Rewşa Mecbûrî ya Redkirina Xelata Nobelê ya Wêjeyê ji hêla Borîs Pasternak ve (1958): Çîroka “Doktor Jîvago” û Zexta Sovyetê

Pêşgotin

Di sala 1958an de, bûyereke girîng di cîhana wêjeyê û siyaseta navneteweyî de qewimî ku têkiliyên tevlihev ên di navbera huner, siyaset û azadiya takekesî de di dema Şerê Sar de eşkere kir. Borîs Pasternak, helbestvan û nivîskarekî rûs ê navdar, ji ber romana xwe ya bi navê “Doktor Jîvago”, Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Lêbelê, ev serkeftina wêjeyî bû sedema zexteke mezin ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve, ku Pasternak neçar ma xelatê red bike. Ev bûyer ne tenê qedera Pasternak bi awayekî dramatîk nîşan da, lê her wiha weke semboleke berxwedana li dijî zordariya entelektuelî û têkoşîna ji bo azadiya hunerî di serdemeke îdeolojîk a polarîzekirî de derket pêş. Romana “Doktor Jîvago”, ku tê de rexneyên nazik li ser Şoreşa Bolşevîk û realîzma sosyalîst hebûn, ji hêla rayedarên Sovyetê ve weke “heqaretek xerab li dijî YSSRyê” hat binavkirin û weşandina wê li welêt hat qedexekirin. Lêbelê, piştî ku bi dizî li derveyî welat hate weşandin, romanê bala navneteweyî kişand û bû sedema vê xelata bi prestîj. Ev gotara akademîk dê li ser sedemên ku Pasternak neçar ma Xelata Nobelê red bike, zextên ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve li ser wî hatin kirin, rola “Doktor Jîvago” di vê pêvajoyê de, tevlêbûna CIAyê di weşandina pirtûkê de, û bertekên navneteweyî yên li hember vê bûyerê raweste. Herwiha, dê bandora demdirêj a vê “Kêşeya Pasternak” li ser azadiya hunerî û têkiliyên çandî yên Şerê Sar bê nirxandin.

Jînenîgarî û Rêbaza Wêjeyî ya Boris Pasternak

Borîs Leonîdovîç Pasternak di 10ê Sibata 1890î de li Moskowê, Rûsyayê, di malbateke cihû ya hunermend de ji dayik bû. Bavê wî, Leonîd Pasternak, wênesaz û profesor bû, û diya wî, Rozalîya Kaufman, pîanîsteke konserê ya navdar bû. Pasternak di nav atmosfereke çandî ya dewlemend de mezin bû, ku mêvanên wekî Sergey Rahmanînov, Aleksandr Skrîabîn, Rayner Maria Rilke û Tolstoy dihatin mala wan.

Pasternak di destpêkê de xwest bibe bestekar û şeş salan li Konservatuara Moskowê di bin bandora Aleksandr Skrîabîn de muzîk xwend (1904-1910). Lêbelê, wî dev ji muzîkê berda û ji bo xwendina felsefeyê çû Almanyayê, li Zanîngeha Marburgê xwend. Piştî vegera Moskowê, ew berê xwe da wêjeyê. Yekem pirtûka wî ya helbestan bi navê “Lîrîka” di sala 1913an de û salek şûnde jî “Cêwiyê di Ewran de” hat weşandin.

Di salên 1910an û 1920an de, Pasternak weke helbestvanekî bi meylên modernîst derket pêş, bi berhemên wekî berhevoka helbestan “Xwişka Min – Jiyan” (Sestra moya—zhizn), ku di sala 1922an de hate weşandin. Ev berhem, bi bikaranîna wêneyên nûjen, îdyomên kolokyal û hevoksaziya elîptîk, di cih de ew di nav hevdemên xwe yên rûs de weke helbestvanekî modern ê mezin da nasîn. Pasternak di destpêkê de pêşwaziya Şoreşa Sibatê kir û baweriyên îdealîst di derbarê Şoreşa Cotmehê de hebûn ku dê ronakbîrî û azadiya hunerî bîne, lê di demek kurt de ji ber hovîtî û tundiya wê bêhêvî bû.

Di salên 1930î de, Pasternak zimanekî sadetir û rasterasttir û giranîyeke civakî ya mezintir pejirand. Lêbelê, dema ku Yekîtiya Nivîskaran zêdetir doktrîna realîzma sosyalîst ferz kir, wî hêdî hêdî dev ji berhemên orîjînal berda. Mijarên sosyalîst Pasternak eleqedar nedikirin, yê ku bi pirsên etîkî-felsefîk ve mijûl dibû. Nerazîbûna wî ya ji Komunîzma Sovyetê ne siyasî bû, lê belê li ser nêrînên wî yên estetîkî bû; wî nikarîbû bi tevahî doktrînên wêjeyî yên fermî yên ku ji teoriya têkoşîna çînan hatibûn pêşxistin bipejirîne û li gorî prensîbên xwe tevgeriya. Ji ber zext û rexneyên dijwar, Pasternak ji weşandina helbestên xwe tirsîya û li şûna wê dest bi wergerê kir. Wî di sala 1935an de wergerên helbestvanên Gurcî weşandin û paşê jî dramayên mezin ên Shakespeare, û berhemên Goethe û Schiller wergerandin. Serkeftinên wî yên mezin ên wergerê Faust a Goethe (1953) û Maria Stuart a Schiller (1958) bûn.

Romanivîsîna “Doktor Jîvago”

Borîs Pasternak di navbera salên 1945 û 1955an de li ser yekane romana xwe ya pexşanî, “Doktor Jîvago”, xebitî. Hin beşên romanê di salên 1910an û 1920an de hatibûn nivîsandin, lê heta sala 1955an temam nebû. Roman qala çil salên dîroka Rûsyayê dike, di nav de du şerên cîhanê, sê şoreş, şerê navxweyî, karesatên kolektîfîzasyon û birçîbûnê, û paqijkirina rewşenbîr, leşkerî û elîta siyasî ya Sovyetê. Pasternak helbestên xwe jî xistibûn nav romanê û ew bi navê karakterê sereke, Yurî Jîvago, ku weke “hevdemê nêzîk û alter egoyê qismî yê nivîskar” tê binavkirin, pêşkêş kiribû. Rêwîtiyek Pasternak a sala 1916an bo Uralê jî materyal ji bo romanê peyda kiribû.

Çîroka “Doktor Jîvago” dirêj û tevlihev e. Ew bi merasîma cenazeyê diya Yurî Jîvago dest pê dike û jiyana wî di nav bûyerên dîrokî yên mezin ên Rûsyayê de dişopîne, ji Şoreşa 1905an heta Şerê Cîhanê yê Duyemîn. Roman gelek karakteran dihewîne ku bi awayên nepêşbînîkirî bi hev re dikevin têkiliyê.

Temayên Sereke yên Romanê:

Dîrok û Hêza Takekesî (Ajansî): Roman rêwîtiyên takekesî, serpêhatî û hilbijartinên karakteran li hember paşxaneya veguherînên dîrokî yên girîng dişopîne. Pasternak lêkolîn dike ka dîrok çawa bandorê li kesan û çîrokên wan dike û mirov heta çi astê dikarin biryarên xwe bidin dema ku di nav van hêzên dîrokî yên mezin de asê mane.
Qeder: Têgeha qederê di romanê de mijareke navendî ye. Komploya romanê bi giranî li ser rasthatinên berfireh û carinan ne gengaz e ku jiyana karakteran bi hev ve girêdide. Pasternak van rasthatinan weke “taybetmendiyên ku herikîna hinekî bi dilxwazî, azad, xeyalî ya rastiyê karakterîze dikin” parast, da ku “azadiya bêsînor a jiyanê, rastbûna wê ya ku bi nebaweriyê re hevsînor e” nîşan bide.
Cudahiyên Civakî û Guherîna Civakî: Karakterên di romanê de ji gelek pozîsyonên civakî yên cihêreng tên, ku hema hema hemî di dawiya romanê de bi awayekî tund diguherin. Roman lêkolîn dike ka mirov çiqas ji hêla pozîsyonên civakî ve têne şekildanîn û dema ku strukturên civakî yên ku tê de dijîn têne veguherandin an hilweşandin çawa xwe diguncînin.
Evîn û Berpirsiyarî: Pasternak tengezariya di navbera evîn û berpirsiyariyê de, du awayên hestê ku her gav li hev nakin, vedikole.
Çanda Rûsî û Xirîstiyanî: Tevî ku karakter di nav bûyer û têkoşînên nûjen de ne, ew pir caran serî li du çarçoveyên kevntir didin da ku wan fêm bikin: dîrok û çanda rûsî û ol û doktrîna xirîstiyanî. Baweriya bi Xwedê û takdîra îlahî di tevahiya berhemê de serdest e.
Tenêtî: Roman hesreta bingehîn a mirovî ya ji bo hevaltiyê di nav guhertinên siyasî yên mezin de vedikole.
Bêhêvîbûna ji Îdeolojiya Şoreşgerî: Di destpêka romanê de, karakter bi azadî li ser ramanên cihêreng ên felsefî û siyasî, tevî Marksîzmê, nîqaş dikin. Lêbelê, piştî şoreşê û terora dewletê ya komunîzma şer, Jîvago û yên din dev ji axaftina siyasetê berdidin. Jîvago ji “korbûna” propagandaya şoreşgerî û “lihevhatin û zelalbûna durûtiyê” ya hevalên xwe yên ku bi dogmaya serdest ve girêdayî ne, bêzar dibe.

Di dema ku “Doktor Jîvago” hat temamkirin, her helbestvanekî ku xwedî rojeveke siyasî nebûya an jî bi ramana rexnegir a Sovyetê re mijûl nebûya, weke xayînê siyasî dihat dîtin. Sazûmana Sovyetê bi tundî li dijî Pasternak derket û romana wî weke dij-Sovyetî bi nav kir.

Weşandina “Doktor Jîvago” li Derveyî Yekîtiya Sovyetê û Tevlêbûna CIAyê

Ji ber ku “Doktor Jîvago” rexneyên nazik li ser Stalînîzm, Kolektîfîzasyon, Paqijkirina Mezin û Gulagê digirt û ji realîzma sosyalîst dûr diket, ji hêla sansorên Sovyetê ve weke dij-Sovyetî hate dîtin û weşandina wê di kovara edebî ya Sovyetê Novy Mir de di sala 1956an de hate redkirin. Pasternak, ku dizanibû romana wî li Yekîtiya Sovyetê nayê weşandin, bi rêya têkiliyên xwe yên li Rojava, wek rojnamevanê Îtalî Sergio D’Angelo û fîlozof Isaiah Berlin, destnivîs şande derve. D’Angelo destnivîs da weşangerê Îtalî Giangiacomo Feltrinelli. Pasternak bi navdarî ji D’Angelo re gotibû, “Hûn bi vê yekê vexwendî ne ku hûn temaşe bikin ku ez rûbirûyê tîma îdamê dibim”.

Feltrinelli, tevî hewildanên Kremlînê û Partiya Komunîst a Îtalyayê ji bo tepeserkirina weşanê, “Doktor Jîvago” di Mijdara 1957an de bi Îtalî weşand. Partiya Komunîst a Îtalyayê ji ber rola wî di weşandina romaneke ku wan weke rexnegirê komunîzmê didît, Feltrinelli ji partiyê derxist. Piştî vê, roman zû bi zû bo 18 zimanan hate wergerandin û li seranserê cîhanê bû best-seller. Wergera Fransî di Hezîrana 1958an de û wergera Îngilîzî di Îlona 1958an de derket.

Ajansa Îstixbarata Navendî ya Dewletên Yekbûyî (CIA) nirxa propagandaya mezin a romanê weke amûrek ji bo şermezarkirina hikûmeta Sovyetê nas kir. Di Çileya 1958an de, karbidestên îstixbarata Brîtanî (MI6) du fîlmên ku tê de wêneyên rûpelên pirtûkê hebûn, dan CIAyê. Beşa Rûsyaya Sovyetê ya CIAyê dest bi mîsyonek kir ku “Doktor Jîvago” bi Rûsî çap bike û li pişt Perdeya Hesinî belav bike. John Maury, şefê beşê, diyar kir ku peyama Pasternak – ku mafê her kesî yê jiyaneke taybet û rêzgirtinê weke mirov, bêyî ku girêdayî dilsoziya siyasî be, heye – ji bo îdeolojiya Sovyetê dijwariyeke bingehîn bû. CIAyê bi hevkariya servîsa îstixbarata Hollandî (BVD) weşaneke bi bergê cildkirî li Laheyê çap kir.

Ji Îlona 1958an dest pê kir, nusxeyên vê çapa yekem ji stasyonên CIAyê û sermayeyên wê yên li seranserê Ewropaya Rojava re hatin şandin, bi piranî ji bo Brukselê ku Fûara Cîhanî ya wê salê lê dihat lidarxistin. Tevî ku paviyona Dewletên Yekbûyî nikarîbû rasterast romanê belav bike, komeke katolîkên koçberên rûs li paviyona Vatîkanê pirtûkxaneyeke biçûk ava kirin û li wir nusxeyên bi bergê ketenê şîn ên romanê bi dizî dan welatiyên Sovyetê. Gelek wergiran bergên pirtûkan jê dikirin da ku rûpelên qaçax baştir veşêrin. Herwiha, nusxeyên mînyatur ên ku li ser kaxezê pîvazê hatibûn çapkirin, ji bo ku bi hêsanî di bêrîkan de bên veşartin, di Festîvala Cîhanî ya Ciwan û Xwendekaran a ji bo Aştî û Dostaniyê ya 1959an de li Viyanayê hatin belavkirin. Tê texmînkirin ku CIAyê di dema Şerê Sar de nêzîkî 10 mîlyon pirtûk û kovar li pişt Perdeya Hesinî belav kirine.

Xelata Nobelê ya Wêjeyê ya 1958an

Di 23ê Cotmeha 1958an de, Borîs Pasternak ji ber “destkeftiya wî ya girîng hem di helbesta lîrîk a hevdem de û hem jî di warê kevneşopiya epîk a mezin a Rûsî de” Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Beşê duyemîn ê hinceta xelatê amaje bi romana wî ya bi navûdeng “Doktor Jîvago” dikir. Pasternak berê jî şeş caran ji bo Xelata Nobelê namzed hatibû nîşandan, ji ber vê yekê serkeftina wî di dawiyê de hema hema neçarî bû.

Reaksiyona destpêkê ya Pasternak li hember xelatê kêfxweşî û spasdarî bû. Di 25ê Cotmehê de, du roj piştî ragihandina fermî, wî telgrafek ji Akademiya Swêdê re şand û tê de got: “Bêdawî spasdar, bi bandor, serbilind, şaşmayî, şermok”. Wî ji kurê xwe re gotibû ku ew ê ji bo rûmeta bûyîna xwediyê Xelata Nobelê bi dilxwazî her cure mehrûmiyetê ragire.

Lêbelê, li dora pêwîstiya weşaneke bi zimanê rûsî ji bo wergirtina Xelata Nobelê nîqaş hebûn. Dîroknasê wêjeyî Îvan Tolstoy, piştî lêkolînên berfireh, destnîşan kir ku yekem çapa rûsî ya “Doktor Jîvago” ji hêla CIAyê ve hatibû weşandin û li Expo 58 li Brukselê di Îlona 1958an de, mehek berî ragihandina Nobelê, derketibû. Ev nusxeya “mutant” gelek xeletî, beşên ne temam û xetên çîrokê yên kêm pêşketî dihewand. Jacqueline de Proyart, ku bi Pasternak re têkildar bû, îdia kir ku karbidestên Swêdî bi taybetî diyar kirine ku “Jîvagoyeke” bi zimanê rûsî ji bo namzediya Nobelê ya Pasternak pêwîst e. Lêbelê, dîroknasên Xelata Nobelê ji rêgezeke weha ya “zimanê orîjînal” ne agahdar in, û Akademiya Swêdê parast ku xelat apolîtîk bûye. Tevî nebûna belgeyên fermî, fikra ku weşaneke rûsî pêwîst bû, berbelav bû; heta kurê Pasternak, Yevgenî, jî di jînenîgariya bavê xwe de nivîsîbû ku “Astengiya fermî ew bû ku roman bi rûsî nehatibû weşandin – tenê wergerek hebû”.

Tevî ku îdiayên ku CIAyê ji bo ku Pasternak Xelata Nobelê werbigire alîkarî kiriye hene, belgeyên deklasîfîkrayî yên CIAyê vê yekê weke armanceke taybet a operasyonên weşangeriyê yên ajansê piştrast nakin. Lêbelê, xelat bê guman hewildanên propagandaya CIAyê xurt kir.

Zexta Sovyetê û Mecbûrkirina Redkirina Xelatê

Ragihandina Xelata Nobelê ji bo Pasternak bû sedema hêrseke mezin di nav rayedarên Sovyetê de. Hikûmeta Sovyetê ev xelat weke provokasyoneke dij-Sovyetî û destwerdaneke siyasî ji hêla Akademiya Swêdê ve nirxand. Nîkîta Krûşçev, serokê Partiya Komunîst, Akademiya Swêdê şermezar kir û daxwaz kir ku xelat li şûna wî ji Mîxaîl Şoloxovê realîstê sosyalîst re bê dayîn.

Kampanyayeke tund a çapemeniyê li dijî Pasternak dest pê kir. Rojnameyên Sovyetê yên wekî Pravda û Literaturnaya Gazeta bi tundî êrîşî Pasternak kirin û ew weke “xayîn”, “fîlîstînê xerab”, “buxtanker”, “Cihûda” û “kirêgirtiyê dijmin” bi nav kirin. Literaturnaya Gazeta di 25ê Cotmehê de diyar kir ku xelatkirin çalakiyeke siyasî ya dijminane ye û Swêdî weke amûrên reaksiyona navneteweyî Şerê Sar li dijî Yekîtiya Sovyetê û rejîma Sovyetê gur dikin. Yek ji nûnerên Yekîtiya Nivîskaran Pasternak weke “fahîşeyeke wêjeyî, ku di genelevxaneya dij-Sovyetî ya Amerîkayê de hatiye kirêkirin û girtin” bi nav kir, û karbidestekî hikûmetê jê re got “berazekî ku cihê ku lê dixwe gemar kiriye û pîsî avêtiye ser kesên ku bi keda wan dijî û nefesê distîne”.

Zextên li ser Pasternak zêde bûn. KGByê dora daçaya wî ya li Peredelkînoyê girt. Gefa sirgûnkirinê lê hat kirin; jê re hat gotin ku eger ji bo wergirtina xelatê biçe Stokholmê, dê nehêlin vegere Yekîtiya Sovyetê. Herwiha, gef li evîndara wî, Olga Îvînskaya, hat xwarin ku dê wê vegerînin gulagê. Di bin van gef û zextên giran de, Pasternak neçar ma ku xelatê red bike. Di 28 an 29ê Cotmeha 1958an de, wî telgrafeke duyemîn ji Komîteya Nobelê re şand: “Ji ber wateya ku ev xelat di civata ku ez tê de me de wergirtiye, divê ez vê xelata ku ne heqê min e û ji min re hatiye dayîn red bikim. Ji kerema xwe redkirina min a dilxwazî bi nebaşî nenirxînin.”.

Pasternak ji Yekîtiya Nivîskarên Sovyetê hat derxistin, ku ev yek di pratîkê de dawî li kariyera wî ya nivîskariyê li welatê wî anî. Ev derxistin piştî civîneke ku Pasternak tê de beşdar nebû, lê nameyek ji bo parastina xwe şandibû, pêk hat. Di nameyê de wî diyar kiribû ku wî roman daye weşangerekî komunîst ê Îtalî û li benda weşaneke sansûrkirî li Moskowê bûye, û wî qebûl kiribû ku hemû beşên nayên qebûlkirin sererast bike. Wî herwiha gotibû ku ew difikire ku xelat ji bo tevahiya karê wî hatiye dayîn, ne tenê ji bo romanê. Tevî redkirina xelatê, êrîşên li ser Pasternak li Yekîtiya Sovyetê heta mirina wî di sala 1960î de berdewam kirin. Pasternak di nameyekê de ji Krûşçev re daxwaz kir ku li welatê xwe bimîne û got ku derketina ji welat ji bo wî tê wateya “mirinê”. Krûşçev paşê poşmaniya xwe ji bo qedexekirina pirtûkê piştî xwendina wê anî ziman. Pasternak heta dawiya jiyana xwe li Peredelkînoyê di rewşeke mîna sirgûna navxweyî de ma.

Kêşeya Pasternak û Dengvedanên Navneteweyî

Bûyera Pasternak di asta navneteweyî de dengvedaneke mezin çêkir û bû sedema bertekên cihêreng ji aliyê nivîskar, rêxistin û hikûmetan ve. Ev bûyer weke sembola zexta li ser azadiya hunerî di bin rejîmên totalîter de hate dîtin û Şerê Sar di warê çandî de jî gurrtir kir.

Bertekên Nivîskar û Rewşenbîrên Navneteweyî: Gelek nivîskar û rewşenbîrên navneteweyî piştgiriya Pasternak kirin û zexta Sovyetê şermezar kirin. Albert Camus, ku sala berê (1957) Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtibû, heyranê Pasternak bû û di Hezîrana 1958an de, berî xelata Pasternak, nameyeke piştgiriyê jê re şandibû. Camus di nameya xwe de Pasternak weke kesekî ku “Rûsyaya ku min xwedî kir û hêz da min” careke din tê de dîtiye, bi nav kir û hevgirtina xwe pê re anî ziman. Her çend belgeyeke rasterast a daxuyaniyeke giştî ya Camus piştî neçarî redkirina xelatê ji hêla Pasternak ve nehatiye dîtin, helwesta wî ya berê û piştgiriya wî ya ji bo Pasternak di nameya wî de eşkere ye. Tê gotin ku Camus di kampanyaya Nobelê ya Pasternak de roleke çalak lîstiye. Bertrand Russell, ku di sala 1950î de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtibû, di nav wan kesên ku ji ber sedemên prensîbî xelatan red dikirin de nebû, lê rewşa Pasternak cuda bû; Pasternak ne ji ber ku sosyalîst bû, lê ji ber ku Yekîtiya Sovyetê israr kir, xelat red kir. Ev yek cudahiya di navbera zexta derve û biryara takekesî de radixe ber çavan. Howard Fast, nivîskarekî Amerîkî ku di sala 1953an de Xelata Stalîn a Aştiyê wergirtibû, muameleya li hember Pasternak bi tundî şermezar kir û got, “Ew tiştê herî şokdar û tirsnak ê bi vî rengî ye ku me heta niha dîtiye. Me şahidî li buxtanên pîs ên ku li dijî wî hatin kirin, gefên xerab, navên qirêj ên ku jê re hatin gotin – tevahiya pêşandana bêedebiya dejenere ya ji hêla rexnegirên Sovyetê yên pereyî û rêvebirî ve kir.”. Ev yek cudahiya di navbera berteka Rojava ya li hember nivîskarên xwe yên rexnegir û berteka Sovyetê de nîşan dide.

Bertekên Rêxistinên Navneteweyî: PENa Navneteweyî kampanyayeke berbiçav ji bo Pasternak da destpêkirin. Di 28ê Cotmeha 1958an de, Serokê Navneteweyî Andre Chamson û Sekreterê Navneteweyî David Carver telgrafek ji Yekîtiya Nivîskarên Sovyetê re şandin û tê de daxwaz kirin ku “helbestvan biparêzin, mafê azadiya afirîneriyê biparêzin. Nivîskarên li seranserê cîhanê bi biratî li ser wî difikirin.”. Bûyerên Pasternak di nav PENê de bû sedema aloziyeke mezin û dubendiyên heyî yên di navbera navendên li Rojava û navendên li welatên Komunîst de eşkere kirin. Navendên PENê li seranserê cîhanê daxuyaniyên çapemeniyê dan û biryarname ji kongreyan re şandin ku tevgera rayedarên Rûs şermezar dikin.

Bertekên Hikûmetên Rojava û Medyayê: Hikûmetên Rojava û medya bi giştî zexta Sovyetê şermezar kirin û piştgiriya Pasternak kirin. Weşandina “Doktor Jîvago” û xelatkirina Pasternak li Rojava bi kelecaneke mezin hat pêşwazîkirin, lê li Yekîtiya Sovyetê bû sedema şermekî mezin. Rojnameyên li Amerîkaya Bakur û Ewropayê, ligel hevpîşeyên xwe yên li Yûgoslavya, Hindistan, Tayland, Pakistan û welatên cihêreng ên Afrîkayê, Yekîtiya Sovyetê şermezar kirin. Serokên cîhanê, ji Serokê Dewletên Yekbûyî Dwight D. Eisenhower bigire heta Serokwezîrê Hindistanê Jawaharlal Nehru, hewldana ji bo sînordarkirina azadiya hunerî şermezar kirin, û piştgiriyeke bêhempa ji bo fikra ku divê hikûmet destwerdanê di afirîneriya takekesî de nekin, ava kirin. Kartonîst Bill Maudlin ji bo kartona xwe ya ku kampanyaya Sovyetê ya li dijî Pasternak tinazên xwe pê dikir, di sala 1959an de Xelata Pulitzerê wergirt. Ev bûyer weke amûreke hêza nerm ji hêla Rojava ve hate bikaranîn. Weşandina “Doktor Jîvago” û wergerên wê yên li Rojava di navbera 1957 û 1959an de mînakeke sereke ya dînamîkên hêza nerm temsîl dike, ji ber ku hem hêzên Rojava hem jî Yekîtiya Sovyetê di navdêreke hegemonîk de bi stratejiyên cihêreng ên hêza nerm re mijûl bûn. Dewletên Yekbûyî, weke parêzvanê nirxên demokratîk, weşandin û belavkirina berfireh a “Doktor Jîvago” weke rêyek ji bo dijberîkirina kontrola çandî û îdeolojîk a rejîma Sovyetê dît. Lêkolîn nîşan didin ku wergeran roleke duyemîn di stratejiyê de lîstine û weke amûr ji bo zêdekirina bandora Xelata Nobelê ya Pasternak xizmet kirine, bi vî awayî bandora wê li seranserê cîhanê berfireh kirine. Zêdebûna berbiçav a gotarên çapemeniyê yên di derbarê romanê de piştî ragihandina Xelata Nobelê di Cotmeha 1958an de, rola girîng a xelata wêjeyî di xurtkirina prestîja berhemê, şekildana wêneya wê ya navneteweyî û zêdekirina populerbûna wê de destnîşan dike.

Rewşa Pasternak di nav Gelê Rûs de: Tevî kampanyaya fermî ya li dijî wî, Pasternak di nav beşek ji gelê Rûs de rêzdar ma. Ronald K. Jones, xwendekarekî Zanîngeha Oklahomayê yê 22 salî, nameyek ji Pasternak re nivîsî û Pasternak bersiv da wî. Di nameya xwe de, Pasternak “bi eşkereyî qala têkoşînên sansorê yên ku ew diceribîne” kir û “bi hûrgilî li ser awayê ku Dr. Jîvago di şerên siyasî yên Şerê Sar de di navbera Dewletên Yekbûyî û Rûsyayê de tê bikaranîn” rawestiya. Dema ku neviyên Pasternak Jones vexwendin Moskowê, wî dît ku “Leşkerî û hikûmetê ji Pasternak nefret dikir,… lê gelê Rûsyayê jê hez dike.”.

Mîras û Bandora Bûyera Pasternak

Bûyera Pasternak û neçarî redkirina Xelata Nobelê ji ber romana “Doktor Jîvago” mîraseke kûr û pirralî li pey xwe hişt, ku bandor li jiyana Pasternak bi xwe, siyaseta çandî ya Sovyetê, piştgiriya ji bo muxalifên din, û têgihîştina azadiya hunerî di bin zexta totalîter de kir.

Bandora li ser Jiyana Pasternak: Piştî bûyera Nobelê, Pasternak li Yekîtiya Sovyetê rastî îzolekirin û zextên giran hat. Ew ji Yekîtiya Nivîskarên Sovyetê hat derxistin, ku ev yek wî ji debara jiyana xwe ya ji nivîskariyê mehrûm kir. Her çend di bin çavdêriya polîsên veşartî yên Sovyetê de bû û nameyên wî dihatin kontrolkirin, wî karî jiyana xwe ya mayî li daçaya xwe ya li Peredelkînoyê, li nêzîkî Moskowê, di nav îzolasyonê de derbas bike. Pasternak di Gulana 1960î de, kêmtirî du sal piştî bûyera Nobelê, ji ber nexweşiya penceşêra pişikê û pirsgirêkên dil wefat kir. Tê gotin ku ew weke mirovekî şikestî mir, ku ji ber wêrekiya xwe ya îfadekirina xwe di nivîsê de ji hêla heval û welatê xwe ve hatibû terikandin. Tevî ku ew ji hêla aborî ve di tengasiyê de bû, ji ber ku nekarî royaltiyên xwe yên ji derve werbigire, ew bi wergerandina berhemên wêjeyî yên biyanî yên bo zimanê Rûsî debara xwe dikir. Olga Îvînskaya, evîndara wî û îlhama karakterê Lara, di rêvebirina royaltiyên biyanî de rolek lîst, lê piştî mirina Pasternak ew û keça wê ji ber vê yekê hatin girtin û sirgûnkirin.

Bandora li ser Siyaseta Çandî ya Sovyetê û Weşandina “Doktor Jîvago”: Bûyera Pasternak siyaseta çandî ya Sovyetê tundtir kir. Krûşçev bi xwe hişyarî da nivîskarên Sovyetê ku ji her wêjeyeke ku ji dîtina Partiya Komunîst ji bo gelê Sovyetê dûr bikeve, dûr bisekinin, û ev yek bû sedem ku gelek nivîskarên xeyalperest bi dizî bixebitin. Ev zext li muzîk û hunerê jî belav bû. Lêbelê, di dema reformên perestroika yên Mîxaîl Gorbaçov de, nermbûnek çêbû. Di sala 1987an de, Pasternak piştî mirina wî ji nû ve li Yekîtiya Nivîskaran hate qebûlkirin. Di sala 1988an de, “Doktor Jîvago” di dawiyê de li Yekîtiya Sovyetê, di kovara Novy Mir de, bi awayekî rêzefîlm hate weşandin. Ev yek weke yek ji nîşanên herî xurt ên veqetîna Gorbaçov ji îdeolojiya komunîst hate dîtin. Di sala 1989an de, kurê Pasternak, Yevgenî Pasternak, li Stokholmê medalyaya Xelata Nobelê ya bavê xwe wergirt. Yevgenî di merasîmê de got: “Bavê min di weşandina çapa Rûsî de tu rolek nelîst, ne jî haya wî ji eleqeya CIAyê hebû. Bavê min qet hêvî nedikir ku xelatê werbigire.”. Ji sala 2003an vir ve, “Doktor Jîvago” beşek ji mufredata dibistanên Rûsyayê ye û di pola 11an de tê xwendin.

Bandora li ser Azadiya Hunerî û Piştgiriya ji bo Muxalifan: Bûyera Pasternak bal kişand ser rewşa dijwar a nivîskar û hunermendan li Yekîtiya Sovyetê û bû sembola têkoşîna ji bo azadiya derbirînê li dijî rejîmên totalîter. Wê hişyariyeke nû li ser rewşa muxalifan li Yekîtiya Sovyetê ava kir û ji bo pêşwazîkirina berhemên Aleksandr Soljenîtsîn li Rojava di salên 1970î de jî rolek lîst. Pasternak bi wêrekiya xwe rê li ber nivîskarên din vekir ku tiştê ku berê nedihat fikirîn bikin. Mîrasa wî ya israra li ser weşandina berhema xwe li her deverê, bi her zimanî, bû mînakek ji bo dengên bêdengkirî yên din. Bûyer herwiha nîşan da ku çawa huner dikare weke amûreke “hêza nerm” di têkiliyên navneteweyî de, nemaze di çarçoveya Şerê Sar de, were bikaranîn.

Kêşeya Pasternak di heman demê de bandor li ser stratejiyên parêzvaniyê yên rêxistinên wekî PENa Navneteweyî jî kir, ku neçar ma bi dubendiyên xwe yên navxweyî yên di derbarê Şerê Sar de rûbirû bibe û helwesta xwe ya li hember zextên li ser nivîskaran li welatên komunîst xurtir bike.

Encam

Bûyera neçarî redkirina Xelata Nobelê ya Wêjeyê ji hêla Borîs Pasternak ve di sala 1958an de ji ber romana wî “Doktor Jîvago” û zexta Yekîtiya Sovyetê, yek ji kêliyên herî dramatîk û bibîranî yên di dîroka wêje û siyaseta sedsala 20an de ye. Ev bûyer bi awayekî berbiçav têkiliyên tevlihev ên di navbera huner, hêz û azadiya takekesî de, nemaze di çarçoveya dijwar a Şerê Sar de, derxist holê.

“Doktor Jîvago”, bi vegotina xwe ya epîk a jiyana Rûsî di dema şoreş û şerên navxweyî de û bi tematîzekirina evîn, qeder û lêgerîna wateyê di nav kaosê de, ji hêla rejîma Sovyetê ve weke tehdîdek îdeolojîk hate dîtin. Redkirina weşandina wê li Yekîtiya Sovyetê û kampanyaya hovane ya ku piştî ragihandina Xelata Nobelê li dijî Pasternak hate meşandin, asta zordariya li ser azadiya hunerî û kontrola dewletê ya li ser çandê li YSSRyê eşkere kir. Pasternak, ku di destpêkê de bi kêfxweşî xelat qebûl kiribû, di bin gefa sirgûnkirinê û zextên din de neçar ma ku wê red bike, û ev yek bû sedema şermezarkirineke navneteweyî ya berfireh.

Destwerdana CIAyê di weşandina pirtûkê de bi zimanê Rûsî û belavkirina wê li Rojava û di nav welatiyên Sovyetê de, aliyekî din ê Şerê Sar ê çandî nîşan dide, ku tê de wêje weke amûreke propagandayê û “hêza nerm” dihate bikaranîn. Tevî ku rola CIAyê di wergirtina Xelata Nobelê de ji hêla Pasternak ve bi awayekî قطعي nehatiye îsbatkirin, eşkere ye ku Rojava ev bûyer ji bo rexnekirina Yekîtiya Sovyetê û parastina nirxên azadiya derbirînê bi kar anî.

Bertekên navneteweyî, ji nivîskarên wekî Albert Camus û rêxistinên wekî PENa Navneteweyî bigire heta hikûmetên Rojava, piştgiriyeke xurt ji Pasternak re nîşan dan û zexta Sovyetê şermezar kirin. Ev yek bû sedema hişyariyeke mezintir li ser rewşa nivîskar û rewşenbîrên muxalif li Yekîtiya Sovyetê û bandor li piştgiriya Rojava ji bo kesayetên wekî Aleksandr Soljenîtsîn kir.

Mîrasa Kêşeya Pasternak pirzimanî ye. Ew ne tenê trajediya kesane ya nivîskarekî mezin ê ku di navbera hunera xwe û dilsoziya ji welatê xwe re asê mabû nîşan dide, lê di heman demê de berxwedêriya ruhê mirovî li hember zordariyê û girîngiya azadiya hunerî jî tekez dike. Her çend Pasternak di nav îzolasyon û bêdengiya bi zorê de miribe jî, “Doktor Jîvago” û helbestên wî dijîn û weke şahidên serdemeke dijwar û têkoşîna bêdawî ya ji bo rastî û mirovahiyê dimînin. Weşandina romanê di dawiyê de li Yekîtiya Sovyetê di serdema glasnostê de û wergirtina paşmरणî ya Xelata Nobelê ji hêla kurê wî ve, sererastkirineke derengmayî ya dîrokî bû. Bûyera Pasternak îro jî weke bîranînek girîng dimîne ku huner dikare bibe qadeke têkoşînê û ku nirxê azadiya afirîneriyê ji her zext û gefeke siyasî bilindtir e.

WERGIRTÎ

1. Boris Pasternak – Facts – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1958/pasternak/facts/ 2. Doctor Zhivago (novel) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Doctor_Zhivago_(novel) 3. Full article: The invisible hand of Doctor Zhivago: reception of a soft power tool, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0907676X.2024.2409540 4. Biography Boris Pasternak | Russian Poetry – Boston University, https://sites.bu.edu/russian-poetry/biography-boris-pasternak/ 5. Boris Pasternak – Jewish Virtual Library, https://www.jewishvirtuallibrary.org/boris-pasternak 6. Book Review: Doctor Zhivago by Boris Pasternak – John Walters, https://johnwalterswriter.com/2018/02/11/book-review-doctor-zhivago-by-boris-pasternak/ 7. Doctor Zhivago Themes – LitCharts, https://www.litcharts.com/lit/doctor-zhivago/themes 8. Doctor Zhivago – a masterpiece revisited – Garvan Hill, https://garvan.co/2023/01/03/doctor-zhivago-a-masterpiece-revisited/ 9. Pasternak’s Doctor Zhivago Is Published | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/pasternaks-doctor-zhivago-published 10. When the CIA Used ‘Dr. Zhivago’ as a Cold War Weapon | HISTORY, https://www.history.com/articles/when-the-cia-used-dr-zhivago-as-a-cold-war-weapon 11. How the CIA secretly published Dr Zhivago – BBC News, https://www.bbc.com/news/magazine-27942646 12. Doctor Zhivago: The banned book the CIA smuggled across the Iron …, https://cherwell.org/2025/06/01/oxford-zhivago-banned-books/ 13. Pasternak and the Calendar of the Revolution by Isaac Deutscher 1961 – Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/deutscher/1961/pasternak.htm 14. How Pasternak’s Path To The Nobel Prize Was Paved By The CIA – Radio Free Europe, https://www.rferl.org/a/Was_Pasternaks_Path_To_The_Nobel_Paved_By_The_CIA/1496794.html 15. Boris Pasternak and his refusal to receive the Nobel Prize — Steemit, https://steemit.com/story/@daydreaming/boris-pasternak-and-his-refusal-to-receive-the-nobel-prize 16. Boris Pasternak’s Elusive Nobel Prize | – WCPLtn – WordPress.com, https://wcpltn.wordpress.com/2015/11/06/boris-pasternaks-elusive-nobel-prize/ 17. Nobel Prize in Literature 1958 – Announcement – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1958/press-release/ 18. A Tale of Two Telegrams – Boris Pasternak and the Nobel Prize for Literature – SovLit.net, http://www.sovlit.net/twotelegrams/ 19. PASTERNAK AND FAST: TWO SIDES OF THE IRON CURTAIN – CIA, https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP78-02771R000200020002-3.pdf 20. Foreign News: Pasternak’s Way | TIME, https://time.com/archive/6612890/foreign-news-pasternaks-way/ 21. Why Boris Pasternak Rejected His Nobel Prize – JSTOR Daily, https://daily.jstor.org/why-boris-pasternak-rejected-his-nobel-prize/ 22. International Banned Book: Doctor Zhivago by Boris Pasternak, https://glli-us.org/2017/12/18/international-banned-book-doctor-zhivago-by-boris-pasternak/ 23. Russian Writers Call for Free Speech as Pasternak’s Birthday Celebrated, https://www.themoscowtimes.com/2014/02/16/russian-writers-call-for-free-speech-as-pasternaks-birthday-celebrated-a32147 24. Boris Pasternak wins Nobel Prize for “Dr. Zhivago,” later forced to refuse the honor | October 23, 1958 | HISTORY, https://www.history.com/this-day-in-history/october-23/pasternaks-dr-zhivago-appears-in-the-united-states 25. Boris Leonidovich Pasternak | Nobel Prize-Winning Russian Author – Britannica, https://www.britannica.com/biography/Boris-Pasternak 26. A Prose Elegy on the Freedom of Thought – Army University Press, https://www.armyupress.army.mil/Journals/Military-Review/English-Edition-Archives/January-February-2024/Corn/ 27. Boris Pasternak | Penguin Random House Canada, https://www.penguinrandomhouse.ca/authors/23300/boris-pasternak 28. A Cross-Cultural Bridge of Kinship and Mutual Appreciation: The Moving Correspondence of Albert Camus and Boris Pasternak – The Marginalian, https://www.themarginalian.org/2016/09/12/albert-camus-boris-pasternak-correspondence/ 29. Why did Bertrand Russell accept the Nobel Prize, despite considering himself a socialist where many socialists and communists tend to reject the prize? – Quora, https://www.quora.com/Why-did-Bertrand-Russell-accept-the-Nobel-Prize-despite-considering-himself-a-socialist-where-many-socialists-and-communists-tend-to-reject-the-prize 30. #100PENMembers No. 47: Boris Pasternak | Writers and Free Expression, https://writersandfreeexpression.wordpress.com/2021/03/10/100penmembers-no-47-boris-pasternak/ 31. The invisible hand of Doctor Zhivago: reception of a soft power tool, https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/0907676X.2024.2409540 32. Dear Boris • Sooner Magazine, https://soonermag.oufoundation.org/stories/dear-boris 33. Boris Pasternak’s museum in Peredelkino – Bridge to Moscow, https://bridgetomoscow.com/boris-pasternaks-museum-in-peredelkino 34. Boris Pasternak – Biographical – NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1958/pasternak/biographical/ 35. On This Day in 1890 Boris Pasternak Was Born – The Moscow Times, https://www.themoscowtimes.com/2020/02/10/on-this-day-in-1890-boris-pasternak-was-born-a69217 36. Boris Pasternak (1890-1960) – Mémorial Find a Grave, https://fr-ca.findagrave.com/memorial/7894610/boris-pasternak 37. Boris Pasternak – John Walters, https://johnwalterswriter.com/tag/boris-pasternak/ 38. Foreign News: A Lost Lady | TIME, https://time.com/archive/6622930/foreign-news-a-lost-lady/ 39. Olga Ivinskaya – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Olga_Ivinskaya 40. Boris Pasternak adored the beauty who became his mistress and the muse for Doctor Zhivago. – Christine Toomey, http://christinetoomey.com/pdfs/The_Spy_Who_Loved_Me.pdf 41. Boris Leonidovich Pasternak (1890-1960) | WikiTree FREE Family Tree, https://www.wikitree.com/wiki/Pasternak-57 42. New Hoover Press Book Reveals Boris Pasternak Saga, https://www.hoover.org/news/boris-pasternak-saga 43. Novy Mir | Encyclopedia.com, https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/novy-mir 44. Hostage of Eternity – Hoover Institution, https://www.hoover.org/research/hostage-eternity 45. October 23: Pasternak’s Nobel Prize – Jewish Currents, https://jewishcurrents.org/pasternaks-nobel-prize 46. Boris Pasternak – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Boris_Pasternak 47. How Boris Pasternak Won and Lost the Nobel Prize – Smithsonian Magazine, https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-boris-pasternak-won-and-lost-nobel-prize-180965368/ 48. New First Unexpected: DO NOT TOUCH THE CLOUD DWELLER, https://reddomino.typepad.com/newfirstunexpected/2009/05/do-not-touch-the-cloud-dweller.html 49. Russian poetry and Cold War politics in the West – Open Research Exeter (ORE), https://ore.exeter.ac.uk/rest/bitstreams/186995/retrieve 50. 1958 Nobel Prize in Literature – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/1958_Nobel_Prize_in_Literature 51. Of Translation and Politics in Russian Literature | Fiction Writers Review, https://fictionwritersreview.com/essay/of-translation-and-politics-in-russian-literature/ 52. Aleksander Solzhenitsyn Arrives in Spain: The Gulag Debate and the Transition to Democracy, https://asphs.net/wp-content/uploads/2022/01/BSPHS46_Solzhenitsyn_Arrives_in-Spain.pdf 53. How the great truth dawned | The New Criterion, https://newcriterion.com/article/how-the-great-truth-dawned/ 54. November 2020 56 The Solzhenitsyn Affair: Yuri Andropov’s Personal Obsesssion Christian Orr (USPIS Intellig – Academica Press, https://www.academicapress.com/journal/V3-2/JICS_Vol3_Is2_Orr_Final.pdf 55. DOCTOR ZHIVAGO: RUSSIAN LITERATURE AS A TOOL OF AMERICAN PROPAGANDA DURING THE COLD WAR AND THE ROLE OF THE VATICAN AND FELTRINELLI | IDA LIBERA VALICENTI, https://www.ijors.net/issue6_2_2017/articles/valicenti.html 56. THE CREATIVE ARTIST IN A COMMUNIST SOCIETY | CIA FOIA (foia.cia.gov), https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp81-01043r003400130004-2