Pevçûna Huner, Exlaq û Civakê di Serdema Vîktoryayî de

1. Pêşgotin

Oscar Wilde, wekî yek ji navdartirîn romannûs, helbestvan û şanogerên Îrlandî, bi zîrekbûna xwe ya tûj, kesayetiya xwe ya berbiçav û wekî pêşengekî Tevgera Estetîkê dihat nasîn. Berhemên wî, bi hostatiya xwe ya di bikaranîna prozeya xemilandî, paradoksên zîrek û vekolîna mijarên wekî bedewî, exlaq û hedonîzmê, li dijî kevneşopiyên serdema Vîktoryayî derdiketin. Rêwîtiya Wilde ya ber bi navûdengiyê ve û çarçoveya civakî ya ku tê de dixebitî, zemînek girîng ji bo têgihiştina bûyerên paşerojê pêk tîne.

Darizandinên sala 1895an ên ji ber sûcê “bêexlaqiya eşkere” ji bo Wilde û di dîroka çandî de xalek werçerxê ya girîng bû. Van darizandinan, bi awayekî trajîk be jî, homoseksuelî anî rojeva giştî û standardên exlaqî yên hişk û zordestiya yasayî ya wê serdemê eşkere kir. Bûyera darizandina Wilde ne tenê trajediyeke şexsî bû, lê di heman demê de pevçûnek di navbera Estetîzmê (“huner ji bo hunerê”) û exlaqê Vîktoryayî de temsîl dikir, ku pirsên kûr derbarê jiyana taybet a hunermend, exlaqê giştî, sansur û azadiya îfadeyê derxistin holê. Ev gotar dê bikole ka çawa darizandina Wilde nîqaşên li ser huner û exlaqê civakî gurr kir û dê amaje bike ku doza Wilde bû xaleke navendî ji bo van nîqaşan, ku encamên wê yên mayînde hebûn.

Paradoksa navûdengiya Wilde yek ji wan xalên girîng e ku divê bê destnîşankirin. Wilde bi awayekî hûrgilî kesayetiya xwe ya giştî wekî estetîkparêz û kesekî zîrek ava kiribû , ku ev yek jê re navûdengek mezin anî. Lêbelê, ev xuyaniya giştî û girêdana wî bi prensîba “huner ji bo hunerê” re, dema ku jiyana wî ya taybet bi exlaqê Vîktoryayî re ket nav pevçûnê, ew kir hedefek berbiçavtir û navûdengiya wî veguherand qelsiyekê. Wilde wekî “heyranê navdar ê Liberty wekî ‘cihê bijartî yê kiriyarê hunerî’” û “rêberê şêwazê yê xwe-destnîşankirî” dihat nasîn û bi awayekî çalak wêneyek ji xwe re ava dikir. Navûdengiya wî cîhanî bû, bi taybetî piştî gera wî ya konferansan li Amerîkayê. Ev kesayetiya giştî, ku Estetîzmê temsîl dikir, rasterast li dijî normên Vîktoryayî bû. Ji ber vê yekê, dema ku skandal derket holê, profîla wî ya bilind bû sedem ku “hûrgiliyên tirsnak ên jiyana wî” bi berfirehî û bi awayekî hestiyar di çapemeniyê de cih bigirin , û hilweşîna wî dramatîktir û nîqaş jî tundtir bûn. Navûdengiya ku wî bi xwe afirandibû, bû sehneya hilweşandina wî ya giştî.

Wekî din, darizandinên Wilde ne tenê li ser kiryarên wî yên şexsî bûn, lê di heman demê de xaleke girîng bûn ji bo fikarên civakî yên kûrtir ên derbarê guherîna nirxên exlaqî, rola hunerê, û pênaseya “Îngilîzbûnê” li hember bandorên “biyanî” an “dekadent” ên ku di dawiya sedsalê de dihatin hîskirin. Tevgerên Estetîk û Dekadent wekî bertekek li dijî utilîtariyanîzm û exlaqê Vîktoryayî dihatin dîtin. Di wê serdemê de “paranoyayeke cinsî li hewa bû” û hîsteryayek li ser homoseksueliyê hebû. Nasnameya Îrlandî ya Wilde û girêdana wî bi wêjeya dekadent a Frensî re (mînak, bandora A Rebours a Huysmans li ser Dorian Gray ) ew wekî kesekî ji derve yê ku nirxên navxweyî tehdît dike, nîşan dida. Ji ber vê yekê, darizandin bûn meydana şerekî sembolîk ku tê de ev fikar dihatin lîstin, û Wilde ramanên hunerî û exlaqî yên nû yên “tehdîtkar” temsîl dikir. Darizandina wî dikare wekî hewldanek ji bo ji nû ve piştrastkirina nirxên kevneşopî were dîtin.

2. Oscar Wilde û Tevgera Estetîzmê Beriya Krîzê

Jiyan û perwerdehiya destpêkê ya Oscar Wilde bingeha felsefeya wî ya estetîk û nêrîna wî ya li ser hunerê ava kir. Ew li Dublinê di malbateke rewşenbîr de ji dayik bû; bavê wî Sir William û diya wî Jane Wilde her du jî kesayetiyên wêjeyî bûn. Bi taybetî diya wî, ku bi navê “Speranza” dihat nasîn û helbestvaneke neteweperwer bû, bandorek mezin li ser eleqeya Wilde ya bi navan û avakirina kesayetiyê re kir. Wilde li Portora Royal School, Trinity College Dublin (ku di Klasîkan de jêhatî bû û Madalyaya Zêrîn a Berkeley ji bo Yewnanî wergirt) û Magdalen College, Oxford (Xelata Newdigate ji bo helbesta “Ravenna” wergirt) xwend. Oxford ji bo wî “xaleke mezin a werçerxê” bû. Nîşanên destpêkê yên dandîzmê û kesayetiya wî ya çêkirî hê di dibistan û zanîngehê de xuya bûn.

Pêşketina felsefeya estetîk a Wilde, ku bi dirûşma “Huner ji bo Hunerê” tê nasîn, di bin bandora John Ruskin û Walter Pater de li Oxfordê şekil girt. Fikra Pater a ku divê mirov kêliyan bi “kalîteya herî bilind” biceribîne, bi kûrahî bandor li Wilde kir. Ew bû yek ji berdevkên sereke yên Tevgera Estetîkê, ku diparast ku huner tenê ji bo bedewiyê heye, ne ji bo armancên exlaqî an dîdaktîk. Konferansên wî yên li Amerîkayê (1882) yên li ser estetîkê, navûdeng û ramanên wî belav kirin ; wî di nav 260 rojan de zêdetirî 140 konferans dan. Jiyana wî ya şexsî û kincên wî yên berbiçav bûn sembola prensîbên wî yên estetîk: “Divê mirov yan berhemeke hunerî be, yan jî berhemeke hunerî li xwe bike”.

Berhemên sereke yên Wilde, bi taybetî romana wî Wêneyê Dorian Gray, û pêşwaziya wan a krîtîk, di vê serdemê de girîng in. Helbest (1881), yekemîn berhevoka wî bû ku rexneyên têkel wergirtin lê baş firot. Ceribandinên wî yên wekî Niyet (1891), “Hilweşîna Derewan,” “Rexnegir wekî Hunermend,” û “Giyanê Mirov di bin Sosyalîzmê de” felsefeya wî ya estetîk eşkere dikirin, ku tê de serweriya hunerê li ser jiyanê û rola rexnegir wekî şîrovekarê bedewiyê diparast. “Giyanê Mirov di bin Sosyalîzmê de” li ser takekesî û hunerê radiwestiya.

Wêneyê Dorian Gray (1890/1891) yekane romana Wilde bû. Ew wekî fantaziyeke exlaqî tê hesibandin ku estetîzm, exlaq, hedonîzm, dualîteya xwezaya mirovî û bandora xerabker a lêgerîna kêfê ya bêsînor vedikole. Roman “pêşandaneke romantîk a Estetîzma Wilde bi xwe bû”. Weşandina wê yekser bû sedema nerazîbûnek mezin û bertekên dijminane ji çapemeniya Brîtanî, ku ew wekî “volger,” “nepak,” “jehrî,” û “bêexlaq” bi nav kirin ji ber temayên wê yên homoerotîk û dekadent. Guhertoya ku di Lippincott’s Monthly Magazine de hat weşandin jixwe ji hêla edîtor J.M. Stoddart ve hatibû sansurkirin, ku materyalên ku hestên Basil Hallward ên ji bo Dorian eşkeretir dikirin û homoseksueliya Dorian radixin ber çavan, jêbiribûn. Wilde bi xwe jî ji bo guhertoya pirtûkê ya 1891an di bin zexta rexneyan de hin kurtkirinên din kirin. Wilde di pêşgotina pirtûkê de xwe parast û got: “Pirtûkeke exlaqî an bêexlaq tune. Pirtûk baş an xirab hatine nivîsandin. Hemû mesele ev e”. Wî her wiha îdîa kir ku pirtûk xwedî exlaqek e: “Hemû zêdegavî, her wiha hemû devjêberdan, cezayê xwe bi xwe re tîne”.

Şanoyên Wilde, wekî Vantilatûra Lady Windermere (1892), Jineke Bê Girîngî (1893), Mêrekî Îdeal (1895), û Girîngiya Ciddîbûnê (1895), serkeftineke mezin bi dest xistin û bi zimanê xwe yê zîrek û satirîzekirina exlaqê çîna jorîn navdar bûn. Salomé (1891, weş. 1893/94), şanoyeke trajîk, di destpêkê de li Brîtanyayê hat qedexekirin.

Xwezaya performatîf a estetîzma Wilde xaleke girîng e. Estetîzma wî ne tenê helwesteke felsefî bû, lê di heman demê de performanseke giştî ya bi baldarî hatibû avakirin. Kincên wî yên berbiçav, axaftina wî ya zîrek, û heta konferansên wî jî ji bo temsîlkirina îdealên wî yên hunerî hatibûn sêwirandin, ku jiyana wî bi xwe dikir berhemeke hunerî. Ev performatîvî, her çend heyranî dikişand, di heman demê de ew dikir kesayetiyek berbiçavtir û provokatîftir, ku zemîn ji bo hilweşînek giştî ya dramatîk amade dikir dema ku jiyana wî ya taybet dihat lêkolînkirin. Wilde wêneyekî “jêhatîbûna bê xîret” çêkiribû û bi “jiyana xwe ya berbiçav û kincên xwe yên dandî” dihat nasîn. Gera wî ya konferansan li Amerîkayê bi qasî ramanên wî, li ser kesayetiya wî bû ; ew bûbû “celeb celebek navdar”. Gotina wî ya navdar, “Divê mirov yan berhemeke hunerî be, yan jî berhemeke hunerî li xwe bike” , yekbûneke bi zanebûn a jiyan û hunerê nîşan dide. Ev performansa giştî ya estetîzmê bi ذات خود dijberî normên Vîktoryayî bû. Ji ber vê yekê, dema ku jiyana wî ya taybet, ku ew jî li gorî prensîbên estetîk ên ne-kevneşopî (hedonîzm, lêgerîna kêfê) dijiya, rastî êrîşê hat, xwezaya pir giştî ya kesayetiya wî ya hunerî skandal mezintir kir.

Wêneyê Dorian Gray hem wekî manîfestoyek û hem jî wekî pêxembertiyekê kar dikir. Roman ji bo ramanên estetîk ên Wilde wekî metnek sereke bû, lê bi awayekî îronîk, hilweşîna wî bi xwe jî pêşbînî dikir. Temayên jiyaneke dualî, bandora xerabker a kêfa estetîk a bê kontrola exlaqî, û skandala giştî ya derbarê hunera ku wekî “bêexlaq” dihat dîtin, aliyên serpêhatiyên paşerojê yên Wilde bi xwe neynik dikirin. Nakokiya li dora romanê pêşgotinek bû ji bo darizandina civakî ya ku ew ê pê re rû bi rû bimaya. Dorian Gray “pêşandaneke romantîk a Estetîzma Wilde bi xwe ye” û temayên estetîzm, exlaq û hedonîzmê vedikole. Roman bi xwe skandal bû û di darizandinên wî de wekî delîl li dijî wî hat bikaranîn. Plana romanê portreyek nîşan dide ku hilweşîna exlaqî ya Dorian nîşan dide dema ku ew bi xwe ji derve bedew dimîne, ku sembola xwebûneke veşartî û xerabûyî ye. Ev “jiyana dualî” ya Wilde bi xwe nîşan dide. Nerazîbûna giştî ya li dijî “bêexlaqiya” romanê pêşbîniya mehkûmkirina giştî ya ku Wilde dê ji ber şêwaza jiyana xwe pê re rû bi rû bimaya, dikir. Bi vî rengî, roman ne tenê îfadeya felsefeya wî bû, lê di heman demê de vegotineke nexwestî ya xetereyên ku ew ê bi xwe re rû bi rû bimaya dema ku jiyana wî ya estetîk bi exlaqê civakî re bikeve pevçûnê.

Di parastina hunera xwe de, Wilde gelek caran nezelalî û paradoks bi kar dianî (mînak, “Hemû huner bêkêr e,” “Pirtûkeke exlaqî an bêexlaq tune”). Her çend armanca wî ew bû ku serxwebûna hunerî biparêze, ev nezelalî dikaribû ji hêla raya giştî û sîstema yasayî ya Vîktoryayî ya dijminane ve wekî xwevekişandin an heta pejirandina mebesteke “bêexlaq” a bingehîn were şîrovekirin, ku ev yek nakokî bêtir gurr dikir. Pêşgotina Wilde ya ji bo Dorian Gray aforîzmayên wekî “Hemû huner bêkêr e” dihewîne. Wî digot ku huner û exlaq girêdayî “sferên bi tevahî cuda” ne. Di dema darizandinên xwe de, wî bi navdarî got, “Ez nikarim bersiva tu pirsan bidim ji bilî yên derbarê Hunerê”. Her çend ev daxuyanî prensîbên estetîk diparêzin, ji bo temaşevanên Vîktoryayî yên ku bi dîdaktîzma exlaqî ve girêdayî bûn, ew dikarin wekî redkirina rûbirûbûna bi berpirsiyariya exlaqî, an jî xerabtir, wekî pejirandineke veşartî ya şîroveyên “bêexlaq” ên berhemên wî xuya bikin. Ev xwevekişandina têgihîştî an serweriya rewşenbîrî (mînak, bi navkirina rexnegiran wekî “Filistînî” ) dibe ku jurî û raya giştî ji wî dûr xistibe, û parastina wî di çarçoveyek ku pêşî li daxuyaniyên exlaqî yên rasterast digirt de kêmtir bi bandor kiribe.

3. Çarçoveya Civakî-Exlaqî û Yasayî ya Îngilistana Vîktoryayî

Serdema Vîktoryayî bi kodên exlaqî yên hişk dihat nasîn ku bandor li ser jiyana malbatî, rolên zayendî û cinsiyetê dikir. Ev norman girîngiyek mezin didan ser pêzanîn, xwe-dîsîplîn, tepeserkirina cinsî û rolên zayendî yên diyarkirî. Mêr bi jiyana giştî, azwerî û aqilmendiyê ve dihatin girêdan; jin bi qada navmalî, pasîfbûn û paqijiyê ve. Girîngiyeke mezin li ser nirxên malbatî, erk, berpirsiyariya kesane û etîka kar hebû. Lêbelê, durûtî berbelav bû, û ferqek di navbera fezîleta giştî û nepakiya taybet de hebû.

Helwesta li hember homoseksueliyê û Qanûna Labouchère (1885) di vê çarçoveyê de roleke navendî lîst. Homoseksuelî wekî bêexlaqî, ji rê derketin û sûcek li Îngilistanê dihat hesibandin. Qanûna Buggery ya 1533an sodomiyê krîmînalîze kiribû, bi cezayên giran (piştî 1861ê heta hetayê zindan, berê mirin), lê îsbatkirina têkiliyê dijwar bû. Guhertina Labouchère (Beşa 11 a Qanûna Guhertina Hiqûqa Cezayê ya 1885an) “her kiryareke bêexlaqiya eşkere” di navbera mêran de, çi bi eşkereyî çi bi dizî, kir sûcekî biçûk ku heta du salan zindan û/an karê dijwar ceza lê dihat birîn. Têgeha “bêexlaqiya eşkere” bi zanebûn nezelal hatibû hiştin, ku rê dida darizandinên berfireh li cihê ku sodomî nedihat îsbatkirin ; ew kiryarên wekî fellatio û masturbasyona hevpar dihewand. Ev guhertin wekî “peymana şantajkaran” hat binavkirin. Guhertin bi lez û bez di Parlamentoyê re derbas bû, dibe ku wekî “guhertineke hilweşîner” be. Ew ji bo kiryarên di navbera jinan de derbas nedibû. Skandalên giştî yên wekî skandala Cleveland Street (1889) berê jî homoseksueliya mêran anîbû rojeva giştî, bi gelemperî bi awayekî neyînî.

Guhertina Labouchère, bi têgeha xwe ya nediyar a “bêexlaqiya eşkere”, ne tenê reformek yasayî bû, lê amûreke bi hêz bû ku panîkeke exlaqî ya derbarê homoseksueliyê nîşan dida û xurt dikir. Nezelaliya wê rê dida ku pêşdaraziyên civakî û fikarên derbarê mêranî, dekadans û hilweşîna civakî ya têgihîştî di nav darizandinên yasayî de werin kanalîzekirin, û ew dikir amûrek ji bo ferzkirina lihevhatinê. Di dawiya serdema Vîktoryayî de “hîsteryayek li ser homoseksuelan” hebû û Tevgera Paqijiya Civakî geş bûbû. Guhertin di nav panîkeke exlaqî de hat pejirandin (gotarên W.T. Stead). Têgeha “bêexlaqiya eşkere” nehatibû pênasekirin , ku rê dida jurî û dadgeran ku wê li gorî hestên exlaqî yên serdest bi berfirehî şîrove bikin. Vê nezelaliyê ji Qanûna Buggery ya taybettir hêsantir kir ku mehkûmiyet werin bidestxistin. Ji ber vê yekê, qanûn bû mekanîzmayek ku bi rêya wê nerazîbûna civakî ya ji cinsiyeta mêr a ne-normatîf dikaribû bi awayekî yasayî were pêkanîn, ku bi bandor jiyana taybet polîs dikir û kodên exlaqî yên serdest xurt dikir. Darizandina Wilde mînaka sereke ya vê yekê ye.

Civaka Vîktoryayî bi dijberiyeke tund di navbera kodên xwe yên exlaqî yên hişk ên ku bi eşkereyî dihatin parastin û rastiyên pir caran veşartî yên tevgerên cinsî yên cihêreng û durûtiyên civakî de dihat nasîn. Vê dijberiyê zemîneke guncan ji bo skandal û darizandinên bijartî afirand dema ku “binpêkirinên” taybet bi eşkereyî dihatin eşkerekirin. Exlaqê Vîktoryayî ji derve hişk bû , lê “ferqek di navbera fezîleta giştî û nepakiya taybet de hebû”. Hevdîtinên homoseksuel “hema hema her gav bi dizî û veşartî bûn”. Skandalên wekî Boulton û Park (1871) û Cleveland Street (1889) hebûna van cîhanên veşartî eşkere kirin. Wilde bi xwe “jiyaneke dualî” dijiya. Nerazîbûna giştî û çalakiya yasayî ya li dijî Wilde ew qas tund bû ji ber ku doza wî ev rastiya veşartî anî ber ronahiya çavdêriya giştî ya neçar, û gef li rûyê bi baldarî parastî yê pêzanîna Vîktoryayî xwar.

Her çend exlaqê Vîktoryayî bi awayekî fermî ji bo herkesî derbasdar bû, sepandina wê û encamên binpêkirinê pir caran bi çînê ve girêdayî bûn. Wilde, pisporekî çîna navîn ku dixwest bikeve nav derdorên arîstokrat, dema ku bi arîstokratekî bi hêz (Queensberry) re ket nav pevçûnê, xwe di xetereyê de dît. Sîstema yasayî, her çend bi awayekî fermî bêalî bû, dikaribû di bin bandora dînamîkên çînî û daxwaza parastina navûdengiya arîstokratîk de bimaya. Wilde “pisporekî çîna navîn” bû. Lord Alfred Douglas, ji ber statuya xwe ya arîstokratîk û ciwaniya xwe, qet nehat tawanbarkirin, û heta wekî “qurbaniyek” hat binavkirin. Malbatên çîna jorîn di parastina endamên xwe ji tawanên sodomiyê de jêhatî bûn. Queensberry, arîstokratek, hêza xwe ya civakî ji bo şopandina Wilde bi awayekî bêrehm bikar anî. Skandal têkiliyên Wilde bi xortên çîna karker re (kirêdar, fahîşe) dihewand, ku ji perspektîfa çînî ve bi taybetî skandal bû. Ji ber vê yekê, darizandina Wilde ne tenê wekî kampanyayeke exlaqî, lê di heman demê de wekî mînakek ku tê de dînamîkên çînî bandor li şopandin û encama dadmendiyê kir, dikare were dîtin; daxwazên civakî û têkiliyên Wilde bi arîstokrasiyê re di dawiyê de nekarîn wî li hember xezeba yek ji endamên wê biparêzin.

4. Rêya ber bi Felaketê: Pevçûn û Darizandin

Têkiliya Oscar Wilde bi Lord Alfred Douglas re û dijminatiya Marquess of Queensberry bû sedema rêzek bûyerên ku di dawiyê de Wilde ber bi felaketê ve birin. Wilde di sala 1891ê de Lord Alfred “Bosie” Douglas nas kir; têkiliyeke nêzîk, samîmî, lê bahozî û biha di navbera wan de çêbû. Douglas wekî kesekî xerckirî û bêperwa dihat wesifandin. Marquess of Queensberry, bavê Bosie, ji vê têkiliyê nefret dikir û hewl dida ku wê bi dawî bike, ku ev yek bû sedema pevçûnên dijwar. Di 18ê Sibata 1895an de, Queensberry li klûba Wilde kartek hişt ku li ser nivîsandibû “Ji bo Oscar Wilde, pozê Somdomît [sic]”.

Sê Darizandinên Oscar Wilde (1895)

Ji bo têgihiştina rêza bûyerên ku hilweşîna Wilde pêk anîn, kronolojiyek girîng e. Bûyer bi lez û bez û bi gelek qonaxên yasayî (doza îftirayê, du dozên krîmînal) pêk hatin. Ev tablo dê çarçoveyeke kronolojîk a zelal ji bo têgihiştina vê pêvajoya tevlihev peyda bike.

Tablo 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên Darizandinên Oscar Wilde

Dîrok (Sal)	Bûyer	Kurtasî/Girîngî
18 Sibat 1895	Karta Queensberry	Marquess of Queensberry li klûba Albemarle kartek ji bo Wilde dihêle ku tê de ew bi “pozê somdomît” tawanbar dike.
1 Adar 1895	Wilde serlêdana girtina Queensberry dike	Li ser israra Douglas, Wilde ji bo îftirayê dozê li Queensberry vedike.
3-5 Nîsan 1895	Doza Îftirayê: Wilde dijî Queensberry	Doz li Old Bailey pêk tê. Parastina Queensberry delîlên têkiliyên homoseksuel ên Wilde pêşkêş dike. Wilde dozê vedikişîne. Queensberry bêsûc tê dîtin.
5 Nîsan 1895	Girtina Wilde	Piştî têkçûna doza îftirayê, Wilde bi sûcê “bêexlaqiya eşkere” tê girtin.
26 Nîsan-1 Gulan 1895	Yekem Doza Krîmînal a Wilde	Wilde û Alfred Taylor bi hev re bi “bêexlaqiya eşkere” tên darizandin. Jurî nikare bigihîje biryarekê. Wilde bi kefalet tê berdan.
20-25 Gulan 1895	Duyem Doza Krîmînal a Wilde (Ji nû ve darizandin)	Wilde ji nû ve tê darizandin. Ew bi “bêexlaqiya eşkere” sûcdar tê dîtin.
25 Gulan 1895	Cezakirina Wilde	Wilde bi du salan karê dijwar tê cezakirin, ku cezayê herî zêde yê destûrdayî bû.

Doza îftirayê: Wilde dijî Queensberry (3-5 Nîsan 1895)

Wilde, bi teşwîqa Douglas û li dijî şîreta hevalên xwe (Frank Harris, G.B. Shaw), ji ber îftirayê doz li Queensberry vekir. Wilde ji parêzerê xwe, Sir Edward Clarke, re piştrast kiribû ku ew bêsûc e. Parastina Queensberry, bi rêberiya Edward Carson (hevdemekî zanîngehê yê Wilde ), armanc dikir ku rastiya tawanbariyê îsbat bike (“parastina rastdariyê”) li gorî Qanûna Îftirayê ya 1843an.

Di dema dozê de, berhemên wêjeyî yên Wilde, bi taybetî Wêneyê Dorian Gray û “Gotin û Felsefeyên ji bo Bikaranîna Ciwanan,” ji ber temayên homoerotîk û “bêexlaqiyê” hatin lêkolînkirin. Wilde ew li ser bingeha estetîk parastin. Gotûbêja navdar: “Ez nikarim bersiva tu pirsan bidim ji bilî yên derbarê Hunerê”. Nameyên Wilde yên ji Douglas re, ku wekî “nameyên evînê” dihatin wesifandin, hatin pêşkêşkirin. Carson pirs li ser têkiliyên Wilde bi xortên çîna karker re (xizmetkar, seyîs, fahîşe) û diyariyên ku dabûn wan kirin. Bersiva Wilde ya bêperwa ya derbarê maçnekirina xortekî ji ber ku ew “bi awayekî taybetî nerind bû” zerar da wî. Parêzerên Queensberry ragihandin ku ew ê fahîşeyên mêr wekî şahid gazî bikin. Wilde li ser şîreta parêzerê xwe doz vekişand, ku ev yek bû sedema bêsûcbûna Queensberry. Ev wekî sûcdariya nepenî hat dîtin. Wilde ji ber mesrefên yasayî yên Queensberry îflas kir.

Darizandinên Cezayî: Tawanbarkirina bi “Bêexlaqiya Mezin”

Wilde di 5/6ê Nîsana 1895an de hat girtin û bi bêexlaqiya eşkere li gorî Guhertina Labouchère hat tawanbarkirin. Tevî şîreta ku bireve Fransayê, wî biryar da ku bimîne û şer bike.

Yekem Doza Krîmînal (26 Nîsan – 1 Gulan 1895): Wilde û Alfred Taylor bi hev re hatin darizandin. Delîl şahidiyên xortan (hin şantajkerên wekî Alfred Wood, Charles Parker, Fred Atkins) ên derbarê hevdîtinên wan bi Wilde re, ku pir caran ji hêla Taylor ve hatibûn organîzekirin, dihewandin. Karmendên otêlê jî şahidî kirin. Parastina navdar a Wilde ya “evîna ku newêre navê xwe bibêje” (ji helbesteke Douglas) wekî “hesteke kûr a giyanî” bû. Hat ragihandin ku vê axaftinê hem çepik hem jî qîrîn kişandin. Jurî nekarî li ser piraniya tawanan bigihîje biryarekê; Wilde bi kefalet hat berdan.

Duyem Doza Krîmînal (Ji nû ve darizandin) (20-25 Gulan 1895): Dozgerî bi awayekî êrîşkar doz meşand, bi rêberiya Dozgerê Giştî Frank Lockwood. Wilde di 25ê Gulana 1895an de bi bêexlaqiya eşkere sûcdar hat dîtin. Ew bi du salan karê dijwar hat cezakirin, ku cezayê herî zêde bû. Dadger ev ceza “bi tevahî nekêrhatî” dît.

Tablo 2: Berhemên Wêjeyî û Nameyên Wilde yên di Darizandinan de Hatine Bikaranîn

Navê Berhemê/Cûreya Nameyê	Temayên Hatine Nîqaşkirin	Çawa Hat Bikaranîn (ji aliyê parastin/dozgeriyê)	Bersiva Wilde
Wêneyê Dorian Gray	Homoerotîzm, exlaq, dekadans	Ji hêla dozgeriyê (Carson) ve wekî delîla “bêexlaqî” û meylên homoseksuel ên Wilde hat bikaranîn.	Wilde parast ku ew berhemeke hunerî ye û “pirtûkeke exlaqî an bêexlaq tune”; ew li ser bingeha estetîkê hatibû nivîsandin.
“Gotin û Felsefeyên ji bo Bikaranîna Ciwanan”	Bêexlaqî, paradoksên dij-kevneşopî	Ji hêla Carson ve ji bo nîşandana helwesta Wilde ya li dijî exlaqê kevneşopî hat bikaranîn.	Wilde ew wekî lîstikên zimanî û îfadeyên hunerî parastin.
Nameyên ji Lord Alfred Douglas re	Xwezaya hezkirinê, hestên tund	Ji hêla Carson ve ji bo îsbatkirina xwezaya homoseksuel a têkiliya wan hatin xwendin û şîrovekirin. Mînak, “lêvên te yên sor-gulî…ji bo dînîtiya maçkirinê hatine çêkirin,” “giyanê te yê zirav ê zêrîn”.	Wilde israr kir ku ew “nameyên bedew” û îfadeyên hunerî ne, ne delîlên kiryarên neyasayî. Wî got ku ew “helbestên prozayî” ne.

Biryara Wilde ya ji bo dozvekirina Queensberry, li dijî şîreta hevalên pragmatîktir, xeletiyeke kujer bû ku ji hêla israra Bosie Douglas û quretiya Wilde bi xwe û dibe ku ji ber şaşfêmkirina encamên potansiyel ve hatibû ajotin. Ev yek nîşan dide ka têkiliyên kesane û bertekên hestyarî, ne stratejiya yasayî ya rasyonel, çawa dikarin bibin sedema encamên karesatbar. Wilde ji hêla “Lord Alfred Douglas ve hatibû teşwîqkirin ku dozeke îftirayê ya bêaqil veke”. Hevalên wekî Frank Harris û G.B. Shaw li dijî wê şîret kiribûn. Wilde bi xwe jî diyar kiribû ku di navbera êrîşên Queensberry û “nameyên nefret” ên Douglas de, wî “serê xwe winda kir. Hişmendiya min dev ji min berda. Tirs şûna wê girt”. Piştrastkirina wî ya ji parêzerê xwe re ya derbarê bêsûciya xwe yan naîfbûneke kûr a derbarê tiştê ku dikaribû were îsbatkirin nîşan dide, yan jî hewldaneke bêhêvî ya ji bo parastina rûyê xwe yê giştî. Qanûna Îftirayê ya 1843an rê dida Queensberry ku bi ser bikeve heke bikariba rastiya tawanbariya xwe îsbat bike , ku ji bo Wilde qumareke bi rîsk bû. Ji ber vê yekê, destpêkirina doza îftirayê ne tevgereke yasayî ya hesabkirî bû, lê biryareke reaktîf û bi hestyarî barkirî bû ku potansiyela wê ya karesatbar (ji bo yên din) diyar bû.

Darizandin bûn meydana giştî ku tê de felsefeya estetîk a Wilde (huner wekî amoral, bedewî wekî serwer) rasterast bi saziya yasayî û exlaqî ya Vîktoryayî re, ku israr li ser armanca dîdaktîk a hunerê û lihevhatina bi normên civakî re dikir, ket nav pevçûnê. Parastina Wilde ya zîrek û paradoksî, her çend ji hêla rewşenbîrî ve bi baweriyên wî re hevgirtî bû, ji bo juriyek ku li zelaliya exlaqî digeriya ne guncaw bû û wekî quretî an xwevekişandin dihat dîtin. Wilde hewl da ku “pêvajoyê bike henekek bi bersivên bêperwa”. Wî kursiya şahidiyê wekî “sehneyeke şanoyê” bi kar anî. Parastina wî ya Dorian Gray û nameyên wî li ser prensîbên estetîk bû: “ew nameyeke bedew bû,” “Ez nikarim bersiva tu pirsan bidim ji bilî yên derbarê Hunerê”. Dozgerî, û dibe ku jurî jî, berhem û nameyên wî di çarçoveyeke exlaqî de şîrove dikirin, li delîlên “bêedebiyê” digeriyan. Daxuyaniya Wilde ya “Ez kêm caran difikirim ku tiştek ku ez dinivîsim rast e” dikaribû di çarçoveyeke yasayî ya ku rastiyê dixwaze de pêbaweriya wî têk bibe. Vê qutbûna bingehîn a di têgihiştina huner û ziman de – estetîzma Wilde li hember wêjeya exlaqî ya dadgehê – piştî ku delîlên têkiliyên wî yên homoseksuel hatin pêşkêşkirin, mehkûmiyet hema hema neçar kir. Performansa wî ya rewşenbîrî nekarî bi çarçoveya exlaqî ya juriyê re têkildar be.

Axaftina Wilde ya li dadgehê ya derbarê “evîna ku newêre navê xwe bibêje”, her çend niha wekî parastineke wêrek a evîna heman zayendî tê pîrozkirin, di çarçoveya sala 1895an de dibe ku gumanên juriyê piştrast kiribe û çarenûsa wî mohr kiribe. Ew kiryareke serhildanê bû ku, her çend ji hêla dîrokî ve girîng bû, di dadgeheke yasayî ya ku li gorî Guhertina Labouchère dixebitî de, ji hêla stratejîk ve karesatbar bû. Gotin ji helbesta Douglas “Du Evîn” derketibû. Wilde ew wekî “hesteke mezin a mêrekî mezin ji bo xortekî ciwantir” wesifand, mînakên dîrokî û hunerî yên wekî Dawid û Yonatan, Platon, Michelangelo û Shakespeare anîn ziman. Her çend bi hostatî bû, ev parastin bi bingehîn celebê têkiliyên ku Guhertina Labouchère wekî “bêexlaqiya eşkere” krîmînalîze dikir, pejirand. Hat ragihandin ku axaftinê “hem çepik hem jî qîrîn” kişandin , ku bertekek dabeşkirî lê di dawiyê de dijminane di atmosfera dadgehê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, tiştê ku niha wekî daxuyaniyeke bi hêz ji bo mafên LGBTQ+ tê dîtin, di wê demê de dibe ku ji hêla juriyê ve wekî îtîrafek, an jî bi kêmanî, wekî piştrastkirina meylên wî yên “ji rê derketî” hatibe şîrovekirin, ku mehkûmiyeta ji ber “bêexlaqiya eşkere” muhtemeltir kir.

5. Zindanîkirin û Berhemên Dawî

Piştî mehkûmkirina xwe, Oscar Wilde bi du salan karê dijwar hat cezakirin. Ew di destpêkê de şandin Girtîgeha Pentonville, ku li wir karên wekî vekirina kumê keştiyan, dirûtina kîsên posteyê û xebitandina çerxa bizivir dikir. Ew di hucreyeke yekkesî de dihat girtin û xwarina kêm û şert û mercên nebaş bandor li tenduristiya wî kir. Di Tîrmeha 1895an de, ew veguhestin Girtîgeha Wandsworth. Li wir tenduristiya wî bi tevahî têk çû û di hucreya xwe de bi giranî ket, ku di encamê de guhê wî yê rastê zirar dît. Ev birîna guh paşê bû sedema mirina wî ji menenjîtê. Di Mijdara 1895an de, ew veguhestin Girtîgeha Readingê. Li wir şert û merc hinekî baştir bûn; piştî daxwaznameyan, destûr dan ku bêtir pirtûkan bixwîne û materyalên nivîsandinê bikar bîne. Rêjîma girtîgehê îzolasyon, paqijiya nebaş (bikaranîna satilên ji bo destavê) û karê ku wekî îşkence dihat wesifandin, dihewand.

Di dema zindanê de, Wilde du berhemên girîng nivîsandin: De Profundis û Balada Zindana Readingê. De Profundis (nivîsandin 1897, weş. beşek 1905, bi tevahî 1962) nameyeke dirêj bû ji Lord Alfred Douglas re. Di vê nameyê de, Wilde têkiliya xwe bi Douglas re vedikole, pûçbûna Douglas û qelsiya xwe rexne dike. Her wiha, ew pêşketina xwe ya giyanî, nasnamekirina xwe bi Mesîh re wekî hunermendekî romantîk, pejirandina êşê û lêgerîna li nefsbiçûkiyê û xilasiyê vedibêje. Gotina navdar “Cihê ku xem hebe, axa pîroz heye” ji vê berhemê ye. Ew di navbera Çile û Adara 1897an de hat nivîsandin. Rûpelên wê her ku dihatin temamkirin jê dihatin standin û di dema berdana wî de jê re hatin dayîn. Wî ew spart Robert Ross.

Balada Zindana Readingê (nivîsandin 1897, weş. 1898) piştî berdana wî li sirgûnê hat nivîsandin. Ew darvekirina Charles Thomas Wooldridge, girtiyekî din, vedibêje. Temayên sereke sûc, neheqî, rexneya li sîstema zindanê ya hovane, hewcedariya bi reforma zindanê, mirovahiya hevpar a girtiyan, bêhêvîtî, nezelaliya exlaqî, îxanet û xilasî ne. Rêza navdar “Lê her mirov tiştê ku jê hez dike dikuje” ji vê helbestê ye. Ew bi navê sexte “C.3.3.” (hejmara hucreya wî) hat weşandin û ji şêwaza wî ya berê ya xemilandî ber bi zimanekî rasttir ve guherînek nîşan da.

Zindanîkirin ji bo Wilde bû katalîzatorek ji bo veguherîneke kûr a hunerî û giyanî. Şert û mercên hovane yên zindanê, her çend ji hêla fîzîkî û hestyarî ve wêranker bûn, bi awayekî paradoksî kesayetiya dandî ya Wilde ji holê rakir û ew neçar kir ku bi kûrahî li ser xwe bifikire. Vê yekê di dengê wî yê hunerî û mijarên wî de guherîneke girîng çêkir, ji satîra civakî ya zîrek û manîfestoyên estetîk ber bi vekolînên kûr ên êş, sûc, giyanî û neheqiya civakî ve di De Profundis û Balada Zindana Readingê de. Şert û mercên girtîgehê dijwar bûn: karê dijwar, îzolasyona yekkesî, xwarina kêm, nexweşî. Ev dijberiyeke tund bû li hember jiyana wî ya berê ya biha. De Profundis bi eşkereyî “pêşketina wî ya giyanî di zindanê de” û nasnamekirina wî bi Mesîh re, bi giranî li ser temayên êş û nefsbiçûkiyê nîşan dide. Balada Zindana Readingê guherînek di şêwazê de ber bi “zimanekî rast lê bi bandor” nîşan dide û li ser “hovîtiya sîstema cezayê” radiweste, temayek ku di berhemên wî yên mezin ên beriya zindanê de tune bû. Wilde bi xwe di De Profundis de “pêşveçûna neçar a karakter û helwesta xwe ya rewşenbîrî ya li hember jiyanê ku pêk hatiye” pejirand. Ji ber vê yekê, ceribandina zindanê ji bo Wilde nasnameyeke hunerî ya nû çêkir, ku bi kûrahî, empatî ji bo êşkêşan û tevlêbûneke rexneyî bi zilma civakî re dihat nasîn, ku ji kesayetiya wî ya wêjeyî ya beriya zindanê bi bingehîn cuda bû.

Kiryara nivîsandinê di zindanê de ji bo Wilde bû berxwedanek û ji nû ve bidestxistina xwe. Ji ber ku awayên din ên ajansiyê jê hatibûn standin, nivîsandina De Profundis ji bo Wilde bû kiryareke girîng a berxwedanê. Vê yekê rê da wî ku travmaya xwe bi rê ve bibe, nasnameya xwe ya rewşenbîrî û hunerî ji nû ve piştrast bike, û hewl bide ku vegotina hilweşîna xwe kontrol bike, êşa xwe veguherîne şahidiyeke wêjeyî û giyanî. Destûr hatibû dayîn ku Wilde ji bo “armancên dermanî” materyalên nivîsandinê bikar bîne, ku potansiyela wê ya terapî û katartîk heta ji hêla rayedarên zindanê ve jî hatibû nas kirin. Di destpêkê de ji bilî Mizgînî û pirtûkên duayê, pirtûkên din jê re hatibûn qedexekirin. Paşê, destûr dan ku bêtir pirtûkan bixwîne û materyalên nivîsandinê bikar bîne. De Profundis nameyeke dirêj, pir kesane û analîtîk e ku tê de Wilde “têkiliya xwe ya berê vedibêje,” “hem pûçbûna Lord Alfred hem jî qelsiya xwe rexne dike,” û “pêşketina xwe ya giyanî nexşe dike”. Ev kiryareke têgihiştin û xwe-analîzkirinê ye. Name ji Douglas re hatibû nivîsandin lê di heman demê de ji bo temaşevanek berfirehtir jî bû (“Ez dixwazim hûn û yên din ên ku li cem min disekinin… bi rastî bizanibin ez bi çi hal û şêwazî rû bi rûyê cîhanê me” – ). Ev daxwazek ji bo şekildana mîrasa wî nîşan dide. Bi nivîsandinê, Wilde ji wergirê pasîf ê cezayê veguherî şîrovekarê çalak ê serpêhatiya xwe, û heta di girtîgehê de jî pîvanek ji serxwebûna rewşenbîrî û hêza hunerî ji nû ve bi dest xist.

Paradoksa “C.3.3.”: Nenaskirin wekî rêyek ber bi dengekî gerdûnî ve. Hilbijartina Wilde ya ji bo weşandina Balada Zindana Readingê di bin hejmara hucreya xwe ya zindanê “C.3.3.” de daxuyaniyeke bi hêz bû. Vê yekê bi hev re biçûkxistin û windakirina nasnameya wî di nav sîstema cezayê de nîşan dida, lê di heman demê de rê dida ku rexneya helbestê ya li ser wê sîstemê û vekolîna wê ya temayên gerdûnî yên sûc û êşê ji skandala wî ya kesane wêdetir bi bandor be, û deng bide girtiyên bêdeng. “C.3.3.” nasnavê wî yê zindanê bû. Bikaranîna wê wekî navê nivîskar statuya wî ya wekî mehkûmek radixe ber çavan. Helbest ji “vegotina çîrokeke objektîf ber bi nasnamekirina sembolîk bi girtiyan re bi giştî” diçe. Ew “hovîtiya cezayê ku hemû mehkûm parve dikin” radixe ber çavan. Wilde pêşniyar kiribû ku ew di kovarekê de ji bo “çînên krîmînal – ku ez niha endamê wê me – ji bo carekê ez ê ji hêla hevalên xwe ve werim xwendin” were weşandin. Bi devjêberdana navê xwe yê navdar, Wilde rê da ku peyama helbestê bêyî pêşdaraziya yekser a ku piştî darizandinan bi “Oscar Wilde” re dihat girêdan, were wergirtin, û bi vî rengî tevlêbûneke empatîk a berfirehtir bi temayên wê yên zilma sîstematîk û êşa mirovî ya hevpar re pêk anî. Nenaskirin bi awayekî paradoksî peyama wê ya gerdûnî xurt kir.

6. Bandor û Mîrasa Darizandinan

Darizandinên Oscar Wilde bandorek kûr û mayînde li ser nîqaşên giştî yên derbarê huner, exlaq û jiyana taybet a hunermendan hiştin. Doza wî bû sedema nîqaşên dijwar li ser têkiliya di navbera huner û exlaqê de. Berhemên Wilde, bi taybetî Dorian Gray, ji ber naveroka xwe ya bêexlaq hatin lêkolînkirin, ku ev yek aloziya di navbera îfadeya hunerî û normên civakî de eşkere kir. Dozê, bi awayekî neçar, civak rûbirûyî pirsa gelo divê jiyana taybet û exlaqê hunermend ji karê wî cuda were hesibandin an na, kir.

Bandora li ser sansurê û têkoşîna ji bo azadiya îfadeya hunerî jî girîng bû. Mehkûmkirina Wilde û bikaranîna nivîsên wî wekî delîl bandorek “sarbûnê” çêkir. Darizandinan nîşan dan ku çawa berhemên wêjeyî dikarin wekî “ne guncaw ji bo weşanê” werin dîtin an jî ji bo mehkûmkirina nivîskarên xwe werin bikaranîn. Nîqaşên li dora doza Wilde beşdarî nîqaşên berdewam ên derbarê sansurê li hember azadiya hunerî bûn.

Çarenûsa tevgerên Estetîk û Dekadent piştî skandalê guherî. Hilweşîna Wilde “Tevgera Estetîkê bi raya giştî re bêrûmet kir”. Darizandinan “xaleke werçerxê di helwestên giştî yên li hember Estetîzm û homoseksueliyê de” nîşan dan. Lêbelê, gelek raman û şêwaz heta sedsala 20an populer man. Tevgera Estetîkê pir caran tê hesibandin ku bi darizandinên Wilde re bi dawî bûye, û rê ji Modernîzmê re vekiriye.

Mîrasa wêjeyî ya Wilde û pêşwaziya rexneyî ya piştî mirinê jî pêvajoyeke tevlihev derbas kir. Berhemên Wilde yekser piştî mehkûmkirina wî ji berbelavbûnê ketin. Navê wî hema hema ji cîhana wêjeyê winda bû. Hewldanên vejandinê yên Robert Ross (berhemên berhevkirî yên 1908an) û paşê jînenîgarên wekî Hesketh Pearson alîkariya ji nû ve avakirina navûdengiya wî kirin. De Profundis (1905) û Balada Zindana Readingê (1898) di vê vejandinê de girîng bûn. Îro, ew wekî yek ji nivîskarên herî jêhatî yên serdema xwe tê pîrozkirin. Berhemên wî yên wekî Girîngiya Ciddîbûnê û Wêneyê Dorian Gray wekî klasîk têne hesibandin. Bandora wî li ser nivîskarên paşerojê yên wekî Shaw, Waugh, Coward û Kushner tê destnîşankirin.

Oscar Wilde wekî îkonek di dîroka LGBTQ+ de û bandora wî li ser tevgerên mafan jî xwedî girîngiyeke mezin e. Darizandinên Wilde homoseksuelî bi awayekî nedîtî anî ber çavên raya giştî. Ew bû “îkoneke daîmî ji bo civaka hevzayend a nû geş dibû” û “şehîdekî hevzayend”. Zordestiya wî û parastina “evîna ku newêre navê xwe bibêje” ji bo tevgerên mafên LGBTQ+ yên paşerojê bû qîrînek. Darizandinan bandorek sarbûnê çêkir, gelek kes neçar kirin ku xwe veşêrin, lê di heman demê de “hişmendiyeke hevzayend a nû” jî xurt kir.

Şîroveyên akademîk ên nûjen (postkolonyal, femînîst, queer) jî aliyên cihêreng ên mîrasa Wilde ronî dikin. Teoriya Queer berhem û darizandinên Wilde di çarçoveya dijberiya li hember heteronormatîvîteyê û vekolîna temayên homoerotîk de analîz dike. Darizandinên wî wekî xaleke werçerxê di avakirina nasnameya homoseksuel a nûjen de têne dîtin. Perspektîfên postkolonyal nasnameya Îrlandî ya Wilde û rola wê di berhem û têgihiştina wî de, bi taybetî di têkiliya bi civaka Îngilîz û kolonyalîzmê re, vedikolin. Hin kes wî wekî “komarparêzekî Îrlandî yê milîtan” an karê wî wekî “şerê gerîla” dibînin. Çapemeniya neteweperwer a Îrlandî sempatiyê nîşan da. Şîroveyên femînîst portreya Wilde ya jinan, rolên zayendî û tevlêbûna wî bi tevgera “Jina Nû” re analîz dikin. Nêrîn têkel in: hin sempatiyên proto-femînîst dibînin (mînak, edîtoriya wî ya Woman’s World), hinên din mîzojîniyê. Darizandina wî bi nîqaşên li ser “Jina Nû” re, ku carinan wekî “afirîdeyek Oscar Wilde” dihat dîtin, ket nav hev. Di warê hiqûq û wêjeyê de, darizandin wekî celebek wêjeyê têne xwendin, ku felsefeya estetîk a Wilde nîşan didin.

Darizandinên Wilde wekî katalîzatorek ji bo kodkirina nasnameya homoseksuel kar kirin. Her çend homoseksuelî beriya Wilde hebû, darizandinên wî, ji ber belavbûna wan a mezin û nîqaşa eşkere ya têkiliyên heman zayendî û nasnameyan, di xeyala giştî de roleke girîng di xurtkirina “homoseksuel” wekî kategoriyeke civakî û yasayî ya cihê de lîstin. Vê yekê bandorek dualî hebû: ji aliyekî ve zordestî zêde kir, lê ji aliyê din ve ji bo siyaseta nasnameyê ya paşerojê xaleke navendî peyda kir. Darizandinan “homoseksuelî anîn rojeva giştî”. Nivîsgeha çapemeniyê navê Wilde kir “kurtenivîsa seksê di navbera mêran de”. “Sûcekî bê nav navê xwe girtibû”. Zanyar amaje dikin ku darizandin “xaleke werçerxê di dîroka homoseksueliyê de” bûn û derketina “nasnameya homoseksuel a nûjen” lezandin. Guhertina Labouchère bi xwe, ku Wilde di bin wê de hat mehkûm kirin, “kesên mêr” ên ku bi “kesên mêr” ên din re “bêexlaqiya eşkere” dikirin, hedef girtibû, û bi vî rengî kategoriyeke sûcdar li ser bingeha kiryarên heman zayendî bi awayekî yasayî pênase dikir. Ji ber vê yekê, darizandinan homoseksuelî îcad nekir, lê nasnameyek li dora wê bi eşkereyî û yasayî krîstalîze kir, ku her çend di destpêkê de bû sedema stigmatîzasyoneke mezintir , di heman demê de bi awayekî nexwestî nasnameyeke zelaltir (her çend stereotipîk be jî) ji bo tevgerên mafan ên paşerojê peyda kir ku li dora wê kom bibin an li hember wê bertek nîşan bidin.

Aloziya mayînde ya di navbera niyeta hunermend û şîroveya giştî/yasayî de di doza Wilde de bi awayekî berbiçav eşkere bû. Hêza bêhempa ya saziyên yasayî û raya giştî ya ji bo şîrovekirin (û pir caran şaş şîrovekirin) û mehkûmkirina huner û hunermendan li ser bingeha normên exlaqî yên serdest, bêyî ku niyeta bingehîn a hunermend hebe, hate destnîşankirin. Ev yek pirsên girîng derbarê serxwebûna hunerî û sînorên îfadeyê di civakekê de ku nirxên exlaqî yên taybetî ferz dike, derdixe holê. Wekî ku di darizandinan de hat dîtin, berhemên Wilde (mînak, Dorian Gray) û nameyên wî yên kesane ji çarçoveya xwe ya hunerî an kesane hatin derxistin û wekî delîlên “bêexlaqiyê” hatin bikaranîn. Parastina Wilde ya ku huner ji exlaqê cuda ye (“Hemû huner bêkêr e”) ji hêla dadgeh û raya giştî ya ku li benda peyamên exlaqî yên zelal bû, nehat fêm kirin an jî hat red kirin. Dadgehê, wekî nûnera exlaqê Vîktoryayî, mafê xwe dît ku hunerê li gorî standardên xwe yên exlaqî dadbar bike û ceza bike. Ev yek nîşan dide ku çawa hêzên civakî û yasayî dikarin îfadeya hunerî bişewitînin û pênase bikin, û çawa niyeta hunermend dikare di pêvajoya şîrovekirina giştî de winda bibe an were guhertin. Mîrasa Wilde di vî warî de hişyariyek e li ser xetereyên ku hunermend dema ku normên civakî yên serdest dijber dikin, pê re rû bi rû dimînin, û li ser têkoşîna berdewam a ji bo azadiya hunerî li hember zextên lihevhatinê.

7. Encamname

Darizandin û zindanîkirina Oscar Wilde di sala 1895an de ne tenê trajediyeke kesane bû, lê di heman demê de bûyereke dîrokî ya girîng bû ku pevçûna di navbera huner, exlaq û civakê de di serdema Vîktoryayî ya paşîn de bi awayekî berbiçav nîşan da. Jiyana Wilde, ku bi estetîzma xwe ya berbiçav û dijberiya wî ya li hember normên civakî yên hişk dihat nasîn, ew kiribû kesayetiyek navdar lê di heman demê de hedefek ji bo hêzên kevneperest. Têkiliya wî bi Lord Alfred Douglas re û dijminatiya Marquess of Queensberry bû sedema rêzek darizandinên ku tê de ne tenê kiryarên Wilde, lê di heman demê de berhemên wî yên wêjeyî û felsefeya wî ya “huner ji bo hunerê” jî hatin darizandin.

Çarçoveya civakî-exlaqî ya Îngilistana Vîktoryayî, bi kodên xwe yên exlaqî yên hişk û Qanûna Labouchère ya 1885an ku “bêexlaqiya eşkere” di navbera mêran de krîmînalîze dikir, zemînek ji bo mehkûmkirina Wilde amade kir. Darizandinan, bi taybetî doza îftirayê ya ku Wilde bi xwe dest pê kiribû, bû sedema eşkerekirina jiyana wî ya taybet û bikaranîna berhemên wî wekî delîlên “bêexlaqiyê”. Ev yek nîşan dide ka çawa sînorên di navbera jiyana taybet a hunermend û nirxandina giştî ya karê wî de dikarin werin binpêkirin.

Zindanîkirina Wilde bandorek kûr li ser wî û berhemên wî yên paşerojê kir. Di şert û mercên dijwar ên zindanê de, wî De Profundis û Balada Zindana Readingê nivîsandin, ku tê de êş, poşmanî û lêgerîna li wateyeke giyanî bi awayekî kûr hatine vegotin. Van berheman guherîneke girîng di şêwaz û mijarên Wilde de nîşan didin.

Mîrasa darizandinên Wilde pir alî ye. Ew bû sedema nîqaşên berfireh li ser huner, exlaq, sansur û azadiya îfadeyê. Tevgerên Estetîk û Dekadent piştî skandalê bi giranî hatin bêrûmetkirin, lê gelek ramanên wan di sedsala 20an de jî berdewam kirin. Mîrasa wêjeyî ya Wilde, piştî serdemeke tepeserkirinê, ji nû ve hat vejandin û ew îro wekî yek ji nivîskarên herî girîng ên zimanê Îngilîzî tê nasîn. Wekî din, Wilde bûye îkoneke girîng di dîroka LGBTQ+ de, û doza wî wekî xaleke werçerxê di têkoşîna ji bo mafên hevzayendan de tê dîtin. Şîroveyên akademîk ên nûjen, ji perspektîfên postkolonyal, femînîst û queer, berdewam dikin ku aliyên nû yên jiyan û karê Wilde û bandora darizandinên wî ronî bikin.

Di dawiyê de, doza Oscar Wilde wekî mînakeke trajîk a pevçûna di navbera azadiya hunerî û ferzên civakî de dimîne. Ew nîşan dide ka çawa hêzên civakî û yasayî dikarin hewl bidin ku îfadeya hunerî kontrol bikin û çawa jiyana kesane ya hunermendekî dikare bibe mijara darizandineke giştî. Lêbelê, vejandina navûdengiya Wilde û berdewamiya eleqeya bi kar û jiyana wî re jî hêza mayînde ya hunerê û girîngiya têkoşîna ji bo azadiya îfadeyê radixe ber çavan.

WERGIRTÎ

1. Oscar Wilde | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/oscar-wilde 2. Oscar Wilde – Students | Britannica Kids | Homework Help, https://kids.britannica.com/students/article/Oscar-Wilde/277741 3. Oscar Wilde: Aestheticism in Art and Life – Free Essay Example – Edubirdie, https://hub.edubirdie.com/examples/oscar-wildes-pursuit-of-aestheticism/ 4. Oscar Wilde and the decadent novel | English Novels Class Notes …, https://library.fiveable.me/the-english-novel/unit-7/oscar-wilde-decadent/study-guide/7P4gZPGg19tS6piR 5. The Conflict Between Aestheticism and Morality in Oscar Wilde’s …, https://www.bu.edu/writingprogram/journal/past-issues/issue-1/duggan/ 6. sexlies – UMKC School of Law, http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/wilde/sexlies.html 7. Oscar Wilde: triumph, tragedy and exile – The National Archives blog, https://blog.nationalarchives.gov.uk/oscar-wilde-triumph-tragedy-exile/ 8. John Douglas, 9th Marquess of Queensberry – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/John_Douglas,_9th_Marquess_of_Queensberry 9. Illustrated Police News: Trial of Oscar Wilde | People’s Graphic …, https://peoplesgdarchive.org/item/10866/illustrated-police-news-trial-of-oscar-wilde 10. Trial of Oscar Wilde: The Scandalous 1895 Case That Shook Victorian Society – Sick History, https://sickhistory.com/trial-of-oscar-wilde/ 11. The Project Gutenberg eBook of Oscar Wilde: Art and Morality, by …, https://readingroo.ms/3/3/6/8/33689/33689-h/33689-h.htm 12. Oscar Wilde | British Literature Wiki – WordPress at UD |, https://sites.udel.edu/britlitwiki/oscar-wilde/ 13. Oscar Wilde Legacy – Confinity, https://www.confinity.com/legacies/oscar-wilde 14. For Art’s Sake: Oscar Wilde at Liberty, https://www.libertylondon.com/us/features/craft/oscar-wilde-at-liberty.html/oscar-wilde-at-liberty.html 15. An introduction to the Aesthetic Movement · V&A, https://www.vam.ac.uk/articles/an-introduction-to-the-aesthetic-movement 16. Career – The Official Licensing Website of Oscar Wilde – CMG Worldwide, http://www.cmgww.com/historic/wilde/career/ 17. The Full List of Oscar Wilde Lectures 1882, https://www.oscarwilde.us/lectures-1882/the-full-list.html 18. Summary of ‘Oscar Wilde: A Biography’ by Richard Ellmann, https://newbookrecommendation.com/summary-of-oscar-wilde-a-biography-by-richard-ellmann/ 19. Victorian Morality – (British Literature II) – Vocab, Definition … – Fiveable, https://library.fiveable.me/key-terms/british-literature-ii/victorian-morality 20. An Overview Of Victorian Morality | BetterHelp, https://www.betterhelp.com/advice/morality/an-overview-of-victorian-morality/ 21. Oscar Wilde | Databases Explored – Gale, https://www.gale.com/intl/databases-explored/literature/oscar-wilde 22. Oscar Wilde Trial – History.com, https://www.history.com/articles/oscar-wilde-trial 23. The Trial of Oscar Wilde | The British Newspaper Archive Blog, https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2020/06/09/trial-of-oscar-wilde/ 24. Whispers of the Unspeakable: New York and Montreal Newspaper …, https://escholarship.org/uc/item/74n7c590 25. Aestheticism | Oscar Wilde, Decadence & Symbolism | Britannica, https://www.britannica.com/art/Aestheticism 26. (PDF) The Incompatibility between Art and Morality: Oscar Wilde’s …, https://www.researchgate.net/publication/360012959_The_Incompatibility_between_Art_and_Morality_Oscar_Wilde’s_Aestheticism_in_The_Picture_of_Dorian_Gray 27. An Uncensored Look Into Oscar Wilde’s ‘The Picture of Dorian Gray’ – The Science Survey, https://thesciencesurvey.com/arts-entertainment/2023/03/14/an-uncensored-look-into-oscar-wildes-the-picture-of-dorian-gray/ 28. Labouchere Amendment – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Labouchere_Amendment 29. Oscar Wilde – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Oscar_Wilde 30. mural.maynoothuniversity.ie, https://mural.maynoothuniversity.ie/id/eprint/5900/1/MC-Oscars-Mirror.pdf 31. the trials of Oscar Wilde, https://archive.sclqld.org.au/judgepub/2017/wilson19102017.pdf 32. moral concerns in Oscar Wilde’s aestheticism – Repositório da Universidade de Lisboa, https://repositorio.ulisboa.pt/bitstream/10451/46802/1/ulflfcandeias_tm.pdf 33. The Literary Legacy and Legendary Lifestyle of Oscar Wilde Emma Polini – Alpha Chi, https://alphachihonor.org/wp-content/uploads/Aletheia/2017-V2-2/Literary-Impact-and-Legal-Infamy-of-Oscar-Wilde-Polini.pdf 34. Oscar Wilde’s Aestheticism – Journal of Arts and Humanities, https://www.theartsjournal.org/index.php/site/article/download/1331/636/4982 35. Oscar Wilde | The official website for Oscar Wilde – CMG Worldwide, http://www.cmgww.com/historic/wilde/works/ 36. The Picture of Dorian Gray | Summary, Book, Analysis, Movie …, https://www.britannica.com/topic/The-Picture-of-Dorian-Gray-novel-by-Wilde 37. A Textual History of The Picture of Dorian Gray – Harvard University Press Blog, https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2011/02/textual-history-picture-of-dorian-gray-frankel.html 38. Oscar Wilde: Biography, Author, Playwright, Aestheticism Movement, https://www.biography.com/authors-writers/oscar-wilde 39. A History of Oscar Wilde in Three Plays • V&A Blog, https://www.vam.ac.uk/blog/news/a-history-of-oscar-wilde-in-three-plays 40. Lord Alfred Douglas – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lord_Alfred_Douglas 41. An Account of the Three Trials of Oscar Wilde – UMKC School of Law, http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/wilde/wildeaccount.html 42. Homosexuality in 19th-cent. England: Gross Indecency – Rictor Norton, https://rictornorton.co.uk/eighteen/1886gros.htm 43. 1885 Labouchere Amendment – page 2 – UK Parliament, https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/private-lives/relationships/collections1/sexual-offences-act-1967/1885-labouchere-amendment/1885-labouchere-amendment/ 44. April 3, 1895- May 25, 1895: Trials of Oscar Wilde – COVE, https://editions.covecollective.org/chronologies/april-3-1895-may-25-1895-trials-oscar-wilde 45. Oscar Wilde’s Gross Indecency Trial – COVE, https://editions.covecollective.org/chronologies/oscar-wildes-gross-indecency-trial 46. Andrew Elfenbein, “On the Trials of Oscar Wilde: Myths and Realities” – BRANCH, https://branchcollective.org/?ps_articles=andrew-elfenbein-on-the-trials-of-oscar-wilde-myths-and-realities 47. Homophobic Discourse in the Press Coverage of the 1895 Trials of Oscar Wilde – Biblioteka Nauki, https://bibliotekanauki.pl/articles/57118241.pdf 48. http://www.liverpooluniversitypress.co.uk, http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/transactions.171.6#:~:text=Victorian%20attitudes%20to%20sex%20were,left%20relatively%20little%20historical%20record. 49. Attitudes to Male Homosexuality in Late Victorian England, http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/transactions.171.6 50. Letters from Oscar Wilde to Lord Alfred Douglas – Famous Trials, https://famous-trials.com/wilde/323-letters 51. The Trials of Oscar Wilde: An Account – UMKC School of Law Institutional Repository, https://irlaw.umkc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1872&context=faculty_works 52. Wilde Wilding in His First Trial – Oscar Wilde – Notre Dame Sites, https://sites.nd.edu/oascarwilde/2022/03/27/wilde-wilding-in-his-first-trial/ 53. The First Uncensored Transcript of The Trial of Oscar Wilde vs. John Douglas (Marquess of Queensberry), 1895 – Amazon.com, https://www.amazon.com/Real-Trial-Oscar-Wilde-Queensberry/dp/0007156642 54. How Oscar Wilde’s Libel Trial Backfired and Ruined His Life – Biography, https://www.biography.com/authors-writers/oscar-wilde-trials-downfall-gross-indecency 55. Cultural and historical contexts: ideas, iterations, innovations (Part III …, https://www.cambridge.org/core/books/oscar-wilde-in-context/cultural-and-historical-contexts-ideas-iterations-innovations/9FBCC0FF767CBE500ACDEB7EA22EFA42 56. 5 Facts You Won’t Believe About the Trials of Oscar Wilde – TheCollector, https://www.thecollector.com/facts-oscar-wilde-trial-case/ 57. Lord Alfred Douglas | Books, Poems, Oscar Wilde, Father, Bosie, & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/biography/Lord-Alfred-Douglas 58. Oscar Wilde Imprisonment and Sentencing | The William Steinway Diary: 1861-1896, Smithsonian Institution, https://americanhistory.si.edu/steinwaydiary/annotations/?id=854 59. Oscar Wilde – Queer Portraits in History, https://www.queerportraits.com/bio/wilde 60. Gay Love Letters through the Centuries: Oscar Wilde – Rictor Norton, https://rictornorton.co.uk/wildelet.htm 61. No, Oscar Wilde probably didn’t die of syphilis | PBS News, https://www.pbs.org/newshour/health/no-oscar-wilde-probably-didnt-die-of-syphilis 62. In Prison with Oscar Wilde – Madeleine Emerald Thiele – WordPress.com, https://madeleineemeraldthiele.wordpress.com/2016/10/07/in-prison-with-oscar-wilde/ 63. The fatal illness of Oscar Wilde – ACNR, https://acnr.co.uk/articles/oscar-wilde/ 64. De Profundis (letter) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/De_Profundis_(letter) 65. Oscar Wilde’s Aesthetic Theory in ‘De Profundis’ – Free Essay Example – EduBirdie, https://edubirdie.com/examples/oscar-wildes-aesthetic-theory-in-de-profundis/ 66. richardswsmith.wordpress.com, https://richardswsmith.wordpress.com/2020/03/01/de-profundis-the-sorrow-of-oscar-wilde/#:~:text=But%20Wilde’s%20health%20was%20destroyed,sorrow%20there%20is%20holy%20ground.%E2%80%9D 67. Oscar Wilde bibliography – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Oscar_Wilde_bibliography 68. The Ballad of Reading Gaol – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Ballad_of_Reading_Gaol 69. The Ballad of Reading Gaol by Oscar Wilde | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/ballad-reading-gaol-oscar-wilde 70. Oscar Wilde | Legacy Project Chicago, https://legacyprojectchicago.org/person/oscar-wilde 71. The censorship of the stage: writing on the edge of the allowed …, https://www.cambridge.org/core/books/oscar-wilde-in-context/censorship-of-the-stage-writing-on-the-edge-of-the-allowed/484C50743627E0BD517FE3A13D097DFB 72. Aestheticism and Decadence in Victorian Fiction | English Novels …, https://library.fiveable.me/the-english-novel/unit-7 73. Aestheticism | British Literature Wiki – WordPress at UD |, https://sites.udel.edu/britlitwiki/aestheticism/ 74. Oscar Wilde – Victorian Literature – Oxford Bibliographies, https://www.oxfordbibliographies.com/abstract/document/obo-9780199799558/obo-9780199799558-0152.xml 75. Oscar Wilde: The Critical Heritage (The Critical Heritage Series …, https://www.amazon.com/Oscar-Wilde-Critical-Heritage/dp/0389040592 76. Oscar Wilde’s Life of Excess: The Scandals and Trials That Defined a Literary Icon, https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/oscar-wildes-life-of-excess-the-scandals-and-trials-that-defined-a-literary-icon-article-113492381 77. Oscar Wilde | English Literature – 1850 to 1950 Class Notes | Fiveable, https://library.fiveable.me/literature-in-english-the-mid-19th-through-the-mid-20th-century/unit-1/oscar-wilde/study-guide/M4uYc7Woeoowybhr 78. The Enduring Legacy of Oscar Wilde – Number Analytics, https://www.numberanalytics.com/blog/oscar-wilde-lasting-impact 79. ‘The Love that Dare Not Speak Its Name’: Oscar Wilde as a Gay Icon – The Bristorian, https://www.thebristorian.co.uk/lgbthistory/oscar-wilde 80. Considering The Picture of Dorian Gray and Oscar Wilde Through a Queer Theory Lens – Derian Dalton – Celebration of Student Writing 2023 – IU Pressbooks, https://iu.pressbooks.pub/celeb2023/chapter/chapter-1/ 81. From Wilde to Obergefell: Gay Legal Theatre, 1895-2015 – UCONN Digital Commons – University of Connecticut, https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=7271&context=dissertations 82. “Aus Anlass eines Sensationsprozesses”: The Oscar Wilde Scandal in the German Press, https://muse.jhu.edu/article/475093/summary 83. The greening of Oscar Wilde: situating Ireland in the Wilde wars – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/283656435_The_greening_of_Oscar_Wilde_situating_Ireland_in_the_Wilde_wars 84. FEMININITY AND FEMALE PRESENCE IN OSCAR WILDE’S THE PICTURE OF DORIAN GRAY, https://diposit.ub.edu/dspace/bitstream/2445/170821/1/BRIAS%20ALIAGA%2C%20Nu%CC%81ria%20TFG.pdf 85. (PDF) Oscar Wilde and Feminism – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/356257259_Oscar_Wilde_and_Feminism 86. Oscar Wilde and the New Woman (Chapter 21) – Oscar Wilde in …, https://www.cambridge.org/core/books/oscar-wilde-in-context/oscar-wilde-and-the-new-woman/C3245B5DA23FB62399022A6A019FFED0 87. A Matter of Style: On Reading the Oscar Wilde … – Oxford Academic, https://academic.oup.com/ojls/article-pdf/31/4/709/4301004/gqr022.pdf 88. Did Oscar Wilde Set Back Gay Rights? – The Gay & Lesbian Review, https://glreview.org/article/article-1009/