Ola Bahayî: Reh, Hînkirin û Bandora Gerdûnî

Pêşgotin

Ola Bahayî, ku wekî Baweriya Bahayî jî tê zanîn, dînekî serbixwe yê gerdûnî ye ku di sedsala 19-an de li Îranê (wê demê Faris) derketiye holê. Ew wekî sîstema baweriyê ya serbixwe ya herî nû ya cîhanê û piştî Xirîstiyantiyê duyemîn ola herî berbelav tê hesibandin. Bingehên wê yên sereke li ser yekîtiya Xwedê, yekîtiya mirovahiyê, û lihevhatina bingehîn a olan ava dibin. Damezrînerê wê Mîrza Huseyn Elî Nûrî ye, ku bi navê Bahaullah (bi Erebî tê wateya “Rûmet û Ronahiya Xwedê”) tê nasîn.

Kökên Ola Bahayî digihîje Tevgera Babî, ku ji hêla Mîrza Elî Mihemed (wekî Bab, ango “Derî” tê nasîn) ve hatibû damezrandin. Tevgera Babî bi xwe jî di nav hêviyên mesîhî yên Şîîzma Îmamî ya Dwanzdehan de şîn bûbû. Bi vî awayî, Ola Bahayî, her çend ji hêla dîrokî ve nû ye jî, îdîa dike ku ew beşa herî dawî ya ola herheyî ya Xwedê ye, ku wehyên berê dihewîne û pêk tîne. Ev yek dînamîkek di navbera nûjeniya wê û îdîaya wê ya rastiyên kevnar û gerdûnî de diafirîne. Veguherîna bilez ji şaxekî çewisandî yê tevgereke mesîhî ya Şîa li Farisistanê ber bi oleke cîhanî ya erdnîgarî ve di nav sedsal û nîvekê de diyardeyeke sosyo-dîrokî ya girîng e. Ev rêwîtî dînamîkên navxweyî yên bi hêz (wekî xîreta mîsyonerî û rêxistina îdarî) û faktorên derve (wekî globalîzm û lêgerîna giyanî) nîşan dide ku tevî çewisandina dijwar li welatê wê yê jêderê, beşdarî berfirehbûna wê bûne.

Armanca vê gotarê ew e ku analîzek akademîk a berfireh a Ola Bahayî bi zimanê Kurdî pêşkêş bike. Di beşên li pey de, dê li ser kökên dîrokî, jiyan û hînkirinên kesayetên navendî, doktrînên teolojîk ên bingehîn, nivîsarên pîroz, pratîkên olî, û avahiya îdarî ya Ola Bahayî were sekinandin. Herweha, dê têkiliya wê bi olên din re, bi taybetî Îslam (Şîîzm), helwesta wê ya li hember zanistê, hebûna wê ya gerdûnî, tevlêbûna civakî, û pirsgirêkên ku pê re rû bi rû dimîne, wekî çewisandin, bêne nirxandin.

Kok û Rêçên Dîrokî: Ji Şêxîzmê ber bi Babîzmê ve

Şêxîzm: Bingeh û Hêviyên Mesîhî

Derketin û Hînkirinên Bingehîn: Şêxîzm, wekî şaxek mîstîk a Îslama Şîa ya Dwanzdehan, di destpêka sedsala 19-an de li Îrana Qacarî ji hêla Şêx Ehmed el-Ehsaî ve hate damezrandin. Ev tevger di şîrovekirina hin mijarên sereke yên wekî dawiya zeman, vejîn, otorîteya hiqûqî, û hermenûtîka pêxembertiyê de ji dibistana Usûlî cuda bû. Şêxîzm bi giranî li ser xeyba Îmamê Dwanzdehan (Qaîm/Mehdî) û hêviya vegera wî ya nêzîk disekinî. Şêx Ehmed û cîgirê wî Seyîd Kazim Reştî bi taybetî pêxemberîtî kirin ku ev veger dê li dora sala 1844-an pêk were, hezar sal piştî xeyba Îmam. Herweha, têgeha Hurqelya (cîhana navber) ji bo ravekirina doktrînên metafizîkî yên Îslamî di Şêxîzmê de cihekî girîng digirt. Wekî ku di de tê gotin, “Şêxîlik anlayışının ileriye taşınması ile Babilik, Babilikten de Bahailik dini ortaya çıkmıştır” (Babîzm ji pêşveçûna têgihiştina Şêxî, û Ola Bahayî jî ji Babîzmê derketiye holê).
Bandora li ser Babîzmê: Şêxîzm hawîrdorek ji hêviyên mesîhî yên kûr afirand. Gelek Şêxî ji ber ku îdîayên Bab van pêxemberîtiyan pêk dianîn, bûn Babî. Di navbera 100,000 û 200,000 Şêxî de derbasî Babîzmê bûn. Mîrza Elî Mihemed şagirtekî navdar ê Kazim Reştî, mamosteyê Şêxî bû. Babîzm ji “matrîksa Şêxîzmê” derket.Şêxîzm wekî “motoreke eskatolojîk” tevgeriya, ku bi awayekî çalak kelecana mesîhî geş û xurt dikir, û ev yek rasterast bû sedema pejirandina bilez a îdîayên Bab di nav şagirtên wê de. Ew ne dibistaneke teolojîk a pasîf bû, lê tevgereke amadekar a çalak bû. Ji nû ve şîrovekirina têgehên Îslamî (wekî vejîn, pêxembertî) ji hêla Şêxîzmê ve û danasîna ramanên nû (Hurqelya) hawîrdorek rewşenbîrî afirand ku ji îdîayên radîkal ên Bab re vekirîtir bû, di nav de betalkirina Şerîeta Îslamî.
Mîrza Elî Mihemed Şîrazî (Bab) û Tevgera Babî
Jiyan, îdia û hînkirinên Bab

Jiyana Destpêkê û Paşxane: Elî Mihemed di sala 1819-an de li Şîrazê ji dayik bû. Ew ji malbateke bazirgan û ji nesla Seyîdan bû. Perwerdehiya wî ya destpêkê hebû, meyla wî li ser mijarên nederbasdar bû, û ji sîstema perwerdehiyê bêhêvî bû.
Danezan û Îdia: Wî di 22/23-ê Gulana 1844-an de li Şîrazê ji Mela Huseyn re xwe wekî Bab (“Derî”) îlan kir. Ev dîrok wekî Cejna Pîroz a Bahayî tê pîrozkirin. Îdiaya wî ya destpêkê wekî Bab (derî) ji Îmamê Veşartî re bû, paşê bi awayekî pêşverû wekî Îmam Mehdî/Qaîm bi xwe, û di dawiyê de wekî Zuhûreke Xwedê bi wehyeke nû ya îlahî, ku Şerîeta Îslamî betal dikir. Mîsyona wî amadekarî ji bo “Kesê ku Xwedê wê wî eşkere bike” (Men Yuzhiruhullah) bû.
Hînkirinên Bingehîn: Bilindahiya mutleq a Xwedê, wehî bi rêya pêxemberan, yekîtiya pêxemberan, wehiya bêdawî. Wehiya pêşverû, rêkûpêkek civakî ya nû (yekîtî, evîn, xizmet), modernîzekirina perwerdehiyê, baştirkirina statuya jinan, exlaq, lêkolîna serbixwe ya rastiyê. Betalkirina Şerîeta Îslamî û danasîna qanûnên nû di Beyanê de.
Çewisandin û Îdamkirin: Belavbûna bilez a Babîzmê bû sedema dijberiyeke xurt ji aliyê oldarên Şîa û hikûmeta Qacarî ve. Ew hate girtin, zîndanîkirin (Makû, Çihrîq), û di 9-ê Tîrmeha 1850-an de li Tewrêzê bi gulebaranê hate îdamkirin. Bi hezaran Babî hatin şehîdkirin. Bermayiyên wî di dawiyê de li Perestgeha Bab li Çiyayê Kermel, Heyfayê hatin veşartin.

Mîsyon û hînkirinên Bab xalek veguherînê ya krîtîk temsîl dikin, ne tenê ji dibistanek Îslamî ber bi ya din ve, lê ji Îslamê ber bi çerxeke olî ya nû û serbixwe ve. Betalkirina Şerîetê ji hêla wî veqetîna diyarker bû. Çewisandina berfireh û hovane ya Bab û şagirtên wî, li şûna ku tevgerê biqedîne, dibe ku Babiyên mayî hêrs kiribe, baweriya wan kûr kiribe, û lêgerîna wan a ji bo cîgirê sozdar xurt kiribe, bi vî awayî rê ji pejirandina Bahaullah re vekiribe.

Berhemên sereke yên Bab (Beyan û Qeyûmûl-Esma)

Qeyûmûl-Esma: Şîroveya li ser Sureya Yûsiv, yekemîn berhema wî ya wehîkirî.
Beyan (Farisî û Erebî): Pirtûka dayik a dispensasyona Babî , ku qanûnên nû dihewîne û li ser amadekirina ji bo “Kesê ku Xwedê wê wî eşkere bike” disekine.
Berhemên din: Delaîl-i Sab’ih (Heft Delîl), Kîtab-i Esma (Pirtûka Navan). Nivîsarên wî ji hêla Bahayiyan ve wekî nivîsarên pîroz ên îlhama îlahî têne hesibandin.
Pêwendiya Babîzmê bi Şîîzma Îmamî re Babîzm ji hêviyên mesîhî (Mehdî/Qaîm) yên di nav Şîîzma Îmamî ya Dwanzdehan de derket. Bab di destpêkê de îdîa kir ku ew “Bab” (Derî) ye ji Îmamê Veşartî re, têgehek ku di kevneşopiya Şîa de cih digire. Lêbelê, îdîayên Bab ji ortodoksiya Şîa wêdetir çûn bi betalkirina qanûna Îslamî û îdîakirina ku ew Zuhûreke nû ya Xwedê ye, bi vî awayî oleke nû ya ji Îslamê cuda ava kir.
Tablo: Demên Girîng û Kesayetên Sereke di Koka Bahayîzmê de

Kesayet/Bûyer	Dîrok/Dem	Hînkirin/Bûyera Sereke
Şêx Ehmed el-Ehsaî	(jdb. 1753-md. 1826)	Damezrînerê Şêxîzmê, pêxemberîtiya hatina Qaîm
Seyîd Kazim Reştî	(md. 1843)	Şagirtê Şêx Ehmed, ferman da şagirtan ku li Qaîm bigerin, hêviya sala 1844-an
Mîrza Elî Mihemed “Bab”	jdb. 1819	Jidayikbûn
Danezana Bab	23 Gulan 1844	Bab xwe wekî Qaîm îlan kir
Konferansa Bedeştê	1848	Babîzmê xwe ji Îslamê cuda îlan kir
Beyan (Farisî û Erebî)	nêz. 1848	Pirtûka sereke ya Bab, qanûnên nû
Îdamkirina Bab	9 Tîrmeh 1850	Li Tewrêzê hate îdamkirin

Damezrandina Ola Bahayî: Mîrza Huseyn Elî Nûrî (Bahaullah)

Jiyan, sirgûn û îdiaya pêxembertiya Bahaullah

Jiyana Destpêkê û Pejirandina Babîzmê: Mîrza Huseyn Elî Nûrî di sala 1817-an de li Tehranê, di nav malbateke esilzade de ji dayik bû. Bavê wî wezîr bû. Wî hilbijart ku nekeve karê hikûmetê, xwe da xêrxwaziyê, û wekî “bavê feqîran” dihat nasîn. Di sala 1844-an de bû yek ji şagirtên destpêkê û navdar ên Bab.
Zîndanîkirin û Wehî: Piştî hewldaneke têkçûyî ya sûîqestê li dijî Naseruddîn Şah ji hêla hin Babiyan ve di sala 1852-an de (ku ew tê de nebû), Bahaullah li zîndana Síyáh-Çál (Korta Reş) li Tehranê hate zîndanîkirin. Di dema vê zîndanîkirinê de, wî wehiya xwe ya îlahî wergirt ku ew kesê sozdar ê Bab e, “Kesê ku Xwedê wê wî eşkere bike”.
Sirgûn: Di sala 1853-an de ji zîndanê hate berdan û ji Farisistanê hate sirgûnkirin. Sirgûna yekem bo Bexdayê (Iraqa Osmanî) bû (1853-1863). Li vir, serokatiya wî civaka Babî vejand. Paşê bo Stenbolê (1863), piştre Edîrneyê (1863-1868) hate sirgûnkirin. Sirgûna dawî bo kolonîya cezayê ya Akkayê (Filistîn) bû (1868-1892). Wî tevahiya jiyana xwe ya mayî wekî girtî û sirgûn derbas kir.
Danezana Pêxembertiyê: Wî di Nîsana 1863-an de, li Baxçeyê Rizwan li Bexdayê, berî sirgûnkirina xwe bo Stenbolê, mîsyona xwe bi eşkereyî îlan kir. Ev wekî Cejna Rizwan tê pîrozkirin. Wî xwe wekî Kesê Sozdar ê hemû olan, ku hatina wî ji hêla Bab ve hatibû pêxemberîtîkirin, îlan kir.
Jiyana Dawî û Mirin: Wî di seranserê sirgûnên xwe de wehîkirina nivîsarên pîroz domand. Zêdetirî 100 cild nivîsand. Di sala 1892-an de li Akkayê wefat kir. Perestgeha wî li Bahjí, nêzîkî Akkayê ye, ku Qibleya (arasteya nimêjê) Bahayiyan e.
Veqetîna ji Babîzmê û belavbûna destpêkê ya Bahayîzmê

Serokatî piştî Bab: Piştî îdamkirina Bab di sala 1850-an de, Bahaullah hêdî hêdî serokatiya Babiyan girt ser xwe.
Şikestina bi Mîrza Yehya (Subh-i-Ezel) re: Bab, Mîrza Yehya, nîvbirayê biçûk ê Bahaullah, wekî serokekî nomînal ê civaka Babî destnîşan kiribû. Danezana Bahaullah di sala 1863-an de bû sedema perçebûnê. Piraniya Babiyan Bahaullah pejirandin û wekî Bahayî hatin nasîn. Kêmneteweyek li pey Mîrza Yehya çû, û wekî Ezelî an Beyanî hatin nasîn.Pêxemberîtiya Bab a “Kesê ku Xwedê wê wî eşkere bike” bi xwe tovê ceribandineke serokatiyê ya pêşerojê ji bo civaka Babî dihewand. Danezana Bahaullah, her çend ji bo piraniyê ev pêxembertî pêk anî jî, bêguman bû sedema şikestineke bi kesên ku îdîaya wî nepejirandin (wek Mîrza Yehya). Ev veqetandin ji bo Ola Bahayî krîtîk bû ku nasname, doktrîn û rêça xwe ya îdarî ya cihê krîstalîze bike, û ji qonaxa veguhêz a Babîzmê wêdetir biçe.
Belavbûna Destpêkê: Di destpêkê de bi împaratoriyên Îranî û Osmanî re sînordar bû. Sirgûnên Bahaullah, bi taybetî dema wî ya li Bexda, Edîrne û Akkayê, bûn navendên civaka Bahayî ya mezin dibû û wehîkirina hînkirinên wî. Di dema mirina wî de di sala 1892-an de, şagirtên wî li 13 welatên Asya û Afrîkayê hebûn. Împaratoriya Osmanî qadeke girîng bû ji bo dîroka destpêkê ya Bahayî, ku Bahaullah 40 sal li axa wê derbas kir. Berevajî Îranê, Bahayiyan ji aliyê dewleta Osmanî ve rastî tundûtûjiya gefa jiyanê nehatin, her çend hatin sirgûnkirin jî.Sirgûnên li pey hev ên Bahaullah ji hêla desthilatdarên Faris û Osmanî ve, ku armanca wan îzolekirin û tinekirina bandora wî bû, bi awayekî paradoksîk belavbûna hînkirinên wî û damezrandina navenda giyanî û îdarî ya Ola Bahayî li derveyî Farisistanê hêsan kir. Vê yekê bingeha berfirehbûna wê ya gerdûnî ya pêşerojê danî.
Cîgirên Bahaullah: Ebdulbaha, Şewqî Efendî û Mala Edaleta Gerdûnî

Hz. Ebdulbaha (Abbas Efendî): Ji hêla Bahaullah ve di wesiyeta xwe de wekî cîgirê xwe û şîrovekarê destûrdar ê nivîsarên wî hate destnîşankirin. Ew “Navenda Peymanê” bû. Roleke krîtîk di belavkirina Ola Bahayî li Ewropa, Misir û Amerîkayê de lîst. Mirina wî di sala 1921-an de dawiya “Serdema Qehremaniyê” ya Ola Bahayî nîşan da.
Hz. Şewqî Efendî: Ji hêla Ebdulbaha ve di Wesiyetnameya xwe de wekî “Parêzvanê Doza Xwedê” (Veliyê Emrê Xweda) û şîrovekarê destûrdar hate destnîşankirin. Di dema wî de, Ola Bahayî nasnameyeke olî ya tam bi dest xist û rêkûpêka wê ya îdarî bêtir pêş ket. Perestgeha Bab temam kir. Di sala 1957-an de li Londonê wefat kir.
Mala Edaleta Gerdûnî: Piştî wefata Şewqî Efendî (ku cîgirek Parêzvan destnîşan nekir), rêveberî bi awayekî demkî ji hêla Destên Doza Xwedê ve hate birêvebirin. Mala Edaleta Gerdûnî, ku ji hêla Bahaullah ve di Kîtab-i Eqdes de hatibû ferman kirin, yekem car di sala 1963-an de hate hilbijartin û saziya rêvebir û yasayî ya herî bilind a Ola Bahayî ye. Navenda wê li Heyfa, Îsraîlê ye.Saziya Peymanê, bi cîgirên bi zelalî destnîşankirî (Ebdulbaha, Şewqî Efendî) û damezrandina Mala Edaleta Gerdûnî, mekanîzmayeke bi zanebûn ji hêla Bahaullah ve bû ji bo pêşîgirtina li şikestinê û misogerkirina pêşveçûna yekbûyî ya Baweriyê piştî wefata wî. Ev taybetmendiyek cihêreng e li gorî krîzên serokatiyê di hin olên din de. Rêbertiya Ola Bahayî ji kesayetên karîzmatîk, bi rêberiya îlahî (Bahaullah, Ebdulbaha, Şewqî Efendî) derbasî saziyeke kolektîf a bi awayekî demokratîk hilbijartî (Mala Edaleta Gerdûnî) bû. Ev yek hînkirinên Bahaullah ên li ser “gihîştina temenê kamilbûnê” ya mirovahiyê û kapasîteya biryardana kolektîf nîşan dide.

Hînkirin û Doktrînên Bingehîn ên Bahayîzmê

Têgihîştina Xwedê: Yekxwedayîtî û Zatlarê Xwedê

Yekxwedayîtî: Bahayîzm oleke yekxwedayî ya hişk e. Yek Xwedayê ku Afirînerê hemû hebûnê ye heye.
Zatê Nayê Zanîn: Xwedê di Zata xwe de nayê zanîn, nayê gihîştin, û ji têgihiştina mirovî wêdetir e. “Hiçbir fani aklın, Allah’ın gerçekliğini tamamen anlaması mümkün değildir” (Ne mimkin e ku tu aqilekî fanî bi tevahî rastiya Xwedê fêm bike).
Xwedayê Şexsî: Xwedê wekî Xwedayekî şexsî, her tiştî dikare, her tiştî dizane, her kesî hez dike tê wesfandin. Ev yek forma fizîkî an mirovî îma nake.
Redkirina Antropomorfîzm û Panteîzmê: Hînkirinên Bahayî têgihên antropomorfîk ên Xwedê red dikin. Her çend behsa “hînkirinên panteîst” dike jî, danasîna rasttir ji û Şewqî Efendî redkirina panteîzmê ye, ku ber bi panenteîzmê ve diçe (Xwedê di her tiştî de ye, lê di heman demê de ji wan wêdetir e).
Zanîna Xwedê bi rêya Sifetan: Zanîna Xwedê bi Sifetên Wî re sînordar e, ku di afirandinê de xuya dibin û bi rêya Zuhûrên Wî têne zanîn.
Zuhûrên Xwedê (Pêxember): Bab, Bahaullah û silsileya pêxemberan

Rola Zuhûran: Xwedê îrade û armanca xwe ji mirovahiyê re bi rêya navbeynkarên ku wekî Zuhûrên Xwedê (Mezherê Îlahî) têne nasîn, eşkere dike. Ew “zuhûrên herî bilind ên Xwedê li cîhanê” ne.
Silsileya Pêxemberan: Ev silsile Îbrahîm, Krîşna, Zerdeşt, Mûsa, Bûda, Îsa, Mihemed, û herî dawî Bab û Bahaullah dihewîne.
Meqamê Ducarî: Zuhûran xwedî meqamek ducarî ne: mirovî (wekî kesayetên xwedî mîsyonên cihê) û îlahî (wekî neynikên bêkêmasî yên sifetên Xwedê, ku yekîtiyeke bingehîn parve dikin). “Ben sadece aynayım ve bende görünen Allah’tan başkası değildir” (Ez tenê neynikek im, û tiştê ku di min de xuya dike ji Xwedê pêve ne kesek din e) – Bahaullah.
Armanc: Perwerdekirina mirovahiyê û rêberîkirina pêşveçûna wê ya giyanî û civakî.
Bab û Bahaullah: Bab Zuhûreke Xwedê û Mizgînvanê Bahaullah e. Bahaullah Zuhûra vê serdemê ye, Kesê Sozdar ê hemû olên berê ye.
Wehiya Pêngavî (Aşamalı Vahiy)

Prensîba Bingehîn: Rastiya olî ji hêla Xwedê ve bi awayekî pêşverû û çerxî bi demê re bi rêya rêzek Zuhûran tê eşkerekirin.
Adaptasyona li gorî Kapasîteyê: Hînkirin li gorî hewcedarî û kapasîteya mirovahiyê di dema xuyabûna wan de têne çêkirin. “Çareseriya ku cîhan hewce dike… tu carî nikare wekî ya ku serdemeke paşîn hewce bike be”.
Bêdawîbûn (di wateyekê de): Wehî pêvajoyeke domdar e (“tu carî namîne” – ). Bahayî Mihemed wekî pêxemberê dawî di wateya dawîbûna wehiyê de napejirînin, lê bawer dikin ku dispensasyona Bahaullah dê herî kêm 1,000 sal berî Zuhûreke din bidome.
Ol wekî Pêşveçûyî: Ol qonaxên cihêreng ên di dîroka yek oleke ji Xwedê de ne.
Prensîbên Yekîtiyê: Yekîtiya Xwedê, Yekîtiya Olan, Yekîtiya Mirovahiyê

Hînkirinên Navendî: Ev sê yekîtî ji bo baweriya Bahayî bingehîn in.
Yekîtiya Xwedê: Wekî ku li jor hatî hûrgulî kirin.
Yekîtiya Olan: Hemû ol ji heman çavkaniya îlahî dertên û beşên li pey hev ên yek oleke ji Xwedê ne. Cudahî ji ber hewcedariyên cihêreng ên serdeman in.
Yekîtiya Mirovahiyê: Hemû mirov di sûretê Xwedê de wekhev hatine afirandin, endamên yek malbata mirovî ne. Ev yek ji nijad, netewe, zayend, çîn wêdetir e. “Erd tenê welatek e, û mirovahî welatiyên wê ne” – Bahaullah.
Lihevhatina Zanist û Olê

Prensîba Bingehîn: Zanist û ol ne dijber in lê du rêyên lihevhatî yên ber bi zanîn û rastiyê ve ne.
Girêdana Hevbeş: Ol bêyî zanist dikare ber bi baweriyên pûç ve biçe; zanist bêyî ol dikare bibe tenê amûra materyalîzma xav.
Zanist wekî Keşfkarê Rastiyan: Zanist “yekemîn derketina ji Xwedê ber bi mirov ve” û “keşfkarê hemû tiştan” e.
Aql û Bawerî: Hem aql (zanist) hem jî bawerî (ol) ji bo pêşveçûna mirovî hewce ne. “Divê ol li gorî zanist û aqlê be”.Doktrînên bingehîn ên Bahayî ne hînkirinên îzolekirî ne lê sîstemeke teolojîk a hevgirtî û girêdayî hev pêk tînin. Mînak, nenasbariya Xwedê Zuhûran hewce dike; Zuhûr ajanên Wehiya Pêngavî ne; Wehiya Pêngavî Yekîtiya Olan tevî cudahiyên xuya rave dike; û Yekîtiya Mirovahiyê îfadeya civakî ya van rastiyên giyanî ye, ku dema zanist û ol bi hev re di armonyûmê de bixebitin pêkan e. Têgeha “gihîştina temenê kamilbûnê” ya mirovahiyê wekî meta-vegotineke bihêz gelek doktrînên Bahayî, di nav de wehiya pêşverû, hewcedariya yekîtiya gerdûnî, lihevhatina zanist û olê, û damezrandina Mala Edaleta Gerdûnî, bingeh digire. Ew wehiya Bahaullah wekî di wextê xwe de û ji bo vê qonaxa nû ya pêşveçûna kolektîf a mirovî hewce dike. Teolojiya Bahayî tengezariya felsefî ya di navbera bilindahiya îlahî (zata nenas a Xwedê) û hebûna îlahî (hebûna Xwedê di afirandinê de û bi rêya Zuhûran) de bi giranîdana li ser Zuhûran wekî “neynikên” bêkêmasî yên ku sifetên Xwedê nîşan didin bêyî ku Xwedê bi xwe bin, rêve dibe. Ev yek destûrê dide têkiliyeke şexsî bi Xwedê re bi rêya Zuhûran, di heman demê de bilindahiya mutleq a Xwedê diparêze.
Tablo: Berawirdkirina Hînkirinên Bingehîn: Şêxîzm, Babîzm, Bahayîzm

Hînkirin	Şêxîzm	Babîzm	Bahayîzm
Cewhera Xwedê	Yek Xwedayê Dwanzdehan-Îmamî, li benda Qaîm	Xwedayê mutleq, Bab wekî Zuhûra Wî	Yek Xwedayê nenas, Zuhûrên Wî sifetên Wî nîşan didin
Kesayetên Navbeynkar Sereke	Îmamê Veşartî (Qaîm)	Bab (Qaîm, Zuhûra Xwedê)	Zuhûrên Xwedê (Bab, Bahaullah û yên berê)
Pêxembertî/Mesîhîtî	Li benda hatina Qaîm (nêzîkî 1844)	Bab wekî Qaîm, mizgîniya “Kesê ku Xwedê wê wî eşkere bike”	Bahaullah wekî Kesê Sozdar ê hemû olan, wehiya pêşverû dê bidome
Qanûna Pîroz	Şerîeta Îslamî (Şîa)	Betalkirina Şerîeta Îslamî, qanûnên nû di Beyanê de	Qanûnên nû di Kîtab-i Eqdes de, ji bo serdemeke gerdûnî
Têkiliya bi Îslamê re	Şaxekî Şîîzma Dwanzdehan	Ji Îslamê derket, paşê xwe wekî oleke cuda îlan kir	Oleke serbixwe, Îslamê wekî beşek ji wehiya pêşverû ya Xwedê dipejirîne lê wê bi dawî hatî dibîne
Mîsyona/Armanca Sereke	Amadekarî ji bo hatina Qaîm	Damezrandina oleke nû, amadekarî ji bo Zuhûra mezintir	Yekkirina mirovahiyê, damezrandina aştiya gerdûnî, pêşxistina şaristaniyeke herdem pêşveçûyî

Nivîsarên Pîroz ên Bahayî

Berhemên Bahaullah: Kîtabî Eqdes, Kîtabî Îqan, Peyvên Veşartî

Nêrîneke Giştî li ser Nivîsarên Bahaullah: Zêdetirî 100 cild nivîsand, ku ji zêdetirî 15,000 berhemên yekta (lewh, name, pirtûk) bi Farisî û Erebî pêk tê. Nivîsarên wî wekî wehiya îlahî têne hesibandin.
Kîtab-i Eqdes (Pirtûka Herî Pîroz): Pirtûka navendî ya qanûnan, li Akkayê li dora sala 1873-an hatiye wehîkirin. Naverok: Qanûnên li ser nimêj, rojî, hec, zewac, telaq, mîras; damezrandina saziyên Bahayî (Mala Edaleta Gerdûnî); şîretên exlaqî; betalkirina ruhbanî; qedexe. Girîngî: “Pirtûka Dayik” a hînkirinên Bahayî, “Manîfestoya Şaristaniya Cîhanê ya Pêşerojê”. Qanûnên wê hêdî hêdî ji hêla Mala Edaleta Gerdûnî ve têne sepandin.
Kîtab-i Îqan (Pirtûka Misogeriyê): Berhema teolojîk a bingehîn, li Bexdayê di salên 1861/62-an de hatiye nivîsandin. Naverok: Wehiya pêşverû, meqama Zuhûrên Xwedê, şîroveya alegorîk a pêxemberîtiyên ji Incîl û Quranê ji bo îsbatkirina mîsyona Bab, şertên pêwîst ji bo lêgerê rastîn rave dike. Girîngî: Wekî “şîroveya Quranê ya Farisî ya herî bibandor li derveyî cîhana Misilman” tê hesibandin ; bingeha doktrînal ji bo têgihiştina wehiya pêşverû û meqama Bab û Bahaullah datîne.
Peyvên Veşartî: Komeke aforîzmayên kurt bi Erebî (71) û Farisî (82), li Bexdayê li dora salên 1857/58-an hatine wehîkirin. Naverok: Şîretên exlaqî û giyanî, “cewhera hundirîn” a gotinên pêxemberî yên berê, bi dengê Xwedê ji mirovahiyê re hatine nivîsandin. Girîngî: Rêberek ji bo pêşveçûna giyanî, wekî “xezîneya sirên îlahî” tê hesibandin. Bi eslê xwe wekî “Pirtûka Fatimê” dihat nasîn.
Berhemên din ên girîng: Heft Gelî û Çar Gelî, Nameya ji Kurê Gur re, Lewhên Bahaullah ên piştî Kîtab-i Eqdes hatine wehîkirin.Rêz û naveroka berhemên sereke yên Bahaullah (Peyvên Veşartî – cewhera giyanî; Îqan – bingeha/îspata teolojîk; Eqdes – qanûn û rêkûpêka cîhanê) pêşveçûneke gav bi gav a wehiya wî nîşan dide, ku bi rêberiya giyanî ya takekesî dest pê dike, ber bi argumanên teolojîk ên ku mîsyona wî û ya Bab saz dikin ve diçe, û di dawiyê de bi çarçoveyeke qanûnî û îdarî ya berfireh ji bo civakeke gerdûnî ya pêşerojê digihîje encamê. Ev yek bi xwe jî prensîba wehiya pêşverû nîşan dide. Têgihiştina Bahayî ya nivîsarên pîroz, bi taybetî Kîtab-i Eqdes, ne statîk e. Qanûnên wê bi nivîsarên paşîn ên Bahaullah têne temam kirin, ji hêla Ebdulbaha û Şewqî Efendî ve têne şîrove kirin, û sepandina wê ji hêla Mala Edaleta Gerdûnî ve tê rêberîkirin û yasadanîn. Ev yek têkiliyeke dînamîk di navbera nivîsara wehîkirî û hewcedariyên pêşveçûyî yên civakê de nîşan dide.
Berhemên Bab û Ebdulbaha û girîngiya wan

Nivîsarên Bab: Ji hêla Bahayiyan ve wekî nivîsarên pîroz ên îlhama îlahî têne hesibandin, her çend qanûnên wî yên taybet ji hêla yên Bahaullah ve hatine betalkirin. Berhemên sereke: Beyana Farisî û Erebî, Qeyûmûl-Esma, Delaîl-i Sab’ih (Heft Delîl), Kîtab-i Esma (Pirtûka Navan). Girîngî: Qanûna Îslamî betal kir, prensîbên civakî û giyanî yên nû danî, û bi awayekî navendî li ser mizgînîdana “Kesê ku Xwedê wê wî eşkere bike” sekinî.Nivîsarên Bab, bi taybetî Beyan, wekî “peymaneke hêviyê” kar dikin, ku şagirtên wî bi naskirin û pejirandina Zuhûra pêşerojê ya ku wî pêxemberîtî kiriye ve girê dide. Ev yek nivîsarên wî ne tenê ji bo Babîzmê, lê wekî qonaxeke amadekar ji bo Bahayîzmê jî girîng dike.
Nivîsar û Gotarên Ebdulbaha: Wekî şîroveya destûrdar têne hesibandin, ne wehîyeke nû, lê beşek ji wêjeya pîroz a Bahayî ne. Berhemên sereke: Wesiyetname (bingehîn ji bo Rêkûpêka Îdarî), Hinek Pirsên Bersivdayî (ravekirina xalên teolojîk), Lewhên Plana Îlahî (rêberî ji bo hînkirina gerdûnî), Veşartiya Şaristaniya Îlahî, Gotarên Parîsê, Belavkirina Aştiya Gerdûnî. Girîngî: Hînkirinên Bahaullah rave kirin, doktrînan berfireh kirin, taybetmendiyên navendî yên saziyên îdarî diyar kirin, û rêberiya belavbûna navneteweyî ya destpêkê ya Baweriyê kirin.Berhemên şîrovekar û nameyên Ebdulbaha dîtiniya gerdûnî ya Bahaullah veguherandin rêberiya pratîkî ji bo civakeke gerdûnî ya nûbûyî, ku ji temaşevanên Rojava re dipeyivî, avahiyên îdarî diyar dikirin, û planên hînkirinê yên sîstematîk didan destpêkirin. Wî bi bandor nexşerêya berfirehbûn û sazûmankirina gerdûnî ya Baweriyê afirand.
Tablo: Nivîsarên Pîroz ên Sereke û Girîngiya Wan

Navê Nivîsarê (Kurdî/Eslî)	Nivîskar	Dîroka Texmînî	Ziman(ên)	Naverok/Girîngiya Sereke
Qeyûmûl-Esma	Bab	nêz. 1844	Erebî	Yekemîn berhema wehîkirî, şîroveya li ser Sureya Yûsiv
Beyan (Farisî û Erebî)	Bab	nêz. 1848	Farisî/Erebî	Pirtûka dayik a dispensasyona Babî, qanûnên nû, mizgîniya Kesê Sozdar dide
Peyvên Veşartî	Bahaullah	nêz. 1858	Erebî/Farisî	Aforîzmayên exlaqî, rêberiya giyanî
Kîtabî Îqan	Bahaullah	1861/62	Farisî/Erebî	Berhema teolojîk a bingehîn, delîlên wehiyê
Kîtabî Eqdes	Bahaullah	nêz. 1873	Erebî	Pirtûka Herî Pîroz, qanûn, ferman, manîfestoya rêkûpêka cîhanê
Wesiyetnameya Ebdulbaha	Ebdulbaha	1901-1908	Farisî/Erebî	Rêkûpêka Îdarî saz dike, Parêzvan destnîşan dike
Hinek Pirsên Bersivdayî	Ebdulbaha	1904-1906	Farisî	Ravekirina pirsên teolojîk û felsefî

Jiyan û Yasayên Bahayî

Perestin: Nimêja rojane, Rojî, Huqûqullah

Nimêja Ferz: Rojane tê xwendin, bi gotin û formên diyarkirî yên ku ji hêla Bahaullah ve hatine destnîşankirin. Yek ji sê nimêjên rojane ye ku meriv dikare hilbijêre. Bi tenê tê kirin, ber bi Qibleyê ve (Perestgeha Bahaullah li Akkayê). Berî nimêjê destnimêj tê girtin. Ji bo nexweş, kesên di xeterê de, û jinên di dema heyzê de îstîsna hene. Armanc: Nêzîkbûna bi Xwedê re, xurtkirina pêwendiya giyanî.
Rojî: Demeke nozdeh rojî (Meha ‘Ela, bi gelemperî 2-20 Adarê) ku ji hilatina rojê heta rojavabûnê dev ji xwarin û vexwarinê tê berdan. Ji bo Bahayiyên gihîştî ferz e (15-70 salî, bi îstîsnayan). Armanc: Vejandina giyanî, dûrketina ji xwestekên xweperest, nêzîkbûna bi Xwedê re. Li pey Rojiyê cejna Newrozê (Sersal) tê.
Huqûqullah (Mafê Xwedê): Qanûneke civakî-giyanî ji bo dayîna dilxwazî ya 19% ji dewlemendiya zêde (piştî lêçûnên bingehîn û dayîna deynan) ji Serokê Baweriyê re (Mala Edaleta Gerdûnî). Di Kîtab-i Eqdes de hatiye damezrandin. Armanc: Paqijkirina dewlemendiyê, fînansekirina hewcedariyên civakê, refaha civakî, pêşxistina wekheviyê. Nayê xwestin; bi “kêfxweşiya herî mezin” tê dayîn.
Jiyana Perestinê: Xwendina rojane ya nivîsarên pîroz, meditation, û kirina duayên perestinê dihewîne.
Zewac, jiyana malbatê, perwerdehî û etîka kar

Zewac: Pir tê pêşniyarkirin, lê ne ferz e. Yekîtiya di navbera mêr û jinekê de ye. Monogamî standard e. (Destûra Bahaullah ji bo du jinan di Eqdes de ji hêla Ebdulbaha ve wekî bi şertê edaletê hate şîrove kirin, ku bi bandor monogamî saz kir – ). Razîbûna hevjîn (ji 15 salî mezintir) û hemû dêûbavên biyolojîk ên sax hewce dike. Armanc: Hevaltiya giyanî û fizîkî, zayîn (“da ku ew kesekî ku Xwedê bi bîr bîne bînin dinyayê” – ), bingeha civakê. Zewacên nav-olî û nav-nijadî destûrdayî/pêşniyarkirî ne. Telaq destûrdayî ye lê nayê teşwîq kirin, piştî salek ji hevqetandinê heke hevjîn nikaribin cudahiyên xwe çareser bikin.
Jiyana Malbatê: Malbat bingeha civakê ye. Giranî li ser evîn, rêz, û şêwrê di nav malbatê de ye. Dêûbav ji perwerdehiya exlaqî û giyanî ya zarokan berpirsiyar in. Zarok xwedî erka guhdana dêûbavên xwe ne.
Perwerdehî: Perwerdehiya gerdûnî û mecbûrî prensîbek bingehîn e. Bidestxistina zanînê baskek e ji bo bilindbûna mirovahiyê. Giranîyeke taybet li ser perwerdehiya keçan heye, ji ber ku ew perwerdekarên yekem ên nifşê paşerojê ne. Heger çavkanî kêm bin, pêşînî ji perwerdehiya keçan re tê dayîn. Armanc dike ku takekesan ji pêşdarazî û materyalîzmê azad bike, û xizmeta ji mirovahiyê re geş bike.
Etîka Kar: Karê ku bi ruhê xizmetê tê kirin wekî şêweyek perestinê tê hesibandin. Giranî li ser durustî, pêbawerî, û jêhatîbûnê di pîşeya xwe de ye. Bêkarî tê şermezarkirin. Divê armanca afirandina dewlemendiyê ew be ku meriv bi têrkerî bijî û beşdarî refaha hemûyan bibe. “Mezintiya mirov bi xizmet û kamilbûnê ye, ne bi xeml, dewlemendî û nîşandana mal û milk e” – Bahaullah.
Qedexe: Alkol, hişbir, ग़eybet

Alkol û Hişbir: Bi tundî qedexe ne, ji bilî armancên bijîjkî yên ku ji hêla bijîjk ve hatine destnîşankirin. Sedem: Ew aqlê xera dikin, zirarê didin hiş û laş, û pêşveçûna giyanî asteng dikin. Kişandina titûnê nayê teşwîq kirin lê ne qedexe ye.
** ग़eybet (Paşgotinî/Gotegot):** Bi tundî qedexe ye; wekî “gunehê herî mezin” tê hesibandin. Zirarê dide axaftvan, kesê ku li ser tê axaftin, û yekîtiya civakê. Bahayî têne şîret kirin ku li ser kêmasiyên kesên din bêdeng bimînin û li ser fezîletên wan biaxivin.
Qedexeyên din: Kolêtî, riyazet, rahîbtî, parsekî, ruhbanî, maçkirina destan, îtirafkirina gunehan (ji keşîşan re), qumar, kiryarên homoseksuelî, zilma li heywanan, tembelî, û buxtan.

Rêveberiya Bahayî (Baháʼí Administration)

Avahiya Îdarî: Meclîsên Ruhanî yên Herêmî û Neteweyî (Administrative Structure: Local and National Spiritual Assemblies)

Bê Ruhbanî: Di Ola Bahayî de çîna ruhbanî tune ye. Karûbarên civakê ji hêla saziyên hilbijartî ve têne birêvebirin.
Meclîsên Ruhanî yên Herêmî (MRH):

Li herêmên ku hejmara Bahayiyên gihîştî ji nehan zêdetir e têne hilbijartin.
Ji neh endaman pêk tên, salane di roja yekem a Rizwanê de têne hilbijartin.
Berpirsiyarê karûbarên herêmî yên civaka Bahayî ne, wekî organîzekirina çalakiyan, birêvebirina fona herêmî, arîkariya zewac û cenazeyan, û pêşxistina perwerdehiyê.
Pêşketina MRH ji hêla Bahaullah ve di Kîtab-i Eqdes de wekî “Mala Edaletê” ya herêmî hatibû destnîşankirin, lê Ebdulbaha paşê navê wê kir “Meclîsa Ruhanî” da ku ji tevliheviya bi dadgehên qanûnî re dûr bikeve.
Meclîsên Ruhanî yên Neteweyî (MRN):

Li ser asta neteweyî karûbarên civaka Bahayî birêve dibin.
Ji neh endaman pêk tên, salane ji hêla delegeyên ku di kongreyên navçeyî de hatine hilbijartin ve têne hilbijartin.
Berpirsiyarê rêberîkirin, hevrêzkirin û teşwîqkirina çalakiyên MRH û endamên takekesî ne; çavkaniyên darayî yên civakê kanalîze dikin; û têkiliyên bi hikûmetê re birêve dibin.
Endamên hemû MRN-an ji bo hilbijartina Mala Edaleta Gerdûnî her pênc salan carekê berpirsiyar in.
Pêvajoya Hilbijartinê:

Hilbijartin bêyî namzedî, kampanya, an partiyan têne kirin.
Bi dengdana veşartî û piraniya dengan pêk tê.
Hilbijêr têne teşwîq kirin ku li ser karakterê exlaqî û jêhatîbûna pratîkî bifikirin.
Mala Edaleta Gerdûnî: Avahî, hilbijartin û desthilat (The Universal House of Justice: Structure, election, and powers)
Avahî û Taybetmendî:

Saziya herî bilind a rêvebir û yasayî ya Ola Bahayî ye.
Ji neh endaman pêk tê, ku hemû mêr in. Nivîsarên Bahayî diyar dikin ku sedema vê yekê dê di pêşerojê de zelal bibe.
Navenda wê li Heyfa, Îsraîlê, li ser Çiyayê Kermelê ye.
Endamên wê bi awayekî takekesî xwedî desthilat nînin; desthilat tenê ya meclîsê bi xwe ye.
Pêvajoya Hilbijartinê:

Her pênc salan carekê ji hêla endamên hemû Meclîsên Ruhanî yên Neteweyî yên cîhanê ve tê hilbijartin.
Hilbijartin bi dengdana veşartî û piraniya dengan, di pêvajoyeke sê-qonaxî de pêk tê. Bê namzedî û kampanya ye.
Hemû endamên mêr ên gihîştî yên Ola Bahayî ji bo hilbijartinê mafdar in.
Desthilat û Berpirsiyarî:

Ji hêla Bahaullah ve hatiye xeyalkirin ku li ser mijarên ku di nivîsarên Bahayî de nehatine destnîşankirin qanûnan derxîne, da ku Ola Bahayî bikaribe xwe li gorî şert û mercên guherbar biguncîne.
Rêberiya îlahî û bêşaşîtî jê re hatiye misogerkirin.
Parastin û pêşxistina navendên giyanî û îdarî yên cîhanî yên Ola Bahayî; geşbûn û kamilbûna civak û rêveberiya Bahayî teşwîq dike; maf, azadî û însiyatîfên takekesî diparêze; prensîb û qanûnên Bahayî bi cih tîne; qanûnên ku di nivîsarên pîroz de nehatine tomarkirin li gorî hewcedariyên demê pêş dixe, betal dike û diguherîne; cezayên ji bo binpêkirina qanûna Bahayî eşkere dike; û hemû fonên olî yên ku jê re hatine spartin birêve dibe.
Prensîba Şêwrê (Meşweret) (The Principle of Consultation (Mashvarat))

Navendîbûn: Şêwirîn bingeha biryardanê ye di hemû astên civaka Bahayî de, ji malbatê bigire heta Mala Edaleta Gerdûnî.
Armanc: Gihîştina têgihiştineke kûrtir, yekîtiyê xurt dike, û rê li ber biryarên li ser bingeha lihevhatinê vedike.
Pêvajo: Divê bi azadîya tam a îfadeyê, bêyî hestên neyînî an nakokî pêk were. Pêdivî bi niyeta pak, ruhê ronak, dûrketina ji her tiştî ji bilî Xwedê, û nefsbiçûkiyê heye. “Çirûska ronî ya rastiyê tenê piştî lihevketina nêrînên cihêreng derdikeve holê”.
Biryardan: Heger lihevhatineke yekdengî çênebe, piraniya dengan serdest dibe, û hemû endam divê bi dil û can piştgiriyê bidin biryarê.
Nirx: Şêwirîn “çiraya rêberiyê ye ku rê nîşan dide, û bexşkarê têgihiştinê ye” – Bahaullah.Avahiya îdarî ya Bahayî, ku ji hêla Bahaullah ve hatiye damezrandin û ji hêla Ebdulbaha û Şewqî Efendî ve hatiye hûrgulî kirin, bi awayekî sîstematîk ji bo parastina yekîtiyê û rêvebirina karûbarên civakeke gerdûnî ya ku bi lez mezin dibe hatiye çêkirin. Nebûna ruhbanî û giranîdana li ser saziyên hilbijartî û prensîba şêwrê, nêzîkatiyek bêhempa ji rêveberiya olî re temsîl dike. Ev sîstem, bi avahiyên xwe yên herêmî, neteweyî û navneteweyî, mekanîzmayek ji bo biryardana kolektîf û rêveberiya yekgirtî peyda dike, ku ji bo pêşîgirtina li şikestinê û hêsankirina pêkanîna hînkirinên Bahayî li seranserê cîhanê hatî çêkirin.

Ola Bahayî di Cîhana Hemdem de (The Baháʼí Faith in the Contemporary World)

Nifûsa Cîhanî û Belavbûna Erdnîgarî (Global Population and Geographical Distribution)

Hejmarên Texmînî: Hejmara Bahayiyên cîhanê di navbera 5 û 8 mîlyonî de tê texmînkirin. Çavkaniyên Bahayî yên fermî îdîa dikin ku “zêdetirî 5 mîlyon Bahayî… li zêdetirî 100,000 deveran” hene, û texmîneke nû ya 2020-an ji Navenda Cîhanî ya Bahayî hejmarê digihîne 8 mîlyonî. Çavkaniyên din ên wekî World Religion Database (2018) 8.3 mîlyon texmîn dikin.
Belavbûna Erdnîgarî: Wekî duyemîn ola herî berbelav a cîhanê piştî Xirîstiyantiyê tê hesibandin. Li zêdetirî 200 welat û herêman, û li zêdetirî 100,000 deveran hatiye damezrandin. Li gorî daneyên sala 2001-an, 182 Meclîsên Ruhanî yên Neteweyî û 11,740 Meclîsên Ruhanî yên Herêmî hebûn.
Pirrengî: Civaka Bahayî ji hema hema her paşxaneya çandî, nijadî, civakî û olî mirovan dihewîne, ku zêdetirî 2,100 eşîr, nijad û komên etnîkî yên xwecihî temsîl dike.
Welatên bi Nifûsa Girîng: Hindistan xwedî nifûsa herî mezin a Bahayiyan e (texmînên Bahayî yên 2020-an 2 mîlyon, ARDA 2010 nêzîkî 1.9 mîlyon). Nifûsên girîng li Dewletên Yekbûyî (texmînên Bahayî yên 2020-an 177,647, ARDA 2010 nêzîkî 513,000) û Îranê (texmînên Bahayî yên 2020-an 300,000, ARDA 2010 nêzîkî 251,000) jî hene. Lêbelê, di navbera çavkaniyên Bahayî û texmînên derve de di derbarê hejmaran de cudahî hene.
Tevlîhevî di Jimartinê de: Jimartina rast a Bahayiyan ji ber faktorên wekî kapasîteya îdarî ya kêm a hin civakên neteweyî, pênaseya endamtiyê, nehiştina ji serjimêriyan, û çewisandinê dijwar e.
Projeyên Pêşketina Civakî û Aborî: Perwerdehî, tenduristî û domdarî (Social and Economic Development Projects: Education, health, and sustainability)

Felsefeya Pêşketinê: Hînkirinên Bahayî tekezî li ser girêdana pêşketina giyanî, exlaqî û materyalî dikin. Pêşketin divê xwe-bawerî, hevgirtina komunal, gihîştina zanînê zêde bike û çavkaniyên neheqiyê ji holê rake.
Qadên Çalakiyê: Çalakiyên pêşketinê yên heyî li seranserê cîhanê bi warên wekî perwerdehî, tenduristî, çandinî, huner û medya, aboriya herêmî û pêşxistina jinan ve girêdayî ne.
Projeyên Perwerdehiyê: Projeyên perwerdehiyê dibistanan dihewînin, ku ji dibistanên dersdêr ên gundan bigire heta dibistanên navîn ên mezin û hin zanîngehan diguhere. Pêşxistina perwerdehiya jinan wekî xema pêşîn tê destnîşankirin.
Projeyên Tenduristî û Paqijiyê: Klînîk û projeyên tenduristiyê yên din têne meşandin.
Pêşketina Domdar û Jîngeh: Projeyên çandiniyê û hawîrdorê, wekî çandina daran û projeyên paqijkirina jîngehê, têne piştgirî kirin.
Rêxistinên Pêşketinê yên bi Îlhamê Bahayî: Di sala 2017-an de, 135 rêxistinên pêşketinê yên bi îlhamê Bahayî hebûn (mînak, FUNDAEC, Dibistana Bilind a New Era).
Hejmara Projeyan: Di sala 2017-an de, nêzîkî 40,000 projeên herêmî yên piçûk, 1,400 projeên domdar ên bi avahiya îdarî (mînak, dibistan, stasyonên radyoyê, baxçe) hebûn.
Civaka Navneteweyî ya Bahayî (CNB): CNB, rêxistineke navneteweyî ya nehikûmî, piştgirî dide çalakiyên pêşketina civakî û aborî û bi Neteweyên Yekbûyî û saziyên din re hevkariyê dike.
Çewisandin û Pirsgirêkên Mafên Mirovan (Persecution and Human Rights Issues)
Îran:

Bahayî li Îranê, ku ola Bahayî lê derketiye, mezintirîn اقلیyeta olî ya ne-Misilman in û ji Şoreşa Îslamî ya 1979-an vir ve rastî çewisandineke sîstematîk tên.
Binpêkirinên mafan ev in: girtinên kêfî, zîndanîkirina derewîn, lêdan, îşkence, îdamên bêhiqûqî (zêdetirî 200 Bahayî ji şoreşê vir ve hatine kuştin), desteserkirin û wêrankirina milk û malan, qedexekirina ji kar û fersendên perwerdehiyê (bi taybetî perwerdehiya bilind), û heta înkarkirina definkirina bi rûmet. Goristanên Bahayiyan hatine bêrûmetkirin an wêrankirin.
Hikûmeta Îranê Bahayiyan wekî murted û dijminên dewletê dibîne, û wan bi sîxuriya ji bo Îsraîl û Rojava tawanbar dike. Belgeyeke veşartî ya sala 1991-ê, ku ji hêla Rêberê Bilind Xumeynî ve hatibû îmzekirin, ferman dida ku “pêşketin û geşedana Bahayiyan were astengkirin”.
Rêxistinên mafên mirovan ên wekî Amnesty International û Human Rights Watch bi berfirehî çewisandina Bahayiyan li Îranê belge kirine û şermezar kirine, û Human Rights Watch diyar kiriye ku ev çewisandin digihîje asta sûcê li dijî mirovahiyê.
Misir:

Bahayiyan li Misrê ji sala 1960-an vir ve bi qanûnî wekî civakeke olî ya rêkxistî nayên naskirin. Hemû milkên civaka Bahayî hatine desteserkirin.
Di nasnameyên fermî de naskirina Ola Bahayî redkirî ye, ku ev yek ji bo Bahayiyan di wergirtina belgeyên pêwîst de dibe sedema zehmetiyan, her çend di sala 2008-an de hin lihevkirin çêbûn.
Fetwayên ji hêla El-Ezherê ve Bahayiyan wekî murted tawanbar dikin, û gef û tawanbarkirinên ji hêla hin komên Selefî û rayedarên hikûmetê ve didomin.
Yemen:

Tevgera Hûsî li Yemenê di sala 2018-an de doz li dijî 20 Bahayiyan vekir. Di Gulana 2023-an de, Hûsiyên çekdar êrîşî kombûneke aştiyane ya Bahayiyan kirin û 17 Bahayî, di nav de jin jî hebûn, binçav kirin û bi zorê winda kirin.
Amnesty International û rêxistinên din ên mafên mirovan banga berdana Bahayiyên ku bi kêfî hatine girtin û bidawîanîna çewisandina kêmaniyan li Yemenê kirine.
Rewşa li Tirkiyeyê:

Tirkiye ji bo Ola Bahayî axeke girîng e; Bahaullah demekê li Stenbol û Edîrneyê maye.
Hejmara Bahayiyên li Tirkiyeyê bi teqezî nayê zanîn, texmîn di navbera çend hezarî (2,000-3,000 li gorî ) û 20,000î de diguhere. Nêzîkî 100 Meclîsên Ruhanî yên Bahayî li Tirkiyeyê hene (62 meclîsên herêmî û Meclîsa Neteweyî li Stenbolê li gorî ).
Beşek girîng ji Bahayiyên Tirkiyeyê bi eslê xwe Îranî ne, lê kesên ji paşxaneyên etnîkî û olî yên cihêreng jî hene ku ev bawerî pejirandine.

Belavbûna gerdûnî ya Ola Bahayî, tevî ku li welatê xwe yê jêderê û hin welatên din ên Misilman rastî çewisandineke dijwar tê, berxwedêriya wê û peyama wê ya yekîtiyê nîşan dide. Projeyên pêşketina civakî û aborî yên ku ji hêla Bahayiyan ve têne piştgirî kirin, pabendbûna wan a bi pêkanîna prensîbên xwe yên bingehîn ên wekî perwerdehiya gerdûnî, wekheviya zayendî, û rakirina pêşdaraziyan nîşan dide. Lêbelê, binpêkirinên berdewam ên mafên mirovan li dijî civakên Bahayî li welatên wekî Îran, Misir û Yemenê, hewcedariya baldariya navneteweyî û parêzvaniya ji bo azadiya olî û mafên bingehîn ên mirovan radixe ber çavan.

Ola Bahayî û Olên Din (The Baháʼí Faith and Other Religions)

Nêrîna li ser Îslamê (bi taybetî Şîîzm): Mihemed û Quran (Perspective on Islam (especially Shi’ism): Muhammad and the Quran)

Kökên Îslamî: Ola Bahayî ji nav matrikseke Îslamî derketiye, bi taybetî ji hêviyên eskatolojîk ên di nav Şîîzma Dwanzdehan de. Bab bi xwe ji nesla Pêxember Mihemed bû û di destpêkê de wekî şaxek ji Îslama Şîa dihat dîtin.
Pejirandina Mihemed û Quranê: Bahayî Mihemed wekî Zuhûreke Xwedê û Quranê wekî wehiya îlahî dipejirînin. Hînkirinên Bahayî eslê îlahî yê Îslamê “bê şert û merc” qebûl dikin.
Nakokiya li ser Dawîbûna Pêxembertiyê: Îdîaya Bahaullah a wehiya îlahî rasterast bi şîroveya berbelav a Îslamê ya ku Mihemed pêxemberê dawî ye re dikeve nakokiyê. Ji ber vê yekê, desthilatdarên cîhana Misilman Baweriya Bahayî red kirine û Bahayiyan wekî murted dihesibînin. Bahayî bawer dikin ku wehiya Xwedê pêşverû ye û dê bidome, lê piştî Bahaullah heta hezar salî Zuhûreke din nayê.
Betalkirina Şerîeta Îslamî: Bab û Bahaullah Şerîeta Îslamî betal kirin û qanûnên nû danîn (Beyan û Kîtab-i Eqdes).
Têkiliya bi Şîîzmê re: Her çend ji Şîîzmê derketibe û gelek têgehên Şîa di nivîsarên Bab de cih bigirin jî , Ola Bahayî xwe wekî oleke serbixwe dibîne, ne şaxek ji Îslamê. Ebdulbaha di Hinek Pirsên Bersivdayî de nêrîna Şîa ya li ser Elî piştrast dike.
Nêrîna li ser Xirîstiyantiyê: Îsa Mesîh û Incîl (Perspective on Christianity: Jesus Christ and the Bible)

Pejirandina Îsa û Incîlê: Bahayî eslê îlahî yê Xirîstiyantiyê, Kurtiya Xwedê û Îlahiyeta Îsa Mesîh, û îlhama îlahî ya Incîlê “bê tirs û dudilî” dipejirînin. Îsa wekî “Ruhê Xwedê” û “Cewhera Ruh” tê binavkirin.
Îsa wekî Zuhûreke Xwedê: Îsa yek ji Zuhûrên Xwedê ye di silsileya pêxemberan de.
Vegera Mesîh: Bahayî bawer dikin ku Bahaullah vegera Mesîh e di wateya giyanî de, pêkanîna pêxemberîtiyên Incîlê.
Cudahiyên Teolojîk: Bahayî baweriya bi Sêyemîniya Pîroz red dikin û li ser yekîtiya Xwedê ya mutleq disekinin. Herweha, nêrîna wan a li ser jiyana piştî mirinê (rêwîtiya giyanî ya pêşverû) ji têgehên kevneşopî yên bihuşt û dojehê yên Xirîstiyanî cuda ye.
Nêrîna li ser Cihûtiyê: Mûsa û Tewrat (Perspective on Judaism: Moses and the Torah)

Pejirandina Mûsa û Tewratê: Bahayî Mûsa wekî Zuhûreke Xwedê û Tewratê (pênc pirtûkên yekem ên Peymana Kevin) wekî wehiya îlahî dipejirînin.
Pêxemberên Cihû: Pêxemberên Cihû yên wekî Îbrahîm di silsileya Zuhûrên Xwedê de têne nasîn.
Redkirina Îdîaya “Gelê Hilbijartî”: Bahayî têgeha ku beşek ji mirovahiyê “gelê hilbijartî” yê Xwedê ye red dikin, ji ber ku ew bawer nakin ku Xwedê di nav afirandinên xwe de bijareyan dike.
Ol wekî Pêşveçûyî: Hînkirina Mûsa wekî “kulîlk”, ya Îsa wekî “gul”, û ya Bahaullah wekî “fêkî” tê dîtin, ku her yek pêkanîna ya berê ye û qonaxek di pêşveçûna yek Ola Xwedê de ye.
Nêrîna li ser Olên Din (mînak, Bûdîzm, Hîndûîzm, Zerdeştî) (Perspective on Other Religions (e.g., Buddhism, Hinduism, Zoroastrianism))

Pejirandina Damezrîneran: Bahayî damezrînerên olên mezin ên cîhanê yên wekî Bûda, Krîşna û Zerdeşt wekî Zuhûrên Xwedê dipejirînin.
Yekîtiya Bingehîn: Hemû ol ji heman Çavkaniya Ezmanî dertên û di cewherê xwe de beşên li pey hev ên yek ola ji Xwedê ne.
Ne Senkretîzm: Her çend Bahayî damezrînerên olên din dipejirînin jî, ew Baweriya Bahayî wekî oleke senkretîk nabînin. Belkî, ew wehiya Bahaullah wekî wehiyeke serbixwe, lê girêdayî, ji Xwedê dihesibînin, ku têkiliya wê bi dispensasyonên berê re dişibe têkiliya Xirîstiyantiyê bi Cihûtiyê re.Helwesta Ola Bahayî ya li hember olên din li ser prensîba wehiya pêşverû û yekîtiya olan ava dibe. Ew hemû pêxemberên mezin ên berê wekî qasidên îlahî yên ku ji heman Xwedayî hatine şandin nas dike, lê di heman demê de îdîa dike ku Bahaullah Zuhûra herî dawî ye ji bo vê serdemê, ku peyama wî ji bo yekkirina mirovahiyê û damezrandina şaristaniyeke gerdûnî ye. Ev nêzîkatî rê dide Bahayiyan ku bi rêzdarî nêzîkî baweriyên din bibin, di heman demê de îdîayên cihêreng ên Baweriya Bahayî biparêzin. Nakokiya sereke bi Îslamê re li ser têgeha dawîbûna pêxembertiyê ye, ku ji bo piraniya Misilmanan bingehek bingehîn e û sedema sereke ya dijberiya li hember Bahayiyan e.

Lêkolînên Akademîk û Rexneyî li ser Ola Bahayî (Academic and Critical Studies on the Baháʼí Faith)

Pêşveçûna Lêkolînên Bahayî (Development of Baháʼí Studies)

Destpêk: Şîrove û lêkolînên li ser olê û pêşiyê wê Babîzmê herî kêm ji sala 1845-an vir ve, sala piştî damezrandina wê, dest pê kirine. Di destpêkê de, ev lêkolîner bi gelemperî Oryantalîst an mîsyonerên Xirîstiyan bûn.
Sedsala 20-an û Pêşve: Bi demê re, hem lêkolînerên Bahayî hem jî yên ne-Bahayî, bi taybetî li gorî mezinbûna olê, li ser olê xebitîne. Saziyên wekî Komeleya Lêkolînên Bahayî (ABS, ji 1975-an vir ve) , û kovarên akademîk ên wekî Journal of Baháʼí Studies û Baháʼí Studies Review derketine holê.
Çavkaniyên Serhêl: Çavkaniyên girîng ên wekî Pirtûkxaneya Referansê ya Bahayî (ji hêla Civaka Navneteweyî ya Bahayî ve) û H-Bahai (beşek ji H-Net) çavkaniyên bingehîn ên dijwar-bidestxistinê pêşkêş dikin.
Lêkolînerên Sereke û Nêrînên Wan (Key Scholars and Their Perspectives)

Denis MacEoin: Akademîsyenek ku di destpêkê de Bahayî bû lê paşê ji baweriyê veqetiya. Wî gelek berhemên rexneyî li ser dîrok û doktrînên Babî û Bahayî nivîsandine, wekî The Sources for Early Bābī Doctrine and History û Rituals in Babism and Baha’ism. Ew nêrîneke rexneyî li ser rêveberiya Bahayî û hin pratîkên wê digire.
Moojan Momen: Bijîjk û dîroknasek ku di lêkolînên Bahayî de pispor e. Wî gelek pirtûk û gotar li ser Ola Bahayî û Îslama Şîa weşandine, di nav de An Introduction to Shi’i Islam û The Bábí and Baháʼí Religions, 1844-1944: Some Contemporary Western Accounts. Ew edîtorê Baháʼí Studies Review ye.
Juan Cole: Akademîsyenek Amerîkî ku di destpêkê de Bahayî bû û gelek berhem li ser mijarên Bahayî weşandin û hin wergerên demkî yên Nivîsaran çêkirin. Piştî ku ji baweriyê veqetiya, wî di pirtûka xwe Modernity and the Millennium de arguman kir ku Bahaullah û Ebdulbaha di bin bandora ramana rojavayî û ramanên modernîst de mane û rêberên paşîn ên Bahayî ji ber geşkirina tiştê ku wî wekî literalîzm, kevneperestî û fundamentalîzm bi nav kir, rexne kir.
Abbas Amanat: Dîroknasek Îranî-Amerîkî û profesor li Zanîngeha Yale, ku di dîroka Îrana modern a destpêkê û modern, Şîîzm û cîhana Farisî de pispor e. Berhema wî ya girîng Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran, 1844–1850 lêkolîneke kûr li ser tevgerên hezar salî li Îran û Iraqê pêşkêş dike.
Margit Warburg: Profesorê sosyolojiya olê li Zanîngeha Kopenhagê. Wê nêzîkî bîst û pênc salan li ser Bahayiyan lêkolîn kiriye û pirtûkek bi navê Baha’i weşandiye, ku tê de dîrok, doktrîn, perestin û rêxistina Bahayî bi hûrgulî vedikole. Ew balê dikişîne ser hin nuansên sînordarker ên olê û nakokiyên navxweyî yên di Bahayîzma modern de.
Nader Saiedi: Profesorê Lêkolînên Bahayî li UCLA. Ew nivîskarê gelek pirtûkan e, di nav de Logos and Civilization: Spirit, History and Order in the Writings of Baha’u’llah û Gate of the Heart: Understanding the Writings of the Bab.
Analîzên Rexneyî û Nîqaşên Akademîk (Critical Analyses and Academic Debates)

Rexneyên ji Rojava: Hin lîberalên Rojava Ola Bahayî ji ber hin pratîkên wê yên civakî yên kevneperest rexne kirine, bi taybetî qedexekirina têkiliyên cinsî yên berî zewacê an homoseksuelî ji bo Bahayiyan, û nehilbijartina jinan ji bo endamtiya Mala Edaleta Gerdûnî. Pêdiviya Bahayiyan bi nirxandina pêş-weşanê dema ku li ser olê diweşînin jî bûye mijara rexneyê.
Têkiliya bi Îslamê re: Îdîaya Bahaullah a wehiya îlahî û betalkirina Şerîeta Îslamî bi şîroveyên serdest ên Îslamê re di nakokiyê de ye, ku ev yek dibe sedema redkirina Baweriya Bahayî ji hêla piraniya Misilmanan ve û dîtina Bahayiyan wekî murted.
Yekîtî û Şikestin: Ola Bahayî yekîtiya xwe parastiye û ji dabeşbûnên cidî dûr ketiye, her çend çend hewldan ji bo afirandina mezheban hatine kirin jî. Her hewldaneke şikestinê ya Bahayî ji bilî kişandina çend sed kesan bi ser neketiye û bi demê re lawaz bûye.
Cezayê Îdamê: Di Kîtab-i Eqdes de, Bahaullah ji bo şewitandina bi qestî û kuştinê cezayê îdamê an zîndana heta hetayê destnîşan kiriye. Ev yek bi taybetî li Ewropayê rastî rexne û gumanan hatiye.
Dervekirin (Excommunication): Her çend kêm be jî, ji bo kesên ku bi awayekî çalak şikestinê teşwîq dikin tê bikaranîn û ji hêla hin rexnegiran ve wekî tiştekî “kûr xemgîn” tê dîtin di oleke ku evîn û pejirandinê teşwîq dike de.Qada lêkolînên Bahayî dînamîk e, ku tê de hem nêzîkatiyên piştgir û hem jî yên rexneyî beşdarî têgihiştineke berfirehtir a olê dibin. Hebûna lêkolînerên ku ji nav baweriyê derketine û bûne rexnegirên wê (wek MacEoin û Cole) qatek din a tevliheviyê li dîskursa akademîk zêde dike. Ev nîqaş û rexne ji bo nirxandineke bêalî û kûr a Ola Bahayî û cihê wê di nav olên cîhanê de girîng in.

Encam (Conclusion)

Ola Bahayî, ku di sedsala 19-an de li Îranê ji hêla Bahaullah ve hate damezrandin, ji kokên xwe yên di nav Tevgera Babî û Şîîzma Îmamî de derbas bûye û bûye oleke gerdûnî ya serbixwe. Bi hînkirinên xwe yên bingehîn ên li ser yekîtiya Xwedê, yekîtiya olan, û yekîtiya mirovahiyê, ew peyameke aştiyê û hevkariyê ji cîhanek her ku diçe girêdayî hev re pêşkêş dike. Prensîbên wekî wehiya pêşverû û lihevhatina zanist û olê çarçoveyek ji bo têgihiştina pêşveçûna giyanî û rewşenbîrî ya mirovahiyê peyda dikin.

Nivîsarên pîroz ên berfireh ên Bab, Bahaullah, û Ebdulbaha bingeha doktrîn, qanûn û jiyana civakî ya Bahayî pêk tînin. Rêveberiya Bahayî, bi Meclîsên xwe yên Ruhanî yên Herêmî û Neteweyî û Mala Edaleta Gerdûnî ya li serê wê, avahiyek bêhempa ya bê ruhbanî pêşkêş dike ku li ser prensîba şêwrê ava bûye.

Tevî belavbûna wê ya gerdûnî û tevlêbûna wê ya çalak di projeyên pêşketina civakî û aborî de, bi taybetî di warên perwerdehî û tenduristiyê de, Ola Bahayî li gelek deveran, bi taybetî li Îranê, rastî çewisandinên dijwar û binpêkirinên mafên mirovan tê. Ev yek dijwariyên ku civakên اقلیyetên olî di cîhana îroyîn de pê re rû bi rû dimînin radixe ber çavan.

Lêkolînên akademîk ên li ser Ola Bahayî qadeke pêşveçûyî ye, ku tê de lêkolînerên ji dîsîplînên cihêreng dîrok, teolojî û bandora civakî ya vê baweriya ciwan lê bi lez mezin dibe vedikolin. Analîzên rexneyî û nîqaşên di nav akademiyê de ji bo têgihiştineke kûrtir û bêalîtir a Ola Bahayî û cihê wê di perestgeha olî ya cîhanê de girîng in.

Di encamê de, Ola Bahayî, bi îdîayên xwe yên gerdûnî, hînkirinên pêşverû, û berxwedêriya li hember dijwariyên mezin, mijareke girîng a lêkolînê ye ji bo kesên ku bi dîroka olan, tevgerên olî yên nû, û dînamîkên baweriyê di cîhana modern de eleqedar in. Têgihiştina wê ji perspektîfeke akademîk a Kurdî dikare beşdarî dewlemendkirina dîskursa li ser pirrengiya olî û çandî li herêmê û li cîhanê bibe.

WERGIRTÎ

xwende

Ola Bahayî: Reh, Hînkirin û Bandora Gerdûnî

WERGIRTÎ

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ola Bahayî: Reh, Hînkirin û Bandora Gerdûnî

WERGIRTÎ

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!