Împerator Caligula û Daxwaza Wî ya Konsulkirina Hespê Xwe Incitatus: Vekolîneke Dîrokî û Rexneyî

Pêşgotin

Împerator Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus, ku di dîrokê de bi navê Caligula (desthilatdarî MS 37-41) tê nasîn, yek ji kesayetiyên herî enigmatîk û nîqaşbar ên Împeratoriya Romayê ye. Serdema wî ya kurt a desthilatdariyê, ku tenê çar salan dom kir, bi îdiayên zalimtî, tevgerên sosret û îsrafkariyeke bêsînor tê bibîranîn. Caligula, wekî împeratorê sêyem ê Romayê, di destpêkê de bi hêviyên mezin hatibû pêşwazîkirin, lêbelê, nexweşiyek giran di Cotmeha sala 37an a Zayînî de wekî xalek werçerxê di kesayetî û şêwaza wî ya rêveberiyê de tê dîtin. Di nav gelek çîrok û efsaneyên ku li ser Caligula hatine vegotin, îdiaya ku wî plan dikir hespê xwe yê hezkirî, Incitatus, bike konsulê Romayê, yek ji yên herî navdar û balkêş e. Ev îdia ne tenê wekî mînakek ji tevgerên wî yên tê gotin dînane tê pêşkêş kirin, lê di heman demê de ji bo têgihiştina kesayetiya wî ya tevlihev û têkiliyên wî yên bi Senatoya Romayê re jî xwedî girîngiyeke mezin e. Çîroka Incitatus, tevî ku rastiya wê ya dîrokî di bin nîqaşê de ye û ji hêla dîroknasan ve bi guman tê pêşwazîkirin , bi sedsalan e ku di bîra mirovan de maye. Ev yek nîşan dide ku çîrok ji anekdoteke dîrokî ya sade wêdetir e û dibe ku temayên gerdûnî yên wekî absûrdiya desthilatdariya mutleq, gendeliya saziyan, an jî cewhera zordariyê vedibêje. Jiber vê yekê, girîngiya sembolîk a çîrokê, ne tenê rastiya wê ya (gumanbar) dîrokî, bûye sedema domdarî û eleqeya dîrokî û populer a li hemberî wê.

Armanca vê gotarê ew e ku li ser bingeha çavkaniyên dîrokî yên seretayî, bi taybetî berhemên Suetonius û Cassius Dio, û herweha şîroveyên dîroknasên nûjen, lêkolîneke rexneyî û akademîk li ser îdiaya konsulkirina Incitatus bike. Em ê hewl bidin ku pîvanên rastiya dîrokî ya vê bûyerê, motîvasyonên muhtemel ên Caligula, û bandora vê çîrokê li ser têgihiştina me ya ji Caligula û serdema wî re binirxînin. Bi vê yekê, em ê ne tenê li “rastiyan” bigerin, lê herwiha sedemên bandora sembolîk a xurt û mayînde ya vê çîrokê jî vekolin.

Caligula: Kesayetî, Desthilatdarî û Têkiliya bi Senatoyê re

Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus, ku bi nasnavê “Caligula” (bi latînî tê wateya “solika piçûk”) dihat nasîn, di zarokatiya xwe de ji ber unîforma leşkerî ya piçûk a ku li xwe dikir, ev nav ji aliyê leşkerên bavê wî, Germanicusê navdar, lê hatibû kirin. Jiyana wî ya destpêkê bi trajedî û xetereyan dagirtî bû. Piştî mirina gumanbar a bavê wî û sirgûnî an mirina dayika wî Agrippina Kal û birayên wî di bin zexta Împerator Tiberius de, Caligula di dawiyê de ji hêla Tiberius ve hate pejirandin û ligel pismamê xwe Tiberius Gemellus wekî mîratgirên wekhev hatin destnîşankirin. Lêbelê, piştî mirina Tiberius di sala 37an a Zayînî de, Caligula bi alîkariya Macro, fermandarê cerdevanên Praetorian, karî Gemellus ji holê rake û wekî împeratorê yekane yê Romayê were ragihandin. Destpêka desthilatdariya wî bi coş û kêfxweşiyeke mezin ji aliyê gel û Senatoyê ve hate pêşwazî kirin; wî reformên siyasî yên populer ragihand, bac kêm kirin û gelek kesên ku di dema Tiberius de hatibûn sirgûnkirin, vegerandin.

Lêbelê, ev heyama hingivînê kurt dom kir. Çavkaniyên kevnar bi yekdengî behsa nexweşiyeke giran dikin ku Caligula di Cotmeha sala 37an a Zayînî de, tenê çend meh piştî destpêka desthilatdariya xwe, pê ket. Tê gotin ku piştî vê nexweşiyê, kesayetî û tevgerên Caligula bi awayekî radîkal û neyînî guherîn. Dîroknas li ser sedem û cewhera vê guherînê nîqaşên kûr kirine; hin teorî îhtîmala nexweşiyeke derûnî ya ku ji ber nexweşiya fizîkî derketiye holê pêşniyar dikin, hinên din jî balê dikişînin ser bandora xerabkar a desthilatdariya mutleq û bêkontrol li ser kesayetiyek ciwan û bê tecrube. Suetonius, yek ji çavkaniyên me yên sereke, heta radigihîne ku Caligula ji ber afrodîzyakek ku jina wî, Caesonia, dabûyê, dîn bûye. Ev “vegotina nexweşiyê” divê bi rexneyî were nirxandin. Dibe ku ew ne tenê rastiyek bijîjkî be, lê di heman demê de amûreke historiografîk be ku ji hêla dîroknasên paşerojê, bi taybetî yên xwedî sempatiyên senatorî yên wekî Suetonius û Cassius Dio (ku bi dehan sal şûnda nivîsandine ), ji bo şeytanîkirina împeratorekî ku bi Senatoyê re ketibû nav pevçûnê, hatibe bikaranîn. Ravekirineke bijîjkî dikaribû meylên wî yên otokratîk û êrîşên wî yên li ser rûmeta senatoran patolojîze bike. Tropeya “împeratorê dîn” di dîroknivîsiya Romayê de dubare dibe û bi gelemperî ji bo serwerên ku bi elîtan re ne populer bûn, dihat bikaranîn.

Piştî vê nexweşiya îdiakirî, Caligula bi zalimtî û tevgerên xwe yên sosret û pêşbînînekirî navdar bû. Ew bi reftarên xwe yên tund li hember kesên din dihat nasîn; mînak, tê gotin ku wî senatorên payebilind neçar dikirin ku bi kîlometreyan li ber erebeya wî birevin û ji wan re xizmetkariyê bikin. Gotegotên li ser têkiliyên wî yên ensestê bi xwişkên xwe re, bi taybetî Drusilla, belav bûn, û tê gotin ku wî bi awayekî eşkere bi jinên hevalbendên xwe re têkilî daniye. Jiyana wî bi lukseke zêde û îsrafkariyeke bêhempa dihat naskirin; çîrokên wekî gêrbûna wî di nav pereyan de an vexwarina durrên hêja yên ku di sîrkeyê de hatine helandin, vê yekê nîşan didin. Wî gelek caran cil û bergên xerîb, pêlavên jinan, aksesûarên biha û porên derewîn li xwe dikirin, û tê gotin ku dixwest “ji bilî mirovek û împeratorek her tiştî xuya bike”. Gotina wî ya ku gelek caran dihate dubarekirin, “Bîr bîne ku mafê min heye ku ez her tiştî bi her kesî bikim” , nêrîna wî ya li ser desthilatdariyê bi kurtasî radixe ber çavan. Projeyên wî yên avahîsaziyê jî carinan sosret bûn, wek mînak çêkirina pireke avjenî ya du mîlî li ser Kendava Bauli, ku tenê ji bo du rojan pêşandanên şanoyî hate bikaranîn.

Siyaseta Caligula ya li hember Senatoya Romayê bi taybetî nakokî û dijminane bû. Her çend di destpêka desthilatdariya xwe de têkiliyên wî bi Senatoyê re baş bûn û wî soz da ku desthilatdariyê bi wan re parve bike , ev rewş zû xera bû. Caligula bi awayên cihêreng hewl da ku Senatoyê biçûk bixe, rûmeta wê bişkîne û hêza wê ya siyasî kêm bike. Mînak, tê gotin ku wî senator neçar dikirin ku li ber lingên wî bikevin û lingên wî maç bikin , û wî du konsul ji kar dûr xistin tenê ji ber ku rojbûna wî pîroz nekiribûn. Hin çavkanî radigihînin ku wî bi qestî Senatoyê provake dikir û heqaret lê dikir, wek mînak bi şev gazî wan dikir ji bo civînên lezgîn û paşê li şûna nîqaşên girîng ên dewletê, ji wan re reqs dikir. Ev dijminatiya bi Senatoyê re di çarçoveya giştî ya kêmbûna nirxên komarî û zêdebûna hêza împeratorî ya bêsînor de pêk dihat, ku tê de Senato jixwe heta radeyekê veguherîbû saziyeke seremonîk û formalîte. Kiryarên Caligula yên li dijî Senatoyê, ku pir caran wekî zalimtiya bêserûber an dînîtiyê têne şîrove kirin, dibe ku di heman demê de wekî tevgerên hesabkirî di têkoşînek desthilatdariyê de jî bêne dîtin. Ew “senatorên payebilind diêşandin” û dixwest bêhêziya wan nîşan bide. destnîşan dike ku “biryardariya wî ya ji bo serweriya wekî serwerekî rojhilatî yê mutleq, wî xiste nav pevçûnê bi Senatoya Romayê re.” Armanca kiryarên wî ew bû ku “bêhêziya wan li hember kêfên împerator tekez bike”. diyar dike ku wî “dixwest bêhêziya wan nîşan bide û monarşiyek ku mutleq bû pêşkêş bike.” Hin lêkolîner argûman dikin ku heta kiryarên wî yên herî tund jî di “jîngeha dijwar a destpêka Împeratoriya Romayê” de bê sedem nebûn û nivîskarên senatorî ji bo ku wî reş bikin, zêdegavî kirine, ji ber ku kiryarên wî “ziyan gihandibû berîk û navûdengê senatorên berê”. Meseleya Incitatus bi xwe ji hêla gelekan ve wekî “manevrayeke siyasî ya hesabkirî, ku ji bo tinazî û heqareta li Senatoya Romayê hatibû sêwirandin” tê şîrove kirin. Ji ber vê yekê, li şûna ku reftarên Caligula yên li hember Senatoyê tenê bi çavê dînîtiyê bêne dîtin, divê ew wekî stratejiyeke siyasî (belkî hovane û bêserûber) ji bo îsbatkirina otorîteya împeratorî ya mutleq li ser saziyeke arîstokratîk a bi kevneşopî hêzdar û muhtemelen nerazî, were lêkolîn kirin. Ev yek gelek kiryarên wî yên “sosret” bi mentiqeke siyasî ya potansiyel ji nû ve dinirxîne.

Incitatus: Hespê Hezkirî yê Împerator

Incitatus, ku navê wî bi latînî tê wateya “lezgîn” an “bi çarnala” , hespê pêşbaziyê yê herî hezkirî û navdar ê Împerator Caligula bû. Çavkaniyên kevnar wî wekî hespekî spehî, bi qîmet, û bi lez û bedewiya xwe navdar salix didin. Tê gotin ku Caligula bi awayekî taybetî û zêde ji Incitatus hez dikir û bi lênêrîn û baldariyeke awarte pê re mijûl dibû. Ev girêdana împerator bi heywanê re, heta ji bo standartên wê demê yên ku pêşbaziya hespan werzîşeke populer bû û hesp xwedî qîmeteke mezin bûn jî, zêde û sosret dihat dîtin.

Delîlên li ser jiyana luks a ku Caligula ji Incitatus re peyda kiribû, di gelek çavkaniyên dîrokî de bi hûrgulî hatine vegotin. Ji bo Incitatus stewleke ji mermerê safî û axureke ji fîldişiyê hatibû çêkirin. Ew bi cehê ku bi pelikên zirav ên zêr hatibû tevlihevkirin dihat xwedîkirin û ji bo tenduristiya wî, şerab di qedehên zêrîn de jê re dihat pêşkêş kirin. Incitatus bi betaniyên mor, ku rengê qraliyetê û sembola statuya herî bilind bû, û bi stûyên ku bi kevirên hêja û cewahîran hatibûn xemilandin, dihat pêçandin. Tê gotin ku heta 18 xizmetkarên taybet ji bo lênêrîna Incitatus hatibûn wezîfedarkirin. Ya hê balkêştir, Caligula ji bo Incitatus xaniyek bi tevahî kelûpel û xizmetkar peyda kiribû, da ku mêvanên ku bi navê hespê dihatin vexwendin, bi awayekî şayeste û elegant bên pêşwazîkirin. Caligula bi xwe jî gelek caran Incitatus vedixwend şîvên xwe yên taybet û bi wî re wek mêvanekî birûmet tevdigeriya. Lênêrîna taybet a ji bo Incitatus heta wê radeyê bû ku beriya pêşbaziyên girîng, Caligula ferman dida ku di derdora stewla hespê de bêdengiyeke mutleq were pêkanîn, û her kesê ku vê bêdengiyê xera bike, bi cezayê mirinê dihat tehdîtkirin, da ku Incitatus karibe bi rehetî bêhna xwe vede. Rastiya ku ev reftarên luks ji aliyê çavkaniyên pirjimar ve hatine ragihandin, destnîşan dike ku bingeheke rastiyê ji van vegotinan re heye, her çend dibe ku hin hûrgulî hatibin zêdekirin jî.

Ev muameleya awarte ya li hember Incitatus, ku ji hezkirina ji heywanekî wêdetir bû, dibe ku xwedî gelek wateyên sembolîk bûbe. Bêguman, hezkirineke kesane ya Caligula ji hespê re hebû; ew “bi taybetî ji hespê hez dikir” û girêdana wî “berbiçav” bû. Lêbelê, ev luks û îhtîşama ku ji Incitatus re dihat dayîn, di heman demê de nîşandaneke eşkere ya “hêza mutleq” a Caligula û dewlemendiya wî ya bêsînor bû. Bi vî awayî, wî nîşan dida ku ew dikare her tiştê ku bixwaze bike, bêyî ku bi kevneşopî û normên civakî ve girêdayî be. Wekî din, ev îsrafkarî bûbû “metaforeke siyasî ya bi hêz” , bi taybetî dema ku “Romayiyên asayî di tengasiyê de bûn”. Muameleya bi hespekî re ku ji ya gelek welatiyan, û potansiyel ji ya senatoran çêtir bû, “binpêkirineke li dijî hiyerarşiya civakî ya Romayê” bû û rêyek bû ji bo nîşandana ku “çavkanî ji qenciya giştî ber bi kêfa împeratorî ve hatine veguheztin”. Ev yek dikaribû wekî heqaretek an tinaziyek bi qestî, bi taybetî li hember elîtan, were şîrove kirin. Di çavê Romayiyan de, ev cure zêdegavî ya li hember heywanekî, “berevajîkirineke kûr a nîzama xwezayî” temsîl dikir , ku ew şokdar û ji hêla sembolîk ve bi hêz dikir. Ji ber vê yekê, divê muameleya li hember Incitatus ne tenê wekî kêfa xwediyê heywanekî eksentrîk, lê wekî kiryareke tevlihev a ku tê de tebeqeyên potansiyel ên hezkirina kesane, nîşandana bi heybet a hêzê, û provokasyona sosyo-polîtîk hene, were analîz kirin. Ev yek radixe ber çavan ku çawa kêfên kesane yên împaratorekî dikarin bibin xwedî dengvedaneke giştî û siyasî.

Îdiaya Konsuliyê: Gotinên Çavkaniyên Seretayî

Mijara herî nîqaşbar a têkildarî Incitatus, bêguman, îdiaya ku Caligula plan dikir wî bike konsulê Romayê ye. Du çavkaniyên me yên seretayî yên sereke ku behsa vê yekê dikin Suetonius û Cassius Dio ne.

Gaius Suetonius Tranquillus, di berhema xwe ya navdar “Jiyana Dwanzdeh Qeyseran” (De Vita Caesarum), ku nêzîkî sala 121ê Zayînî, ango bi qasî 80 sal piştî mirina Caligula hatiye nivîsandin , dinivîse ku Caligula “plan dikir” (bi latînî: destinasse) ku Incitatus bike konsul. Girîng e ku Suetonius di vê beşê de gotina “tê gotin ku” (bi latînî: traditur) bikar tîne. Ev bikaranîna traditur destnîşan dike ku dibe ku Suetonius bi xwe jî vê agahiyê wekî gotegotek, efsaneyek an agahiyek ji destê duyemîn dihesibîne û ne wekî rastiyeke teqez pêşkêş dike. Suetonius her wiha bi hûrgulî behsa jiyana luks a Incitatus dike, wek stewla mermerî, axura fîldişî, betaniyên mor, stûyê ji kevirên hêja, û tewra xaniyek bi xizmetkar ji bo pêşwazîkirina mêvanên ku bi navê hespê dihatin vexwendin.

Cassius Dio, dîroknasekî din ê Romayî ku berhema xwe “Dîroka Romayê” (Historia Romana) di navbera salên 165 û 235ê Zayînî de, ango hêj derengtir ji Suetonius, nivîsandiye , jî çîroka Incitatus û plana konsuliyê behs dike, lê dibe ku bi hin gumanan be jî. Dio bi awayekî eşkeretir dinivîse ku Caligula “soz da ku hespê xwe, Incitatus, bike konsul, sozek ku ger ew dirêjtir bijiya dê bêguman pêk bianiya”. Ev vegotin jî, mîna ya Suetonius, destnîşan dike ku plan qet pêk nehatiye. Dio her wiha dibêje ku Caligula Incitatus vedixwend şîvê, cehê ku bi pelikên zêr hatibû tevlihevkirin didayê, û ji qedehên zêrîn ji bo tenduristiya wî vedixwar. Wekî din, Dio îdiayeke balkêş dike ku Caligula Incitatus wek kahînek jî tayîn kiribû.

Dema ku em van çavkaniyan dinirxînin, divê em çend xalên girîng li ber çavan bigirin. Ya yekem, wekî ku hate gotin, hem Suetonius hem jî Cassius Dio bi dehan sal piştî mirina Caligula nivîsandine. Ev dûrbûna demkî dikare bandorê li rastbûn û objektîfbûna vegotinên wan bike. Ya duyem, her du dîroknas jî xwedî paşxaneyên senatorî bûn an jî bi kêmanî sempatiyên wan ji bo Senatoyê hebûn, û tê zanîn ku Caligula bi Senatoyê re di nav pevçûnek dijwar de bû. Dîroknasên nûjen, wek Anthony A. Barrett, pêşniyar dikin ku Suetonius û Dio dibe ku di bin bandora rewşa siyasî ya serdema xwe de bûne, ku tê de dibe ku ji bo împeratorên wê demê bikêrhatî bûbe ku împeratorên berê yên xanedana Julio-Claudian bêrûmet bikin û bi vî awayî meşrûiyeta xanedanên paşerojê xurt bikin. Suetonius bi taybetî bi wê yekê tê nasîn ku di berhemên xwe de cih daye gotegot, anekdot û çîrokên skandal. Armanca Cassius Dio jî dibe ku ew bûbe ku Caligula wekî mînakek exlaqî ya împeratorekî xirab û zalim nîşan bide da ku pesnê fezîlet û reformên împeratorên hevdemê xwe, yên xanedana Severan, bide. Ya girîng, çavkaniyên kevnar bi xwe jî zelal in ku Incitatus qet bi rastî nebûye konsul. Ev cudahiya di navbera “plan” an “soz” û kiryareke pêkhatî de bingehîn e, ji ber ku vegotinên populer pir caran vê xetê tevlihev dikin û wêneyê “dînîtiya” Caligula xurtir dikin. Nezelaliya planek nepêkhatî rê dide şîroveyên cihêrengtir (henek, tehdîd, niyeta rastîn lê têkçûyî) ji absûrdiya kiryarek pêkhatî.

Ji bilî Suetonius û Dio, divê em bi kurtasî behsa du çavkaniyên din ên nêzîk-hevdem jî bikin. Philo yê Îskenderûnî, fîlozofekî cihû yê Helenîstîk û hevdemê Caligula bû ku tewra bi împerator re hevdîtin jî kiribû. Philo, di nivîsên xwe de, Caligula ji ber kiryarên wî yên ku ew wek kufurî dihesiband (wek mînak, plana Caligula ya ji bo danîna peykerê xwe li Perestgeha Orşelîmê) bi tundî rexne dike. Lêbelê, balkêş e ku Philo, ku beşdarî yek ji ziyafetên împerator bûbû, di vegotinên xwe de tiştekî mîna bûyerên skandal û sosret ên ku Suetonius li ser Caligula û Incitatus vedibêje, tomar nake. Ev nebûna behskirinê ji aliyê çavkaniyeke hevdem ve, ku derfeta çavdêriya rasterast hebû, dibe ku girîng be û gumanan li ser hûrguliyên dramatîk ên çavkaniyên paşerojê zêde bike. Flavius Josephus, dîroknasekî cihû ku çend sal piştî mirina Caligula ji dayik bûye, di berhemên xwe de tomarên hêja li ser mirina Caligula, komploya kuştinê û encamên wê pêşkêş dike , lê ew jî hûrguliyên berfireh li ser plana konsulkirina Incitatus nade. Ev cudahiya di navbera çavkaniyên paşerojê yên dijminane û bêdengiya (an kêmasiya hûrguliyan) di çavkaniyên hevdem an nêzîk-hevdem de, pêşniyar dike ku dibe ku çîrokên paşerojê ji bo lihevanîna vegotineke “împeratorê dîn” hatibin zêdekirin an çêkirin.

Li jêr tabloyek ji bo berhevdana vegotinên çavkaniyên seretayî yên sereke tê pêşkêş kirin:

Tablo 1: Danberheva Vekolînên Çavkaniyên Seretayî yên li ser Incitatus û Plana Konsuliyê

Çavkanî (Source)	Dema Nivîsandinê (Date of Writing)	Agahiyên li ser Luks û Xwedîkirina Incitatus (Details on Luxury/Treatment of Incitatus)	Behskirina Plana Konsuliyê (Specific wording on Consulship Plan)	Têbîniyên li ser Alîgirî/Mebestê (Notes on Bias/Intent)
Suetonius	Nêzîkî 121 MS	Stewla mermerî, axura fîldişî, betaniyên mor, stûyê kevirên hêja, xaniyek bi xizmetkar, vexwendina şîvê	“Plan dikir” (destinasse), “tê gotin ku” (traditur) wî bike konsul	Paşerojê, senatorî, meyla ber bi gotegot û skandalan
Cassius Dio	Nêzîkî 165–235 MS	Xwarina cehê bi pelikên zêr, vexwarina şerabê ji qedehên zêrîn, vexwendina şîvê, tayînkirina wek kahîn	“Soz da” ku wî bike konsul, “ger bijiya dê pêk bianiya”	Paşerojê, senatorî, armanca exlaqîkirinê, pesnê împeratorên hevdem
Philo yê Îskenderûnî	Hevdemê Caligula	Behsa luks û plana konsuliyê nake, lê behsa ziyafetên împerator dike	Tiştek behs nake	Hevdem, rexnegirê Caligula ji ber sedemên din (kufurî), lê çîrokên sosret ên Suetonius piştrast nake

Ev berhevdan nîşan dide ku çawa dîroknasên kevnar bi awayên cihêreng nêzîkî mijarê bûne û çawa paşxane û armancên wan dibe ku bandor li vegotinên wan kiribe.

Şîroveyên Dîroknasên Nûjen

Dîroknasên nûjen bi nêrînên cihêreng û rexneyî nêzîkî îdiaya konsulkirina Incitatus bûne. Ew hewl didin ku li pişt vegotinên dramatîk ên çavkaniyên kevnar, motîvasyonên rastîn ên Caligula û çarçoveya dîrokî ya bûyerê fêm bikin.

Yek ji şîroveyên herî belav ew e ku ev plan hewldanek ji bo henekpêkirin, biçûkxistin û provokekirina Senatoya Romayê bûye. Gelek dîroknas argûman dikin ku ev tevger manevrayeke siyasî ya hesabkirî bû, ku armanc jê tinazî û heqareta li Senatoyê û nîşandana hêza mutleq a Caligula bû. Tê zanîn ku Caligula ji senatoran nefret dikir û wan wek astengek li hember desthilatdariya xwe ya mutleq û xeterek potansiyel li ser jiyana xwe didît. Bi pêşniyarkirina hespekî ji bo posta herî bilind a komarî, Caligula armanc dikir ku nîşanî senatoran û elîta Romayê bide ku karê wan û postên wan ew qas bêwate û bêqîmet bûne ku heywanek jî dikare wan bi cih bîne. Ev yek tekezî li ser bêhêziya Senatoyê li hember kêf û biryarên împerator dikir. Di vê çarçoveyê de, çîrok dibe ku yek ji henekên Caligula yên provokatîf û sarkastîk bûbe, ku mebesta wî ew bûbe ku senatoran aciz bike û hêza xwe nîşan bide. Bi rastî, di dema Caligula de, posta konsuliyê, ku carekê lûtkeya kariyera siyasî ya Romayê bû, jixwe piraniya hêza xwe ya rastîn winda kiribû û bûbû posteke bi piranî seremonîk. Împeratoran bi rêkûpêk kesên xwe yên nêzîk, bêyî ku li lîyaket û jêhatîbûna wan binêrin, ji bo vê postê tayîn dikirin, û dema wezîfeyê jî pir kêm bûbû. Ji ber vê yekê, rastiya ku “hespek bi awayekî pêbawer dikaribû wekî konsul were nîqaş kirin, nîşan dida ku Roma çiqas ji îdealên xwe yên komarî dûr ketiye”. Ji ber vê yekê, plana îdiakirî ya Caligula, çi cidî be çi satirîk, bi teqezî xurt bû ji ber ku ew hilweşîna Senatoyê (û konsuliyê) radixe ber çavan.

Nêrîneke din a ku bi berfirehî tê nîqaş kirin ew e ku ev plan nîşaneke eşkere ya bêîstiqrariya derûnî û dînîtiya Caligula bûye. Hin dîroknas pêşniyar dikin ku pêşniyara konsulkirina hespekî bi tenê dîmenek ji rewşa derûnî ya xirabûyî ya Caligula û dûrketina wî ya zêde ji rastî û normên civakî bû. Tedawiya wî ya sosret û ehmeqane ya li hember Incitatus, wek mînak peydakirina xaniyek û xizmetkaran ji bo wî, wekî nîşanek ji bêaqiliya wî ya derûnî ya ku her ku diçû xirabtir dibû, tê dîtin. Ev nêrîn bi gelemperî bi îdiayên din ên li ser tevgerên zalimane, îsrafkariya bêsînor û îdiayên xwedayîtiyê yên Caligula re hevaheng e.

Herwiha, hin lêkolîner argûman dikin ku çîroka konsulkirina Incitatus dibe ku ji aliyê dîroknasên paşerojê ve, bi taybetî yên xwedî nêrînên dijberî Caligula, hatiye zêdekirin, guhertin an jî bi tevahî hatiye çêkirin da ku wî reş bikin û desthilatdariya wî bêrûmet bikin. Wekî ku di beşa berê de hate behs kirin, dîroknasên wek Anthony A. Barrett pêşniyar dikin ku Suetonius û Cassius Dio dibe ku di bin bandora siyaseta serdema xwe de bûne û armanca wan ew bûbe ku împeratorên berê yên xanedana Julio-Claudian, ku Caligula jî yek ji wan bû, bêrûmet bikin.

Lêkolînên nûtir îhtîmala ku çîrok rengekî satîra siyasî an metaforeke ku paşê şaş hatiye fêm kirin bûye, ne ku pêşniyareke rastîn û cidî, lêkolîn kirine. Dibe ku Caligula bi xwe ev şîrove wekî henekek an tinaziyek li dijî Senatoyê kiribe, û mebesta wî ew bûbe ku bêqîmetiya postên senatoriyê û kêmbûna hêza wan nîşan bide.

Di derbarê hezkirina Caligula ji Incitatus re, hin dîroknas argûman dikin ku împerator bi rastî ji hespê xwe hez dikir û bawer dikir ku ew heqê wê rûmetê ye, her çend ev hezkirin ji hêla gelek kesan ve wekî “zêde” û nenormal dihat dîtin.

Dîroknasên navdar ên hevdem jî nêrînên xwe li ser vê mijarê anîne ziman. Anthony A. Barrett pêşniyar dike ku gelek çîrokên li ser Incitatus bi îhtîmaleke mezin ji henek û gotinên Caligula bi xwe derketine; dibe ku ji ber hesta mîzahê ya berevajîkirî û provokatîf, Caligula ji bo “salus” (tenduristî û başbûn) a Incitatus libasyon (vexwarina pîroz) rijandibe û îdia kiribe ku ew ê wî wek kahînê xwe tayîn bike. Barrett her wiha balê dikişîne ser meyla dîroknasên paşerojê ku împeratorên Julio-Claudian bêrûmet bikin. Mary Beard, di analîzên xwe de, hewl dide ku Caligula di çarçoveya serdema wî de bi cih bike û mirovê li pişt efsaneyê fêm bike, bi rakirina tebeqeyên zêdegavî û mîtolojiyê. Ew amaje dike ku ti dîroknasekî kevnar ê ku di dema Caligula de jiyaye, bi teqezî negotiye ku Caligula bi rastî Incitatus kiriye senator, û îhtîmal e ku wî tenê henekek li ser kirina vê yekê kiriye an jî tenê plan kiriye.

Bi îhtîmaleke mezin, yek ravekirinek tenê têrê nake ku tevliheviya vê fenomenê vebêje. Kesayetiya Caligula wekî kaprîsî û tund dihat binavkirin. Kiryareke weha dikaribû di heman demê de ji hezkirina rastîn a ji hespê re, xwesteka şokkirin û heqaretkirina li dijberên wî yên siyasî (Senato), nîşandana hêza wî ya mutleq a ji bo binpêkirina norman, û belkî jî hêmanek ji mîzaheke tarî û provokatîf pêk bihata. Hêza mayînde ya çîrokê dibe ku tam di vê nezelaliyê de be, ku dihêle ew li ser gelek astên sembolîk kar bike. Ji ber vê yekê, divê ji destnîşankirina yek şîroveyek “rast” dûr were sekinandin, û li şûna wê, meseleya Incitatus wekî bûyerek an planek pir-qatî were pêşkêş kirin ku girîngiya wê ji têkiliya van motîvasyonên potansiyel û çarçoveya serweriya Caligula tê.

Li jêr tabloyek ji bo şîroveyên sereke yên dîroknasên nûjen tê pêşkêş kirin:

Tablo 2: Şîroveyên Sereke yên Dîroknasên Nûjen Derbarê Mebesta Caligula

Şîrove (Interpretation)	Dîroknas/Argumanên Pişgir (Supporting Historians/Arguments)	Delîlên Bingehîn (Key Evidence/Rationale)
Biçûkxistina Senatoyê/Tinazî (Mockery of Senate)	Gelek dîroknasên nûjen	Pevçûna Caligula bi Senatoyê re, kêmbûna prestîja konsuliyê, daxuyaniyên Caligula yên li ser hêza xwe ya mutleq.
Nîşana Nexweşiya Derûnî (Sign of Mental Instability)	Hin dîroknas	Tevgerên din ên sosret û zalimane yên Caligula, îdiayên li ser guherîna kesayetiya wî piştî nexweşiyê.
Satîra Siyasî/Gotineke Bihenek (Political Satire/Humorous Quip)	Barrett, Beard; hin lêkolînên nûjen	Mîzaha provokatîf a Caligula, bêqîmetbûna postên senatoriyê, îhtîmala ku Caligula bi xwe çîrok belav kiribe.
Zêdekirin/Çêkirina Dîroknasên Paşerojê (Exaggeration/Fabrication by Later Historians)	Barrett; hin lêkolîner	Dûrbûna demkî ya Suetonius û Dio, alîgiriya wan a senatorî, armancên siyasî yên serdema wan.
Hezkirina Rastîn ji Hespê re (Genuine Affection for the Horse)	Hin dîroknas	Lênêrîna zêde û baldariya Caligula ji Incitatus re, îdiaya ku wî bawer dikir hesp heqê rûmetê ye.

Ev tablo nîşan dide ku çawa dîroknasên nûjen bi awayên cihêreng nêzîkî vê mijara tevlihev bûne û çawa ew delîlên heyî ji bo piştgirîkirina argumanên xwe bikar tînin.

Mîras û Bandora Çîroka Incitatus

Çîroka Împerator Caligula û hespê wî Incitatus, tevî nezelaliya xwe ya dîrokî, bandorek kûr û mayînde li ser bîra kolektîf, wêje, huner û çanda populer hiştiye. Incitatus ji mêj ve ji statuya heywanekî derketiye û bûye sembolek pir-wate.

Ji sedsala 18an ve, Incitatus wekî fîgurek alegorîk di rexneyên siyasî de hatiye bikaranîn, bi taybetî dema ku behsa mînakên bêkêrhatîbûn, gendelî an jî tayînkirinên ne li cihê xwe yên siyasî tê kirin. Di wêjeyê de, ev çîrok gelek caran wekî amûrek ji bo nîşandana absûrdiya desthilatdariyê an jî dînîtiya karakteran hatiye bikaranîn. Mînak, di şanoya navdar a Anton Chekhov, “Baxçeyê Gilyazan” (1904) de, karakterê Pishchik îdia dike ku malbata wî “ji dûndana wê hespê ye ku Caligula ew xistibû Senatoyê” , ku ev yek îroniyek li ser îdiayên esilzadebûnê ye. Romana dîrokî ya Robert Graves, “Ez, Claudius” (1934), û adaptasyona wê ya televîzyonê ya serkeftî, bi awayekî dramatîk nîşan dide ku Caligula Incitatus dike senator, û ev yek wekî delîlek ji bo xirabûna rewşa wî ya derûnî tê pêşkêş kirin. Fîlozofê Fransî yê navdar Albert Camus, di ceribandina xwe ya felsefî “Mîta Sîsîfos” de, Incitatus wekî mînakek ji absûrdiya dîrokê û jiyanê bi nav dike. Herwiha, romana Gore Vidal “Julian” jî Incitatus wekî xalek referansê ji bo zêdegavî û xerabkariya împeratorî bikar tîne. Di hunerê de jî, Incitatus bûye mijara berheman; wek mînak, nîgarê surrealîst ê Salvador Dalí “Le Cheval de Caligula” (Hespê Caligula) yê sala 1971ê, hespê bi awayekî xemilandî û bi heybet nîşan dide. Di çanda populer a hevdem de jî, Incitatus di belgefîlmên televîzyonê de wekî nîşanek ji dînîtiya Caligula, di lîstikên vîdyoyê de, û tewra wekî îlham ji bo karakterên fantastîk û navê bîreyekê jî xuya bûye. Ev adaptasyona berdewam nîşan dide ku çîrok hê jî xwedî hêzek sembolîk e û dikare ji bo rexnekirina pirsgirêkên hevdem ên têkildarî desthilatdarî û bêkêrhatîbûnê were bikaranîn.

Ji hêla sembolîk ve, çîroka Incitatus ji meraqeke dîrokî ya sade wêdetir diçe û dibe metaforeke mayînde ji bo rexneya siyasî û zêdegaviya împeratorî. Di çavê civaka Romayê de, ev cure zêdegavî û îsrafkariya ku li hember heywanekî dihat kirin, berevajîkirineke kûr a nîzama xwezayî û hiyerarşiya civakî temsîl dikir. Her çend Romayiyan qîmet didan heywanên xwe, bi taybetî hespan, muameleya luks a li hember Incitatus sînorek derbas dikir ku heta ji bo hezkiriyên hespan ên herî dilsoz jî sosret û nerehet bû. Bi muameleya bi hespekî re ku ji ya piraniya welatiyan – û potansiyel ji ya senatoran – çêtir bû, Caligula binpêkirineke li dijî hiyerarşiya civakî ya Romayê dikir ku hem şokdar û hem jî ji hêla sembolîk ve pir bi hêz bû. Incitatus bû kurtenivîsek ji bo rexnekirina ne tenê Caligula, lê tevahiya konsepta hêza împeratorî ya bêsînor û bêkontrol. Luksa hespê wêneyek berbiçav a çavkaniyên dewletê yên ku li şûna ji bo qenciya giştî, ji bo kêf û xwestekên împeratorî dihatin xerckirin, peyda kir. Dema ku Romayiyên asayî bi kêmbûna xwarinê û xaniyên nebaş re têdikoşiyan, hespê împerator ji firaxên zêrîn dixwar û di stewlên mermerî de dijiya. Ev çîrok herwiha fikarên Romayiyan ên derbarê saziyên wan ên siyasî yên ku her ku diçûn bêqîmet dibûn û ji îdealên xwe yên komarî dûr diketin, eşkere dikir.

Encamname

Vekolîna li ser îdiaya Împerator Caligula ya ku dixwest hespê xwe Incitatus bike konsulê Romayê, me digihîne çend encamên girîng. Berî her tiştî, divê were destnîşankirin ku çavkaniyên seretayî yên sereke, Suetonius û Cassius Dio, her çend behsa planek an sozek ji bo konsulkirina Incitatus dikin jî, bi yekdengî dipejirînin ku ev plan qet pêk nehatiye. Wekî din, bikaranîna gotinên wekî “tê gotin ku” ji hêla Suetonius ve, û dûrbûna demkî ya her du dîroknasan ji serdema Caligula, ligel alîgiriya wan a muhtemel a senatorî, gumanan li ser rastbûna hûrguliyên dramatîk ên çîrokê zêde dike. Şîroveyên dîroknasên nûjen jî cihêreng in; hin kes vê yekê wekî hewldanek ji bo tinazî û biçûkxistina Senatoyê dibînin , hinên din wekî nîşanek ji bêîstiqrariya derûnî ya Caligula şîrove dikin , û hinên din jî îhtîmala ku çîrok ji hêla dîroknasên paşerojê ve hatiye zêdekirin an wekî satîreke siyasî hatiye bikaranîn, dinirxînin.

Çîroka konsulê hespê, bi awayekî berbiçav, dijwariyên ku dîroknas di hewldana jinûveavakirinê û têgihiştina paşerojê de pê re rû bi rû dimînin, radixe ber çavan. Rastiya bûyerê, heke hebe jî, di nav tebeqeyên efsane, gotegot, propaganda û şîroveyên paşerojê de wenda bûye. Ev rewş girîngiya nirxandina rexneyî ya çavkaniyên dîrokî û haydarbûna ji alîgirî û armancên nivîskarên wan tekez dike. Meseleya Incitatus wekî mînakeke piçûk a kêşeyên dîroknivîsiyê dixebite: ew me neçar dike ku çavkaniyên kevnar, alîgiriyên wan, dûrbûna wan a demkî ji bûyeran, û rojeva vegotina wan bi rexneyî lêkolîn bikin. Ew zehmetiya veqetandina rastiya dîrokî ji xemilandina paşerojê, gotegot û propagandayê radixe ber çavan. Rastiya ku Caligula bi cidî niyeta vê yekê kiribe, îhtîmal e ku nayê vegerandin. Ew nîşan dide ku bûyerên dîrokî dikarin bi gelek awayan werin şîrove kirin, li gorî perspektîfa dîroknas, delîlên berdest, û pirsên ku têne pirsîn. Girîngiya sembolîk a çîrokê (rexneya desthilatdariyê, absûrdî) dibe ku di dawiyê de ji rastbûna wê ya rastîn, ya rastîn girîngtir û mayîndetir be.

Tevî ku dibe ku pêşniyara konsulkirina Incitatus bi xwe tevgereke sembolîk, ramaneke ક્ષણിക, an jî heta çêkirineke paşerojê bûbe , çîrok ji bo têgihiştina serwextiya Caligula û siyaseta împeratorî ya Romayê di serdema wî de xwedî girîngiyeke mezin e. Nirxa rastîn a çîrokê di tiştê ku ew li ser dînamîkên împeratorî yên Romayê eşkere dike de ye. Ew têkiliya dijminane ya Caligula bi Senatoyê re, xwesteka wî ya ji bo nîşandana hêza mutleq û bêkontrol, û awayê ku dîroknasên paşerojê serwextiya wî şîrove kirine û şekil dane, ronî dike. Ger henekek an satîreyek ji hêla Caligula ve bûya, ew nefreta wî ya ji Senatoyê û rewşa xerabûyî ya konsuliyê nîşan dide. Ger nîşanek ji dînîtiyê bûya, ew fikarên li dora desthilatdariya otokratîk a bêkontrol di destpêka împeratoriyê de nîşan dide. Ger zêdekirineke ji hêla dîroknasên paşerojê ve bûya, ew nîşan dide ku çawa vegotinên dîrokî ji bo xizmetkirina armancên siyasî û afirandina “tîpên” wekî “împeratorê dîn” hatine şekil kirin. Hebûna çîrokê bi xwe behsa “têkiliya dijminane ya Caligula bi Senatoya Romayê re” (Pirsa Bikarhêner) û “nirxên komarî yên رو به زوال” dike.

Di dawiyê de, çîroka Incitatus wekî çîrokeke hişyariyê li ser xetereyên desthilatdariya mutleq û bêkontrol, û herweha wekî îlhamek ji bo reformên siyasî yên paşerojê kar dike. Reftarên Caligula yên zêde û nepêşbînîkirî, tevî pêşniyara navdar a konsulê hespê, bûne hevwateya zêdegavî, gendelî û hilweşîna nirxên siyasî di Împeratoriya Romayê de, û bi vî awayî, di bîra dîrokî de cihekî taybet girtine. Ji ber vê yekê, girîngiya dawî ya çîroka Incitatus ne di îsbatkirin an redkirina teqez a plana konsuliyê de ye, lê di bikaranîna çîrokê de wekî pencereyek ji bo têgihiştina dînamîkên hêzê, avhewaya siyasî, û meylên dîroknivîsiyê yên destpêka Împeratoriya Romayê ye.

WERGIRTÎ

1. Caligula – Horse, Facts & Emperor | HISTORY – History.com, https://www.history.com/articles/caligula 2. What happened when mad emperor Caligula made his favourite horse a Roman consul?, https://www.historyskills.com/classroom/ancient-history/caligula-horse-consul/ 3. in the First Century. The Roman Empire. Emperors. Caligula – PBS, https://www.pbs.org/empires/romans/empire/caligula.html 4. Who Is Caligula? – Virginia Museum of Fine Arts, https://vmfa.museum/mlit/about-conservation/caligula/ 5. Ancient Rome: How Caligula went from being a beloved ruler to one of the most cruel emperors – Scroll.in, https://scroll.in/article/1081758/ancient-rome-how-caligula-went-from-being-a-beloved-ruler-to-one-of-the-most-cruel-emperors 6. Incitatus – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Incitatus 7. What Are the Principal Sources of Emperor Caligula’s Reign? – TheCollector, https://www.thecollector.com/what-are-the-principal-sources-of-emperor-caligulas-reign/ 8. Caligula | An Historian Goes to the Movies, https://aelarsen.wordpress.com/tag/caligula/ 9. Politics: Relations with the Senate – Roman History 31 BC, https://ancientromanhistory31-14.com/home/gaius-caligula/politics/ 10. Emperor Caligula’s Consul Horse: The Strange Tale of Incitatus …, https://4theloveof-horses.com/emperor-caligulas-consul-horse-incitatus/ 11. Did Caligula Really Make His Horse Consul? – rogueclassicism, https://rogueclassicism.com/2012/10/11/did-caligula-really-make-his-horse-consul/ 12. Emperor Caligula: Madman Or Misunderstood? – TheCollector, https://www.thecollector.com/emperor-caligula-madman-or-misunderstood/ 13. Senatorial Bias in the Portrayal of Gaius Caligula – PDXScholar, https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1190&context=younghistorians 14. Caligula and Incitatus: History of Horses – Horse Sculpture: Art by Sculptor Patricia Crane, https://www.artbycrane.com/horse_history_articles_tales/caligula_incinatus.html 15. History’s Most Insane Rulers, Part 1: Emperor Caligula-Bankrupting Rome By Appointing Your Horse Senator, https://www.historyonthenet.com/historys-insane-rulers-part-1-emperor-caligula-bankrupting-rome-appointing-horse-senator 16. Incitatus, the horse that became Consul of Rome – Pololine, https://www.pololine.com/articles/incitatus-the-horse-that-became-consul-of-rome/ 17. Caligula the Mad Emperor: The Horse That Almost Became a Senator and Other Strange Tales – Museum Hack, https://museumhack.com/caligula-mad-emperor/ 18. The Emperors’ Pets Who Lived in Luxurious Palaces – The Roman Empire, https://roman-empire.net/quizzes-and-trivia/roman-emperors-pets 19. Caligula in Jerusalem, https://baylor-ir.tdl.org/bitstreams/cf678bda-de43-45db-89eb-23545b51f98f/download 20. Caligula with Mary Beard – the life and times of Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus – HDClump, https://hdclump.com/caligula/ 21. Incitatus – Simple English Wikipedia, the free encyclopedia, https://simple.wikipedia.org/wiki/Incitatus