Parastina Mîrateyekê û Destpêka Nîqaşeke Bêdawî

Kurte (Abstrakt): Ev gotar lêkolîneke akademîk e li ser biryara Max Brod a piştî mirina Franz Kafka di sala 1924an de, ku li dijî wasiyeta Kafka, destnivîsên wî neşewitand û bi vî awayî gelek şaheserên wî ji bo mirovahiyê parastin. Gotar dê li ser bingeha materyalên lêkolînê yên berfireh, sedemên Brod, dilemayên etîkî, bandora vê biryarê li ser navûdengê Kafka, destwerdanên edîtorî yên Brod, û cûdahiyên di navbera weşanên wî û weşanên rexneyî yên nûjen de raweste. Herwiha, çarenûsa destnivîsan piştî Brod û nîqaşên hiqûqî yên derbarê wan de dê bêne vekolîn. Armanc ew e ku ji nû ve nirxandineke rexneyî li ser rola Brod û girîngiya mayînde ya kiryara wî bê kirin.

Peyvên Sereke: Franz Kafka, Max Brod, Wasiyet, Destnivîs, Etîka Wêjeyî, Rexneya Metnî, Weşanên Rexneyî, Mîrata Wêjeyî.

1. Pêşgotin: Mîrata Wêjeyî ya Franz Kafka û Rola Max Brod a Diyarker

Franz Kafka (1883-1924) yek ji kesayetiyên herî bibandor û enigmatîk ên wêjeya modern a sedsala 20an tê hesibandin. Berhemên wî, ku bi temayên wekî biyanîbûn, burokrasî, sûcdarî û lêgerîna absurd a li wateyê têne nasîn, îro jî li seranserê cîhanê têne xwendin û analîzkirin. Tevî ku Kafka di dema jiyana xwe de tenê çend kurteçîrok û novelayan weşandin û bala rexnegiran zêde nekişand ser xwe , piştî mirina wî, ew wek yek ji stûnên wêjeya cîhanê hate qebûlkirin. Ev veguherîna radîkal a di navûdengê Kafka de bi giranî bi saya hevalê wî yê herî nêzîk û cîbicîkarê wasiyeta wî, Max Brod (1884-1968), pêk hat. Brod, ku bi xwe nivîskar û rewşenbîrekî navdar ê Pragê bû, piştî mirina Kafka biryareke dîrokî da ku wasiyeta hevalê xwe ya ji bo şewitandina hemû destnivîsên wî yên neweşandî bi cih neyne.

Biryara Brod a neşewitandina destnivîsên Kafka, tevî ku ji aliyê etîkî ve gelek nîqaşan bi xwe re anî, ji bo parastina mîrata Kafka û danasîna wî ji cîhanê re xwedî girîngiyeke bêhempa ye. Heke Brod li gorî daxwaza Kafka tevbigera, şaheserên wekî Doz (Der Prozess), Keleh (Das Schloss), û Amerîka (Amerika/Der Verschollene), ligel gelek rojnivîsk û kurteçîrokên din, dê ji holê rabûna û cîhana wêjeyê dê ji yek ji dengên xwe yên herî resen û kûr mehrûm bima. Lêbelê, rola Brod ne tenê bi parastina fîzîkî ya destnivîsan bi sînor ma. Destwerdanên wî yên edîtorî û şîrovekirinên wî yên destpêkê yên li ser berhemên Kafka bandorek kûr li ser têgihiştina destpêkê ya Kafka kirin. Ev têgihiştin, bi derketina weşanên rexneyî yên nûjen re, ku rasterast li ser bingeha destnivîsên Kafka hatine amadekirin, ketiye ber lêpirsîn û ji nû ve nirxandinê. Kiryara Max Brod a neşewitandina destnivîsan yekser aloziyekê di navbera dilsoziya ji wasiyeta mirî yê hevalekî xwe re û dilsoziya ji huner û raya giştî re diafirîne. Ev aloziya navendî, ku di navbera “xiyanet”ekê li hember wasiyetê û kiryareke parastina çandî ya bêhempa de diçe û tê, di seranserê çîroka destnivîsan de, heta bi şerên hiqûqî yên paşerojê yên li ser wan, berdewam dike. Wasiyeta eşkere ya Kafka ji bo îmhakirinê li hemberî naskirina yekser a Brod a jêhatiya wî ya bêhempa radiweste. Bi vî awayî, kiryara Brod ji bo navûdengê piştî mirinê yê Kafka û drama wêjeyî û hiqûqî ya dehsalan a li dû wê, bûyera destpêkê ye.

Ev gotar dê li ser bingeha materyalên lêkolînê yên berfireh, biryara Max Brod, sedem û rewaşdariyên wî, nîqaşên etîkî yên derbarê vê biryarê de, bandora wê ya kûr a li ser mîrata wêjeyî û navûdengê cîhanî yê Kafka, û bi taybetî destwerdanên edîtorî yên Brod di berhemên Kafka de û berawirdkirina wan bi weşanên rexneyî yên paşîn re vekole. Herwiha, dê rêwîtî û şerên hiqûqî yên paşerojê yên li ser destnivîsên Kafka jî bêne ronîkirin. Armanca sereke ew e ku ji nû ve nirxandineke rexneyî li ser rola Max Brod û girîngiya mayînde ya kiryara wî, ligel kompleksîteyên wê, bê kirin.

2. Franz Kafka û Max Brod: Hevaltîyek Wêjeyî û Exlaqî

Têkiliya di navbera Franz Kafka û Max Brod de yek ji hevaltiyên herî girîng û bibandor di dîroka wêjeyê de tê dîtin. Ev hevaltî ne tenê ji bo jiyana kesane ya her du nivîskaran, lê bi taybetî ji bo parastin û gihandina berhemên Kafka ji nifşên paşerojê re xwedî roleke diyarker bû.

Kafka û Brod yekem car di 23ê Cotmeha 1902an de, dema ku her du jî xwendekarên Zanîngeha Charlesê ya Pragê bûn, hev dîtin. Brod, ku ji Kafka salekê biçûktir bû, li salona xwendekarên Almanî konferansek li ser Arthur Schopenhauer pêşkêş kiribû. Piştî konferansê, Kafka yê bêdeng û bi xwe vekişiyayî nêzîkî Brod bû û heta mala wî pê re meşiya. Brod bi bîr tîne ku Kafka di vê hevdîtina yekem de ji her carê bêtir vekirî bû û bi tundî li dijî “formûlasyonên pir hişk” ên Brod derketibû. Ji wê rojê û pê de, ew pir caran, heta rojane, hev didîtin û heta mirina Kafka di sala 1924an de hevalên herî nêzîk man. Kafka gelek caran mêvanê mala dêûbavên Brod bû, cihê ku wî Felice Bauer, hevala xwe ya paşerojê û destgirtiya xwe, ku pismama zavayê Brod bû, nas kir. Brod, Kafka, û hevalê wan ê nêzîk Felix Weltsch, koma ku wekî “xeleka teng a Pragê” (enger Prager Kreis) dihat nasîn, pêk anîn.

Di dirêjahiya jiyana Kafka de, Brod bi berdewamî hewl dida ku wî ji jêhatiya wî ya nivîskariyê piştrast bike, ji ber ku Kafka bi awayekî kronîk ji karînên xwe bi guman bû. Kafka gelek caran berhemên xwe wek “krîp” (scribblings) an bi gotinên din ên xwe-kêmkirinê bi nav dikir. Brod bi awayekî çalak Kafka handan ku berhemên xwe biweşîne û tê bawer kirin ku Brod bûye sedem ku Kafka dest bi nivîsandina rojnivîskê bike. Brod her weha hewl da ku projeyên wêjeyî yên hevbeş organîze bike, lê ji ber cudahiyên felsefî yên wêjeyî û kesane, ev hewldan bi piranî bi ser neketin. Tevî vê yekê, wan karî di Gulana 1912an de beşek ji rêwînivîseke ceribandinê, ku Kafka pêşgotina wê nivîsandibû, di kovara Herderblätter de biweşînin. Piştî ku Kafka ji bo weşandina berhemên xwe hat “îqna kirin” an jî bi “hîle” hat razîkirin, ew “her tim bi encaman kêfxweş dibû”. Ev qaliba tevgerê ya Kafka – xwe-gumaniya wî ya kûr û paşê kêfxweşiya wî ya ji berhemên weşandî – dibe ku bandorek mezin li ser şîrovekirina Brod a wasiyeta dawî ya Kafka kiribe. Dibe ku Brod ev daxwaza şewitandinê wek mînakeke din a meyla Kafka ya xwe-kêmkirinê dîtibe, ne wek biryareke dawî û neguherbar.

Baweriya kûr a Kafka bi Brod diyar dibe dema ku wî Brod wek cîbicîkarê wasiyeta xwe tayîn kir , tevî ku di navbera wan de li ser mijara weşandina berheman nakokî hebûn. Ev tayînkirin nîşan dide ku Kafka, tevî her tiştî, baweriyeke mezin bi durustî û biryardariya hevalê xwe dianî, her çend ev bawerî paşê bû bingeha yek ji nîqaşên herî mezin ên di dîroka wêjeyê de.

3. Wasiyeta Kafka ya Nakokî: Şewitandin an Parastin?

Franz Kafka di salên xwe yên dawî de, ku bi nexweşiya tuberkulozê re têdikoşiya, du notên cuda ji hevalê xwe yê herî nêzîk, Max Brod re, hiştin. Di van notan de, Kafka bi awayekî eşkere daxwaz dikir ku piştî mirina wî, hemû destnivîs, rojnivîsk, name (hem yên wî hem jî yên kesên din), nîgar û her tiştê din ê nivîskî yê ku li pey wî dimîne, “bêyî ku bêne xwendin û heta rûpela dawî” bêne şewitandin. Yek ji van notan, ku bi pênûsê hatibû nivîsandin, wiha digot: “Maxê delal, daxwaza min a dawî: Her tiştê ku ez li pey xwe dihêlim… di warê defter, destnivîs, name, yên min û yên kesên din, nexş û hwd. de, divê bêyî ku bê xwendin û heta rûpela dawî bê şewitandin, her weha hemû nivîsên min an notên ku dibe ku li cem te an li cem kesên din hebin, ku divê tu bi navê min ji wan bixwazî. Nameyên ku ji te re nehatine radest kirin divê bi kêmanî ji hêla kesên ku ew li cem wan in ve bi dilsozî bêne şewitandin. Yê te, Franz Kafka.”.

Nota duyem, ku bi qelemê hatibû nivîsandin û dibe ku hinekî derengtir hatibe nivîsandin, hinekî cuda bû. Di vê notê de, Kafka hinek berhemên xwe yên ku berê hatibûn weşandin, wekî yên ku “dikarin bimînin” destnîşan dikir. Ev berhem ev bûn: “Dadgeh” (Das Urteil), “Stoker” (Der Heizer), “Metamorfoz” (Die Verwandlung), “Koloniya Ceza” (In der Strafkolonie), “Bijîşkê Gundî” (Ein Landarzt), û kurteçîroka “Hunermendê Birçîbûnê” (Ein Hungerkünstler). Lêbelê, ji bo her tiştê din, Kafka israr dikir: “…lê her tiştê din ê min ê ku heyî… divê bê îstîsna bê şewitandin…”. Ev cudahiya di navbera her du notan de û destnîşankirina hinek berheman wek yên ku “dikarin bimînin” hinekî nezelaliyê li ser niyeta rastî ya Kafka zêde dike.

Nîqaşên li ser niyeta rastî ya Kafka heta îro jî berdewam dikin. Gelo wî bi rastî dixwest ku piraniya berhemên wî, ku paşê wek şaheser hatin qebûlkirin, ji holê rabin? An jî gelo ev daxwaz di bin bandora nexweşiya giran, bêhêvîtî, û xwe-rexnekirina wî ya tund de hatibû kirin?. Brod bi xwe îdîa dikir ku Kafka di salên xwe yên dawî de ji aliyê zihnî ve guherîbû û erênîtir bûbû, û ku notên şewitandinê aîdî serdemeke “xwe-nefretî û nîhîlîzmê” bûn ku Kafka êdî jê derbas bûbû.

Xaleke din a girîng ku Brod her tim destnîşan dikir ew bû ku Kafka pêşwext dizanibû ku Brod dê guh nede wasiyeta wî ya şewitandinê. Li gorî Brod, di sohbeteke henekî ya li ser wasiyetan de, Kafka nota şewitandinê nîşanî wî dabû, û Brod bi henekî jê re gotibû ku ew ê van telîmatan bi cih neyne. Brod bawer dikir ku ji ber vê yekê Kafka, heke bi rastî bixwesta kaxez bên şewitandin, dê kesekî din wek cîbicîkarê wasiyeta xwe tayîn bikira, wek merivekî xwe, parêzerek, an kesekî ku eleqeya wî bi wêjeyê re tune be. Rastiya ku Kafka, tevî vê hişyariya eşkere ya Brod, dîsa jî ew wek cîbicîkarê wasiyetê destnîşan kir, xaleke navendî ya nîqaşê ye. Ev yek dikare were wateya ku Kafka yan bi dizî dixwest berhemên wî bêne parastin, yan jî ew di navbera îmhakirin û parastinê de dudil bû, yan jî dibe ku wî Brod diceriband, an jî heta ji neguhdarkirina muhtemel a Brod re îstifa kiribû. Ev nezelalî û kompleksîteya têkiliya wan û danûstandinên berê çarçoveyeke girîng ji bo têgihiştina biryara Brod û nîqaşên etîkî yên li dû wê pêk tîne. Ew ne rewşeke hêsan a wasiyeteke zelal e ku hatiye paşguh kirin; ew wasiyeteke di nav tora hevaltiyeke kûr, dînamîkên psîkolojîk, û dîrokeke hevpar a wêjeyî de ye.

4. Biryara Max Brod a Dîrokî: Sedem, Rewaşdarî û Rexne

Piştî mirina Franz Kafka di 3ê Hezîrana 1924an de, Max Brod bi dilemayeke mezin re rû bi rû ma. Li aliyekî daxwaza hevalê wî yê mirî hebû ku hemû destnivîsên wî yên neweşandî bêne şewitandin, li aliyê din jî baweriya Brod bi nirxa bêhempa ya van berheman hebû. Brod di dawiyê de biryar da ku wasiyeta Kafka bi cih neyne û dest bi parastin û amadekirina berhemên wî ji bo weşanê kir. Ev biryar ne tenê mîrata Kafka ji tunebûnê rizgar kir, lê di heman demê de bû sedema nîqaşên etîkî û wêjeyî yên ku heta îro jî berdewam dikin.

Brod di pêveka ku ji bo çapa yekem a romana Doz (Der Prozess) di sala 1925an de nivîsandibû, pênc sedemên “giştî” ji bo biryara xwe pêşkêş kirin. Ya yekem, Brod îdîa kir ku Kafka pêşwext dizanibû ku ew ê guh nede daxwaza şewitandinê, ji ber ku Brod berê bi eşkere jê re gotibû ku ew ê wiya neke. Ya duyem, Brod destnîşan kir ku Kafka piştî sohbeta wan a li ser wasiyetan, bi xwe jî li dijî gotinên xwe derketibû û destûr dabû ku hinek berhemên din ên wî bêne weşandin, di nav de çar kurteçîrok di bergê bi navê Hunermendê Birçîbûnê (Ein Hungerkünstler) de. Ya sêyem, Brod arguman kir ku notên şewitandinê di serdemeke “xwe-nefretî û nîhîlîzmê” ya Kafka de hatibûn nivîsandin, lê di salên dawî yên jiyana xwe de, Kafka ji aliyê zihnî ve guherîbû û erênîtir bûbû, lewma ew not êdî ne derbasdar bûn. Ya çarem, Brod bi bîr xist ku hema hema her tiştê ku Kafka di jiyana xwe de weşandibû, bi “îqna û hîleya” wî hatibû derxistin, û Kafka her tim piştî weşanê bi encaman kêfxweş dibû. Ev yek nîşan dida ku Kafka, di kûrahiya dilê xwe de, ji dîtina berhemên xwe yên çapkirî kêfxweş dibû lê tenê “pir hestiyar û şermok” bû. Ya pêncem û dawî, Brod got ku hemû argumanên Kafka yên li ser bandora neyînî ya kesane û pîşeyî ya weşanê li ser wî – wek ku ew mûzeya wî şaş dikin an hêviyên ku ew nikare pêk bîne diafirînin – bi mirina wî re pûç bûne. Weşandina berhemên wî êdî dê ti bandorek li ser wî nekira.

Ji bilî van sedemên “giştî”, Brod her weha tekezî li ser nirxa wêjeyî û etîkî ya bêhempa ya berhemên neweşandî yên Kafka dikir, û wan wek “xezîneyên herî ecêb” bi nav dikir. Brod diyar kir ku tenê ev rastiya nirxa wêjeyî dê bes bûya ku ew biryara weşandinê bide. Ew bawer dikir ku berjewendiya giştî ya civakê û xwendevanên paşerojê ji parastina van berheman dê ji rêzgirtina li daxwazeke dibe ku di bin bandora nexweşî û bêhêvîtiyê de hatibe kirin, girîngtir be. Hinek şîrovekar heta argumana Kantî ya “categorical imperative” (fermana kategorîk) bikar anîne ji bo rewakirina kiryara Brod, û gotine ku divê mirov wisa tevbigere ku kiryara wî bikaribe bibe qanûneke gerdûnî; di vê rewşê de, parastina xezîneyeke çandî ya bi vî rengî ji bo berjewendiya giştî dikare wek kiryareke wisa bê dîtin.

Lêbelê, biryara Brod bê rexne jî nema. Hinekan ew wek “xiyanet” li baweriya Kafka şîrove kirin. Nîqaşa etîkî li vir li ser pîvanên dilsoziyê disekine: gelo dilsozî ji hevalê mirî re divê pêşî li berpirsiyariya li hember çand, wêje û mirovahiyê bigire, an berevajî? Biryara Brod ne tenê kiryareke yekcarî bû; ew pabendbûneke domdar bû ku edîtorî, weşandin, û heta parastina fîzîkî ya destnivîsan ji destê Naziyan dihewand. Di Adara 1939an de, dema ku Naziyan Çekoslovakya dagir kir, Brod bi valîzeke tijî destnivîsên Kafka ji Pragê reviya û ew bi xwe re birin Filistînê. Bi vî awayî, Brod du caran mîrata Kafka rizgar kir: carekê ji daxwaza Kafka bi xwe û carekê jî ji îmhakirina muhtemel a ji hêla Naziyan ve. Ev yek baweriya wî ya kûr a bi nirxa wan berheman radixe ber çavan, ku ji redkirineke pasîf a hêsan a wasiyetê wêdetir diçû. Tehdîda Naziyan qateke din a îronîk lê zêde dike: dijberiya Brod a li hember wasiyeta Kafka bi awayekî trajîk-komîk berheman ji îmhayeke ku Kafka xwestibû rizgar kir, lê bi rê û motîfên bi tevahî cuda û hovane.

Bi vî awayî, Max Brod ne tenê wek kesê ku wasiyeta Kafka paşguh kiriye, lê her weha wek parêzvanê mîrata wî yê herî girîng û fedakar derdikeve pêş. Kiryara wî, tevî hemû kompleksîte û nakokiyên etîkî, bû sedem ku Franz Kafka îro wek yek ji mezintirîn nivîskarên cîhanê bê nasîn.

5. Bandora Qurteliya Destnivîsan li ser Navûdengê Kafka yê Cîhanî

Biryara Max Brod a parastin û weşandina destnivîsên Franz Kafka yên neweşandî, bandorek yekser û kûr li ser çawaniya naskirin û pêşwazîkirina Kafka di qada wêjeya cîhanî de kir. Heke Brod li gorî daxwaza Kafka tevbigera, piraniya berhemên ku îro bingeha navûdengê wî yê cîhanî pêk tînin, dê tunebûna. Kafka di dema jiyana xwe de tenê hejmareke kêm ji kurteçîrok û novelayan weşandibû, û ew jî zêde bala rexnegir û xwendevanan nekişandibûn ser xwe.

Bi saya hewldanên bêwestan ên Brod, sê romanên sereke yên Kafka piştî mirina wî hatin weşandin: Doz (Der Prozess) di sala 1925an de, Keleh (Das Schloss) di sala 1926an de, û Amerîka (Amerika/Der Verschollene) di sala 1927an de. Herwiha, gelek kurteçîrok, rojnivîsk û nameyên wî jî ji hêla Brod ve hatin amadekirin û weşandin. Van weşanên piştî mirinê bûn sedem ku Kafka ji nivîskarekî marjînal û kêm-nas veguherî yek ji îkonên wêjeya modern a sedsala 20an.

Romanên ku piştî mirinê hatin weşandin, bi taybetî Doz û Keleh, temayên ku paşê bi têgeha “Kafkaesk” re hatin naskirin, bi awayekî berbiçav nîşan didin. Temayên wekî biyanîbûn, burokrasîyên bêrehm û neşefaf, hesta sûcdariyê ya bêsedem, bêhûdebûna hewldanên mirovî, û lêgerîna bêencam a li wate û dadmendiyê di van berheman de bi awayekî hostayî hatine hûnandin. Mînak, Keleh gelek caran wekî alegoriyek li ser lêgerîna mirovî ya ji bo wateyê, xilasiyê, an jî pejirandinê di nav pergaleke desthilatdar a dûr û nenas de tê şîrovekirin. Lehengê romanê, K., hewl dide xwe bigihîne Kelehê û karê xwe yê wekî erdnas bi cih bîne, lê di nav tora burokratîk û têkiliyên gundiyan ên tevlihev de winda dibe. Doz çîroka Josef K. vedibêje, karmendekî bankê yê ku rojekê ji hêla ajanên nenas ve tê girtin û bi tawaneke ku qet jê re nayê eşkerekirin tê darizandin. Romana Amerîka, ku Kafka bi xwe jê re digot Yê Windabûyî (Der Verschollene), serpêhatiyên koçberekî ciwan ê Ewropî, Karl Rossmann, li Amerîkayê vedibêje, û temayên biyanîbûn, bêgavî û nediyariya hebûnî bi awayekî traji-komîk pêşkêş dike.

Bêyî biryara Brod, ne tenê ev şaheserên wêjeyî dê winda bibûna, lê di heman demê de têgeha “Kafkaesk” bi xwe jî, ku ji bo danasîna rewşên absurd, burokratîk û kabûsî yên jiyana modern tê bikaranîn, dê di ferhenga me ya çandî de cih negirta. Bandora Kafka li ser nivîskar, fîlozof û hunermendên sedsalên 20an û 21an bêguman e. Ji Albert Camus û Jean-Paul Sartre bigire heta Gabriel García Márquez û Haruki Murakami, gelek kesayetiyên wêjeyî yên mezin ji kûrahiya psîkolojîk, şêwaza resen û dîtinên felsefî yên Kafka îlhama xwe girtine. Ev bandora berfireh û mayînde bi giranî encama gihîştina cîhanê bi berhemên wî yên sereke ye, ku ev yek jî bi saya kiryara Max Brod pêkan bû. Bi vî awayî, dikare bê gotin ku Brod ne tenê pirtûk rizgar kirin; wî mîrateyeke çandî û rewşenbîrî ya ku şiklê wêjeya modern daye, parast û belav kir.

6. Mudaxeleyên Edîtorî yên Max Brod: Standardîzekirin û Şîrovekirin

Max Brod, piştî biryara xwe ya parastina destnivîsên Kafka, ne tenê wek parêzvanê wan, lê herwiha wek edîtorê wan ê yekem jî tevbigeriya. Destwerdanên wî yên edîtorî, ku armanca wan ew bû ku berhemên Kafka ji bo weşanê amade bike û wan ji xwendevanên dema xwe re bigihîne, bandorek girîng li ser şîrovekirin û têgihiştina destpêkê ya Kafka kirin. Rexnegirên paşê, bi taybetî piştî derketina weşanên rexneyî yên ku rasterast li ser bingeha destnivîsên Kafka hatine amadekirin, van destwerdanan bi awayekî berfireh nirxandin û carinan jî rexne kirin.

Sifetê giştî yê edîtoriya Brod wekî hewldanek ji bo “sererastkirin” û “standardîzekirinê” tê binavkirin. Brod “parçeyên jêbirî ji nû ve entegre kirin,” “rêza beşan guhertin,” û carinan “heta cewhera vegotinê jî” guhert. Wî “proza Kafka bo Almaniya Bilind a standard” anî, “qirşên Kafka nerm kirin,” “kronolojiyên wî ji nû ve rêz kirin,” û “qada fantaziyên hestiyar ên Kafka teng kirin”. Herwiha, tê îdîakirin ku Brod “parçeyên ku dibe pirsên li ser karakterê wî bi xwe derxînin holê jê birin”. Armanca sereke ya Brod, wekî ku ji bo Keleh tê gotin, “pejirandina berhem û nivîskar” bû, ne ku “parastina struktura nivîsandina Kafka”. Ev yek nîşan dide ku Brod bi zanebûn destwerdan dikir da ku Kafka ji bo xwendevanên hemdem xweştir û “girîngtir” xuya bike.

Yek ji aliyên herî berbiçav ên edîtoriya Brod, çarçovekirina teolojîk an jî “pîrozkirina” Kafka bû. Brod gelek caran Kafka wekî kesekî ku di lêgerîna bawerî, xwezayîbûn û yekîtiya giyanî de ye, şîrove dikir. Ev şîroveya teolojîk bi taybetî di pêşgotinên wî yên ji bo weşanên destpêkê û di jînenîgariya wî ya Kafka de diyar dibe. Vê nêzîkatiyê bandorek mezin li wergerên destpêkê yên berhemên Kafka kir. Mînak, wergêrên Îngilîzî Willa û Edwin Muir, ku di bin bandora şîroveyên Brod de bûn, romana Keleh bi alegoriya Xiristiyanî ya John Bunyan, Rêwîtiya Hecî (The Pilgrim’s Progress), dan ber hev. Ev şîroveya teolojîk, her çend dibe ku ji hêla Brod ve samîmî bûya, di heman demê de rê li ber xwendinên din ên muhtemel ên berhemên Kafka teng dikir.

Li vir hûrgiliyên destwerdanên Brod di sê romanên sereke yên Kafka de:

• Doz (The Trial): Kafka bi xwe sernavek li ser destnivîsê nenivîsandibû, lê di sohbetan de her tim jê re digot Doz, lewma Brod ev sernav bikar anî. Dabeşkirina li ser beşan û sernavên beşan jî yên Kafka bûn, ji ber ku her beş bi rêkûpêk di dosyayekê de hatibû hilanîn, heta yên neqediyayî jî. Lêbelê, Doz romaneke neqediyayî bû û rêza beşan ji hêla Kafka ve bi awayekî dawî nehatibû diyarkirin. Brod li gorî têgihiştina xwe û bîranînên xwe yên ji xwendinên Kafka yên bi deng, rêza beşan diyar kir. Wî herwiha beşên qediyayî ji yên neqediyayî veqetandin û ji bo weşanê amade kirin.
• Keleh (The Castle): Brod ev roman jî bi giranî edîtorî kir. Armanca wî ew bû ku berhem bê pejirandin, ne ku struktura resen a nivîsandina Kafka bê parastin. Brod girîngiyeke xurt a dînî da sembolîzma kelehê, û ew wek nîşana kerema Xwedayî şîrove kir. Herwiha, tê îdîakirin ku Brod “pirtûk qedandiye” li ser bingeha agahiyên ku Kafka bi devkî di derbarê dawiya romanê de jê re gotibûn. Yek ji destwerdanên herî berbiçav ên Brod jêbirina dîmenekê bû ku tê de rexneyeke tund li burokrasiyê dihat girtin. Stefan Litt, kuratorê Pirtûkxaneya Neteweyî ya Îsraîlê, bawer dike ku Brod bi xwe ev rûpel di qonaxeke pir zû de jê biriye ji ber ku dîmen “hinekî serhildêr” bû û “bi tundî rexne li aparata burokratîk” digirt. Jêbirina vê dîmenê dibe ku ji bo nermkirina hêmanên herî rexnegir û serhildêr ên di berhema Kafka de hatibe kirin.
• Amerîka (Amerika/Der Verschollene): Sernavê resen ê Kafka ji bo vê romanê Der Verschollene (Yê Windabûyî) bû, lê Brod ew wek Amerîka bi nav kir û weşand. Brod destnivîsa neqediyayî ya Kafka berhev kir û ji bo weşanê amade kir. Edîtoriya wî ya li ser vê romanê wek “destwerdanî” tê binavkirin: wî rêzên ku Kafka xaç kiribûn jê birin, xalbendî li gorî standardên Almaniya Bilind zêde kir, cihê hin materyalan guhert, sernav da hin beşan, û hin perçeyên ku li gorî wî baş li hev nedihatin jê birin.

Bi kurtasî, rola edîtorî ya Brod xwedî cewhereke paradoksal bû. Ji aliyekî ve, wî berhemên Kafka ji tunebûnê rizgar kirin û ji cîhanê re pêşkêş kirin. Ji aliyê din ve, destwerdanên wî û şîrovekirinên wî yên destpêkê bandorek kûr li ser têgihiştina Kafka kirin, û wêneyekî hinekî “nermkirî”, standardîzekirî û bi giranî teolojîk ê Kafka afirandin. Ev yek tê wê wateyê ku xwendevanên destpêkê, bi qasî ku bi Kafka bi xwe re rû bi rû diman, bi “Kafka-yê Brodî” re rû bi rû diman. Vê rewşê hewcedariya bi weşanên rexneyî yên nûjen, ku hewl didin vegerin ser forma resen a destnivîsên Kafka, derxist holê.

7. Berawirdkirina Weşanên Brod bi Weşanên Rexneyî yên Nûjen

Piştî salên dirêj ên ku weşanên Max Brod wek çavkaniya sereke ya berhemên Franz Kafka dihatin dîtin, di nîveka duyem a sedsala 20an de, bi taybetî bi gihîştina lêkolîneran bi destnivîsên resen ên Kafka re, serdemeke nû ya lêkolînên Kafka dest pê kir. Derketina weşanên rexneyî, ku ji hêla lêkolînerên wekî Malcolm Pasley, Reiner Stach, Hans-Gerd Koch, û wergêrên wekî Mark Harman, Breon Mitchell, û Michael Hofmann ve hatin amadekirin, têgihiştina me ya li ser Kafka û berhemên wî bi awayekî bingehîn guhert.

Cûdahiyên sereke di navbera weşanên Brod û weşanên rexneyî de ev in:

1. Vegerandina Metna Resen: Weşanên rexneyî hewl didin ku metna Kafka bi awayê herî nêzîkî forma wê ya di destnivîsan de pêşkêş bikin. Ev tê wateya vegerandina xalbendiya resen (an kêmbûna wê), rastnivîsîna taybet a Kafka, dabeşkirina beşan a orîjînal (an jî nebûna wê di hin rewşan de), û ferhenga herêmî an îdyomatîk a ku Kafka bikar aniye. Mînak, weşana Pasley a Keleh ji bo “herikbarî û bêhnstengiya” destnivîsa resen a ku bi xalbendiyeke kêm hatibû nivîsandin, navdar e.
2. Tevlîkirina Parçeyên Berê Jêbirî: Brod di edîtoriya xwe de hin parçeyan, bi taybetî yên ku naveroka cinsî an homoerotîk dihewandin, an jî yên ku li gorî wî ji bo Kafka an ji bo xwe wî nebaş bûn, jê biribûn an guherandibûn. Weşanên rexneyî van parçeyan ji nû ve tevlî metnê dikin, ku ev yek rê li ber têgihiştineke kûrtir û kompleksir a psîkolojî û jiyana Kafka vedike. Wek mînak, di wergera nû ya rojnivîskên Kafka de, beşên ku Brod jê biribûn û tê de behsa serdanên Kafka yên ji bo genelevan an jî hestên wî yên homoerotîk hebûn, hatine vegerandin.
3. Rakirina Çarçoveya Teolojîk a Brod: Wekî ku berê hate gotin, Brod meyleke xurt hebû ku berhemên Kafka di çarçoveyeke teolojîk û dînî de şîrove bike. Weşanên rexneyî û wergerên nûjen hewl didin ku ji vê şîroveya yekalî dûr bikevin û metnê ji bo şîroveyên cihêreng vekirî bihêlin. Ev yek dihêle ku Kafka-yeke “xavtir”, piralîtir, carinan bi mîzahtir, û kêmtir “dîndar” derkeve holê. Ev nêzîkatî “rêyên nû ji bo lêkolînê” vedike.

Li jêr berawirdkirineke hûrgilî ya weşanên Brod û weşanên rexneyî ji bo sê romanên sereke yên Kafka, ligel tabloyekê, tê pêşkêşkirin:

• Doz (The Trial):

• Wergera Muir (ji Brod) li hember wergera Mitchell (ji weşana rexneyî): Wergera Breon Mitchell, ku li ser bingeha weşana rexneyî ya Almanî ya Malcolm Pasley hatiye amadekirin, gelek cûdahiyên girîng ji wergera Willa û Edwin Muir, ku li ser bingeha weşana Brod bû, nîşan dide.
• Hevoka Destpêkê: Cûdahiya herî navdar di wergera hevoka destpêkê de ye. Di Almanî de hevok wiha ye: “Jemand mußte Josef K. verleumdet haben, denn ohne daß er etwas Böses getan hätte, wurde er eines Morgens verhaftet.” Wergera Muirs dibêje, “Someone must have been telling lies about Joseph K., for without having done anything wrong he was arrested one fine morning.”. Mitchell vê hevokê wekî “Someone must have slandered Josef K., for one morning, without having done anything truly wrong, he was arrested.” werdigerîne. Bikaranîna “truly wrong” (bi rastî şaş) li şûna “wrong” (şaş) û “slandered” (buhtan lê kirin) li şûna “telling lies” (derew kirin) hewl dide ku nezelaliya sûcdariya K. û tonê yasayî yê resen biparêze.
• Navên Karakteran û Hûrgilî: Muirs di wergera xwe de navê Frau Grubach di hevoka duyem de jê biribûn, ku ev yek paşê di dîmenê de dibû sedema nezelaliyê. Mitchell navê wê diparêze da ku li gorî niyeta Kafka ya eşkere tevbigere.
• Parastina Nakokiyan: Destnivîsa Kafka ya neqediyayî hin nakokî dihewand (mînak, di derbarê dema hevdîtinê de an jî danasîna odeya Block de). Mitchell van nakokiyan di wergera xwe de diparêze, ji ber ku ew meyla Kafka ya ji bo guherandina dem û mekan û tekezkirina li ser sistbûna têgihiştina mirovî nîşan didin.
• Metaforên Şanoyî û Motîfên Zimanî: Mitchell arguman dike ku Muirs metaforên şanoyî yên di romanê de lawaz kirine û motîfên zimanî yên dubarekirî (wek lêkerên “verleumden” (buhtan kirin) û “überfallen” (êrîşî ser kirin)) bi awayekî hevgirtî wernegerandine, ku ev yek girêdanên girîng ên di navbera dîmen û karakteran de vedişêre.
• Keleh (The Castle):

• Wergera Muir (ji Brod) li hember wergera Harman (ji weşana rexneyî ya Pasley): Wergera Mark Harman, ku li ser bingeha weşana rexneyî ya Pasley hatiye çêkirin, ji wergera Muirs, ku di bin bandora şîroveya teolojîk a Brod de bû, cuda ye.
• Şîroveya Teolojîk: Brod û Muirs Kelehê wek sembola kerema Xwedayî didîtin. Harman hewl dide vê alîgiriyê rake. Mînakeke berbiçav guhertina danasîna peşkên li ser birca dêrê ye: Muirs dibêjin ew “bi keremê pêçayî” (graciously mantled) ye, lê Harman wê wekî “bi rehmê veşartî” (mercifully hidden) werdigerîne, ku ev yek nêzîktirî orîjînala Almanî (gnädig mit Efeu verdeckt) ye û kêmtir wateyên teolojîk ên eşkere hildigire.
• Karaktera K.: Harman tekez dike ku K. di orîjînalê de kesekî hesabker û xwe-perest e. Gotina “nach seinen Berechnungen” (li gorî hesabên wî), ku Muirs wek “by his reckoning” (li gorî texmîna wî) wergerandine, Harman wek “according to his calculations” (li gorî hesabên wî) werdigerîne da ku cewhera hesabker a K. û pîşeya wî ya wekî erdnas (hesabkerê profesyonel) destnîşan bike.
• Weşana Pasley: Weşana rexneyî ya Pasley metnê ji destnivîsa Kafka vegerand, gelek xeletiyên transkrîpsiyonê yên di weşanên berê de sererast kirin, û hemû destwerdanên edîtorî û stîlîstîk ên Brod rakirin.
• Amerîka (Amerika/Der Verschollene):

• Wergera Muir (ji Brod) li hember wergerên Harman/Hofmann (ji weşanên rexneyî): Wergerên nûjen ên Mark Harman û Michael Hofmann hewl didin ku nêzîktirî destnivîsa resen a Kafka bin, li hemberî weşana Brod a ku ji hêla Muirs ve hatibû wergerandin.
• Destwerdanên Brod: Brod sernavê romanê guhertibû, rêzên xaçkirî jê biribûn, xalbendî lê zêde kiribû, Almaniya wê standardîze kiribû, cihê materyalan guhertibû, sernav dabû beşan, û perçeyên ku li gorî wî ne guncaw bûn jê biribûn.
• Vegerandina Parçeyan û “Dawiya” Resen: Wergera Michael Hofmann hin perçeyên ku berê di Îngilîzî de nehatibûn weşandin, tevî “dawiya” resen a pirtûkê (ku ew jî neqediyayî ye), ji nû ve tevlî metnê dike.
• Stîla Kafka: Wergera Mark Harman armanc dike ku proza Almanî ya yekta ya Kafka, tevî nezelalî û wateyên ducarî, biparêze. Ew herwiha balê dikişîne ser hilbijartinên peyvan ên Kafka û îdyomên Almanî. Mînakek berawirdkirina wergera Harman û Muir ev e: Harman dibêje, “I implore you,” (Ez ji we lava dikim) dema ku Muirs dibêjin, “Open the door, do.” (Derî veke, bike).
• Parastina Nakokiyan: Weşanên rexneyî nakokiyên di destnivîsê de, wek mînak cudahiyên di rastnivîsîna navê “Mack” û “Mak” de, eşkere dikin, ku Brod dibe ku ew sererast kiribin.

Guhertina ji weşanên Brod ber bi weşanên rexneyî ve pêşketineke girîng di lêkolînên Kafka de temsîl dike. Ew rê dide ku xwendevan û lêkolîner bi Kafka-yeke ku ji aliyê metnî ve nêzîktirî destnivîsên xav, carinan neqediyayî, û xweser ên nivîskar e, re têkildar bibin. Ev yek rê li ber têgihiştineke dewlemendtir, kompleksir, û carinan jî aloztir a berhema wî vedike. Weşanên Brod, her çend ji bo gihîştina destpêkê ya Kafka girîng bûn jî, wêneyekî hinekî “nermkirî” û bi giranî bi şîroveyên teolojîk barkirî pêşkêş dikirin. Lêkolînerên wek Pasley û wergêrên nûjen “qirşên asê” , stîla nekonvansiyonel , û naveroka ku Brod tepeser kiribû eşkere kirin. Bi vî awayî, “neqediyayîbûn” û “cewhera perçeyî” ya berhemên Kafka bi xwe dibin aliyên girîng ên lêkolînê, ne kêmasiyên ku divê bi edîtorî bêne “sererast kirin”.

Li vir tabloyek heye ku van cûdahiyan bi kurtasî nîşan dide:

Tablo 1: Berawirdkirina Weşanên Romanên Kafka: Brod li hember Weşanên Rexneyî

Navê Romanê	Destwerdana Sereke ya Brod / Taybetmendî	Taybetmendiya Weşana Rexneyî	Mînakên Metnî yên Konkret (Ger hebin)	Bandora li ser Şîrovekirinê
Doz (The Trial)	Rêzkirina beşan li gorî bîranînê, standardîzekirin, dibe ku lawazkirina hin motîfan.	Vegerandina nezelaliyên resen, parastina nakokiyan, tekezkirina li ser motîfên zimanî û metaforên şanoyî.	Hevoka destpêkê: “şaş” (Muir) vs. “bi rastî şaş” (Mitchell). Jêbirina navê Frau Grubach (Muir). Windakirina dubarekirina “verleumden”.	Şîroveyeke kompleksir a sûcdariya K., têgihiştineke kûrtir a teknîkên vegotinê yên Kafka.
Keleh (The Castle)	Edîtoriya giran, giraniya li ser sembolîzma dînî, dibe ku “qedandina” romanê li gorî gotinên Kafka.	Rakirina alîgiriya teolojîk, vegerandina zimanê resen, tekezkirina li ser cewhera hesabker a K., parastina neqediyayîbûnê.	“bi keremê pêçayî” (Muir) vs. “bi rehmê veşartî” (Harman). “nach seinen Berechnungen”: “by his reckoning” (Muir) vs. “according to his calculations” (Harman). Jêbirina dîmena rexneya burokratîk.	Dûrketina ji şîroveyên teolojîk ên teng, têgihiştineke rexneyîtir a karakterê K., pejirandina cewhera fragmentî ya berhemê.
Amerîka (Amerika/Der Verschollene)	Guhertina sernavê, standardîzekirina Almanî, jêbirina perçeyan, sernavdana beşan, guhertina cihê materyalê.	Vegerandina sernavê resen (carinan), tevlîkirina perçeyên winda û “dawiya” resen, parastina stîla resen a Kafka.	Guhertina sernavê. Wergera Hofmann “dawiya” resen vedigerîne. Wergera Harman li ser parastina nezelalî û wateyên ducarî disekine.	Têgihiştineke nêzîktirî niyeta Kafka ya ji bo struktur û temayên romanê, pejirandina cewhera wê ya ceribandinî û neqediyayî.

Ev tablo cûdahiyên bingehîn û encamên wan ji bo her romaneke sereke bi kurtasî berhev dike, û nêrîneke berawirdî ya zelal peyda dike ku argumanên di vê beşê de xurt dike. Ew bi awayekî dîtbarî pêşketina pêşkêşkirina metnî ya Kafka û guhertinên di têgihiştina rexneyî de nîşan dide.

8. Çarenûsa Destnivîsên Kafka Piştî Brod: Dîrokek Kafkaesk

Çîroka destnivîsên Franz Kafka piştî mirina Max Brod di sala 1968an de, bi xwe jî wekî vegotineke “Kafkaesk” xuya dike, tijî nakokiyên hiqûqî, îdîayên dijber, û çarenûseke nediyar ku bi dehsalan berdewam kir. Ev serdem ne tenê girîngiya çandî û aborî ya van destnivîsan radixe ber çavan, lê di heman demê de îroniyeke kûr jî dihewîne, ji ber ku mîrata nivîskarekî ku bi xwe jî gelek caran li ser burokrasî û pergalên hiqûqî yên tevlihev nivîsandiye, bû mijara pevçûneke hiqûqî ya dirêj û westîner.

Di wasiyeta xwe de, Max Brod sekretera xwe, Ilse (Esther) Hoffe, wek mîrasgirê milkê xwe, tevî kaxezên Kafka yên ku di destê wî de bûn, destnîşan kiribû. Lêbelê, Brod herwiha daxwaz kiribû ku piştî mirina Hoffe, mîrata wî û ya Kafka ji yek ji van saziyan re bê dayîn: Pirtûkxaneya Neteweyî û Zanîngehê ya Cihûyan (ku îro wek Pirtûkxaneya Neteweyî ya Îsraîlê – NLI tê nasîn), pirtûkxaneya şaredariya Tel Avîvê, an jî arşîveke giştî li Îsraîlê yan jî li derveyî welat, heke berê ti rêkxistineke din nehatibe kirin. Ev daxwaza Brod bû bingeha nakokiyên hiqûqî yên paşerojê.

Piştî mirina Esther Hoffe di sala 2007an de, şerekî hiqûqî yê dirêj di navbera mîrasgirên wê (her du keçên wê) û Dewleta Îsraîlê de, ku NLI temsîl dikir, dest pê kir. Mîrasgirên Hoffe îdîa dikirin ku destnivîs milkê wan ê kesane ne û mafê wan heye ku wan bifroşin an jî bi awayekî din bikar bînin. Di rastiyê de, Esther Hoffe bi xwe jî beriya mirina xwe hin ji van destnivîsan firotibûn. Mînaka herî navdar firotina destnivîsa romana Doz bû, ku di sala 1988an de di mezadê de bi 2 mîlyon dolarî hat firotin. Destnivîsên mayî jî, li gorî hin raporan, di şert û mercên nebaş de di apartmana Hoffe de li Tel Avîvê hatibûn ragirtin, û heta tê gotin ku ji hêla pisîkên wê ve hatibûn qirêj kirin û zirar dîtibûn. Ev rewşa destnivîsan bi xwe jî îroniyeke din li çîrokê zêde dikir.

Dewleta Îsraîlê û NLI arguman dikirin ku destnivîsên Kafka beşek ji mîrata çandî ya gelê Cihû ne û divê li Îsraîlê di arşîveke giştî de bêne parastin. Wan îdîa dikir ku Brod bi eşkere niyeta xwe ya spartina van kaxezan ji saziyeke giştî re li Îsraîlê diyar kiribû. Nîqaşeke din jî li ser nasnameya Kafka bû: gelo ew nivîskarekî “unîversal” bû, wekî ku mîrasgirên Hoffe îdîa dikirin, an jî berhemên wî xwedî girîngiyeke taybet ji bo “maleke neteweyî ya Cihûyan” bûn, wekî ku NLI diparast.

Di dawiyê de, Dadgeha Bilind a Îsraîlê biryar da ku destnivîsên Kafka yên ku di destê Hoffe de mabûn, divê ji NLI re bêne spartin. Dadgehê di biryara xwe de destnîşan kir ku Brod nedixwest mîrata wî “ji yê herî zêde pere dide re bê firotin, lê belê divê cihê xwe yê guncaw di perestgeheke wêjeyî û çandî de bibîne, ku ev yek xebata jiyana wî bû”. Ev biryar wek serkeftineke mezin ji bo parastina mîrata çandî hate dîtin.

Hêjayî gotinê ye ku beşek din a girîng a kaxezên Kafka, ku nêzîkî du-sêyan ji tevahiya arşîva wî pêk dianî, beriya mirina Brod, di sala 1961ê de, li ser daxwaza mîrasgirên Kafka (keçên sê xwişkên wî yên ku di Holokostê de hatibûn kuştin) ji Pirtûkxaneya Bodleian a Zanîngeha Oxfordê re hatibû dayîn. Ev yek jî nîşan dide ku çarenûsa destnivîsên Kafka ji destpêkê ve kompleks û piralî bûye.

Cewhera “Kafkaesk” a van şerên hiqûqî yên li ser mîrata wî ya wêjeyî bi awayekî kûr îronîk e. Berhemên Kafka bi xwe gelek caran lehengên ku di nav pergalên burokratîk û hiqûqî yên neşefaf, bêmane û bêzar de asê mane, vedibêjin. Pevçûna hiqûqî ya dehsalan a li ser kaxezên wî bi xwe, ku gelek dadgeh, mîrasgir, û îdîayên neteweyî dihewand , paraleliyeke jiyana rastîn a cîhanên wî yên xeyalî ye. Teswîra destnivîsên ku “ji hêla pisîkên wê ve hatine cûtin û qirêj kirin, lê nehatine îmha kirin” qateke traji-komediya absurd lê zêde dike. Nîqaşa li ser ka Kafka nivîskarekî “unîversal” bû an beşek ji “maleke neteweyî ya Cihûyan” di heman demê de nîqaşên berfirehtir ên li ser nasnameya nivîskar û xwedîtiya çandî nîşan dide. Bi vî awayî, çîroka destnivîsên Kafka, heta piştî mirina Brod jî, berdewam kir ku temayên bingehîn ên berhema Kafka bi xwe nîşan bide.

9. Encamname: Nirxandina Ji Nûve ya Kiryara Brod û Mayîndebûna Wê

Biryara Max Brod a neşewitandina destnivîsên Franz Kafka, tevî wasiyeta eşkere ya hevalê wî, yek ji bûyerên herî girîng û nîqaşkirî di dîroka wêjeya sedsala 20an de ye. Wekî ku di vê gotarê de bi berfirehî hate vekolîn, ev biryar xwedî encamên dûrûdirêj bû ji bo mîrata Kafka, têgihiştina me ya li ser berhemên wî, û herwiha ji bo nîqaşên li ser etîka wêjeyî û berpirsiyariya cîbicîkarên wasiyetan.

Brod bi pênc sedemên sereke biryara xwe rewa kir: pêşzanîna Kafka ya li ser neguhdarkirina wî, kiryarên nakok ên Kafka yên derbarê weşanê de, guhertina zîhniyeta Kafka di dawiya jiyana wî de, kêfxweşiya Kafka ya piştî weşandina berhemên wî yên berê, û bêmane bûna îtîrazên kesane yên Kafka yên li dijî weşanê piştî mirina wî. Ji bilî van, Brod her tim tekezî li ser nirxa wêjeyî ya bêhempa ya berheman û berjewendiya giştî ya parastina wan dikir. Ev kiryara Brod, ku di sala 1939an de bi rizgarkirina destnivîsan ji destê Naziyan re gihîşt lûtkeyê , bêguman Kafka ji jibîrkirinê rizgar kir û ew wek yek ji stûnên wêjeya cîhanê bi cih kir.

Lêbelê, rola Brod ne tenê bi parastinê bi sînor nema. Destwerdanên wî yên edîtorî – standardîzekirina ziman, guhertina rêza beşan, jêbirina hin parçeyan, û bi taybetî çarçovekirina teolojîk a berheman – bandorek kûr li ser şîrovekirina destpêkê ya Kafka kir. Ev yek bû sedem ku “Kafka-yê Brodî”, ku hinekî ji Kafka-yê resen cuda bû, ji xwendevanên destpêkê re bê pêşkêşkirin. Bi derketina weşanên rexneyî yên nûjen re, ku hewl didin vegerin ser forma herî nêzîk a destnivîsên Kafka, têgihiştineke nû, kompleksir û piralîtir a Kafka û berhemên wî derketiye holê. Van weşanên nû “qirşên asê”, stîla nekonvansiyonel, û naveroka ku Brod nerm kiribû an jê biribû, ji nû ve eşkere kirin, û rê li ber şîroveyên ku ji yên destpêkê yên serdest wêdetir diçin, vekirin.

Çîroka destnivîsên Kafka, ji wasiyeta wî bigire heta biryara Brod, destwerdanên edîtorî, û şerên hiqûqî yên paşerojê yên “Kafkaesk”, wek lêkolîneke rewşeke bihêz di warê cîbicîkariya wêjeyî, etîka weşana piştî mirinê, û cewhera pêşketî ya mîrata nivîskarekî de xizmet dike. Ew nîşan dide ku çawa mîrateke wêjeyî dikare bi demê re, bi derketina delîlên metnî yên nû û perspektîfên rexneyî yên nû re, ji nû ve bê şîrovekirin û nirxandin.

Ji bo lêkolînên paşerojê di çarçoveya Kurdî de, çîroka Kafka û Brod dikare çend perspektîfan pêşkêş bike. Mînak, ev rewş dikare ji bo têgihiştina pirsgirêkên wekhev ên di wêjeya Kurdî de, wek parastina destnivîsên kevnar an yên nivîskarên ku di şert û mercên dijwar de jiyane, rola edîtoran di şekildana kanona wêjeyî de, û etîka weşandina berhemên ku dibe ku nivîskar nexwestibe bêne weşandin, sûdmend be. Herwiha, nêzîkatiyên rexneyî yên ku ji bo analîzkirina Kafka hatine bikaranîn – ji psîkoanalîzê bigire heta rexneya post-strukturalîst – dikarin ji bo vekolîna nivîskarên Kurd ên kompleks û piralî jî bêne adaptekirin û bikaranîn. Lêkolînên li ser wergerên berhemên Kafka bo Kurdî û çawaniya pêşwazîkirina wî di nav xwendevan û rewşenbîrên Kurd de jî dikarin qadeke din a lêkolînê ya balkêş bin.

Di dawiyê de, biryara Max Brod, tevî hemû aliyên wê yên nîqaşbar, mîrateyeke wêjeyî ya bêhempa ji bo mirovahiyê parast. Nîqaşên li ser kiryara wî û cewhera rastîn a berhema Kafka îro jî berdewam dikin, û ev yek bi xwe jî nîşana mayîndebûn û zindîbûna mîrata Franz Kafka ye.

Lîsteya Çavkaniyan (Bibliyografya):

(Hemû çavkaniyên ku di gotarê de hatine bikaranîn dê li vir li gorî şêwazeke akademîk a standard bêne rêzkirin.)

New Criterion. (n.d.). Kafka in Jerusalem. Peterson Law Office, LLC. (2019, August 8). The Strange Journey of Franz Kafka’s Recently Recovered Manuscripts. Astrofella. (2019, September 18). Max Brod postscript: The Trial. Melbourne Blogger. (2020, February 26). Who owns Franz Kafka’s manuscripts? Wikipedia. (n.d.). Max Brod. Jewish Press. (2019, January 16). Franz Kafka and Max Brod. Bodleian Libraries. (n.d.). Franz Kafka’s papers and the Bodleian Libraries. Wikipedia. (n.d.). Franz Kafka. Wikipedia. (n.d.). The Castle (novel). Acton Institute. (2024, June 3). Hidden in Kafka’s Castle. Taylor & Francis Online. (2015, March 30). The Betrayed(?) Wills of Kafka and Brod: Law & Literature. C. B. Scott, MPA – WordPress.com. (2019, September 6). Brod’s Dilemma. eNotes.com. (1947, July 12). Max Brod Criticism: Brod on Kafka – Irving Howe. Brooklyn Institute for Social Research. (n.d.). The Writer, the Executor, and the Critic: The Case of Kafka, Brod, and Benjamin. Bodleian Libraries. (n.d.). Franz Kafka’s papers and the Bodleian Libraries. New Criterion. (n.d.). Kafka in Jerusalem. Jewish Press. (2019, January 16). Franz Kafka and Max Brod. The Hudson Review. (2023, July). Kafka Agonistes. Literary Hub. (2018, September 18). Kafka’s Last Wish, Brod’s First Betrayal. Reddit. (2023, January 24). Ethics of reading books published posthumously without the author’s consent. Times of India. (2023, September 20). ‘The Trial’: A must-read existential masterpiece. Times of India. (2023, September 20). ‘The Trial’: A must-read existential masterpiece. EBSCO Research Starters. (n.d.). Amerika by Franz Kafka. Love Books Review. (n.d.). Amerika or The Man Who Disappeared by Franz Kafka -The Surreal Landscape of Absurdity. Ruth Films. (n.d.). KAFKA’S LAST STORY. Reddit. (2021, August 2). Was Franz Kafka’s friend Max Brod a good guy or a scumbag? Literary Hub. (2023, January 10). “What Excuse Do I Have for Having Written Nothing Yet Today? None.” Glimpses Into Kafka’s Workshop. Ross Benjamin. (n.d.). Kafka Q&A. International Fiction Review. (n.d.). **. (Specific title not provided in snippet, refers to content about Brod changing the title to Amerika). Words Without Borders. (2009, June 2). Franz Kafka’s “Amerika: The Missing Person”. Public Books. (2019, March 6). Kafka Transformed. The Queen’s College, Oxford. (n.d.). Kafka: Making of an Icon. National Library of Scotland Blog. (2024, May 31). Willa and Edwin Muir bring Franz Kafka to the English speaking world. New Criterion. (n.d.). Kafka’s continuity. Astrofella. (2019, September 30). Max Brod’s book on Kafka and some of my own reflections by Walter Benjamin (1938). Wikipedia. (n.d.). The Castle (novel). KafkaGarden.com. (n.d.). The Deep Emotion Of Kafka’s Final Novel “The Castle”. Wikipedia. (n.d.). Amerika (novel). Britannica. (n.d.). Amerika | novel by Kafka. Tablet Magazine. (n.d.). Kafka’s Diaries. (Refers to new translation of diaries and Brod’s earlier selection). Public Books. (2019, March 6). Kafka Transformed. Jewish Review of Books. (n.d.). Nothing but Literature. Kiebuzinska, C. (n.d.). Kafka Betrayed. (PDF document, specific publication details not in snippet). Aurora Israel News. (n.d.). One hundred years have passed since the publication of “The Trial” and Kafka’s posthumous fame. Wikipedia. (n.d.). The Castle (novel). National Library of Israel Blog. (n.d.). Kafka’s Secrets: The Missing Page of “The Castle”. Wikipedia. (n.d.). Amerika (novel). Britannica. (n.d.). Amerika | novel by Kafka. Wikipedia. (n.d.). The Castle (novel). Words Without Borders. (2009, June 2). Franz Kafka’s “Amerika: The Missing Person”. JHom.com. (n.d.). Introduction to Kafka’s Works. Astrofella. (2019, September 30). Max Brod’s book on Kafka and some of my own reflections by Walter Benjamin (1938). Jewish Press. (2019, January 16). Franz Kafka and Max Brod. The Harvard Crimson. (1998, October 9). Kafka’s Trial Gets New Translation. Wikipedia. (n.d.). The Castle (novel). New England Review. (2022, June 1). Mark Harman on Translating Kafka. Goodreads. (n.d.). Kafka’s Selected Stories (Mark Harman translation reviews). Boston Review. (n.d.). Mann and Kafka. Everand. (n.d.). The Castle: A New Translation Based on the Restored Text (Mark Harman). Law and Politics Book Review. (2008, April). THE TRIAL. Conjunctions. (n.d.). Franz Kafka, from The Trial (Breon Mitchell afterword). Taylor & Francis Online. (2021). Kafka in Oxford. Astrofella. (2019, September 18). Max Brod postscript: The Trial. Amazon.com. (n.d.). Amerika (The Man Who Disappeared): A New Translation by Michael Hofmann. Reddit. (n.d.). Which English translations [of Kafka] are best? Words Without Borders. (2009, June 2). Franz Kafka’s “Amerika: The Missing Person”. International Fiction Review. (n.d.). **. Taylor & Francis Online. (2015, March 30). The Betrayed(?) Wills of Kafka and Brod: Law & Literature. Astrofella. (2019, September 18). Max Brod postscript: The Trial. Wikipedia. (n.d.). Max Brod. Taylor & Francis Online. (2015, March 30). The Betrayed(?) Wills of Kafka and Brod: Law & Literature. C. B. Scott, MPA – WordPress.com. (2019, September 6). Brod’s Dilemma. The Hudson Review. (2023, July). Kafka Agonistes. Literary Hub. (2023, January 10). “What Excuse Do I Have for Having Written Nothing Yet Today? None.” Glimpses Into Kafka’s Workshop. Ross Benjamin. (n.d.). Kafka Q&A. Wikipedia. (n.d.). The Castle (novel). KafkaGarden.com. (n.d.). The Deep Emotion Of Kafka’s Final Novel “The Castle”. Wikipedia. (n.d.). Amerika (novel). Jewish Review of Books. (n.d.). Nothing but Literature. National Library of Israel Blog. (n.d.). Kafka’s Secrets: The Missing Page of “The Castle”. JHom.com. (n.d.). Introduction to Kafka’s Works. Words Without Borders. (2009, June 2). Franz Kafka’s “Amerika: The Missing Person”. JHom.com. (n.d.). Introduction to Kafka’s Works. Words Without Borders. (2009, June 2). Franz Kafka’s “Amerika: The Missing Person”. The Harvard Crimson. (1998, October 9). Kafka’s Trial Gets New Translation. Everand. (n.d.). The Castle: A New Translation Based on the Restored Text (Mark Harman). Conjunctions. (n.d.). Franz Kafka, from The Trial (Breon Mitchell afterword). Words Without Borders. (2009, June 2). Franz Kafka’s “Amerika: The Missing Person”. World Literature Today. (2013, February 26). Retranslating Kafka..

WERGIRTÎ

1. Kafka in Jerusalem | The New Criterion, https://newcriterion.com/dispatch/kafka-in-jerusalem/ 2. Franz Kafka – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka 3. Max Brod – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Max_Brod 4. Franz Kafka And Max Brod | The Jewish Press – JewishPress.com, https://www.jewishpress.com/sections/features/features-on-jewish-world/franz-kafka-and-max-brod/2019/01/16/ 5. The Betrayed(?) Wills of Kafka and Brod: Law & Literature: Vol 27 …, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1535685X.2014.989701 6. Brod’s Dilemma – C. B. Scott, MPA, https://cbscott967722124.wordpress.com/2019/09/06/brods-dilemma/ 7. Franz Kafka’s papers and the Bodleian Libraries | Visit the Bodleian …, https://visit.bodleian.ox.ac.uk/franz-kafka-and-the-bodleian-libraries 8. Kafka’s Last Wish, Brod’s First Betrayal – Literary Hub, https://lithub.com/kafkas-last-wish-brods-first-betrayal/ 9. Ethics of reading books published posthumously without the author’s consent – Reddit, https://www.reddit.com/r/TrueLit/comments/10juddc/ethics_of_reading_books_published_posthumously/ 10. Max Brod’s postscript to The Trial | Books & Boots, https://astrofella.wordpress.com/2019/09/18/max-brod-postscript-the-trial/ 11. Who owns Franz Kafka’s manuscripts, diaries and letters? 1924-2016, http://melbourneblogger.blogspot.com/2020/02/who-owns-franz-kafkas-manuscripts.html 12. THE STRANGE JOURNEY OF FRANZ KAFKA’S RECENTLY RECOVERED MANUSCRIPTS, https://www.petersonlawoffice.com/blog/2019/08/the-strange-journey-of-franz-kafkas-recently-recovered-manuscripts/ 13. KAFKA’S LAST STORY – Ruth Films, https://www.ruthfilms.com/kafka-s-last-story.html 14. Was Franz Kafka’s friend Max Brod a good guy or a scumbag? : r/books – Reddit, https://www.reddit.com/r/books/comments/ow3rr1/was_franz_kafkas_friend_max_brod_a_good_guy_or_a/ 15. Kafka: Making of an Icon – The Queen’s College, Oxford, https://www.queens.ox.ac.uk/news/kafka-making-of-an-icon/ 16. Willa and Edwin Muir bring Franz Kafka to the English speaking world, https://blog.nls.uk/willa-and-edwin-muir-bring-franz-kafka-to-the-english-speaking-world/ 17. The Castle (novel) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Castle_(novel) 18. Hidden in Kafka’s Castle – Religion & Liberty Online, https://rlo.acton.org/archives/125602-hidden-in-kafkas-castle.html 19. timesofindia.indiatimes.com, https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/the-trial-a-must-read-existential-masterpiece/articleshow/103785284.cms#:~:text=%22The%20Trial%22%20is%20a%20prime,alienation%20from%20society%20and%20authority. 20. ‘The Trial’: A must-read existential masterpiece – Times of India, https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/the-trial-a-must-read-existential-masterpiece/articleshow/103785284.cms 21. Amerika by Franz Kafka | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/amerika-franz-kafka 22. Amerika or The Man Who Disappeared by Franz Kafka -The Surreal Landscape of Absurdity, https://love-books-review.com/blog/amerika-or-the-man-who-disappeared/ 23. Full article: Kafka in Oxford, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00787191.2021.2021025 24. Kafka Agonistes | The Hudson Review, https://hudsonreview.com/2023/07/kafka-agonistes/ 25. Max Brod Criticism: Brod on Kafka – Irving Howe – eNotes.com, https://www.enotes.com/topics/max-brod/criticism/criticism/irving-howe-review-date-12-july-1947 26. The Writer, the Executor, and the Critic: The Case of Kafka, Brod, and Benjamin – Brooklyn Institute for Social Research, https://thebrooklyninstitute.com/items/courses/new-york/the-writer-the-executor-and-the-critic-the-case-of-kafka-brod-and-benjamin/ 27. Max Brod’s book on Kafka and some of my own reflections by Walter Benjamin (1938), https://astrofella.wordpress.com/2019/09/30/max-brod-franz-kafka-walter-benjamin/ 28. The Deep Emotion Of Kafka’s Final Novel “The Castle” – Kafka Garden, https://www.kafkagarden.com/kafkas-final-novel-the-castle/ 29. Nothing but Literature – Jewish Review of Books, https://jewishreviewofbooks.com/literature/13888/nothing-but-literature/ 30. psi412.cankaya.edu.tr, https://psi412.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kiebuzinska,%20Kafka%20Betrayed.pdf 31. Review: Mann and Kafka, https://www.bostonreview.net/articles/steve-dowden-review-mann-and-kafka/ 32. The Castle by Franz Kafka (Ebook) – Read free for 30 days – Everand, https://www.everand.com/book/769514500/The-Castle-A-New-Translation-Based-on-the-Restored-Text 33. Kafka Transformed – Public Books, https://www.publicbooks.org/kafka-transformed-reprint/ 34. One hundred years have passed since the publication of “The Trial” and Kafka’s posthumous fame – Aurora Israel News in Spanish, https://aurora-israel.co.il/en/se-cumplen-cien-anos-de-la-publicacion-de-el-proceso-y-de-la-fama-postuma-de-kafka/ 35. Kafka’s Secrets: The Missing Page of “The Castle” – הספרייה הלאומית, https://blog.nli.org.il/en/kafka_missing_page_the_castle/ 36. Kafka’s Death Fantasy in Amerika, https://journals.lib.unb.ca/index.php/IFR/article/download/13726/14808/18434 37. Franz Kafka’s “Amerika: The Missing Person” – Words Without Borders, https://wordswithoutborders.org/book-reviews/franz-kafkas-amerika-the-missing-person/ 38. Amerika (novel) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Amerika_(novel) 39. Amerika | Exile, Absurdity, Satire – Britannica, https://www.britannica.com/topic/Amerika 40. “What Excuse Do I Have for Having Written Nothing Yet Today …, https://lithub.com/what-excuse-do-i-have-for-having-written-nothing-yet-today-none-glimpses-into-kafkas-workshop/ 41. Kafka Q&A — Ross Benjamin, https://www.rossmbenjamin.com/kafkaqa 42. JHOM – Kafka intro, https://www.jhom.com/bookshelf/kafka/intro.html 43. Kafka’s ‘Trial’ Gets New Translation | Arts | The Harvard Crimson, https://www.thecrimson.com/article/1998/10/9/kafkas-trial-gets-new-translation-pithe/ 44. Mark Harman – New England Review, https://www.nereview.com/2022/06/01/mark-harman/ 45. Selected Stories by Franz Kafka | Goodreads, https://www.goodreads.com/book/show/197877750-selected-stories 46. THE TRIAL – Law and Politics Book Review, http://www.lpbr.net/2008/04/trial.html 47. The following is Breon Mitchell’s afterword to his … – Conjunctions, https://conjunctions.com/articles/franz-kafka-c30/ 48. Retranslating Kafka | World Literature Today, https://worldliteraturetoday.org/blog/translation/retranslating-kafka 49. 9780674737983_sample | PDF | Franz Kafka | Translations – Scribd, https://www.scribd.com/document/857688997/9780674737983-sample 50. Amerika: The Man Who Disappeared: The New Translation by Michael Hofmann – Amazon.com, https://www.amazon.com/Amerika-Disappeared-Translation-Michael-Hofmann/dp/081121513X 51. Which English translations are best? : r/Kafka – Reddit, https://www.reddit.com/r/Kafka/comments/ylosb0/which_english_translations_are_best/ 52. Kafka’s continuity | The New Criterion, https://newcriterion.com/article/kafkas-continuity/ 53. A Kafka for Our Times – Tablet Magazine, https://www.tabletmag.com/sections/arts-letters/articles/franz-kafka-diaries-marco-roth 54. Kafka’s Literary Style: A Mixed-Method Approach – MDPI, https://www.mdpi.com/2076-0787/14/3/61 55. (PDF) Kafka’s Literary Style: A Mixed-Method Approach – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/389828799_Kafka’s_Literary_Style_A_Mixed-Method_Approach 56. Franz Kafka on Redemption, Conspiracy and Community – The Montreal Review, https://www.themontrealreview.com/Articles/Franz_Kafka_on_Redemption_Conspiracy_and_Community.php 57. Kafka Translated: How Translators have Shaped our Reading of Kafka 9781472543653, 9781441149916 – DOKUMEN.PUB, https://dokumen.pub/kafka-translated-how-translators-have-shaped-our-reading-of-kafka-9781472543653-9781441149916.html 58. Lost Manuscripts: Max Brod’s Big Kafka Snub – Publication Consultants, https://publicationconsultants.com/lost-manuscripts-max-brods-big-kafka-snub/