Dozên Lao She û Liu Xiaobo

Pêşgotin (Serpêhatî)

Azadiya rewşenbîrî û wêjeyî stûneke bingehîn a pêşketina civakî û çandî ya her neteweyekê ye. Ew dihêle ku ramanên nû geş bibin, rexneya avaker were kirin, û mîrateya çandî were parastin û dewlemendkirin. Lêbelê, dîroka sedsala 20an û destpêka sedsala 21an li Çînê bi serdemên dijwar ên tepeserkirina vê azadiyê tije ye. Şoreşa Çandî (1966-1976) û polîtîkayên zordar ên ku li pey wê hatin, bi awayekî sîstematîk jiyana rewşenbîrî û wêjeyî li Çînê kirin armanc. Ev rastî bi awayekî trajedîk di çarenûsa nivîskarên wekî Lao She de, ku di bin pêlên hovane yên Şoreşa Çandî de perçiqî, û di têkoşîna bêdawî ya kesayetên wekî Liu Xiaobo de, ku ji ber parastina mafên mirovan û demokrasiyê heta mirina xwe di zindanê de ma, tê xuyakirin. Ev serdem ne tenê derbeyek demkî bû; ew bandorek kûr û mayînde li ser azadiya ramanê û afirîneriya wêjeyî li Çînê hiştiye.

Çewisandina rewşenbîran li Çînê ne fenomenek îzolekirî an bûyerên rasthatî ne, lê belê beşek ji stratejiyeke berfirehtir a kontrola îdeolojîk û siyasî ye ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê meşandin. Şoreşa Çandî bi awayekî eşkere rewşenbîr wek “dijminên çînî” û “hêmanên burjuwazî” hedef girt. Lao She, yek ji nivîskarên herî navdar û rêzdar ê Çînê yê wê demê, di vê serdemê de bi awayekî hovane hat çewisandin û bi mirineke gumanbar jiyana xwe ji dest da. Dehsal şûnde, di serdemeke ku Çîn ji hêla aborî ve “vebûbû” jî, Liu Xiaobo, rexnegirê wêjeyî û parêzvanê mafên mirovan, ji ber ramanên xwe û bi taybetî ji ber hev-nivîsandina Peymana 08, ku daxwaza reformên demokratîk û rêzgirtina ji mafên mirovan dikir, hat girtin û mehkûmkirin. Hikûmeta Çînê bi tundî bersiv da Peymana 08 û Liu Xiaobo, nîşan da ku tehemûla wê ji bo îfadeya rexneyî û serbixwe pir kêm e. Ev her du mînak, tevî ku di serdemên cuda yên siyasî de qewimîne, şêwazeke berdewam a tepeserkirina îfadeya azad ji aliyê dewletê ve nîşan didin, ku armanca wê ya bingehîn parastina desthilatdariya yekpartî ye.

Trajediya kesane ya van nivîskaran wek mîkrokozmosên bandora wêranker a totalîtarîzmê li ser afirînerî, mirovahî û lêgerîna rastiyê kar dike. Lao She, ku carekê wek “hunermendê gel” dihat pîrozkirin , di nava çend mehan de bû “dij-şoreşger” û bi awayekî trajîk ji navê çû. Liu Xiaobo, ji akademîsyenî û rexnegirê wêjeyî yê rêzdar , veguherî girtiyê wijdanê yê herî navdar ê Çînê û di binçav de, ji lênihêrîna bijîjkî ya têr bêpar, mir. Her du jî ji ber bikaranîna mafê xwe yê îfadeyê û pabendbûna bi prensîbên xwe yên mirovî û rewşenbîrî hatin cezakirin. Çarenûsa wan ne tenê windahiyek ji bo Çînê ye, lê ji bo tevahiya mirovahiyê ye, ji ber ku ew potansiyela mirovî ya ku ji hêla pergalên zordar ve tê pelixandin û tunekirin nîşan dide. Lêbelê, berxwedana wan – çi bi rêya nivîsên Lao She yên ku ji hêla malbata wî ve bi fedakarî hatin parastin , çi bi rêya felsefeya “Bê Dijminên Min” a Liu Xiaobo ya ku di dadgehê de îfade kir – û piştgiriya navneteweyî ya ku wergirtin, bi taybetî Xelata Nobelê ya Aştiyê ji bo Liu Xiaobo , girîngiya gerdûnî ya têkoşîna wan ji bo azadî û rûmeta mirovî destnîşan dike. Çîrokên wan ji sînorên Çînê derbas dibin û dibin dersên gerdûnî li ser wêrekiya li hemberî zilmê û girîngiya parastina azadiya ramanê.

I. Êrîşa Şoreşa Çandî ya li ser Rewşenbîr û Çandê (1966-1976)

A. Çarçove û Armancên Şoreşa Çandî

Şoreşa Çandî, an jî bi navê xwe yê fermî “Şoreşa Çandî ya Mezin a Proleterî”, di Gulana 1966an de ji hêla Mao Zedong, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve hate destpêkirin. Bi awayekî fermî, armanc ji holê rakirina “hêmanên burjuwazî” yên ku dihat îdiakirin ku ketine nav hikûmet û civakê, û vejandina ruhê şoreşgerî bû. Lêbelê, gelek dîroknas di wê baweriyê de ne ku armanceke sereke ya Mao xurtkirina desthilatdariya xwe ya kesane bû, ku piştî têkçûna kampanyaya “Pêngava Mezin a Ber bi Pêş ve” (Great Leap Forward) lawaz bibû. Mao îdia dikir ku partî û dewlet ji hêla “rêberên ku riya kapîtalîzmê dişopînin” ve hatine dagirkirin û pêwîstî bi “paqijkirineke” bingehîn heye da ku îdeolojiya komunîst a Maoyîst ji nû ve were avakirin.

Di vê pêvajoyê de, kesayetên wek Lin Biao, ku wê demê wek cîgirê Mao û serokê Artêşa Rizgariya Gel dihat naskirin, û jina Mao, Jiang Qing, ku xwedî ambîsyonên siyasî yên mezin bû, rolên sereke lîstin. Jiang Qing û hevalbendên wê bi taybetî di hedefgirtina karên hunerî û çandî de çalak bûn, bi hinceta ku ev berhem komunîzmê rexne dikin û divê zêdetir li ser pêşxistina ruhê şoreşgerî bisekinin. Artêşa Rizgariya Gel, di bin rêberiya Lin Biao de, wek modelek ji bo gelê Çînê hate pêşandan, û “Pirtûka Sor a Biçûk” (Gotinên Serok Mao) bû pirtûkeke pîroz ku diviyabû her kes bixwenda û jiber bikira.

Şoreşa Çandî ne tenê tevgereke siyasî ya di nav partiyê de bû; ew êrîşeke berfireh û sîstematîk bû li ser nirxên çandî, rewşenbîrî û kevneşopî yên Çînê. Armanc ew bû ku “cîhaneke kevn” were hilweşandin û “cîhaneke nû” were avakirin, û di vê pêvajoyê de “mirovê nû” yê şoreşger were afirandin. Ji bo pêkanîna vê “paqijkirinê”, Mao girseyên ciwan, bi taybetî xwendekarên lîse û zanîngehan, seferber kirin, ku wek “Cerdevanên Sor” (红卫兵 – Hóng Wèibīng) hatin naskirin. Ev ciwanên fanatîk, bi piştgiriya Mao, li dijî her tiştê ku “kevn” an “burjuwazî” dihat hesibandin, derketin, û ev yek bû sedema pêleke kaos, tundûtûjî û wêrankariyê ya ku deh salan li seranserê Çînê berdewam kir.

B. Etîketa “Dij-Şoreşger” û Encamên Wê

Di dema Şoreşa Çandî de, yek ji amûrên herî bi hêz û wêranker ên ku ji bo tepeserkirina dijberan û kesên ku wek tehdîd dihatin dîtin, etîketa “dij-şoreşger” (反革命 – fǎngémìng) bû. Rewşenbîr, mamoste, nivîskar, hunermend û her kesê ku xwedî ramanên serbixwe bû an jî bi rengekî bi “çanda kevn” re têkildar bû, dikaribû bi hêsanî bi vê etîketê were tawanbarkirin. Lao She, nivîskarekî ku berê wek “hunermendê gel” dihat pîrozkirin, di destpêka Şoreşa Çandî de wek “dij-şoreşger” hat mehkûmkirin û rastî zilmeke giran hat.

Rewşenbîr bi awayekî taybetî hatin hedefgirtin û bi navên heqaretamêz ên wekî “Nehemîn Kevneşopiya Bêhnkirî” (臭老九 – chòu lǎo jiǔ) dihatin binavkirin, ku ev têgîn wan di hiyerarşiya civakî de di bin “Pênc Kategoriyên Reş” re (li jêr binêre) û tewra di bin sûcdarên adetî re jî datanî. Kesên ku bi etîketa “dij-şoreşger” dihatin damxwarin, bi gelemperî ji karên xwe dihatin avêtin, mal û milkên wan dihatin desteserkirin, dihatin îşkencekirin, şandin kampên karê bi zorê, zindanîkirin, an jî di gelek rewşan de dihatin kuştin an jî neçar dihatin kirin ku xwe bikujin.

Nebûna pênaseyeke zelal û hiqûqî ji bo têgeha “dij-şoreşger” rê li ber bikaranîna wê ya keyfî û berfireh vedikir. Her rexneyek, her gumanek, an tewra her têkiliyek bi kesekî “gumanbar” re dikaribû bibe sedema tawanbarkirinê. Ev etîketkirin ne tenê bandorek wêranker li ser kesên navborî dikir, lê di heman demê de tirs û xofek mezin di nav tevahiya civakê de belav dikir. Mirov ji tirsa ku ew jî bibin hedef, dest bi xwesansurê dikirin, têkiliyên xwe bi heval û hogirên xwe re qut dikirin, û ji her cure îfadeya ku dikaribû wek “dij-şoreşgerî” were şîrovekirin, dûr diketin. Ev yek bû sedema bêdengiyeke giştî û hilweşîna pêbaweriya civakî.

C. Rêbazên Çewisandinê

Ji bo “paqijkirina” civakê ji “dij-şoreşgeran” û ji bo tirsandina gel, Şoreşa Çandî rêbazên çewisandinê yên hovane û sîstematîk bi kar anî. Yek ji van rêbazên herî berbelav û naskirî “rûniştinên têkoşînê” (批斗大会 – pīdòu dàhuì) bûn. Ev pêşandanên giştî yên tundûtûjiyê bûn ku tê de kesên tawanbar bi eşkereyî li ber çavên girseyan dihatin riswakirin, tawanbarkirin, lêdan û îşkencekirin, carinan heta mirinê. Ev rûniştin bi baldarî ji hêla kadroyên partiyê û Cerdevanên Sor ve dihatin organîzekirin û armanca wan ew bû ku piştgiriya girseyê ji bo şoreşê geş bikin, dijberan bişkînin, û tirsê belav bikin. Lao She yek ji qurbaniyên navdar ên van rûniştinan bû; ew li kolanên Pekînê hat gerandin û li ber Deriyê Perestgeha Konfuçyusê, ku sembola çanda kevneşopî ya Çînê ye, bi eşkereyî hat lêdan û riswakirin.

Rêbazên din ên îşkence û riswakirinê jî dihatin bikaranîn, wek mînak pora qurbaniyan bi awayekî heqaretamêz qutkirin (wek “serê yin-yang” (阴阳头 – yīnyáng tóu) ku nîvê serî dihat kurkirin û nîvê din dihat hiştin), li wan kirina kumên heqaretê (dunce caps) yên ku li ser wan tawanên wan hatibûn nivîsandin, û “jetkirin” (喷气式 – pēnqì shì), ku tê de destên qurbaniyan li pişt wan dihatin girêdan û serê wan bi zorê ber bi erdê ve dihat tewandin, mîna pozîsyona firokeyeke jet a ku hildikişe.

Tundûtûjî bi taybetî di mehên destpêkê yên Şoreşa Çandî de, nemaze di dema ku wek “Tebaxa Sor” (红八月 – Hóng Bāyuè) a Pekînê di sala 1966an de tê zanîn, gihîşt lûtkeyê. Di vê serdemê de, Cerdevanên Sor bi hezaran kesên ku wek “dijminên çînî” dihatin dîtin, kuştin an jî neçar kirin ku xwe bikujin. Rewşenbîrên navdar ên wek Lao She û helbestvan û arkeolog Chen Mengjia di vê serdemê de piştî ku rastî heqaret û zilma giştî hatin, jiyana xwe ji dest dan.

Rêbazên çewisandinê bi awayekî sîstematîk ji bo şikandina vîn, rûmet û kesayetiya mirovan hatibûn dîzaynkirin. Tevlîbûna girseyan di van çalakiyan de, ku carinan tê de xwendekar li dijî mamosteyên xwe, zarok li dijî dêûbavên xwe, û heval li dijî hevalên xwe dihatin derxistin, têkiliyên civakî yên bingehîn têk bir û hestek hevpar a sûcdariyê û travmayê çêkir. Armanca van rêbazan ne tenê cezakirina “sûcdaran” bû, lê her weha tirsandina yên din, bêdengkirina her cure muxalefetê, û xurtkirina kontrola mutleq a Partiyê li ser civakê bû.

D. “Pênc Kategoriyên Reş” û Hilweşandina “Çar Kevneşopiyan”

Ji bo ku êrîşa li ser civak û çanda Çînî bingeheke îdeolojîk hebe û hedef bi awayekî zelaltir werin diyarkirin, du têgehên sereke di Şoreşa Çandî de derketin pêş: “Pênc Kategoriyên Reş” û “Çar Kevneşopî”.

“Pênc Kategoriyên Reş” (黑五类 – hēiwǔlèi) ew kes bûn ku wek dijminên şoreşê û çînên kedkar dihatin dîtin. Ev kategorî ev bûn: xwediyên axê (地主 – dìzhǔ), gundiyên dewlemend (富农 – fùnóng), dij-şoreşger (反革命 – fǎngémìng), hêmanên xirab (坏分子 – huàifènzǐ), û rastgir (右派 – yòupài). Kesên ku diketin bin van kategoriyan, bi awayekî otomatîk dibûn hedefên çewisandin, zilm û tundûtûjiyê. Malbatên wan jî bi gelemperî rastî cudakarî û zextan dihatin.

Di heman demê de, kampanyayeke girseyî ji bo hilweşandina “Çar Kevneşopiyan” (破四旧 – Pò Sìjiù) hate destpêkirin. Armanc ew bû ku Çîn ji her tiştê ku wek “kevn” û “paşverû” dihat dîtin, were paqijkirin. Ev “Çar Kevneşopî” ev bûn: çanda kevn (旧文化 – jiù wénhuà), adetên kevn (旧风俗 – jiù fēngsú), ramanên kevn (旧思想 – jiù sīxiǎng), û kevneşopiyên kevn (旧习惯 – jiù xíguàn). Di bin navê vê kampanyayê de, Cerdevanên Sor û girseyên şoreşger êrîşî perestgeh, mizgeft, dêr, pirtûkxane, muze, berhemên hunerî yên dîrokî, pirtûkên klasîk, û her tiştê ku mîrateya çandî ya dewlemend a Çînê temsîl dikir, kirin. Gelek berhemên bêhempa yên çandî û dîrokî hatin şewitandin, şikandin, an jî bi awayekî din hatin tunekirin. Navên kolan, dikan û tewra navên mirovan jî hatin guhertin da ku “şoreşgertir” bin.

Ev her du têgeh – “Pênc Kategoriyên Reş” û “Çar Kevneşopî” – bingeha îdeolojîk a “paqijkirina” civakê ji hêmanên “nexwestî” pêk dianîn. Bi hedefgirtina van kategoriyan û “kevneşopiyan”, rejîma Mao hewl dida ku her girêdanek bi rabirdûya ne-şoreşger re qut bike û utopyayeke proletar a saf û bêqisûr ava bike. Wêrankirina mîrateya çandî ne tenê windahiyeke madî ya bêhempa bû, lê di heman demê de hewldanek bû ji bo ji nû ve nivîsandina nasnameya Çînî, ji holê rakirina bîra kolektîf, û qutkirina gelê Çînê ji kûrahiya dîrok û şaristaniya xwe.

E. “Teoriya Nijadê” (Soy Teorisi) û Bandora wê li ser Rewşenbîran

Di qonaxên destpêkê yên Şoreşa Çandî de, ji bo ku cihê xwe di nav tevliheviyê de saxlem bikin û elîtên rewşenbîr bêhtir marjînal bikin, hin kadroyên payebilind ên partiyê têgehek nû derxistin holê ku wek “teoriya nijadê” (血统论 – xuètǒnglùn) tê zanîn. Ev teorî bi kurtasî bi gotina “bav çi be, kur ew e” (老子英雄儿好汉，老子反动儿混蛋 – Lǎozi yīngxióng ér hǎohàn, lǎozi fǎndòng ér hùndàn, ku tê wateya “Heke bav leheng be, kur jî mêrxas e; heke bav bertekdar be, kur jî pûç e”) dihat îfadekirin. Li gorî vê teoriyê, paşxaneya malbatê ya mirovan diyarkerê sereke yê statû û pêbaweriya wan a siyasî bû.

Civak li ser bingeha “nijadê” li du kategoriyên sereke hate dabeşkirin: kesên ji “malbatên sor” (红五类 – hóngwǔlèi), ku tê de zarokên şoreşgerên kevn, karker, gundiyên feqîr û navîn, leşkerên şoreşger, û şehîdên şoreşger hebûn; û kesên ji “malbatên reş” (黑五类 – hēiwǔlèi), ku zarokên xwediyên axê, gundiyên dewlemend, dij-şoreşger, hêmanên xirab, rastgir, kapîtalîst, û bi taybetî rewşenbîrên “bertekdar” di nav xwe de dihewand. “Teoriya nijadê” derfetên perwerdehî, pîşeyî û siyasî yên zarokên rewşenbîr û kesên ji “kategoriyên reş” bi tundî sînordar dikir û rê li ber wê yekê vedikir ku zarokên kadroyên partiyê û kesên ji “malbatên sor” cihên sereke di civakê de bigirin.

Ev teorî amûreke din a perçiqandinê bû ku neheqiyeke kûr di pergalê de çêdikir û bi tevahî li dijî prensîbên meritokrasiyê û wekheviya derfetan bû. Ew rê li ber wê yekê vedikir ku elîteke nû ya “sor”, ku dilsoziya wê ya siyasî û paşxaneya malbata wê ji jêhatîbûn û zanîna wê girîngtir bû, şûna elîta rewşenbîr a heyî bigire an jî wê bi temamî ji holê rake. Ev teorî bi awayekî taybetî ji bo rewşenbîran û malbatên wan wêranker bû, ji ber ku ew û zarokên wan bi awayekî sîstematîk dihatin marjînalkirin, ji mafên bingehîn bêpar dihatin hiştin, û pêşeroja wan tarî dibû. Tevî ku Mao bi xwe paşê vê teoriyê bi awayekî eşkere rexne kir, bandora wê ya neyînî li ser gelek kesan û li ser pergalên perwerde û kar demeke dirêj berdewam kir.

Şoreşa Çandî ne tenê serdemek kaos û tundûtûjiyê ya spontan bû; ew di heman demê de hewldanek sîstematîk û îdeolojîk bû ji bo ji nû ve şekildana civak û çanda Çînî. Ev yek bi rêya tunekirina elîtên rewşenbîr ên heyî, hilweşandina mîrateya çandî ya “kevn”, û bicihkirina îdeolojiya Maoyîst wek yekane rastiya destûrdayî pêk dihat. Armancên Şoreşa Çandî, ku wek “paqijkirina” hêmanên burjuwazî û xurtkirina îdeolojiya Maoyîst hatibûn ragihandin , bi bikaranîna etîketên wek “dij-şoreşger” û “Nehemîn Kevneşopiya Bêhnkirî” ji bo rewşenbîran , pêkanîna rêbazên sîstematîk ên çewisandinê yên wekî rûniştinên têkoşînê , danasîna “Pênc Kategoriyên Reş” û kampanyaya “Çar Kevneşopiyan” ji bo hedefgirtina koman û sembolên çandî yên taybetî , û derxistina “teoriya nijadê” ji bo marjînalkirina malbatên rewşenbîr , bi awayekî berbiçav nîşan dide ku ev ne tesadufî bû, lê projeyeke plankirî bû. Di vê projeyê de, tunekirina bandora rewşenbîran û çanda kevneşopî roleke navendî dilîst.

Bikaranîna girseyan, bi taybetî ciwanan di forma Cerdevanên Sor de, wek amûrek ji bo pêkanîna armancên şoreşê, ne tenê berpirsiyariya tundûtûjiyê li seranserê civakê belav kir, lê di heman demê de travmayeke civakî ya kûr û perçebûneke di navbera nifşan de çêkir. Cerdevanên Sor, ku bi giranî ji xwendekarên lîse û zanîngehan pêk dihatin , ji bo êrîşkirina “dijminên gel” û hilweşandina “Çar Kevneşopiyan” hatin seferberkirin. Rûniştinên têkoşînê, ku tê de gelek caran heval, hevkar an xwendekar li dijî mamosteyên xwe dihatin bikaranîn , bû sedema şikandina pêbawerî û têkiliyên civakî yên bingehîn. Tevlîbûna ciwanan di tundûtûjiyê de ne tenê wan kir amûrên rejîmê, lê di heman demê de ew kir beşek ji trawmayê. Ev yek dibe ku bandorên psîkolojîk ên demdirêj li ser wan û li ser têgihiştina civakê ya ji otorîte û îdeolojiyê re hiştibe, wek ku çavkanî behsa “birînên psîkolojîk ên ku nehatine saxkirin” dikin.

II. Lao She: Qurbaniyek Berbiçav ê Şoreşa Çandî

A. Kurtejiyan û Girîngiya Wêjeyî (beriya Şoreşa Çandî)

Lao She, ku navê wî yê rast Shu Qingchun bû, di 3ê Sibata 1899an de li Pekînê, di malbateke Mançu ya feqîr de ji dayik bû. Ew yek ji nivîskarên herî girîng û hezkirî yên Çîna sedsala 20an tê hesibandin. Berhemên wî, bi taybetî romana wî ya navdar Kurê Rîkşayê (骆驼祥子 – Luòtuo Xiángzi, ku bi gelemperî wek Rickshaw Boy tê wergerandin) û şanoya wî ya klasîk Çayxane (茶馆 – Cháguǎn), bi portreyên xwe yên zindî yên jiyana bajarî, bi taybetî li Pekînê, û bikaranîna hostayane ya devoka Pekînê navdar in. Bavê wî, ku leşkerekî parêzvan bû, di dema Bûyerên Serhildana Boxer de di sala 1901ê de mir, û Lao She di zaroktiyeke dijwar de mezin bû.

Ew bi xebat û hewldana xwe li Koleja Mamostetiyê ya Pekînê xwend. Tevgera Çaremîn a Gulanê ya 1919an bandorek kûr li ser wî kir û wek ku ew bi xwe dibêje, “ruhek nû û zimanekî wêjeyî yê nû” da wî. Di navbera salên 1924 û 1929an de, Lao She li Londonê li Dibistana Lêkolînên Rojhilatî (niha Dibistana Lêkolînên Rojhilatî û Afrîkî – SOAS) dersên Çînî dida. Tecrûbeyên wî yên li Londonê di romana wî ya Birêz Ma û Kurê Wî (二马 – Èr Mǎ) de, ku jiyana Çîniyên li Londonê bi awayekî rexneyî û mîzahî teswîr dike, bi cih bûne. Lao She wek yek ji pêşengên mezin ên mîzahê di wêjeya Çînî ya nûjen de tê naskirin.

Piştî vegera Çînê di sala 1930î de, wî li gelek zanîngehan ders da û nivîsandina xwe berdewam kir. Di dema Şerê Çîn û Japonya yê Duyemîn (1937-1945) de, ew bi awayekî çalak beşdarî xebatên propagandaya li dijî Japoniyan bû û serokatiya Federasyona Nivîskarên Dij-Japonî ya Tevahiya Çînê kir. Piştî şer, ew ji bo du salan çû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Di sala 1949an de, piştî damezrandina Komara Gel a Çînê, tevî ku hevalên wî yên wek Pearl S. Buck şîret lê kirin ku li Amerîkayê bimîne, Lao She biryar da ku vegere Çînê. Ev biryar nîşana welatparêziya wî û dibe ku hêviyên wî yên ji bo rejîma nû bû. Di salên destpêkê yên Komara Gel de, ew ji hêla rejîmê ve hate qebûlkirin û wek “hunermendê gel” û “hostayê mezin ê ziman” hate binavkirin. Berhemên wî yên wek Long Xu Gou (Xendeka Ejdeha) pesnê guhertinên civakî yên piştî şoreşê didan. Ev hemû yek trajediya paşeroja wî hê kûrtir û bi êştir dike.

B. Çewisandin: Tawanbarkirin, Riswakirina Giştî, Lêdan

Lêbelê, bi destpêkirina Şoreşa Çandî di sala 1966an de, çarenûsa Lao She bi awayekî dramatîk û trajîk guherî. Ew, ligel gelek rewşenbîrên din, bû hedefa êrîşên hovane yên Cerdevanên Sor. Ew bi lez wek “dij-şoreşger” û “hêmanek burjuwazî” hat mehkûmkirin. Navûdengê wî yê berê û xizmetên wî ji bo welat û wêjeyê bi temamî hatin paşguhkirin.

Di Tebaxa 1966an de, Lao She rastî zilmeke giran hat. Ew ji hêla Cerdevanên Sor ve li kolanên Pekînê hat gerandin, tabela li stûyê wî hatin daliqandin ku li ser wan tawanên wî yên “dij-şoreşgerî” hatibûn nivîsandin, û ew neçar ma ku beşdarî “rûniştinên têkoşînê” bibe. Bi awayekî taybetî hovane, ew li ber deriyê Perestgeha Konfuçyusê li Pekînê, ku yek ji sembolên herî girîng ên çand û felsefeya kevneşopî ya Çînê ye, bi eşkereyî hat lêdan û riswakirin. Ev êrîşa li ser Lao She li cihekî wisa sembolîk, ne tenê êrîşek li ser kesekî bû, lê di heman demê de êrîşek li ser tevahiya mîrateya çandî û rewşenbîrî ya ku ew temsîl dikir bû. Ev îstîsmar û heqareta giştî Lao She hem ji hêla derûnî û hem jî ji hêla laşî ve bi kûrahî birîndar kir û şikand.

C. Qedexekirina Berheman

Wek beşek ji kampanyaya li dijî “çanda kevn” û “hêmanên burjuwazî”, berhemên Lao She jî hatin hedefgirtin. Gelek ji pirtûkên wî hatin qedexekirin û ji pirtûkxane û refên dikanan hatin rakirin. Bi taybetî, romana wî ya satirîk Welatê Pisîkan (猫城记 – Māo Chéng Jì), ku di salên 1930î de hatibû nivîsandin û wek çavdêriyeke veşartî û rexneyî li ser civaka Çînê ya wê demê dihat dîtin, ji hêla Cerdevanên Sor ve bi tundî hat şermezarkirin. Ev roman, ku tê de Lao She civakeke xeyalî ya li ser Marsê ya ku ji hêla “mirov-pisîkan” ve tê rêvebirin û ku di nav gendelî, bêexlaqî û paşverûtiyê de ye, teswîr dike, wek alegoriyek ji bo kêmasî û pirsgirêkên Çînê dihat şîrovekirin. Şermezarkirina vê berhemê, ku bi awayekî eşkere rexneyî bû, nîşan dide ku rejîma Şoreşa Çandî ji her cure îfadeya ku dikaribû wek dijberî an rexne li ser sîstemê were şîrovekirin, çiqas ditirsiya.

Tevî ku berhemên wî hatin qedexekirin û navê wî hat reşkirin, mîrateya wî bi tevahî nehat tunekirin. Piştî mirina wî ya trajîk, xizmên wî bi wêrekî û fedakariyeke mezin destnivîsên wî yên ku hê nehatibûn weşandin an jî nusxeyên kêmpeyda yên berhemên wî rizgar kirin. Wan ev destnivîs di nav komirê de, di hundurê dûkêşan de veşartin û ji bo ku nekevin destê Cerdevanên Sor, ji mal bi mal gerandin. Ev çalakiyeke berxwedanê ya bêdeng lê pir girîng bû, ku pabendbûna bi nirxa wêjeyê û hewldana ji bo parastina mîrateya çandî li hemberî hêzên wêranker ên îdeolojîk nîşan dide. Bi saya van hewldanan, gelek ji berhemên Lao She ji tunebûnê xilas bûn û piştî rehabîlîtasyona wî di sala 1978an de ji nû ve hatin weşandin, û ji nifşên nû re gihîştin.

D. Mirina Trajîk: Şert û Merc û Nîqaşa li ser (Xwekujî yan Kuştin)

Di derbarê şert û mercên mirina Lao She de nezelaliyek heye ku heta îro jî bi tevahî nehatiye çareserkirin. Li gorî qeyda fermî ya hikûmeta Çînê, Lao She di 24ê Tebaxa 1966an de, piştî ku rastî heqaret û zilma giran hat, bi xeniqandina xwe di Gola Taiping (Gola Aştiya Mezin) a Pekînê de xwe kuştiye. Cenazeyê wî rojek şûnde, di 25ê Tebaxê de, li golê hat dîtin.

Lêbelê, gelek kes û çavkanî, di nav de lêkolînerê navdar ê wêjeya Çînî Leo Ou-fan Lee, îhtîmala ku Lao She hatibe kuştin destnîşan dikin. Hin delîlên ku piştî rehabîlîtasyona wî ya fermî di sala 1978an de derketine holê, îdia dikin ku ew ji hêla Cerdevanên Sor ve hatiye kuştin û paşê laşê wî avêtine golê da ku wek xwekujî xuya bike. Lêbelê, heta niha tu agahiyeke pêbawer û delîleke teqez derneketiye holê ku bikaribe şert û mercên rastîn ên mirina wî bi awayekî bêguman piştrast bike.

Ev nezelalbûna li ser sedema mirina Lao She taybetmendiya serdema Şoreşa Çandî ye, ku tê de rastî bi gelemperî dihat veşartin, manîpulekirin, an jî bi tevahî dihat înkarkirin. Çîroka fermî ya “xwekujiyê” dibe ku hewldanek bû ji bo kêmkirina berpirsiyariya dewletê û Cerdevanên Sor di mirina wî de û ji bo reşkirina navê wî wek kesekî ku “li hemberî şoreşê li ber xwe nedaye”. Bêyî ku sedema rastîn a mirina wî çi be – çi xwekujiyeke ji ber bêhêvîbûn û heqaretê, çi kuştineke rasterast – eşkere ye ku mirina wî encameke rasterast a zilm û terora ku di Şoreşa Çandî de li ser wî û li ser tevahiya çîna rewşenbîr hat ferzkirin bû.

E. Rehabîlîtasyona Piştî Mirinê û Girîngiya Wê

Piştî mirina Mao Zedong di sala 1976an de û dawiya Şoreşa Çandî, di siyaseta Çînê de guhertinên girîng çêbûn. Di vê çarçoveyê de, gelek kesên ku di dema Şoreşa Çandî de hatibûn çewisandin û wek “dij-şoreşger” hatibûn binavkirin, piştî mirina wan an jî dema ku sax bûn, hatin “rehabîlîtekirin”. Lao She yek ji van kesan bû. Ew piştî mirinê di sala 1978an de an jî li gorî hin çavkaniyên din di sala 1979an de ji hêla Partiya Komunîst a Çînê ve bi fermî hate “rehabîlîtekirin”.

Bi vê rehabîlîtasyonê re, navûdengê wî yê wek nivîskarekî mezin û welatparêz hate vegerandin. Berhemên wî, yên ku di dema Şoreşa Çandî de hatibûn qedexekirin, ji nû ve hatin weşandin û careke din ketin nav bernameyên xwendinê û pirtûkxaneyan. Ji nû ve vejandina eleqeyê bi berhemên wî re ne tenê li Çînê, lê li seranserê cîhanê jî çêbû. Wek nîşaneke vê rehabîlîtasyona navûdengê wî, di sala 2003an de li Londonê, li mala ku ew lê mabû, plaketek şîn ji bo bîranîna wî hate danîn, û Balyozê Çînê yê li Brîtanyayê jî beşdarî merasîma vekirinê bû.

Rehabîlîtasyona Lao She ne tenê vegerandina rûmeta kesane ya wî bû; ew di heman demê de nîşaneke guhertina siyasî ya piştî Mao û qebûlkirineke (her çend ne tam û ne bêkêmasî) a neheqî û tawanên ku di dema Şoreşa Çandî de hatibûn kirin bû. Ew hewldanek bû ji bo saxkirina birînên kûr ên civakê û ji bo lihevkirina bi rabirdûya trawmatîk re. Lêbelê, girîng e ku were destnîşankirin ku rehabîlîtasyon nayê wateya hesabpirsîneke tam û berfireh ji berpirsiyarên Şoreşa Çandî, an jî garantiyek ku tiştên bi vî rengî dê di pêşerojê de dubare nebin. Ew bêtir hewldanek bû ji bo aramkirina rewşê û ji bo ku Partiya Komunîst bikaribe desthilatdariya xwe di serdemeke nû de bidomîne.

Çarenûsa Lao She – ji nivîskarekî pîrozkirî û “hunermendê gel” ber bi “dij-şoreşger”ekî riswakirî û mirinek trajîk ve – bi awayekî dramatîk nîşan dide ka Şoreşa Çandî çawa dikaribû bi lez û bêrehmî kesayetên çandî yên herî rêzdar jî hilweşîne. Lao She, ku beriya Şoreşa Çandî wek “hunermendê gel” dihat naskirin û tewra ji bo vegera Çînê piştî 1949an hatibû vexwendin , di nava çend mehan de bi etîketa “dij-şoreşger” hat binavkirin û rastî zilm û riswakirina giştî ya hovane hat , ku bi mirina wî ya di şert û mercên gumanbar de bi dawî bû. Ev veguherîna tund ji statûyeke bilind ber bi hilweşandinê ve nîşan dide ku tu kes, çi qas navdar û “welatparêz” be jî, ji hêrsa îdeolojîk a Şoreşa Çandî ne parastî bû. Ev yek peyamek xurt dide ku armanc ne tenê “dijminên” eşkere bûn, lê her kesê ku dikaribû wekî nûnerê “çanda kevn” an ramanek serbixwe were dîtin. Ev ne tenê trajediya kesekî bû, lê sembola êrîşa li ser tevahiya çîna rewşenbîr û nirxên ku wan temsîl dikirin bû.

Nezelaliya domdar a li dora mirina Lao She (xwekujî li hember kuştinê) û nebûna agahiyên pêbawer, stratejiyeke berfirehtir a dewletê ya ji bo kontrolkirina vegotinên dîrokî û tepeserkirina rastiyên nerehet nîşan dide. Qeyda fermî israr dike ku Lao She xwe kuştiye , lê gelek lêkolîner û çavkanî îhtîmala kuştinê destnîşan dikin. Heta îro, “tu agahiyek pêbawer derneketiye holê ku şert û mercên rastîn ên mirina Lao She bi teqezî verast bike”. Ev kêmbûna zelaliyê tîpîk e ji bo bûyerên ku di bin rejîmên otorîter de diqewimin, ku agahdarî bi tundî tê kontrol kirin. Mînaka mirina Liu Xiaobo di binçav de , ku tê de agahdarî li ser tenduristiya wî bi tundî hate kontrol kirin , paralelliyek nûjen pêşkêşî vê şêwaza kontrola agahdariyê dike. Ji ber vê yekê, nezelaliya li dora mirina Lao She ne tenê kêmasiyek dîrokî ye, lê nîşanek e ji polîtîkayeke dewletê ya domdar a veşartina rastiyê û birêvebirina vegotinê. Ev yek ne tenê ji bo serdema Şoreşa Çandî, lê ji bo pirsgirêkên mafên mirovan ên nûjentir jî li Çînê derbasdar e.

III. Liu Xiaobo: Dengek ji bo Azadiyê li Çîna Piştî Mao

A. Jînenîgarî û Aktîvîzma Destpêkê, Tevlî Tiananmen (1989)

Liu Xiaobo di 28ê Kanûna Pêşîn a 1955an de li Changchun, parêzgeha Jilin a Çînê, ji dayik bû. Ew wek rexnegirê wêjeyê, nivîskar, mamosteyê zanîngehê û yek ji çalakvanên herî berbiçav ên mafên mirovan û demokrasiyê li Çîna nûjen tê naskirin. Piştî ku xwendina xwe ya bilind di warê wêjeyê de li Zanîngeha Jilin û Zanîngeha Normal a Pekînê qedand û doktoraya xwe wergirt, ew li Zanîngeha Normal a Pekînê dest bi mamostetiyê kir.

Di bihara 1989an de, dema ku tevgera xwendekaran ji bo demokrasî û reforman li Çînê geş dibû, Liu Xiaobo wek lêkolînerek mêvan li Zanîngeha Columbia ya Dewletên Yekbûyî bû. Lêbelê, wî biryar da ku vegere Pekînê da ku beşdarî Tevgera Demokrasiyê bibe. Ew zû bû yek ji şêwirmendên sereke yên xwendekarên protestoker ên li Meydana Tiananmen. Di destpêka Hezîranê de, dema ku tansiyon di navbera xwendekaran û hikûmetê de gihîştibû lûtkeyê, Liu Xiaobo, ligel sê rewşenbîrên din (Hou Dejian, Zhou Duo, û Gao Xin), dest bi greva birçîbûnê kir da ku piştgiriyê bidin daxwazên xwendekaran û banga danûstandinên aştiyane di navbera xwendekaran û hikûmetê de bikin. Di şeva 3-4 Hezîranê de, dema ku artêş dest bi tepeserkirina xwepêşandanan kir, Liu û hevalên wî hewl dan ku xwendekaran qanih bikin ku bi awayekî aştiyane ji meydanê vekişin da ku pêşî li xwînrijandineke mezintir bigirin.

Piştî tepeserkirina hovane ya Meydana Tiananmen, Liu Xiaobo di 6ê Hezîranê de hat girtin û heta Çileya 1991an li Girtîgeha Qincheng a Pekînê ma. Piştî serbestberdana wî, ew ji karê xwe yê mamostetiyê hat dûrxistin, ket lîsteya reş a weşanê, û di salên li pey de gelek caran rastî girtin, hepsa malê, û kampên karê bi zorê hat. Bûyerên Tiananmen û çewisandina ku li pey wê hat, xalek werçerxanê ya mezin di jiyana Liu Xiaobo de bû û ew bi awayekî bêveger ber bi rêya aktîvîzma siyasî û parastina mafên mirovan ve bir. Ew wek “muxalifê herî berbiçav ê Çînê” û “girtiyê siyasî yê herî navdar ê welêt” dihat binavkirin.

B. Peymana 08: Çêbûn, Daxwazên Bingehîn ji bo Mafên Mirovan û Demokrasiyê

Di sala 2008an de, Liu Xiaobo roleke sereke di amadekirin û belavkirina “Peymana 08” (零八宪章 – Líng Bā Xiànzhāng) de lîst. Peymana 08 manîfestoyek bû ku di destpêkê de ji hêla 303 rewşenbîr, nivîskar, parêzer û çalakvanên mafên mirovan ên muxalif ên Çînî ve hat îmzekirin. Ew di 10ê Kanûna Pêşîn a 2008an de, di 60emîn salvegera pejirandina Daxuyaniya Gerdûnî ya Mafên Mirovan ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve, bi awayekî serhêl hate weşandin. Nav û şêwaza Peymana 08 ji Peymana 77 îlhama xwe girtibû, ku manîfestoyeke muxalifên li Çekoslovakyaya di bin desthilatdariya Sovyetê de bû.

Peymana 08 wek yekem kêşeya berfireh û stratejîk a li dijî desthilatdariya yekpartî li Çînê hate dîtin ku bi awayekî eşkere banga bidawîkirina wê dikir. Peyman bi analîzeke rexneyî ya rewşa siyasî û civakî ya Çînê dest pê dikir û destnîşan dikir ku “her cure pevçûnên civakî bi berdewamî kom bûne û hestên nerazîbûnê bi berdewamî zêde bûne” û “sîstema heyî heta radeyekê paşve maye ku guhertin nayê paşxistin”. Peyman her weha Çîn wek yekane hêza mezin a cîhanê ya ku hîn jî xwedî sîstemeke otorîter e ku mafên mirovan binpê dike, bi nav dikir û digot: “Divê ev rewş biguhere! Reformên siyasî yên demokratîk êdî nikarin werin paşxistin!”.

Peymana 08 bi giştî 19 daxwazên bingehîn ji bo reformên siyasî, qanûnî û civakî li Çînê pêşkêş dikir. Ev daxwaz bingeha vîzyoneke ji bo Çîneke azad, demokratîk û destûrî pêk dianîn.

Tablo: Daxwazên Sereke yên Peymana 08

Hejmar	Daxwaz
1	Guhertina Destûra Bingehîn
2	Veqetandina Hêzan
3	Demokrasiya Yasayî
4	Serxwebûna Dadweriyê
5	Kontrola Giştî ya li ser Karmendên Dewletê
6	Garantîkirina Mafên Mirovan
7	Hilbijartina Karbidestên Giştî
8	Rakirina Sîstema Hukou (qeyda rûniştinê)
9	Azadiya Komeleyan
10	Azadiya Civînê
11	Azadiya Îfadeyê (tevî azadiya çapemenî û akademîk)
12	Azadiya Olî
13	Perwerdehiya Sivîl (li şûna îndoktrînasyona dewletê)
14	Parastina Taybetmendiya Taybet (tevî taybetkirina pargîdaniyên dewletê û axê)
15	Reforma Darayî û Bacê
16	Ewlekariya Civakî
17	Parastina Jîngehê
18	Komareke Federal
19	Rastî û Lihevkirin

Peymana 08 bi lez piştgiriyeke berfireh di nav rewşenbîr û çalakvanên Çînî de û li derveyî welat bi dest xist, û hejmara îmzekaran ji 12,000î derbas bû. Ew bû sembola hêviyeke nû ji bo guhertinên demokratîk li Çînê.

C. Girtina ji ber “Teşwîqkirina Hilweşandina Desthilatdariya Dewletê”

Hikûmeta Çînê bi tundî li hemberî Peymana 08 û organîzatorên wê derket. Liu Xiaobo, wek yek ji nivîskarên sereke û îmzekarê yekem ê peymanê, du roj berî weşandina wê ya fermî, di 8ê Kanûna Pêşîn a 2008an de, ji hêla polîsan ve hat destgîrkirin. Piştî nêzîkî salekê di binçav de, di 25ê Kanûna Pêşîn a 2009an de, Liu Xiaobo ji hêla dadgeheke Pekînê ve bi 11 sal cezayê girtîgehê û 2 sal bêparhiştina ji mafên siyasî bi tawana “teşwîqkirina hilweşandina desthilatdariya dewletê” hat mehkûmkirin. Hikûmeta Çînê ew wek “sûcdarekî ku qanûnên Çînê binpê kiriye” bi nav kir û îdia kir ku Peymana 08 armanc dike ku sîstema sosyalîst hilweşîne.

Tawanbarkirina “teşwîqkirina hilweşandina desthilatdariya dewletê” tawanbariyeke nezelal û bi berfirehî tê şîrovekirin e ku ji hêla hikûmeta Çînê ve bi awayekî sîstematîk ji bo bêdengkirin û cezakirina muxalîfên siyasî, parêzvanên mafên mirovan, parêzer, rojnamevan û her kesê ku rexneyên bingehîn li ser Partiya Komunîst û sîstema siyasî ya Çînê dike, tê bikaranîn. Girtina Liu Xiaobo nîşan da ku hikûmet ji her cure banga reformên siyasî yên bingehîn û kêşeya li dijî monopola desthilatdariyê ya yekpartîtî pir hesas e û amade ye ku bi awayekî herî tund bersiv bide.

D. Xelata Nobelê ya Aştiyê (2010) û Encamên Wê

Di 8ê Cotmeha 2010an de, dema ku Liu Xiaobo di girtîgehê de bû, Komîteya Nobelê ya Norwêcê ragihand ku Xelata Nobelê ya Aştiyê ya sala 2010an jê re tê dayîn “ji bo têkoşîna xwe ya dirêj û ne-tundûtûjî ya ji bo mafên bingehîn ên mirovan li Çînê”. Komîteyê di daxuyaniya xwe de destnîşan kir ku Liu Xiaobo “bi rêya cezayê giran ê ku lê hatiye birîn, bûye sembola herî pêşîn a vê têkoşîna berfireh a ji bo mafên mirovan li Çînê”.

Xelatdayîna Liu Xiaobo bi Xelata Nobelê ya Aştiyê bû sedema bertekên tund ji aliyê hikûmeta Çînê ve. Pekînê xelat wek “destwerdanek di karûbarên navxweyî yên Çînê de” û “bêrêziyek li hemberî sîstema dadwerî ya Çînê” şermezar kir. Di cih de piştî ragihandina xelatê, kanalên televîzyonê yên navneteweyî yên wekî CNNê yên ku ber bi Çînê ve weşan dikirin, hatin astengkirin. Jina Liu Xiaobo, helbestvan Liu Xia, ku ji sala 2009an ve di bin zext û çavdêriyê de bû, bi temamî ket bin hepsa malê û pêwendiya wê bi cîhana derve re hat qutkirin; ew ji axaftina bi rojnamevanan re hat rawestandin.

Di merasîma xelatdayînê ya li Osloyê di 10ê Kanûna Pêşîn a 2010an de, ji ber ku Liu Xiaobo di girtîgehê de bû û destûr nehat dayîn ku ew an jî endamek ji malbata wî beşdar bibe, madalya û dîplomaya wî li ser kursiyek vala hatin danîn. Ev “kursiya vala” bû semboleke xurt a rewşa Liu Xiaobo û gelek girtiyên din ên wijdanê li Çînê û li seranserê cîhanê. Xelata Nobelê baldariyeke mezin a navneteweyî kişand ser doza Liu Xiaobo û rewşa mafên mirovan li Çînê, lê di heman demê de bû sedema zêdekirina zexta hikûmeta Çînê li ser wî, malbata wî, û çalakvanên din ên mafên mirovan. Jina wî, Liu Xia, piştî xelatê bi salan di bin hepsa malê ya neqanûnî de ma, tevî ku ew bi tu sûcî nehatibû tawanbarkirin.

E. Şert û Mercên Binçavkirinê, Nexweşî, û Mirina di Binçav de

Liu Xiaobo cezayê xwe yê 11 salan li Girtîgeha Jinzhou, li parêzgeha Liaoning a bakurê rojhilatê Çînê, dikişand. Di derbarê şert û mercên girtîgeha wî de agahiyên pir kêm û bi awayekî serbixwe nehatine piştrastkirin ji ber kontrola tund a hikûmetê. Malbata wî, bi taybetî jina wî Liu Xia, tenê carinan destûr didît ku serdana wî bike, û ew jî di bin çavdêriyeke tund de bû.

Di dawiya Hezîrana 2017an de, piştî ku nêzîkî heşt sal û nîvan ji cezayê xwe kişandibû, hate ragihandin ku Liu Xiaobo bi nexweşiya kansera kezebê ya di qonaxa dawî de ketiye û ji girtîgehê bi şertê tibbî hatiye berdan û veguhestin Nexweşxaneya Yekem a Zanîngeha Bijîjkî ya Çînê li Shenyang, paytexta parêzgeha Liaoning. Lêbelê, ew li nexweşxaneyê jî di bin çavdêriya tund a polîsan de ma. Hikûmeta Çînê agahdarî li ser rewşa tenduristî û dermankirina wî bi tundî kontrol kir. Daxwazên heval, piştgir û rêxistinên navneteweyî yên ji bo serdana wî an jî ji bo ku ew ji bo dermankirinê bişînin derveyî welat, hatin redkirin. Tevî ku du bijîşkên pispor ên navneteweyî (yek Alman û yek Amerîkî) piştî serdanekê ragihandin ku Liu Xiaobo ji bo veguhestina derveyî welat ji bo dermankirinê têra xwe saxlem e, hikûmeta Çînê ev yek red kir û îdia kir ku rewşa wî pir giran e.

Liu Xiaobo di 13ê Tîrmeha 2017an de, di 61 saliya xwe de, li nexweşxaneyê ji ber têkçûna gelek organan jiyana xwe ji dest da. Mirina wî di binçav de bû sedema şermezarkirineke berfireh a navneteweyî. Ew bû kesê duyemîn di dîroka Xelata Nobelê de (piştî Carl von Ossietzky yê Alman di sala 1938an de) ku mafê wî yê ku nûnerek xelata wî werbigire jê hat standin û di binçav de mir. Gelek rêxistinên mafên mirovan û hikûmetên biyanî berpirsiyariya mirina wî avêtin ser hikûmeta Çînê, bi hinceta ku ew ji lênihêrîna bijîjkî ya têr û di wextê xwe de bêpar hatiye hiştin û daxwaza wî ya ji bo dermankirina li derveyî welat hatiye redkirin.

F. Bertek û Parêzvaniya Navneteweyî

Doza Liu Xiaobo ji destpêka girtina wî ve heta mirina wî û piştî wê jî, bû mijara kampanyayên berfireh ên parêzvaniyê ji hêla rêxistinên navneteweyî yên mafên mirovan û rêxistinên nivîskaran ve. Rêxistinên wekî PEN International, Amnesty International, û Human Rights Watch bi awayekî aktîf û domdar ji bo berdana Liu Xiaobo, rêzgirtina ji mafên wî yên mirovî re, û rawestandina zextên li ser malbata wî kampanya meşandin û rapor weşandin.

PEN International, ku Liu Xiaobo serokê rûmetê yê Navenda PENa Çînî ya Serbixwe bû, bi taybetî çalak bû. Wan di merasîma Xelata Nobelê de “kursiya vala” wek sembol bi kar anî û piştî mirina wî jî kampanyayek ji bo bîranîna wî û ronîkirina dozên nivîskarên din ên girtî li Çînê da destpêkirin. Amnesty International gelek caran banga berdana wî û jina wî Liu Xia kir û rewşa wan a tenduristiyê anî rojevê. Human Rights Watch jî bi awayekî domdar binpêkirinên mafên mirovan ên di doza Liu Xiaobo de belge kir û hikûmeta Çînê ji ber muameleya li hemberî wî rexne kir.

Gelek hikûmetên biyanî, di nav de Dewletên Yekbûyî, Almanya, Fransa, Kanada û Yekîtiya Ewropayê, bi awayekî fermî banga berdana Liu Xiaobo kirin û ji bo ku ew ji bo dermankirinê biçe derveyî welat piştgirî dan. Zexta navneteweyî ya domdar, tevî ku nekarî pêşî li mirina Liu Xiaobo ya di binçav de bigire, di dawiyê de rolek di serbestberdana jina wî, Liu Xia, de lîst, ku piştî nêzîkî heşt salan ji hepsa malê ya neqanûnî, di Tîrmeha 2018an de destûr jê re hat dayîn ku biçe Almanyayê. Ev yek wek encamek erênî ya kêm a zexta navneteweyî ya domdar tê dîtin.

Tevî ku Liu Xiaobo di serdemeke cuda ji Lao She de jiya û şert û mercên siyasî yên Çînê bi awayekî berbiçav guherîbûn, awayê ku dewleta Çînê bi wî re mijûl bû – bi taybetî bikaranîna tawanbariyên nezelal û bi berfirehî şîrovekirî yên wekî “teşwîqkirina hilweşandina desthilatdariya dewletê” li şûna “dij-şoreşger” a serdema Lao She , û kontrola hişk a li ser agahdarî û çarenûsa wî heta mirinê – berdewamiya şêwazên otorîter ên tepeserkirina rewşenbîrên rexnegir nîşan dide. Hem Lao She û hem jî Liu Xiaobo ji ber îfadekirina ramanên xwe yên ku ji hêla dewletê ve wekî tehdîd dihatin dîtin, hatin cezakirin. Kontrola agahdariyê di derbarê mirina Lao She de û di derbarê nexweşî û mirina Liu Xiaobo de paralelîzmeke balkêş nîşan dide. Ev yek pêşniyar dike ku mekanîzmayên bingehîn ên kontrola dewletê li ser îfadeyê, tevî guhertinên mezin ên aborî û civakî yên ku Çînê di navbera van du serdeman de dîtine, bi awayekî berbiçav saxlem mane. Dewlet hîn jî amûrên qanûnî yên nezelal û kontrola agahdariyê ji bo tepeserkirina dengên rexnegir û parastina desthilatdariya xwe bikar tîne.

Xelata Nobelê ya Aştiyê ya ji bo Liu Xiaobo ne tenê nasnameya têkoşîna wî ya aştiyane û dirêj bû, lê di heman demê de bû katalîzatorek ji bo zêdekirina zexta navxweyî ya li ser wî û malbata wî, û her weha ji bo xurtkirina helwesta dijber û parastinê ya hikûmeta Çînê li hemberî tiştê ku ew wek “destwerdana navneteweyî di karûbarên xwe yên navxweyî de” dibîne. Piştî ragihandina xelatê, zext li ser jina wî Liu Xia bi awayekî dramatîk zêde bû û ew bi salan ket bin hepsa malê ya neqanûnî. Hikûmeta Çînê xelat bi tundî şermezar kir û hewl da ku bandora wê ya navxweyî û navneteweyî kêm bike. Ev yek dîlemaya ku çalakvanên mafên mirovan û piştgirên wan ên navneteweyî bi gelemperî pê re rû bi rû ne, ronî dike: her çend naskirina navneteweyî dikare balê bikişîne ser binpêkirinên mafên mirovan û piştgiriyê bide kesên mexdûr, ew dikare di heman demê de bibe sedema bertekên neyînî û tolhildanê ji hêla rejîmên otorîter ve, ku dibe ku rewşa kesên mexdûr ji bo demekê xirabtir bike. Ev yek pirsên stratejîk ên girîng ji bo parêzvanên mafên mirovan derdixe holê ka meriv çawa dikare bi awayekî herî bi bandor piştgiriyê bide muxalîfan bêyî ku wan bike hedefa zêdetir a zordariyê.

IV. Bandora Mayînde ya li ser Jiyana Rewşenbîrî û Wêjeyî ya Çînê

A. Atmosfera Tirsê û Xwesansurê

Şoreşa Çandî û polîtîkayên tepeserker ên ku li pey wê hatin, bi taybetî doza Liu Xiaobo, bandorek kûr û mayînde li ser jiyana rewşenbîrî û wêjeyî ya Çînê hiştin. Yek ji mîrasên herî girîng ên van serdeman atmosfera tirsê û çanda xwesansurê ye ku di nav nivîskar, rojnamevan, akademîsyen û hunermendan de bi berfirehî belav bûye. Şoreşa Çandî birînên psîkolojîk ên kûr di civakê de hiştin ku, wekî tê gotin, heta îro bi tevahî nehatine saxkirin. Bîranînên zilm, riswakirin û windahiyên wê serdemê, ligel tepeserkirina domdar a îfadeya azad di serdemên paşê de, bûne sedem ku gelek rewşenbîr ji tirsa encamên neyînî xwe ji mijarên hestiyar û rexneyî dûr bigirin.

Tevî ku Destûra Bingehîn a Komara Gel a Çînê di xalên xwe de azadiya îfade, çapemenî, civîn û komeleyan garantî dike , ev maf di pratîkê de bi awayekî sîstematîk têne binpêkirin û sînordarkirin. Nebûna serxwebûna dadweriyê û bikaranîna qanûnên nezelal ji bo cezakirina îfadeyên “nexwestî” dibe sedem ku rewşenbîr bi xwe dest bi xwesansurê bikin. Xwesansur, di gelek rewşan de, ji sansura rasterast a dewletê bi bandortir e, ji ber ku ew pêvajoyek navxweyî ye ku tê de kes bi xwe naveroka xwe sînordar dike berî ku ew bigihîje raya giştî. Ev yek dibe sedema kêmbûna cihêrengiya ramanan, lawazbûna nîqaşên giştî yên rexneyî, û astengkirina pêşketina çandeke siyasî ya vekirî û demokratîk.

B. Rewşa Azadiya Çapemeniyê û Azadiya Ramanê Piştî Şoreşa Çandî

Piştî Şoreşa Çandî, û bi taybetî bi geşepêdana teknolojiyên nû yên ragihandinê yên wekî înternetê re, dewleta Çînê mekanîzmayên kontrol û sansurê yên hîn sofîstîketir û berfirehtir pêş xistiye. Rêxistinên navneteweyî yên mafên mirovan û azadiya çapemeniyê bi berdewamî Çîn wek yek ji welatên herî xirab ên cîhanê di warê azadiya çapemeniyê de dinirxînin. Mînak, Raporên Bêsînor (Reporters Without Borders) Çîn wek “girtîgeha herî mezin a cîhanê ya ji bo rojnamevan û pisporên medyayê” bi nav kiriye. Di rêzbendiya azadiya çapemeniyê ya Cîhanê ya sala 2012an de, Çîn di nav 179 welatan de di rêza 174an de bû, ku ev yek nîşana rewşa giran a azadiya çapemeniyê li welat e.

Partiya Komunîst a Çînê, bi rêya dezgehên xwe yên wekî Daîreya Navendî ya Propagandayê, kontroleke tund li ser hemû medyaya kevneşopî (rojname, televîzyon, radyo) û medyaya nû (înternet, medyaya civakî) dimeşîne. Tê gotin ku Partiya Komunîst her hefte rêbernameyeke sansurê ji bo saziyên medyayê derdixe, ku tê de mijarên ku divê werin nixumandin an jî jê dûr ketin, têne diyarkirin. Malperên navneteweyî yên wekî Wikipedia, Google, Facebook, Twitter, û gelek sepanên mobîl ên ku naveroka wan ji hêla hikûmetê ve wek “hestiyar” an “ziyandar” tê dîtin, li Çînê hatine astengkirin an jî bi tundî têne sansurkirin. Ev “Dîwarê Agir ê Mezin” (Great Firewall of China) hewldaneke berfireh e ji bo birêvebirina herikîna agahdariyê û kontrolkirina nîqaşên giştî yên li ser platformên serhêl.

C. Qanûna “Sirên Dewletê” wek Amûrek ji bo Tepeserkirinê

Yek ji amûrên qanûnî yên herî bi hêz ku ji hêla hikûmeta Çînê ve ji bo rewakirina sansur û tepeserkirina azadiya çapemeniyê û îfadeyê tê bikaranîn, qanûna li ser parastina “sirên dewletê” ye. Pirsgirêka sereke ya vê qanûnê ew e ku têgeha “sirên dewletê” bi qestî pir nezelal û bi berfirehî hatiye hiştin. Ev nezelalî rê dide hikûmet û dezgehên ewlehiyê ku hema hema her agahî an weşaneke ku jê hez nekin an jî wek tehdîd bibînin, bikevin bin kategoriya “sirên dewletê” û bi vî rengî wê qedexe bikin an jî kesên ku wê belav dikin, ceza bikin.

Guhertinên ku di sala 2010an de li ser vê qanûnê hatin kirin, ne ku pirsgirêk çareser kirin, berevajî, kontrola dewletê ya li ser herikîna agahdariyê hîn zêdetir kirin. Gelek rojnamevan, nivîskar, çalakvan û parêzerên mafên mirovan li Çînê bi tawana “belavkirina sirên dewletê” hatine girtin û mehkûmkirin, tevî ku agahiyên ku wan belav kirine bi gelemperî têkildarî binpêkirinên mafên mirovan, gendelî, an jî mijarên din ên berjewendiya giştî bûne. Ev qanûn bi awayekî sîstematîk ji bo tirsandin û bêdengkirina dengên rexnegir tê bikaranîn û astengiyeke mezin li pêşiya azadiya çapemeniyê û mafê gel ê agahdarbûnê ye.

D. Derketina “Wêjeya Birîndaran” û Meylên Din ên Wêjeyî yên Piştî Mao

Tevî atmosfera tirsê û sansura dewletê, piştî mirina Mao Zedong û dawiya Şoreşa Çandî, di jiyana wêjeyî ya Çînê de vejîneke girîng çêbû. Yek ji meylên herî pêşîn û girîng ên vê serdemê “wêjeya birîndaran” (伤痕文学 – shānghén wénxué) bû. Di van berheman de, nivîskaran, ku piraniya wan bi xwe jî qurbaniyên Şoreşa Çandî bûn an jî şahidê wê bûn, dest bi îfadekirina êş, azar, trawma û birînên kûr ên ku di dehsalên borî de li ser gelê Çînê hatibûn ferzkirin, kirin. Çîroka kurt a Lu Xinhua ya bi navê “Birîndar” (伤痕 – Shānghén), ku di havîna 1977an de wek posterê bi karakterên mezin li dîwarê kampusa Zanîngeha Fudan hate pêşandan û paşê hate weşandin, wek destpêka vê tevgerê tê hesibandin. Çîrokeke din a navdar a vê serdemê “Şêwirmendê Polê” (班主任 – Bānzhǔrèn) ya Liu Xinwu bû, ku di Mijdara 1977an de hate weşandin. Van berheman û gelekên din ên mîna wan, valahiyeke hestyarî û psîkolojîk di civakê de dagirtin û rê dan ku mirov bi awayekî kolektîf dest bi hesabpirsîna ji rabirdûya xwe ya nêzîk bikin.

Li gel “wêjeya birîndaran”, meylên din ên wêjeyî jî di serdema piştî Mao de derketin holê. Di nav van de “wêjeya mirovperwer”, ku li ser pirsgirêkên ji nû ve avakirina kesayetî û hestên mirovî piştî serdemên tengasiyê disekinî; “rexneya civakî”, ku bi wêrekî kêmasî û pirsgirêkên civaka piştî Şoreşa Çandî (wek gendelî, bêkariya ciwanan, krîza xaniyan) dianî rojevê; “lêgerîna kokan” (寻根文学 – xúngēn wénxué), ku tê de nivîskaran berê xwe didan mijar û çandên herêmî û kevneşopî; û “reportaj” an jî wêjeya rastiyê, ku hewl dida bûyer û rewşên civakî bi awayekî objektîf û lêkolînî pêşkêş bike, hebûn. Bi giştî, piştî Şoreşa Çandî, wêjeyeke ku ji wêjeya destpêka sedsala 20an cuda bû, lê di heman demê de li ser bingeha wê û di bin bandora wê de ava bû, derket holê. Cihêrengî di mijar û şêwazên wêjeyî de zêde bû û komeke nivîskarên serbixwe û xwedî dengên cihêreng derketin holê, ku ev yek nîşana vejîneke girîng di jiyana wêjeyî ya Çînê de bû.

E. Behskirina Kurt a Nivîskarên Din ên Hatine Çewisandin û Şêwaza Giştî ya Tepeserkirinê

Lao She ne tenê nivîskarê navdar bû ku di dema Şoreşa Çandî de rastî çewisandinê hat. Gelek nivîskar, helbestvan, şanoger û rewşenbîrên din jî bûne qurbaniyên vê serdema tarî. Di nav wan de çend navên berbiçav ev in:

• Ba Jin (巴金): Yek ji romannivîsên herî mezin ên Çîna sedsala 20an. Di dema Şoreşa Çandî de wek “dij-şoreşger” bi tundî hat çewisandin, rastî heqaret û îşkenceyê hat. Jina wî, Xiao Shan, ji ber ku lênihêrîna bijîşkî ya pêwîst jê re nehat dayîn, ji nexweşiya kanserê mir, ku ev yek trawmayeke mezin ji bo Ba Jin hişt. Ew di sala 1977an de hate rehabîlîtekirin. Balkêş e ku Ba Jin bi xwe jî di bîranînên xwe de li xwe mikur hatiye ku ew beşdarî çewisandina hin heval û hogirên xwe bûye û paşê banga avakirina Muzexaneya Şoreşa Çandî kiriye da ku ev serdema tarî neyê jibîrkirin.
• Ding Ling (丁玲): Nivîskareke navdar û endama Partiya Komunîst. Ew berê jî di sala 1957an de di dema Kampanyaya Dij-Rastgir de wek “rastgir” hatibû şermezarkirin û sirgûnkirin. Di dema Şoreşa Çandî de careke din rastî çewisandinê hat, berhemên wê hatin qedexekirin, û ew ji sala 1970î heta 1975an li Girtîgeha Qincheng a Pekînê hate zindanîkirin. Ew di sala 1978an de hate rehabîlîtekirin.
• Yang Jiang (杨绛): Nivîskar, wergêr û şanogereke rêzdar. Di dema Şoreşa Çandî de, ew û mêrê wê yê navdar, Qian Zhongshu (nivîskarê romana Keleha di Bin Dorpêçê de), wek “rewşenbîrên burjuwazî” hatin “hilbijartin”. Ew neçar man ku karê fizîkî yê giran bikin, li “dibistanên kadroyan” ên li gundan ji nû ve werin “perwerdekirin”, û rastî rûniştinên têkoşînê û heqaretên giştî hatin. Destnivîsa wergera wê ya navdar a Don Kîşot a Cervantes ji Spanî bo Çînî, ku bi salan li ser xebitîbû, ji hêla Cerdevanên Sor ve hat desteserkirin û piştî demekê jê re hat vegerandin.

Lîsteya rewşenbîrên ku di Şoreşa Çandî de hatine çewisandin pir dirêj e û tê de navên wek helbestvan û arkeolog Chen Mengjia (ku piştî heqaretê xwe kuşt), û fîlozof û dîroknas Zhou Zuoren (birayê Lu Xun) jî hene. Çavkaniyek lîsteyeke berfireh a qurbaniyên Şoreşa Çandî pêşkêş dike ku tê de gelek nivîskar, hunermend û akademîsyen hene. Her weha, nivîskarên ku bi kevneşopiya rexneyî ya Lu Xun ve girêdayî bûn, wek Hu Feng û şagirtên wî, yên ku azadiya afirandinê û serxwebûna wêjeyê ji îdeolojiya partiyê diparastin, bi gelemperî bi kesayetên wek Chou Yang re, ku nûnerê xeta fermî ya partiyê di warê wêjeyê de bû, di nav pevçûn û nakokiyên kûr de bûn, û pir caran dibûn hedefa kampanyayên siyasî.

Çîrokên van nivîskaran, ligel çarenûsa trajîk a Lao She, şêwazeke giştî ya çewisandina rewşenbîran di Şoreşa Çandî de nîşan didin: tawanbarkirinên keyfî û bêbingeh, riswakirina giştî û şikandina rûmeta mirovî, karê fizîkî yê bi zorê û “ji nû ve perwerdekirin”, qedexekirina berheman û tunekirina mîrateya çandî, û zexteke psîkolojîk a giran ku carinan dibû sedema xwekujî an mirinên ji ber nebaşiyê. Rehabîlîtasyona piştî mirina Mao ji bo gelek ji van nivîskaran pêk hat, lê ev yek travmaya ku wan û malbatên wan kişandibû û birînên kûr ên ku di civakê de mabûn, bi tevahî ji holê ranekir.

Tevî polîtîkayên “Reform û Vekirinê” yên ku piştî mirina Mao Zedong li Çînê dest pê kirin û welat ji hêla aborî ve bi awayekî berbiçav guherand, mîrateya Şoreşa Çandî di forma çandeke kûr a tirsê, xwesansurê, û mekanîzmayên kontrola dewletê yên sofîstîke de berdewam dike. Şoreşa Çandî birînên psîkolojîk ên mayînde di civakê de hiştin , û tevî ku garantiyên destûrî ji bo azadiya çapemenî û îfadeyê hene, ev maf li Çînê bi awayekî sîstematîk têne sînordarkirin. Bikaranîna qanûnên nezelal ên wekî qanûna “sirên dewletê” ji bo tepeserkirina dengên rexnegir û sansura berfireh a înternetê nîşan dide ku Partiya Komunîst a Çînê hîn jî îfadeya serbixwe û rexneyî wek tehdîdeke bingehîn ji bo desthilatdariya xwe dibîne. Ev yek nîşan dide ku vebûna aborî bi awayekî otomatîk nebûye sedema lîberalîzasyona siyasî ya berfireh an jî garantîkirina azadiya îfadeyê. Kontrola îdeolojîk û siyasî ji bo PKÇ pêşaniyeke sereke dimîne.

Lêbelê, derketina “wêjeya birîndaran” û meylên din ên rexneyî yên piştî Mao, her çend di bin sînorên siyasî yên heyî de be jî, şiyana wêjeyê ya ji bo şahidîkirin, saxkirin û heta radeyekê berxwedanê li hemberî tepeserkirinê nîşan dide. Piştî serdemeke dirêj a bêdengkirin û terora îdeolojîk a di dema Şoreşa Çandî de, nivîskaran dest bi îfadekirina êş û azarên xwe û yên civakê kirin. “Wêjeya birîndaran” bû tevgereke girîng ku rê da gelê Çînê ku bi rabirdûya xwe ya trawmatîk re rû bi rû bibe. Meylên din ên wêjeyî yên ku rexneya civakî dikirin an li wateyên nû yên jiyanê digeriyan jî derketin holê. Ev yek nîşan dide ku tevî zext û zordariyên giran, xwesteka afirandin, îfadekirina rastiyê, û lêgerîna wateyê di nav nivîskar û rewşenbîrên Çînî de saxlem ma. Populerbûna van berheman di nav gel de jî nîşan dide ku xwendevan li Çînê li benda van çîrokan bûn û hewcedariya wan bi fêmkirin, hesabpirsîn û saxkirina birînên rabirdûyê hebû.

V. Encam (Dawî)

Analîza çarenûsa Lao She di dema Şoreşa Çandî de û têkoşîna Liu Xiaobo di serdema piştî Mao de, bi awayekî eşkere bandora giran û wêranker a çewisandina siyasî li ser nivîskar, rewşenbîr û tevahiya jiyana çandî û wêjeyî ya Çînê nîşan dide. Şoreşa Çandî, bi hovîtiya xwe ya îdeolojîk, ne tenê bû sedema mirina an jî perçiqandina gelek kesayetên rewşenbîr ên wekî Lao She, lê di heman demê de mîrateyeke kûr a tirs û xwesansurê li pey xwe hişt. Doza Liu Xiaobo, ku bi dehsalan şûnde qewimî, nîşan da ku tevî guhertinên aborî û civakî yên mezin, dewleta Çînê hîn jî amade ye ku bi awayekî tund li hemberî bangên ji bo azadiya ramanê û reformên demokratîk derkeve.

Lao She wek sembola trajediya rewşenbîran di bin pêlên hêrsa îdeolojîk a kor de dimîne, kesayetek ku ji lûtkeya rêzgirtinê ber bi kortaleke riswabûn û mirinê ve hat kişandin. Liu Xiaobo, ji aliyê din ve, wek sembola têkoşîna bêdawî û bêtawîz a ji bo azadiya ramanê û mafên bingehîn ên mirovan li hemberî sîstemeke otorîter a domdar tê bîranîn. Her du kes, tevî çarenûsên xwe yên trajedîk, bi berhemên xwe, bi helwestên xwe yên wêrek, û bi pabendbûna xwe ya bi nirxên mirovî û rewşenbîrî re mîrateyeke girîng a berxwedanê ji nifşên paşerojê re hiştine. Parastina destnivîsên Lao She ji hêla malbata wî ve di şert û mercên herî dijwar de , û helwesta “bê dijmin” a Liu Xiaobo ya ku di parastina xwe ya dawî de li dadgehê îfade kir , du mînakên berbiçav ên vê ruhê berxwedêr in.

Lêbelê, mîrateya van her du kesan û gelekên din ên mîna wan, di heman demê de bîranîneke tal e ji zehmetiyên berdewam ên ku li pêşiya azadiya rewşenbîrî û îfadeyê li Çînê îro hene. Kontrola tund a dewletê ya li ser agahdarî û medyayê, sansura berfireh a înternetê, bikaranîna qanûnên nezelal ên wekî “sirên dewletê” ji bo bêdengkirina dengên muxalif , û nebûna hesabpirsîneke tam û eşkere ji berpirsiyarên binpêkirinên mafên mirovan ên di rabirdûyê de , hemû nîşanên wê yekê ne ku têkoşîna ji bo azadiyê li Çînê hîn neqediyaye.

Mîrateya Lao She û Liu Xiaobo, tevî ku di bin pergalên tepeserker de hatine afirandin û bi dawî hatine, ji sînorên Çînê derbas dibe û wek bîranînên gerdûnî yên girîngiya azadiya ramanê û bedela wê ya giran kar dike. Lao She nivîskarekî navneteweyî yê naskirî bû beriya mirina xwe , û Liu Xiaobo bi wergirtina Xelata Nobelê ya Aştiyê nasnameyeke gerdûnî bi dest xist. Têkoşîna wan ji bo mafên bingehîn ên wekî azadiya îfadeyê, ku di Peymana 08 de bi awayekî berfireh hatibû pêşkêşkirin û bi Daxuyaniya Gerdûnî ya Mafên Mirovan re dihat girêdan , nirxên gerdûnî ne. Reaksiyonên navneteweyî yên li ser çewisandina wan eleqeya gerdûnî ya bi dozên wan re nîşan dide. Ji ber vê yekê, çîrokên wan ne tenê ji bo Çînê, lê ji bo her kesê ku bi mafên mirovan û azadiya rewşenbîrî re eleqedar e, girîng in. Ew nîşan didin ku çawa hêzên otorîter dikarin çand û rewşenbîriyê bikin armanc, û çawa ruhê mirovî, tevî her tiştî, dikare li ber xwe bide û ji bo rastî û rûmetê têbikoşe. Çîrokên wan ne tenê dîrokî ne; ew ji bo têkoşînên hemdem ên ji bo mafên mirovan li çaraliyê cîhanê îlhamek û di heman demê de hişyariyek in.

Nebûna hesabpirsîneke tam û eşkere ji berpirsiyarên tawanên Şoreşa Çandî û berdewamiya tepeserkirina îfadeyê li Çînê îro, metirsiyekê çêdike ku dersên dîrokê bi tevahî neyên fêrbûn û şêwazên zordariyê di pêşerojê de dubare bibin an jî bi awayên nû û sofîstîketir derkevin holê. Şoreşa Çandî li Çînê hîn jî wek mijareke tabû dimîne û bi awayekî rexneyî û vekirî nayê nîqaşkirin. Rehabîlîtasyonên piştî mirinê yên kesayetên wekî Lao She, Ba Jin û Ding Ling, her çend girîng bin jî, nayên wateya hesabpirsîneke tam ji pergal û kesên ku berpirsiyarê wan trajediya bûn. Tepeserkirina Liu Xiaobo û bikaranîna qanûnên wekî “sirên dewletê” ji bo bêdengkirina dengên rexnegir nîşan dide ku mekanîzmayên zordariyê hîn jî bi awayekî çalak di meriyetê de ne. Banga Ba Jin ji bo avakirina muzexaneyeke Şoreşa Çandî, ku armanca wê “nehêlana dubarebûna dîrokê” bû , di vê çarçoveyê de pir watedar e. Nebûna vê hesabpirsînê û bîranîna rexneyî, zemînekê ji bo potansiyela dubarebûna binpêkirinan û berdewamiya çanda bêcezakirinê diafirîne. Ji ber vê yekê, girîngiya bîranîna van bûyeran û van kesan ne tenê ji bo rêzgirtina ji qurbaniyan e, lê her weha ji bo piştgirîkirina têkoşîna ji bo azadî, dadmendî û rûmeta mirovî li Çînê û li her derê cîhanê ye.

VI. Çavkanî (Jêder)

1. Struggle session – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Struggle_session 2. Kızıl Ağustos – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_A%C4%9Fustos 3. dergipark.org.tr, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/25954 4. Lao She – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lao_She 5. Liu Xiaobo – Speed read – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2010/xiaobo/speedread/ 6. Charter 08 – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Charter_08 7. Liu Xiaobo – Facts – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2010/xiaobo/facts/ 8. LAO SHE: HIS LIFE, BOOKS AND TRAGIC DEATH – Facts and Details, https://factsanddetails.com/china/cat7/sub39/entry-7556.html 9. Liu Xiaobo – Biographical – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2010/xiaobo/biographical/ 10. Case History: Liu Xiaobo | Front Line Defenders, https://www.frontlinedefenders.org/en/case/case-history-liu-xiaobo 11. Liu Xiaobo – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Liu_Xiaobo 12. Liu Xiaobo (刘晓波) | Chinese Human Rights Defenders, https://www.nchrd.org/2017/07/prisoner-of-conscience-liu-xiaobo/ 13. Liu Xiaobo – Nobel Lecture – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2010/xiaobo/lecture/ 14. Çin Kültür Devrimi’yle hesaplaşamıyor – Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/analiz-haber/cin-kultur-devrimiyle-hesaplasamiyor/573140 15. Introduction to the Cultural Revolution | FSI – SPICE – Stanford, https://spice.fsi.stanford.edu/docs/introduction_to_the_cultural_revolution 16. From Red Guards to Thinking Individuals: China’s Youth in the Cultural Revolution, https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/from-red-guards-to-thinking-individuals-chinas-youth-in-the-cultural-revolution/ 17. Türk Kütüphaneciliği » Makale » Çin Halk Cumhuriyeti Kültür …, https://dergipark.org.tr/tr/pub/tk/issue/56680/778685 18. How did the Chinese Revolution affect Chinese literature and arts? – TutorChase, https://www.tutorchase.com/answers/a-level/history/how-did-the-chinese-revolution-affect-chinese-literature-and-arts 19. Lao She | Writer | Blue Plaques – English Heritage, https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/lao-she/ 20. Lao She | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/lao-she 21. Lao She – Authors’ Calendar, http://authorscalendar.info/laoshe.htm 22. Lao She – New World Encyclopedia, https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Lao_She 23. http://www.ebsco.com, https://www.ebsco.com/research-starters/history/lao-she#:~:text=Among%20his%20works%20which%20were,some%20years%20after%20his%20death. 24. Liu Xiaobo – Asia Society, https://sites.asiasociety.org/chinawealthpower/chapters/liu-xiaobo/ 25. Liu Xiaobo – Writer and soul of Charter 08, the manifesto for the rule of law in communist China [biography] – Gariwo, https://en.gariwo.net/righteous/civil-courage/liu-xiaobo-17369.html 26. Liu Xiaobo | Human Rights Watch, https://www.hrw.org/tag/liu-xiaobo 27. Charter 08 (Chinese and English Text) – CECC.gov, https://www.cecc.gov/resources/legal-provisions/charter-08-chinese-and-english-text 28. China: Nobel Laureate’s Widow Released – Human Rights Watch, https://www.hrw.org/news/2018/07/10/china-nobel-laureates-widow-released 29. The spirit of Liu Xiaobo will never die – Amnesty International, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/07/liu-xiaobo-spirit-will-never-die/ 30. Good news: Liu Xia is free – Amnesty International, https://www.amnesty.org.au/good-news-liu-xia-is-free/ 31. China: Democratic Voice Liu Xiaobo Dies in Custody | Human Rights Watch, https://www.hrw.org/news/2017/07/13/china-democratic-voice-liu-xiaobo-dies-custody 32. The Nobel Peace Prize 2010 – Statements from the Norwegian Nobel Committee – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2010/statement/ 33. Liu Xiaobo Anniversary — PEN International | Promoting Literature & Defending Freedom of Expression Worldwide, https://www.pen-international.org/our-campaigns/ywaw3vwi4eyobabp2lvvye89njxg4t 34. PEN INTERNATIONAL REITERATES CALL TO RELEASE LIU XIAOBO AS NOBEL PEACE PRIZE AWARDED IN OSLO, https://www.suomenpen.fi/en/liu-xiabo/ 35. cin-kultur-devrim-posterleri – tutunamayanlar, https://tutunamayanlar.net/resim/manset/375-cin-kultur-devrim-posterleri 36. Introduction to Chinese Literature – Asia for Educators – Columbia University, https://afe.easia.columbia.edu/special/china_1900_literature.htm 37. XX. yüzyılın başında Çin edebiyatı ve temel temsilcileri, https://www.ajol.info/index.php/altralang/article/view/254374/240346 38. Çağdaş Çin Edebiyatı – china radio international, https://turkish.cri.cn/794/2011/03/21/1s132008.htm 39. Ba Jin: Chinese Anarchist Writer and Critic of the Chinese Communist Party – Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/subject/anarchism/ba-jin/index.html 40. Ba Jin was born – WCH | Stories – Working Class History, https://stories.workingclasshistory.com/article/9775/ba-jin-was-born 41. Ba Jin – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Ba_Jin 42. Mao and the Writers | ChinaFile, https://www.chinafile.com/library/nyrb-china-archive/mao-and-writers 43. Ding Ling, http://wiki.china.org.cn/index.php?title=Ding_Ling 44. Ding Ling – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Ding_Ling 45. Yang Jiang—A Great Woman in Recent History of China – SciSpace, https://scispace.com/pdf/yang-jiang-a-great-woman-in-recent-history-of-china-23jzxeo4.pdf 46. Category:Victims of the Cultural Revolution – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Victims_of_the_Cultural_Revolution 47. A Verbose Silence in 1939 Chongqing: Why Ah Long’s Nanjing Could Not Be Published, https://u.osu.edu/mclc/online-series/sekine/