a sereke têne pêşkêşkirin. Ev hemû bi îdiaya mafê xweparastinê yê li gorî Xala 51ê têne xemilandin. Bikaranîna vegotinên dîrokî û îdeolojîk ji aliyê Rûsyayê ve nîşan dide ku armancên şer dibe ku ji yên ragihandî berfirehtir bin, û kontrolkirina Ukraynayê an jî qet nebe perçeyek girîng jê, wek armanceke stratejîk a demdirêj tê dîtin.

3.2. Helwest û Hincetên Mafdar ên Ukraynayê

Li hemberî êrîşa Rûsyayê, Ukrayna helwesteke berevanî û parastina serweriya xwe girtiye. Hincetên Ukraynayê bi giranî li ser bingeha hiqûqa navneteweyî û mafê xweparastinê ne.

• Parastina li dijî Êrîşeke Bêpêşgotin û Neheq: Ukrayna tekez dike ku ew di 24ê Sibata 2022an de rastî êrîşeke leşkerî ya bêpêşgotin, neprovokekirî û neheq a Federasyona Rûsyayê hatiye. Ev êrîş wek binpêkirineke eşkere ya serweriya neteweyî ya Ukraynayê, yekparçeyiya axa wê, û prensîbên bingehîn ên hiqûqa navneteweyî, di nav de Peymana Neteweyên Yekbûyî, tê dîtin. Serok Zelensky û rayedarên din ên Ukraynî gelek caran Rûsya wek dewleteke êrîşkar û terorîst bi nav kirine.
• Misogerkirina Serwerî, Yekparçeyiya Axê û Sînorên Navneteweyî yên Naskirî: Armanca sereke ya Ukraynayê parastina serweriya xwe, yekparçeyiya axa xwe di nav sînorên xwe yên navneteweyî de (ku di sala 1991ê de hatine nasîn û Kirim û herêmên Donbasê jî di nav de ne) û mafê xwe yê hilbijartina azad a pêşeroja xwe û tifaqên xwe yên siyasî û ewlehiyê ye. Ukrayna tu carî îlheqkirina Kirimê ji hêla Rûsyayê ve û ragihandina “serxwebûnê” ya herêmên dagirkirî yên li rojhilat û başûr nas nake.
• Redkirina Îdiayên Rûsyayê yên Derbarê Nazîzm û Jenosîdê: Ukrayna û gelek çavkaniyên navneteweyî îdiayên Rûsyayê yên derbarê “Nazîbûna” hikûmeta Ukraynayê û pêkanîna “jenosîdê” li Donbasê bi tundî red dikin û wan wek propagandaya şer a bêbingeh û hinceteke çêkirî ji bo rewakirina êrîşê dibînin. Serok Zelensky, ku bi xwe Cihû ye û xizmên wî di Holokostê de hatine kuştin, van îdiayan wek “bêmane” û heqaretekê li bîranîna qurbaniyên Nazîzmê bi nav kiriye. Wezareta Karên Derve ya Ukraynayê jî van îdiayan wek “ji rastiyê dûr û bêbingeh” bi nav kiriye.
• Mafê Xweparastinê: Ukrayna kiryarên xwe yên leşkerî wek bikaranîna mafê xwe yê cewherî yê xweparastina takekesî û kolektîf li hember êrîşeke çekdarî pênase dike, ku ev maf di Xala 51ê ya Peymana Neteweyên Yekbûyî de hatiye bicîkirin. Ukrayna amaje dike ku ew ji bo parastina gelê xwe, axa xwe û hebûna xwe wek dewleteke serbixwe şer dike.
• Binpêkirina Peymanên Navneteweyî ji hêla Rûsyayê ve: Ukrayna destnîşan dike ku Rûsyayê bi êrîşa xwe gelek peyman û pabendiyên navneteweyî binpê kirine. Di nav van de Peymana Neteweyên Yekbûyî, Peymana Helsînkiyê, Memorandûma Budapeştê ya 1994an (ku Rûsya tê de garantî dabû rêzgirtina ji serwerî û sînorên Ukraynayê re li hember devberdana Ukraynayê ji çekên nukleerî), û Peymana Dostanî, Hevkarî û Hevbeşiyê ya Rûsya-Ukrayna ya 1997an (ku tê de her du aliyan pabendiya xwe bi rêzgirtina ji yekparçeyiya axa hev re piştrast kiribûn) hene.

Helwesta Ukraynayê bi giranî li ser prensîbên hiqûqa navneteweyî yên serwerî, yekparçeyiya axê, û mafê xweparastinê ye. Ev yek bingeha piştgiriya berfireh a navneteweyî ya ji bo Ukraynayê pêk tîne. Berxwedana Ukraynayê ne tenê şerekî ji bo axê ye, lê di heman demê de têkoşîneke ji bo parastina nasnameya xwe ya neteweyî û mafê xwe yê hebûnê wek dewleteke serbixwe li hember vegotina revîzyonîst û hewldanên serdestiyê yên Rûsyayê ye.

4. Nirxandina Hincetan di Çarçoveya Hiqûqa Navneteweyî û Analîzên Akademîk de

Ji bo têgihiştineke bêalî û akademîk a Şerê Ukraynayê, pêwîst e ku hincetên her du aliyan di çarçoveya hiqûqa navneteweyî û analîzên pisporan de werin nirxandin. Ev nirxandin dê alîkariya zelalkirina “mafdarî” û “neheqiya” îdiayên Rûsya û Ukraynayê bike.

Tablo 2: Berawirdkirina Hincetên Rûsya û Ukraynayê û Bersiva Hiqûqa Navneteweyî

Mijara Nakokiyê	Hinceta Rûsyayê	Hinceta Ukraynayê	Nirxandina Giştî ya li gorî Hiqûqa Navneteweyî / Analîzên Akademîk	Çavkanî
Bikaranîna Hêzê / Destpêkirina Şer	“Operasyona leşkerî ya taybet” ji bo “bêleşkerkirin” û “bênazîkirina” Ukraynayê, parastina Donbasê, û pêşîgirtina li gefên NATOyê. Îdiaya mafê xweparastinê (Xala 51) li ser daxwaza DNR/LNR.	Êrîşeke bêpêşgotin, neprovokekirî û neheq. Binpêkirina serwerî û yekparçeyiya axê. Mafê xweparastinê (Xala 51).	Piraniya hiqûqnasan dibêjin ku bikaranîna hêzê ya Rûsyayê Xala 2(4) ya Peymana NY binpê dike. Şertên ji bo xweparastina pêşîlêgir an kolektîf (ji bo DNR/LNR ku ji hêla navneteweyî ve nehatine nasîn) pêk nehatine.
Berfirehbûna NATOyê	Gefeke ewlehiyê ya rasterast ji bo Rûsyayê. Rojava sozên devkî yên neberfirehbûnê şikandine.	Mafê serwer ê her welatekî ye ku tifaqên xwe hilbijêre. NATO tifaqeke berevaniyê ye. Tu sozên nivîskî yên neberfirehbûnê tune ne.	Hiqûqa navneteweyî mafê welatan ê hilbijartina tifaqan nas dike. Îdiayên Rûsyayê yên li ser sozên devkî bi nakok in û ji hêla NATOyê ve nayên qebûlkirin. Lê fikarên ewlehiyê yên Rûsyayê (çi rewa bin çi ne) faktorek in di jeopolîtîka herêmê de.
Statuya Kirim û Donbasê	Kirim bi referandûmê “ji nû ve bi Rûsyayê re bûye yek”. Gelê Donbasê mafê çarenûsiyê heye û rastî “jenosîdê” hatiye.	Kirim û Donbas beşên jêneveqetandî yên Ukraynayê ne. Îlheqkirina Kirimê û piştgiriya ji bo cudaxwazên Donbasê binpêkirina hiqûqa navneteweyî ye. Îdiayên jenosîdê bêbingeh in.	Civaka navneteweyî (piranî) îlheqkirina Kirimê nas nake û wê wek dagirkerî dibîne. Delîlên pêbawer ji bo îdiayên jenosîdê li Donbasê tune ne. Prensîba yekparçeyiya axê bi gelemperî li ser mafê çarenûsiyê yê yekalî (ji bilî rewşên dekolonîzasyonê an zordestiya giran) serwer e.
Îdiayên “Bênazîkirinê”	Hikûmeta Ukraynayê “Nazî” ye û divê were “bênazîkirin”.	Ev îdia propagandaya Rûsî ye û bêbingeh e. Serokê Ukraynayê Cihû ye. Komên rastgir ên tundrew marjînal in.	Pispor û dîroknas vê îdiayê wek berevajîkirina rastiyê û amûreke propagandayê ji bo rewakirina şer dibînin.

Ev tablo bi awayekî zelal û berawirdî argumanên sereke yên her du aliyan û perspektîfa hiqûqî/akademîk a li ser wan pêşkêş dike, ku ji bo têgihiştina “hincetên mafdar û neheq” ên ku di pirsa bikarhêner de hatine xwestin, krîtîk e. Ev yek ji bo gotareke akademîk a ku armanc dike analîzeke kûr û bêalî pêşkêş bike, pir girîng e.

4.1. Binpêkirina Serweriya Ukraynayê û Prensîbên Bingehîn ên Hiqûqa Navneteweyî

Êrîşa Rûsyayê ya li ser Ukraynayê ji hêla piraniya dewletên cîhanê û pisporên hiqûqa navneteweyî ve wek binpêkirineke eşkere ya prensîbên bingehîn ên hiqûqa navneteweyî tê dîtin. Ev prensîb bingeha nîzama navneteweyî ya piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn pêk tînin.

• Peymana Neteweyên Yekbûyî: Xala 2(4) ya Peymana Neteweyên Yekbûyî bi awayekî zelal diyar dike ku “Hemû endam dê di têkiliyên xwe yên navneteweyî de xwe ji gefxwarin an bikaranîna hêzê li dijî yekparçeyiya axê an serxwebûna siyasî ya her dewletekê, an jî bi her awayekî din ê ku bi Armancên Neteweyên Yekbûyî re ne lihevhatî ye, dûr bigirin.”. Êrîşa Rûsyayê ya 2022an, û her wiha îlheqkirina Kirimê di 2014an de û piştgiriya ji bo cudaxwazên li Donbasê, bi awayekî berfireh wek binpêkirina vê xala bingehîn têne şîrovekirin.
• Peymanên Helsînkiyê (1975) / Belgeya Dawî ya Konferansa Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê (CSCE): Ev belge, ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê (û paşê Rûsya wek dewleta wê ya cîgir) û Ukraynayê ve hatibû îmzekirin, rêzgirtina ji serwerî, wekheviya serwerî, yekparçeyiya axê, û destnedana sînoran wek prensîbên bingehîn ên têkiliyên di navbera dewletên beşdar de destnîşan kiribû. Kiryarên Rûsyayê li dijî van prensîban in.
• Memorandûma Budapeştê ya li ser Garantiyên Ewlehiyê (1994): Wekî ku berê hate gotin, di vê memorandumê de Rûsya, DYA û Brîtanya pabend bûn ku rêzê li serxwebûn, serwerî û sînorên heyî yên Ukraynayê bigirin û xwe ji gef û bikaranîna hêzê li dijî yekparçeyiya axê an serxwebûna siyasî ya Ukraynayê biparêzin, li hember devberdana Ukraynayê ji depoya xwe ya çekên nukleerî. Dagirkirina Kirimê û şerê 2022an ji hêla gelek kesan ve wek binpêkirina eşkere ya van garantiyan têne dîtin.
• Peymana Alma-Atayê (1991) û Peymana Dostanî, Hevkarî û Hevbeşiyê ya Rûsya-Ukrayna (1997): Di Peymana Alma-Atayê de, ku Komonwelta Dewletên Serbixwe ava kir, komarên Sovyetê yên berê, tevî Rûsya û Ukraynayê, pabend bûn ku rêzê li yekparçeyiya axa hev û “destnedana sînorên heyî yên di nav Komonweltê de” bigirin. Her wiha, di Peymana Dostaniyê ya 1997an de, Rûsya û Ukrayna bi awayekî dualî rêzgirtina ji yekparçeyiya axa hev û destnedana sînorên xwe yên hevbeş piştrast kiribûn.
• Helwesta Neteweyên Yekbûyî: Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî di gelek biryarnameyan de (wek Biryarnameya 68/262 a 2014an li ser Kirimê, û Biryarnameya ES-11/1 a 2022an li ser êrîşa berfireh) êrîşa Rûsyayê şermezar kiriye, daxwaza vekişîna bilez û bê şert û merc a hêzên Rûsî ji axa Ukraynayê kiriye, û tekezî li ser serwerî, serxwebûn, yekîtî û yekparçeyiya axa Ukraynayê di nav sînorên wê yên navneteweyî naskirî de kiriye.

Ji perspektîfa piraniya civaka navneteweyî û hiqûqnasên navneteweyî, kiryarên Rûsyayê binpêkirineke eşkere ya prensîbên bingehîn ên hiqûqa navneteweyî ne ku nîzama piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn ava kirine. Ev binpêkirin ne tenê ji bo Ukraynayê, lê ji bo tevahiya sîstema navneteweyî ya li ser bingeha hiqûqê, encamên cidî hene û dikare bibe sedema bêîstîkrarî û pêşbaziyeke hêzê ya bêkontrol.

4.2. Nirxandina Îdiaya Rûsyayê ya “Xweparastinê” (Xala 51) li hember Prensîba Qedexekirina Bikaranîna Hêzê (Xala 2(4))

Rûsya îdia dike ku “operasyona leşkerî ya taybet” li gorî Xala 51ê ya Peymana Neteweyên Yekbûyî, ku mafê cewherî yê xweparastina takekesî an kolektîf li hember êrîşeke çekdarî nas dike, hatiye destpêkirin. Rûsya du argumanên sereke ji bo vê îdiayê pêşkêş dike: yek, xweparastina kolektîf li ser navê “Komarên Gel” ên Donetsk (DNR) û Luhansk (LNR) ku Rûsyayê serxwebûna wan nas kiribû û îdia dikir ku ew rastî êrîşa Ukraynayê tên; û du, xweparastina pêşîlêgir li hember gefeke muhtemel ji hêla Ukrayna û NATOyê ve li ser ewlehiya Rûsyayê.

Lêbelê, piraniya pisporên hiqûqa navneteweyî û dewletên endamên NY van argumanan red dikin :

• Derbarê Xweparastina Kolektîf: Ji bo ku xweparastina kolektîf rewa be, divê dewleta ku alîkariyê dixwaze bi awayekî qanûnî wek dewlet were nasîn û bi rastî rastî êrîşeke çekdarî hatibe. DNR û LNR ji hêla piraniya mezin a civaka navneteweyî ve wek beşek ji Ukraynayê têne dîtin û nasnameya wan a “dewlet” nehatiye qebûlkirin. Ji ber vê yekê, daxwaza wan ji bo alîkariya leşkerî ji Rûsyayê re bingeheke qanûnî ya xurt ji bo destwerdana Rûsyayê li gorî Xala 51ê pêk nayne.
• Derbarê Xweparastina Pêşîlêgir: Hiqûqa navneteweyî xweparastina pêşîlêgir tenê di rewşên pir sînordar de qebûl dike, ango dema ku gefeke êrîşê “rasterast, berbiçav û neçar” be û tu rêyên din ên aştiyane ji bo çareseriyê nemabin (wek ku di “Formula Caroline” de hatiye pênasekirin). Delîlên ku Rûsyayê pêşkêş kirine nîşan nadin ku Ukrayna an NATO di Sibata 2022an de gefeke bi vî rengî ya rasterast li ser Rûsyayê pêk dianîn. Fikarên giştî yên li ser berfirehbûna NATOyê an polîtîkayên Ukraynayê ji bo rewakirina êrîşeke çekdarî ya berfireh têr nakin.
• Pêşîgirtina Xala 2(4): Qedexeya li ser bikaranîna hêzê ku di Xala 2(4) ya Peymana NY de hatiye destnîşankirin, wek normeke bingehîn (jus cogens) a hiqûqa navneteweyî tê dîtin. Îstîsnayên vê normê, wek Xala 51ê, divê bi awayekî teng werin şîrovekirin da ku deriyê bikaranîna hêzê ya yekalî bi hêsanî neyê vekirin. Şîroveya berfireh a Rûsyayê ya li ser Xala 51ê dikare bibe metirsî li ser sîstema ewlehiya kolektîf a ku Peymana NY hewl dide biparêze.

Ji ber van sedeman, piraniya analîzên hiqûqî digihîjin wê encamê ku bikaranîna hêzê ya Rûsyayê li dijî Ukraynayê ne li gorî Xala 51ê bûye û binpêkirina Xala 2(4) ya Peymana NY ye. Hewldana Rûsyayê ji bo berfirehkirina şîroveya mafê xweparastinê dikare bibe metirsî li ser sîstema ewlehiya kolektîf a NY, ku bikaranîna hêzê bi tundî sînordar dike.

4.3. Analîza Îdiayên “Jenosîdê” û “Bênazîkirinê” ji Perspektîfa Akademîk û Delîlan

Du ji hincetên herî bi nakok û hestiyar ên ku Rûsyayê ji bo “operasyona leşkerî ya taybet” pêşkêş kirine, îdiayên “jenosîdê” li Donbasê û hewcedariya “bênazîkirina” Ukraynayê ne.

• Îdiaya “Jenosîdê” li Donbasê: Rûsya îdia kir ku hikûmeta Ukraynayê ji sala 2014an û vir ve li herêmên Donbasê jenosîd li dijî nifûsa Rûsîaxêv û etnîkî Rûs pêk aniye. Lêbelê, ev îdia ji hêla delîlên serbixwe û rêxistinên navneteweyî yên mafên mirovan ve nehatiye piştrast kirin. Mîsyona Çavdêriya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li Ukraynayê, ku ji sala 2014an û vir ve rewşê dişopîne, tu delîlên ku îdiayên jenosîdê piştguh bikin, nedîtine. Dadgeha Navneteweyî ya Edaletê (ICJ), di çarçoveya doza ku Ukraynayê li dijî Rûsyayê vekiriye û tê de îdia dike ku Rûsya Peymana Pêşîlêgirtin û Cezakirina Sûcê Jenosîdê bi xeletî şîrove dike û bi kar tîne, di biryara xwe ya tedbîrên demkî ya Adara 2022an de destnîşan kir ku “Ukrayna xwedî mafekî maqûl e ku îdia bike ku ew rastî jenosîdê nehatiye” û “Rûsya tu delîlên pêbawer pêşkêş nekirine ku nîşan bidin ku jenosîd li herêmên Ukraynayê yên di bin kontrola wê de pêk hatiye”. Bi gotineke din, îdiaya jenosîdê ji hêla Rûsyayê ve wek hinceteke bêbingeh ji bo rewakirina êrîşê tê dîtin.
• Îdiaya “Bênazîkirinê”: Rûsya hikûmeta Ukraynayê û beşek ji civaka Ukraynî wek “Nazî” an “neo-Nazî” bi nav dike û îdia dike ku yek ji armancên operasyonê “bênazîkirina” Ukraynayê ye. Rast e ku li Ukraynayê, wek li gelek welatên din ên Ewropayê û cîhanê, kom û partiyên rastgir ên tundrew û neteweperest hene (wek Tabûra Azov, ku paşê tevlî Artêşa Ukraynayê bûye). Lêbelê, ev kom di warê siyasî de marjînal in û di hilbijartinên dawî de piştgiriyeke pir kêm a gelêrî bi dest xistine. Serokê Ukraynayê, Volodymyr Zelensky, bi xwe Cihû ye û di hilbijartinên 2019an de bi rêjeyeke bilind a dengan (zêdetirî 70%) hate hilbijartin. Piraniya dîroknas, pisporên li ser Holokost û Nazîzmê, û çavdêrên navneteweyî vê îdiaya Rûsyayê wek propagandaya şer, berevajîkirina rastiyan, û hewldanek ji bo şeytankirina Ukraynayê û rewakirina êrîşê dibînin. Bikaranîna termê “Nazî” ji bo hikûmeteke ku bi awayekî demokratîk hatiye hilbijartin û serokê wê Cihû ye, bi taybetî heqaretek li bîranîna qurbaniyên rastîn ên Nazîzmê tê dîtin. RAND Corporation di lêkolîneke xwe de destnîşan kiriye ku Rûsya bi awayekî sîstematîk vegotinên tundrewiya tund a nijadî an etnîkî di çarçoveya şerê li dijî Ukraynayê de bi kar tîne.

Bi kurtasî, îdiayên Rûsyayê yên “jenosîd” û “Bênazîkirin” ji hêla delîlên serbixwe û analîzên akademîk ve nayên piştguh kirin û bi gelemperî wekî beşek ji kampanyaya dezenformasyonê ya Rûsyayê ji bo rewakirina şer û seferberkirina piştgiriya navxweyî têne dîtin. Bikaranîna van termên hestiyar û dîrokî ji bo armancên siyasî ne tenê rastiyê berovajî dike, lê di heman demê de dibe sedema zêdekirina nefret û dijminatiyê, û bîranîna qurbaniyên rastîn ên van tawanên hovane bêqîmet dike.

4.4. Rol û Helwesta Saziyên Navneteweyî (NY, YE, OSCE, Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî – ICC)

Şerê Ukraynayê saziyên navneteweyî xistiye ber ceribandineke mezin û kêmasî û sînorên wan jî derxistiye holê.

• Neteweyên Yekbûyî (NY): Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî bi piraniyek mezin êrîşa Rûsyayê şermezar kir û di gelek biryarnameyan de daxwaza rêzgirtina ji serwerî, serxwebûn, yekîtî û yekparçeyiya axa Ukraynayê kir û banga vekişîna bilez, tam û bê şert û merc a hêzên Rûsî kir. Sekreterê Giştî yê NY António Guterres gelek caran banga aştiyê, rêzgirtina ji hiqûqa navneteweyî û Peymana NY kiriye. Lêbelê, Konseya Ewlekariyê ya NY, ku berpirsiyariya sereke ya parastina aştî û ewlehiya navneteweyî hildigire, ji ber mafê vetoyê yê Rûsyayê (ku endameke daîmî ye) nekariye tu biryarnameyeke bibiryar a li dijî Rûsyayê derxîne yan jî tedbîrên bi zorê bisepîne. Ev yek careke din qelsiya Konseya Ewlekariyê di rewşên ku endamekî daîmî rasterast tevlî pevçûnekê dibe, nîşan dide.
• Yekîtiya Ewropayê (YE): Yekîtiya Ewropayê bi yekdengî û bi tundî êrîşa Rûsyayê şermezar kir û wê wek binpêkirineke “bêpêşgotin û neheq” a hiqûqa navneteweyî û Peymana NY bi nav kir. YE rêzek cezayên aborî, darayî û kesane yên berfireh û dijwar li dijî Rûsya û Belarûsê (ji ber piştgiriya wê ji êrîşê re) sepandin. Her wiha, YE û welatên endam piştgiriyeke mezin a aborî, mirovî, û leşkerî (di nav de şandina çekan) dane Ukraynayê. Di Hezîrana 2022an de, YE statuya welatê namzed ji bo endamtiyê da Ukrayna û Moldovayê, ku ev gaveke sembolîk û stratejîk a girîng bû.
• Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê (OSCE): OSCE, ku Rûsya û Ukrayna her du jî endamên wê ne, ji sala 2014an û vir ve Mîsyona Çavdêriya Taybet (SMM) li Ukraynayê dimeşand, ku armanca wê kêmkirina aloziyan û pêşxistina diyalogê bû. Piştî dagirkirina berfireh a 2022an, SMM neçar ma ku operasyonên xwe rawestîne. Lêbelê, OSCE û saziyên wê yên wek Ofîsa ji bo Saziyên Demokratîk û Mafên Mirovan (ODIHR) berdewam dikin li ser şopandina rewşa mafên mirovan û binpêkirinên hiqûqa mirovî yên navneteweyî. Raporên OSCE/ODIHR behsa xirabûna rewşa mafên mirovan û binpêkirinên hiqûqa mirovî yên navneteweyî ji hêla hêzên Rûsî ve dikin, di nav de êrîşên li ser sivîlan û binesaziya sivîl.
• Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî (ICC): Serdozgerê ICC di Adara 2022an de, li ser daxwaza komeke mezin a welatên endam, lêpirsînek fermî li ser rewşa Ukraynayê da destpêkirin, ku sûcên şer, sûcên li dijî mirovahiyê û jenosîda ku ji Mijdara 2013an û vir ve li ser axa Ukraynayê hatine kirin, vedigire. Di Adara 2023an de, ICC biryarên girtinê ji bo Serokê Rûsyayê Vladimir Putin û Komîsera Mafên Zarokan a Rûsyayê Maria Lvova-Belova derxistin, bi tohmeta sûcê şer ê dersînorkirina neqanûnî û veguhestina zarokên Ukraynî ji herêmên dagirkirî yên Ukraynayê bo Federasyona Rûsyayê. Di Adara 2024an de, ICC biryarên girtinê ji bo du fermandarên payebilind ên leşkerî yên Rûsî, Viktor Sokolov û Sergey Kobylash, ji ber êrîşên li dijî binesaziya elektrîkê ya Ukraynayê derxistin. Di Hezîrana 2024an de jî biryarên girtinê ji bo Wezîrê Parastinê yê berê yê Rûsyayê Sergey Shoigu û Serfermandarê Giştî Valery Gerasimov hatin derxistin. Rûsya ne endama ICCyê ye û van biryaran nas nake.

Saziyên navneteweyî bi piranî li dijî êrîşa Rûsyayê derketine û hewl didin mekanîzmayên hiqûqî û siyasî ji bo berpirsiyariyê û piştgiriya Ukraynayê bi kar bînin. Lêbelê, sînorên van saziyan jî diyar bûne, nemaze di mijara Konseya Ewlekariyê ya NY de. Şerê Ukraynayê kêmasî û kêşeyên di sîstema rêveberiya cîhanî û hiqûqa navneteweyî de derxistine holê, û pêwîstiya reforman an jî mekanîzmayên nû yên ji bo misogerkirina aştî û ewlehiyê û pêkanîna berpirsiyariyê nîşan dide.

4.5. Berpirsiyariya ji bo Sûcên Şer û Binpêkirinên Mafên Mirovan

Ji destpêka dagirkirina berfireh a Rûsyayê û vir ve, gelek rapor û delîlên pêbawer derbarê sûcên şer û binpêkirinên giran ên mafên mirovan û hiqûqa mirovî ya navneteweyî hatine berhevkirin.

• Belgekirina Sûcên Şer ji hêla Hêzên Rûsî ve: Gelek rêxistinên navneteweyî yên serbixwe, di nav de Komîsyona Lêpirsînê ya Serbixwe ya Navneteweyî ya li ser Ukraynayê ya Neteweyên Yekbûyî, Ofîsa Komîseriya Bilind a Mafên Mirovan a NY (OHCHR), Amnesty International, Human Rights Watch, û OSCE, bi awayekî berfireh sûcên şer û binpêkirinên din ên ku bi giranî ji hêla hêzên çekdar ên Rûsî û komên girêdayî wan ve hatine kirin, belge kirine. Di nav van sûcan de:

• Êrîşên bêserûber û rasterast li ser sivîlan û armancên sivîl, di nav de nexweşxane, dibistan, û binesaziya enerjiyê. Mînak, Komîsyona NY encam da ku êrîşên dronan ên hêzên Rûsî li dijî sivîlan li parêzgeha Khersonê digihîjin asta sûcên li dijî mirovahiyê yên kuştinê.
• Kuştinên bê darizandin, îdamên kurt, û windakirina bi zorê, nemaze li herêmên ku di bin dagirkeriya Rûsyayê de bûne, wek Bucha, Irpin, û Mariupol.
• Îşkence û muameleya xerab a li dijî dîlên şer û sivîlên girtî. Raporeke NY ya 2024an dît ku 95% ji dîlên şer ên Ukraynî yên ku hatine berdan, rastî îşkence û muameleya xerab a “sîstematîk” hatine. ODIHR jî piştrast kir ku îşkenceya li dijî dîlên şer û sivîlan ji hêla Rûsyayê ve “berfireh û sîstematîk” e.
• Tundûtûjiya zayendî ya girêdayî pevçûnê, di nav de destavêtin, ku ji hêla hêzên Rûsî ve hatiye kirin.
• Dersînorkirina neqanûnî û veguhestina bi zorê ya sivîlan, bi taybetî zarokan, ji herêmên dagirkirî yên Ukraynayê bo Rûsyayê an herêmên din ên di bin kontrola Rûsyayê de. Ev yek ji hêla ICC ve wek sûcekî şer hatiye binavkirin.

• Lêpirsînên Navneteweyî û Neteweyî: Ji bilî lêpirsîna ICCyê, Ukrayna bixwe bi hezaran dozên sûcên şer vekirine û hewl dide ku berpirsan li dadgehên neteweyî darizîne. Gelek welatên din jî li ser bingeha prensîba daraza gerdûnî lêpirsînên xwe dane destpêkirin an jî piştgiriyê didin hewldanên navneteweyî.
• Helwesta Rûsyayê: Rûsya bi gelemperî van tawanbariyan red dike, wan wek “derew” an “provokasyon” bi nav dike, û îdia dike ku hêzên wê tenê armancên leşkerî dikin hedef û hemû tedbîran ji bo parastina sivîlan digirin. Rûsya her wiha Ukraynayê bi sûcên şer tawanbar dike.
• Binpêkirinên Muhtemel ji hêla Hêzên Ukraynî ve: Hin raporên navneteweyî behsa binpêkirinên muhtemel ên hiqûqa mirovî ji hêla hêzên Ukraynî ve jî kirine, wek muameleya xerab a li dijî hin dîlên şer ên Rûsî. Lêbelê, van raporan bi gelemperî destnîşan dikin ku pîvan, cewher û sîstematîkbûna van binpêkirinan bi yên ku ji hêla hêzên Rûsî ve têne kirin re nayên berawirdkirin. Amnesty International di rapora xwe ya 2024an de rexne li hin kiryarên rayedarên Ukraynî yên di bin qanûna leşkerî de girtiye, wek sînordarkirina azadiya derbirînê û olê, û her wiha hin rêbazên seferberiyê. Rayedarên Ukraynî bi gelemperî soz dane ku dê îdiayên binpêkirinan ji hêla hêzên xwe ve lêkolîn bikin.

Delîlên berfireh ên sûcên şer û binpêkirinên mafên mirovan hene, ku bi giranî ji hêla hêzên Rûsî ve hatine kirin. Sîstematîkbûna hin sûcan, wek îşkenceya li ser dîlên şer an êrîşên li ser binesaziya sivîl, nîşan dide ku ev dibe ku ne bûyerên tesadufî bin, lê beşek ji polîtîkayeke berfirehtir bin. Hewldanên ji bo misogerkirina berpirsiyariyê û anîna sûcdaran li ber dadgehê didomin, lê ji ber dijwariyên siyasî û pratîkî, nemaze di darizandina berpirsên payebilind de, ev pêvajoyeke dirêj û aloz xuya dike.

5. Hewlên Aştiyê, Daxwazên Aliyan û Perspektîfên Pêşerojê

Ji destpêka dagirkirina berfireh a Sibata 2022an û vir ve, gelek hewlên dîplomatîk ji bo bidawîkirina şer û gihiştina lihevkirineke aştiyane hatine dayîn, lê heta niha tu yek ji wan bi ser neketiye. Daxwazên bingehîn ên her du aliyan ji hev pir dûr in û li ser mijarên krîtîk ên wekî statuya axê, garantiyên ewlehiyê, û pêşeroja siyasî ya Ukraynayê li hev nakin.

5.1. Daxwazên Sereke yên Rûsyayê û Ukraynayê di Danûstandinên Aştiyê de

• Daxwazên Rûsyayê: Helwesta Rûsyayê di danûstandinên aştiyê de bi gelemperî li ser van xalên sereke disekine:

• Bêalîbûna Ukraynayê: Rûsya daxwaz dike ku Ukrayna bi awayekî qanûnî dev ji armanca xwe ya endamtiya NATOyê berde û statuyeke bêalî, bê blok û bê nukleer qebûl bike.
• “Bêleşkerkirin” û “Bênazîkirin”: Her çend ku pênaseya van terman ne zelal be jî, Rûsya daxwaza kêmkirina girîng a kapasîteyên leşkerî yên Ukraynayê û guhertinên siyasî yên navxweyî dike ku li gorî wê “bandora hêzên neteweperest û Nazî” ji holê rake.
• Naskirina Rastiyên Erdnîgarî yên Nû: Rûsya daxwaz dike ku Ukrayna “rastiyên erdnîgarî yên nû” nas bike, ango dev ji îdiayên xwe yên li ser Kirimê (wek beşek ji Rûsyayê) û herêmên din ên Ukraynî yên ku Rûsyayê îlheq kirine (Donetsk, Luhansk, Kherson, Zaporizhzhia) berde. Ev yek ji şertên herî dijwar e ku Ukrayna bi tu awayî qebûl nake.
• Parastina Mafên Rûsîaxêvan: Rûsya daxwaza garantiyan ji bo parastina mafên zimanî, çandî û olî yên nifûsa Rûsîaxêv li Ukraynayê dike.
• Rakirinina Cezayan: Rûsya daxwaza rakirina hemû cezayên navneteweyî yên ku piştî 2014an û nemaze piştî 2022an li ser hatine sepandin, dike. Serok Pûtîn gelek caran tekez kiriye ku ew ê tenê li ser şertên xwe lihevhatinê qebûl bike û heta ku van armancan bi dest nexe dê şer bidomîne.
• Daxwazên Ukraynayê: Helwesta Ukraynayê di danûstandinan de li ser parastina serwerî û yekparçeyiya axa xwe ye:

• Vekişîna Tam a Hêzên Rûsî: Ukrayna daxwaza vekişîna tam û bê şert û merc a hemû hêzên Rûsî ji tevahiya axa xwe ya navneteweyî naskirî dike, ku Kirim û hemû herêmên Donbasê jî di nav de ne. Ev xala bingehîn a “Formula Aştiyê” ya Serok Zelensky ye.
• Vegerandina Yekparçeyiya Axê: Ukrayna israr dike li ser vegerandina kontrola xwe ya tam li ser hemû sînorên xwe yên navneteweyî yên sala 1991ê.
• Garantiyên Ewlehiyê: Ukrayna li garantiyên ewlehiyê yên navneteweyî yên xurt û yasayî digere ku pêşî li êrîşên Rûsî yên di pêşerojê de bigirin. Ev garantî divê ji hêla komeke welatên garantor ve werin dayîn.
• Berpirsiyarî ji bo Sûcên Şer: Ukrayna daxwaza darizandina berpirsên Rûsî ji bo sûcên şer, sûcên li dijî mirovahiyê, û sûcê êrîşkariyê dike, û her wiha tazmînata ji bo zirarên ku ji ber şer çêbûne.
• Agirbesta Bê Şert û Merc: Ukrayna daxwaza agirbesteke tam û bê şert û merc dike da ku kuştin tavilê rawestin.
• Vegerandina Dîl û Kesên Dersînorkirî: Ukrayna daxwaza vegerandina hemû dîlên şer û sivîlên ku bi zorê hatine dersînorkirin, bi taybetî zarokan, dike.

5.2. Zehmetiyên di Rêya Çareseriyeke Aştiyane de

Gelek faktor hene ku rê li ber çareseriyeke aştiyane ya bilez û mayînde digirin:

• Helwestên Dijber û Nakokiyên Bingehîn: Wekî ku li jor hate destnîşankirin, daxwazên bingehîn ên her du aliyan li ser mijarên wekî statuya axê, bêalîbûn, û garantiyên ewlehiyê pir ji hev dûr in û hema hema li dijî hev in. Rûsya li ser şertên xwe israr dike ku ji bo Ukraynayê wek teslîmiyetê têne dîtin, dema ku Ukrayna jî li ser yekparçeyiya axa xwe israr dike ku ji bo Rûsyayê nayê qebûlkirin.
• Nebaweriya Kûr: Ji ber dîroka pevçûnan, binpêkirina peymanan ji hêla Rûsyayê ve (wek Memorandûma Budapeştê), û tundiya şerê heyî, nebaweriyeke pir kûr di navbera Kyiv û Moskowê de heye. Ev nebawerî danûstandinên rasterast û gihiştina lihevkirinekê pir dijwar dike.
• Hesabên Leşkerî: Her du alî dibe ku hîn jî bawer bikin ku ew dikarin bi rêyên leşkerî bigihîjin armancên xwe yên stratejîk, ku ev yek teşwîqa ji bo tawîzên mezin kêm dike. Rûsya dibe ku li bendê be ku piştgiriya Rojava ji Ukraynayê re kêm bibe an jî westandina şer li Ukraynayê zêde bibe, dema ku Ukrayna jî hêvî dike ku bi piştgiriya çekên Rojava û cezayên li ser Rûsyayê, ew ê bikaribe hêzên Rûsî ji axa xwe derxîne.
• Faktorên Navxweyî: Li her du welatan zextên navxweyî yên siyasî û raya giştî hene ku dikarin qada manevrayê ya lîderan ji bo tawîzan teng bikin. Li Ukraynayê, piştî ewqas qurbanî û wêranî, qebûlkirina devberdana ji axê ji bo piraniya gel nayê fikirîn. Li Rûsyayê jî, Pûtîn vegotineke serketinê ji raya giştî re pêşkêş kiriye û paşvekişîn dê wek têkçûneke mezin were dîtin.
• Rol û Berjewendiyên Aktorên Navneteweyî: Welatên Rojava piştgiriyeke xurt didin Ukraynayê û dixwazin ku Rûsya ji bo êrîşkariya xwe were cezakirin û qelskirin. Çîn û hin welatên din helwesteke bêalîtir girtine lê fikarên xwe yên li ser îstîqrara cîhanî anîne ziman. Berjewendiyên cuda yên van aktorên navneteweyî dikarin pêvajoya aştiyê tevlihevtir bikin.

5.3. Encamên Gengaz ên Şer ji bo Ewlehiya Herêmî û Cîhanî

Şerê Ukraynayê jixwe encamên kûr û berfireh ji bo ewlehiya herêmî û cîhanî aniye û tê payîn ku bandorên wê yên demdirêj hebin:

• Guhertinên Jeopolîtîk: Şer dibe sedema ji nû ve şekilgirtina hevsengiya hêzê li Ewropayê û cîhanê. Ew bûye sedema xurtbûna NATOyê (bi endamtiya Fînlandiya û Swêdê), zêdebûna yekîtiya di nav Yekîtiya Ewropayê de li hember Rûsyayê, û ji nû ve nirxandina polîtîkayên ewlehiyê yên gelek welatan. Têkiliyên di navbera Rojava û Rûsyayê de gihiştine asta herî nizm ji Şerê Sar û vir ve.
• Bandora li ser Nîzama Navneteweyî: Şer prensîbên bingehîn ên nîzama navneteweyî ya li ser bingeha hiqûqê, wek serweriya dewletan, yekparçeyiya axê, û qedexekirina bikaranîna hêzê, xistiye bin pirsê. Serneketina di rawestandina vî şerî de û misogerkirina berpirsiyariyê dikare bibe sedema lawazbûna van prensîban û zêdebûna îhtîmala pevçûnên din li deverên din ên cîhanê.
• Krîza Mirovî û Aborî ya Demdirêj: Şer bûye sedema krîzeke mirovî ya mezin, bi kuştina bi deh hezaran kesan, birîndarbûna bi sed hezaran, û koçberbûna bi milyonan Ukrayniyan ji malên xwe. Wêraniya binesaziya Ukraynayê pir mezin e û ji nû ve avakirina wê dê bi dehsalan û bi sed milyaran dolaran bigire. Şer her wiha bandoreke neyînî ya girîng li aboriya cîhanî kiriye, bi taybetî di warê ewlehiya enerjî û xurekê de, û bûye sedema zêdebûna enflasyonê li gelek welatan.
• Pêşbaziya Çekdariyê û Zêdebûna Xetereya Nukleerî: Şer bûye sedema zêdebûna lêçûnên leşkerî li gelek welatan û dikare pêşbaziyeke nû ya çekdariyê gur bike. Her wiha, retorîka nukleerî ya Rûsyayê û îhtîmala bikaranîna çekên nukleerî (her çend kêm be jî) xetereyên nû ji bo ewlehiya cîhanî derxistiye holê.
• Bandora li ser Neteweyên Bêdewlet û Pevçûnên Din: Ji bo civaka Kurd û neteweyên din ên bêdewlet, şerê Ukraynayê û bertekên navneteweyî dikarin ders û têgihiştinên girîng li ser dinamîkên hêzê yên cîhanî, rola hiqûqa navneteweyî di parastina mafan de, û girîngiya yekîtî û berxwedanê peyda bikin. Hin analîst amaje dikin ku guhertinên di nîzama navneteweyî de dibe ku derfetên nû an jî xetereyên nû ji bo tevgerên rizgarîxwaz biafirînin.

Rêya aştiyê pir dijwar e ji ber ku daxwazên bingehîn ên her du aliyan li dijî hev in û li ser pênaseya serwerî, ewlehî û dadmendiyê li hev nakin. Rûsya li ser şertên xwe israr dike û Ukrayna jî li ser yekparçeyiya axa xwe. Hewlên navbeynkariyê heta niha bi ser neketine. Ji ber vê yekê, şerekî demdirêj an jî pevçûneke cemidî ya bi potansiyela ji nû ve gurrbûnê, senaryoyên muhtemel in, ku dê bandoreke neyînî ya domdar li ser ewlehiya Ewropayê û îstîqrara cîhanî bike. Analîzên RAND destnîşan dikin ku şerên herêmî bi gelemperî dibin sedema aranjmanên ewlehiyê yên nû yên herêmî lê kêm caran dibin sedema ji nû ve lihevkirinên stratejîk ên mezin.

6. Encam

Şerê Ukraynayê, ku di Sibata 2022an de bi êrîşeke berfireh a Rûsyayê gihîşt lûtkeyê, encama tevliheviyeke ji faktorên dîrokî, fikarên jeopolîtîk, îdeolojiyên neteweperest û revîzyonîst, û hesabên stratejîk ên xelet e. Kokên vî şerî kûr in û vedigerin serdema piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, dema ku Ukrayna serxwebûna xwe bi dest xist û Rûsya hewl da ku bandora xwe li ser “derdora xwe ya nêzîk” biparêze. Bûyerên krîtîk ên wek Şoreşa Pirteqalî, Euromaidan, îlheqkirina Kirimê, û şerê Donbasê yê 2014an gav bi gav aloziyan kûrtir kirin û zemîn ji bo pevçûneke mezintir amade kirin.

Hincetên ku Rûsyayê ji bo “operasyona leşkerî ya taybet” pêşkêş kirine – wek “bêleşkerkirin” û “bênazîkirina” Ukraynayê, parastina gelê Donbasê ji “jenosîdê”, û rawestandina gefên NATOyê – bi giranî ji hêla delîlên serbixwe, analîzên akademîk, û piraniya civaka navneteweyî ve nayên piştguh kirin. Ew bi gelemperî wek beşek ji vegotineke revîzyonîst û kampanyayeke dezenformasyonê têne dîtin ku armanca wê rewakirina êrîşê û înkarkirina serwerî û nasnameya neteweyî ya Ukraynayê ye. Ji perspektîfa hiqûqa navneteweyî, bikaranîna hêzê ya Rûsyayê li dijî Ukraynayê binpêkirineke eşkere ya prensîbên bingehîn ên Peymana Neteweyên Yekbûyî û peymanên din ên navneteweyî ye.

Ji aliyê din ve, hincetên Ukraynayê bi giranî li ser bingeha parastina serweriya xwe ya neteweyî, yekparçeyiya axa xwe di nav sînorên xwe yên navneteweyî naskirî de, û mafê xwe yê cewherî yê xweparastinê li hember êrîşeke çekdarî ne. Ev helwest bi piranî li gorî prensîbên hiqûqa navneteweyî ye û piştgiriyeke berfireh a navneteweyî wergirtiye.

Şerê Ukraynayê ne tenê krîzeke herêmî ye, lê di heman demê de ceribandineke krîtîk e ji bo nîzama navneteweyî ya piştî Şerê Sar û prensîbên ku ew li ser ava bûye. Ew kêşeyên kûr ên di navbera têgihiştinên hevrik ên ewlehî, serwerî, û dîrokê de radixe ber çavan. Saziyên navneteweyî, tevî ku hewl didin rola xwe bilîzin, di rawestandina şer û misogerkirina berpirsiyariyê de bi sînorên xwe re rû bi rû mane.

Dersên ku ji vî şerî tên derxistin pir in: girîngiya rêzgirtina ji hiqûqa navneteweyî û serweriya dewletan re, hewcedariya bi mekanîzmayên bibandor ên çareserkirina pevçûnan û pêşîlêgirtina li wan, û encamên metirsîdar ên bikaranîna hêzê û îdeolojiyên revîzyonîst di têkiliyên navneteweyî de. Her wiha, şer girîngiya têgihiştina kûr a ji vegotinên dîrokî û nasnameyî yên ku pevçûnan gur dikin, û rola dezenformasyonê di şerên nûjen de derxistiye pêş.

Ji bo pêşerojê, çareseriyeke aştiyane ya mayînde ji Şerê Ukraynayê re dê dijwar be, ji ber ku daxwazên bingehîn ên her du aliyan pir ji hev dûr in. Lêbelê, hewlên dîplomatîk û zexta navneteweyî ji bo gihiştina agirbestekê û destpêkirina pêvajoyeke siyasî ya watedar divê berdewam bikin. Her çareseriyek divê rêzê li serwerî û yekparçeyiya axa Ukraynayê bigire û mekanîzmayên ji bo berpirsiyariyê û tazmînata ji bo qurbaniyan û wêraniyê pêk bîne. Wekî din, xetera pevçûneke demdirêj an cemidî, bi encamên neyînî yên domdar ji bo ewlehiya Ewropayê û îstîqrara cîhanî, bilind dimîne.

Ji bo civaka Kurd û lêkolînerên Kurd, analîzkirina vî şerî dikare têgihiştinên girîng li ser dinamîkên hêzê yên cîhanî, rola hiqûqa navneteweyî di parastina neteweyên piçûk û bêdewlet de, û girîngiya têkoşîna ji bo serwerî û mafê çarenûsiyê peyda bike. Her çend ku ev gotar rasterast li ser “pirsa Kurd” nesekinî , lêkolînên akademîk ên Kurdî yên ku li ser têkiliyên dîrokî, jeopolîtîk û nasnameyê di pevçûnan de disekinin, wek mînaka gotara di “Kurdish Studies” de , dikarin modelekê ji bo analîzkirina rewşên bi vî rengî û têgihiştina cîhana tevlihev a îro pêşkêş bikin.

WERGIRTÎ

1. Russia’s War in Ukraine: Identity, History, and Conflict > Institute for …, https://inss.ndu.edu/Publications/View-Publications/article/3010403/russias-war-in-ukraine-identity-history-and-conflict/ 2. repozytorium.amu.edu.pl, https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/7ea0d371-d735-40d1-add3-6cce181ac7b8/download 3. The Long-lasting Economic Shock of War, https://www.imf.org/en/Publications/fandd/issues/2022/03/the-long-lasting-economic-shock-of-war 4. Ukraine: what’s the global economic impact of Russia’s invasion …, https://www.economicsobservatory.com/ukraine-whats-the-global-economic-impact-of-russias-invasion 5. http://www.cifilejournal.com, https://www.cifilejournal.com/article_172780_c0c65c15042ad88b7ec2d1948a254fdb.pdf 6. Russia–Ukraine relations – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Russia%E2%80%93Ukraine_relations 7. War in Donbas – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/War_in_Donbas 8. The Legal Case for Ukraine’s Territorial Reintegration — Public …, https://www.publicinternationallawandpolicygroup.org/lawyering-justice-blog/2025/2/13/legal-basis-for-ukraines-territorial-reintegration 9. Crimea and Donbas Are Ukrainian: A Historical and Cultural …, https://www.publicinternationallawandpolicygroup.org/lawyering-justice-blog/2025/2/3/crimea-and-donbas-are-ukrainian-a-historical-and-cultural-perspective 10. The War in Ukraine: Postwar Soviet Ukraine (1945-1991) – University of Connecticut, https://guides.lib.uconn.edu/ukraine/postwar 11. Putin’s Ukraine obsession began 20 years ago with the Orange Revolution – Atlantic Council, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-ukraine-obsession-began-20-years-ago-with-the-orange-revolution/ 12. How Ukraine’s Orange Revolution shaped twenty-first century geopolitics – Atlantic Council, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/how-ukraines-orange-revolution-shaped-twenty-first-century-geopolitics/ 13. Understanding the situation in Ukraine from 2014 to 24 February …, https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/ukraine/situation-in-ukraine-what-is/understanding-the-situation-in-ukraine-from-2014-to-24-february-2022/ 14. Annexation of Crimea by the Russian Federation – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Annexation_of_Crimea_by_the_Russian_Federation 15. Controversy in Russia regarding the legitimacy of eastward NATO expansion, https://en.wikipedia.org/wiki/Controversy_regarding_NATO’s_eastward_expansion 16. Controversy regarding NATO’s eastward expansion – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Controversy_regarding_NATO%27s_eastward_expansion 17. Why did Putin’s Russia invade Ukraine and how could the war end?, https://www.bbc.com/news/articles/cj0q964851po 18. Why did Russia invade Ukraine? Debunking Putin’s ‘root causes …, https://kyivindependent.com/why-did-russia-invade-ukraine-moscows-claims-of-root-causes-unpacked/ 19. Timeline of the Russian invasion of Ukraine – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Russian_invasion_of_Ukraine 20. Full Text of Putin State of Nation Speech 21 Feb 2022 | Mirage News, https://www.miragenews.com/full-text-of-putin-state-of-nation-speech-21-951701/ 21. Prelude to the Russian invasion of Ukraine – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Prelude_to_the_Russian_invasion_of_Ukraine 22. De-bunking Russian disinformation on NATO, https://www.nato.int/cps/en/natohq/115204.htm 23. Enlargement of NATO – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Enlargement_of_NATO 24. NATO officials reject Russian demand to halt expansion, media reports – The Kyiv Independent, https://kyivindependent.com/nato-officials-reject-russian-demand-to-halt-expansion-say-no-talks-underway-media-reports/ 25. NATO Enlargement & Open Door, https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_2016_07/20160627_1607-factsheet-enlargement-eng.pdf 26. NATO Enlargement in 1994 (NSC) – CFR Education – Council on Foreign Relations, https://education.cfr.org/learn/simulation/nato-enlargement-1994-nsc/what-actually-happened 27. NATO open door policy – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/NATO_open_door_policy 28. Address by the President of the Russian Federation • President of …, http://en.kremlin.ru/events/president/news/67828 29. Putin Gives Annual Address to Russia Transcript – Rev, https://www.rev.com/transcripts/putin-gives-annual-address-to-russia-transcript 30. The Denazify Lie: Russia’s Use of Extremist Narratives Against Ukraine – RAND, https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RRA3400/RRA3450-1/RAND_RRA3450-1.pdf 31. The Facts on ‘De-Nazifying’ Ukraine – FactCheck.org, https://www.factcheck.org/2022/03/the-facts-on-de-nazifying-ukraine/ 32. Ukraine slams ECOWAS commissioner accusing Kyiv of ‘genocide’ in Donbas region, https://www.aa.com.tr/en/africa/ukraine-slams-ecowas-commissioner-accusing-kyiv-of-genocide-in-donbas-region/3392972 33. The Curious Fate of the False Claim of Genocide – Verfassungsblog, https://verfassungsblog.de/the-curious-fate-of-the-false-claim-of-genocide/ 34. Russia and Ukraine fail again to agree ceasefire but commit to …, https://www.bbc.com/news/articles/clyng4dknwwo 35. Sovereignty and territorial integrity of Ukraine paramount, Security …, https://news.un.org/en/story/2025/02/1160196 36. News: NATO Secretary General’s joint press statement with … – NATO, https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_234736.htm?selectedLocale=en 37. Ukraine and Russia hold peace talks after a weekend of dramatic escalation in fighting – NPR, https://www.npr.org/2025/06/02/nx-s1-5415734/ukraine-russia-drone-attacks-peace-talks 38. Statement of the Ministry of Foreign Affairs on the illegal conscription …, https://mfa.gov.ua/en/news/zayava-mzs-shchodo-nezakonnogo-prizovu-gromadyan-ukrayini-do-zbrojnih-sil-rosijskoyi-federaciyi-na-timchasovo-okupovanih-teritoriyah-ukrayini 39. Full Transcript of Zelensky’s Speech Before Congress – Astrid-online.it, https://www.astrid-online.it/static/upload/full/full-transcript-of-zelensky_congress.pdf 40. Full text: Zelenskyy’s speech to the UN General Assembly | Russia-Ukraine war News, https://www.aljazeera.com/news/2023/9/20/full-text-zelenskyys-speech-to-the-un-general-assembly 41. Some Lessons from the Post-Soviet Era and the Russo-Ukrainian …, https://www.cambridge.org/core/journals/ethics-and-international-affairs/article/some-lessons-from-the-postsoviet-era-and-the-russoukrainian-war-for-the-study-of-nationalism/F1C2CB22D6C5D8A4ED718DEE778A0B4A 42. EU Statement on the Russian Federation’s ongoing aggression …, https://osce.delegfrance.org/EU-Statement-on-the-Russian-Federation-s-ongoing-aggression-against-Ukraine 43. OSCE reports deteriorating human rights situation amid escalating Ukraine conflict – JURIST, https://www.jurist.org/news/2024/12/osce-reports-deteriorating-human-rights-in-ukraine-amid-escalating-conflict/ 44. Human rights situation in Ukraine deteriorates as attacks intensify …, https://www.osce.org/odihr/583345 45. Ukraine and Russia agree to swap dead and wounded troops but report no progress toward ending war – AP News, https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-peace-talks-drone-attacks-0c2e0a4aeccd86c3fe18edf5cc73b250 46. Russias aggression in Ukraine – Amnesty International, https://www.amnesty.org/en/projects/russias-aggression-in-ukraine/ 47. Human rights in Ukraine Amnesty International, https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ 48. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/International_Criminal_Court_investigation_in_Ukraine#:~:text=The%20International%20Criminal%20Court%20investigation,territory%20of%20Ukraine%20by%20any 49. International Criminal Court investigation in Ukraine – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/International_Criminal_Court_investigation_in_Ukraine 50. Takeaways from AP report on Ukrainian POWs dying in Russian …, https://apnews.com/article/russia-ukraine-pows-torture-autopsies-e64675c82666584b3627bb039ee42111 51. UN Commission concludes that Russian armed forces’ drone attacks …, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/un-commission-concludes-russian-armed-forces-drone-attacks-against-civilians 52. Putin’s tough stance on a Ukraine peace plan shows his resolve on …, https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-putin-peace-talks-istanbul-7cafd1b233b30de0c9683aaa2b042212 53. Consequences of the Russia-Ukraine War and the Changing Face …, https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RBA3141-1.html 54. Ukraine and the Kurdish Question: A Dissertation Reflection – Loughborough University, https://blog.lboro.ac.uk/london/institute-for-diplomacy-and-international-affairs/ukraine-and-the-kurdish-question-a-dissertation-reflection 55. Kurds and the Possibility of a European War, https://rudawrc.net/en/article/kurds-and-the-possibility-of-a-european-war 56. Ukraine and Russia: A Historical Analysis of Geopolitical Dynamics, National Identity, and Conflict Escalation Leading to the Pr – Kurdish Studies, https://kurdishstudies.net/menu-script/index.php/KS/article/download/2760/1783/5187 57. Ukraine and Russia: A Historical Analysis of Geopolitical Dynamics …, https://kurdishstudies.net/menu-script/index.php/KS/article/view/2760