Doza Mêşa Tayê Zer (Tr. sari humma): Ji Hîpoteza Finlay heta Ceribandinên Kampa Lazear û Şoreşa di Kontrolkirina Nexweşiyê de

Kurte (Abstract) Tayê zer di sedsala 19-an û destpêka sedsala 20-an de wekî pirsgirêkek mezin a tenduristiya giştî derket pêş, bi rêjeyên mirinê yên bilind û epîdemiyên wêranker. Bijîşkê Kûbayî Carlos Finlay di sala 1881-ê de hîpoteza şoreşgerî pêşniyar kir ku nexweşî bi rêya mêşan ve tê veguhestin, lê teoriya wî bi gelemperî hate paşguh kirin. Di sala 1900-an de, Komîsyona Tayê Zer a Artêşa Dewletên Yekbûyî (DYA), bi serokatiya Major Walter Reed, li Kubayê dest bi rêzek ceribandinên wêrek û xeternak kir ku tê de dilxwazên mirovî hatin bikaranîn. Van ceribandinan, bi taybetî yên li Kampa Lazear hatin kirin, bi awayekî قطعي îsbat kirin ku mêşa Aedes aegypti vektora tayê zer e û teoriya ku nexweşî bi rêya tiştên qirêj (fomites) ve tê veguhestin, red kir. Van vedîtinan di têgihiştin û kontrolkirina tayê zer de şoreşek çêkir, rê li ber kampanyayên serkeftî yên kontrolkirina mêşan li Havana û di dema avakirina Kanala Panamayê de vekir. Lêbelê, bikaranîna dilxwazên mirovî di van ceribandinên xeternak de, tevî ku ji bo dema xwe bi formên razîbûna agahdar ên pêşeng hatin kirin, nîqaşên etîkî yên girîng derxistin holê ku heta îro jî berdewam dikin. Ev gotar dê li ser van bûyerên dîrokî, vedîtinên zanistî, û pirsên etîkî yên pê re têkildar raweste.

Bêjeyên Sereke: Tayê Zer, Walter Reed, Carlos Finlay, Kampa Lazear, Ceribandinên li ser Mirovan, Mêş, Aedes aegypti, Dîroka Bijîşkiyê, Etîka Bijîşkî, Nexweşiyên Infeksiyonî.

1. Pêşgotin: Tayê Zer Wekî Belayek Dîrokî û Sira Awayê Veguhestina Wê

Tayê zer, nexweşiyek vîral a akût e ku bi tayê bilind, serêş, êşa masûlkeyan, vereşîn (carinan bi xwîn, ku wekî “vereşa reş” tê zanîn), zerbûna çerm û çavan (îkter), û di rewşên giran de, bi têkçûna kezeb û gurçikan û mirinê xwe dide der. Rêjeya mirinê dikare bigihîje %85, û ji ber vê yekê, epîdemiyên tayê zer di nav civakan de tirs û panîkek mezin çêdikirin. Ev nexweşî, ku tê bawer kirin ku bi eslê xwe ji Afrîkayê ye, bi bazirganiya koleyan û seyrûsefera keştiyan di sedsalên borî de li Amerîkaya Bakur û Başûr, Karayîb, û heta li hin deverên Ewropayê belav bû. Bi taybetî di sedsala 19-an de, bajarên benderî yên wekî New Orleans, Philadelphia, û Havana gelek caran rastî epîdemiyên wêranker ên tayê zer hatin, ku bû sedema mirina bi hezaran kesan û têkçûna aborî û civakî. Kûba, bi taybetî Havana, wekî yek ji navendên sereke yên nexweşiyê dihat dîtin.

Tevî bandora wê ya mezin, awayê veguhestina tayê zer ji bo demek dirêj wekî sirek mabû. Teoriyên serdest ên wê demê li ser bingeha têgihiştinên kevnar bûn. Yek ji teoriyên herî belav “miasma” bû, ku digot nexweşî ji ber “hewaya gemar” an jî bêhnên xirab ên ku ji avên sekinî, zibil, an madeyên organîk ên rizyayî derdiketin, çêdibe. Teoriya din a girîng ew bû ku nexweşî bi têkiliya rasterast bi kesên nexweş re an jî bi tiştên qirêj (fomites) ên wekî cil û berg, nivîn, an destmalên ku ji hêla nexweşan ve hatine bikaranîn, ve tê veguhestin. Li ser bingeha van teoriyan, tedbîrên tenduristiya giştî yên wekî paqijkirina kolanan, zuhakirina zozanan, û karantînakirina kes û tiştên gumanbar dihatin girtin.

Lêbelê, ev teorî û tedbîrên li ser bingeha wan, di ravekirina hin şêwazên taybet ên epîdemiyên tayê zer de têrê nedikirin. Mînak, nexweşî carinan bi awayekî neçaverêkirî “ji malekê derbasî maleke din dibû” bêyî ku têkiliyek rasterast hebe, an jî piştî demekê li ser keştiyên ku ji benderên enfeksiyonê derketibûn, derdiket holê, tevî ku di destpêkê de ti kes nexweş nebû. Ev kêmasî û nezelaliyên di têgihiştina serdest de valahiyek ji bo hîpotezên nû û alternatîf vedikir. Nebûna têgihiştineke rast a li ser awayê veguhestinê ne tenê pirsgirêkek akademîk bû; ew di heman demê de astengiyek mezin li pêşiya pêşxistina tedbîrên bi bandor ên kontrolkirin û pêşîlêgirtina nexweşiyê bû. Hewldanên paqijiyê û karantînayê, her çend bi mebestên baş û bi lêçûnên mezin dihatin kirin jî, heke li ser bingehek xelet bin, dê di rawestandina belavbûna nexweşiyê de têrê nekin. Ev rewş bi awayekî eşkere girîngiya lêkolîna zanistî ya rastîn û metodolojîk ji bo çareserkirina pirsgirêkên tenduristiya giştî yên wê demê radixe ber çavan.

2. Teoriya Destpêkê ya Carlos Finlay: Hîpotez, Ceribandinên Destpêkê, û Pêşwaziya Civaka Zanistî

Di nav vê nediyariya zanistî de, bijîşkekî Kûbayî bi navê Carlos Juan Finlay y Barres (1833-1915) derket pêş. Finlay, ku bavê wî bijîşkekî Skotlendî û diya wî Fransî bû, li Kubayê mezin bû û li Koleja Bijîşkî ya Jefferson li Philadelphia perwerde dît. Ew bi epîdemîolojî û nexweşiyên infeksiyonî re pir eleqedar bû. Berî xebata xwe ya li ser tayê zer, Finlay di sala 1867-an de di dema epîdemiyek kolerayê de li Havana pêşniyar kiribû ku ava qirêj çavkaniya enfeksiyonê ye, teoriyek ku di destpêkê de rastî dijberiyek xurt hatibû lê paşê rastiya wê hatibû îsbat kirin.

Di sala 1881-ê de, Finlay hîpoteza xwe ya şoreşgerî derbarê tayê zer pêşkêş kir: wî pêşniyar kir ku nexweşî ne bi hewaya gemar an tiştên qirêj, lê bi rêya gezên mêşan ve tê veguhestin. Finlay çavdêrî kiribû ku epîdemiyên tayê zer bi gelemperî di mehên germ û şil de, dema ku hejmara mêşan zêde dibe, digihîştin lûtkeyê. Wî bi taybetî mêşa Culex fasciatus (ku paşê wekî Aedes aegypti hat nasîn) wekî vektora gumanbar destnîşan kir. Ev hîpotezeke radîkal bû ku bi tevahî ji têgihiştinên serdest ên wê demê cuda bû.

Ji bo îsbatkirina teoriya xwe, Finlay di navbera salên 1881 û 1900-an de rêzek ceribandinên destpêkê li ser dilxwazên mirovî pêk anî. Wî bi hezaran mêş çandin û 102 dilxwaz peyda kirin. Rêbaza wî ew bû ku mêşan bihêle pêşî xwîna nexweşên ku di qonaxên destpêkê yên tayê zer de bûn, bimijin, û paşê van mêşên “barkirî” li ser kesên saxlem ên dilxwaz berde da ku ew wan bigezin. Her çend hin ji dilxwazên wî nexweş ketin û nîşanên tayê zer nîşan dan, encamên ceribandinên Finlay “tevlihev” bûn û nekarîn bi awayekî قطعي û bêguman teoriya wî îsbat bikin. Yek ji sedemên sereke yên vê yekê, ku paşê hat fêm kirin, ew bû ku Finlay bi tevahî ji hûrguliyên biyolojîk ên wekî serdema înkubasyona derveyî ya vîrusê di nav mêşê de (ango, dema ku pêwîst e da ku mêş bikaribe nexweşiyê veguhezîne piştî ku xwîna enfeksiyonê dimije) û serdema ku nexweş bi rastî dikare mêşê enfekte bike (bi gelemperî tenê di çend rojên pêşîn ên nexweşiyê de) agahdar nebû. Ji ber vê yekê, dibe ku hin mêşên wî yên ceribandinê bi rastî ne enfeksiyonê bûne an jî di dema rast de nehatine bikaranîn.

Tevî van hewldanan, teoriya Finlay ji hêla piraniya civaka bijîşkî ya navneteweyî ve bi awayekî neyînî hate pêşwazî kirin. Ew rastî tinazî, bêbawerî û rexneyên tund hat, û gelek kes hîpoteza wî wekî fantastîk û nezanistî dîtin. Yek ji rexnegirên wî yên herî navdar George Miller Sternberg bû, ku paşê bû Surgeon General ê Artêşa DYA û kesê ku Komîsyona Walter Reed ava kir. Sternberg û yên din argûman kirin ku dilxwazên Finlay bi têra xwe nehatine îzole kirin û dibe ku bi awayên din enfekte bûne, û her weha ne hemî kesên ku ji hêla mêşan ve hatine gez kirin nexweş ketine.

Lêbelê, Finlay bi baweriyeke xurt li ser teoriya xwe sekinî û bi dehsalan li ser xebatên xwe berdewam kir, tevî redkirina berbelav. Ev îsrar û wêrekiya rewşenbîrî ya Finlay ji bo pêşeroja lêkolîna tayê zer pir krîtîk bû. Tevî ku wî nekarî bi tena serê xwe teoriya xwe bi awayekî bêkêmasî îsbat bike, hîpoteza wî wekî alternatîfek girîng ji teoriyên serdest re sax ma û bingehek ji bo lêkolînên paşerojê yên Komîsyona Walter Reed danî. Pêşkeftina zanistî gelek caran pêvajoyek gav bi gav e, û karê Finlay mînakek girîng a vê yekê ye; hîpoteza wî ya bingehîn rast bû, lê ji bo îsbatkirina wê ya قطعي pêdivî bi têgihiştineke kûrtir a mekanîzmayên biyolojîk û metodolojiyeke ceribandinê ya hîn safîtir hebû, ku paşê ji hêla kesên din ve hate pêkanîn.

3. Komîsyona Tayê Zer a Artêşa Dewletên Yekbûyî û Walter Reed: Avabûn, Endam, û Armanc

Di dawiya sedsala 19-an de, bi taybetî piştî Şerê Spanî-Amerîkî yê sala 1898-an, tayê zer bû pirsgirêkek lezgîn ji bo Artêşa Dewletên Yekbûyî. Di dema dagirkirina Kubayê de, hejmareke mezin ji leşkerên Amerîkî ji ber tayê zer û nexweşiyên din ên tropîkal jiyana xwe ji dest dan – bi rastî, ji mirinên di şer de zêdetir leşker ji ber nexweşiyan mirin. Ev rewşa alarmdar bû sedem ku Surgeon General ê Artêşa DYA, George M. Sternberg, di sala 1900-an de biryar bide ku komîsyonek taybet ava bike ji bo lêkolînkirina sedem û awayê veguhestina tayê zer û pêşxistina rêbazên kontrolkirinê. Ev komîsyon wekî “U.S. Army Yellow Fever Commission” an jî bi gelemperî wekî “Komîsyona Reed” tê nasîn.

Serokatiya vê komîsyonê ji Major Walter Reed (1851-1902) re hat spartin. Reed bijîşkekî artêşê bû ku di warê bakterîolojiyê û nexweşiyên infeksiyonî de xwedî ezmûn û navûdengek baş bû. Ew ji bo birêvebirina lêkolîneke bi vî rengî ya tevlihev û girîng kesekî guncaw dihat dîtin. Komîsyon ji sê endamên din ên sereke pêk dihat, ku her yek xwedî pisporiyên temamker bûn:

• James Carroll (1854-1907): Bijîşkekî artêşê û pisporê bakterîolojiyê bû, ku wekî duyemîn fermandarê komîsyonê û hevkarê nêzîk ê Reed dihat hesibandin.
• Jesse W. Lazear (1866-1900): Bijîşkekî ciwan û lêkolînerekî jêhatî bû ku pisporiya wî di warê mêşan û nexweşiyên tropîkal de hebû. Lazear bi taybetî bi teoriya mêşê ya Finlay eleqedar bû û di ceribandinên destpêkê yên komîsyonê de rolek krîtîk lîst.
• Aristides Agramonte y Simoni (1868-1931): Bijîşk û patologekî Kûbayî bû ku li DYA perwerde dîtibû. Ji ber ku ew li Kubayê ji dayik bûbû û mezin bûbû, dihat texmîn kirin ku ew ji tayê zer parastî (immune) ye. Pisporiya wî di patolojî û bakterîolojiyê de û nasnameya wî ya Kûbayî ji bo komîsyonê sermayeyek girîng bû.

Armanca destpêkê ya komîsyonê ew bû ku li ser rola Bacillus icteroides, bakteriyek ku ji hêla bijîşkê Îtalî Giuseppe Sanarelli ve wekî sedema tayê zer hatibû pêşniyar kirin, lêkolîn bike. Lêbelê, piştî lêkolînên bakterîolojîk ên berfireh, komîsyon nekarî delîlek bibîne ku vê teoriyê piştguh bike; berevajî, wan dît ku B. icteroides bi îhtîmalek mezin celebek ji bakteriya koleraya berazan e.

Bi têkçûna lêgerîna sedemek bakterî, û dibe ku di bin bandora vedîtinên hevdem ên li ser rola mêşan di veguhestina nexweşiyên din de (wekî malaria, ku ji hêla Ronald Ross û Giovanni Battista Grassi ve hatibû îsbat kirin) , komîsyon berê xwe da teoriya mêşê ya Carlos Finlay. Endamên komîsyonê bi Finlay re hevdîtin kirin, li ser teoriya wî guhdarî kirin, û ji wî hêkên mêşa Aedes aegypti wergirtin da ku ceribandinên xwe dest pê bikin. Ev hevkarî, tevî ku Finlay bi xwe ne endamê fermî yê komîsyonê bû, ji bo destpêkirina qonaxa herî girîng a xebatên wan krîtîk bû.

Di heman demê de, xebatên bijîşkekî din ê Amerîkî, Henry Rose Carter, jî bandorek girîng li ser komîsyonê kir. Carter, ku li stasyonên karantînayê dixebitî, çavdêrî kiribû ku piştî bûyera yekem a tayê zer li cihekî, bi gelemperî heyamek “înkubasyona derveyî” ya bi qasî du hefteyan derbas dibû berî ku bûyerên duyemîn derkevin holê. Wî ev yek wekî delîlek şîrove kir ku dibe ku nexweşî pêdivî bi demekê heye ku di nav mêvanek navbeynkar (mîna mêşê) de pêş bikeve berî ku bikare bê veguhestin. Lazear bi vê teoriya Carter agahdar bû, û ev têgihiştin di sêwirana ceribandinên paşerojê yên komîsyonê de, bi taybetî di derbarê dema ku divê mêş piştî mijandina xwîna enfeksiyonê bêne girtin berî ku li ser dilxwazan bêne bikaranîn, rolek pir girîng lîst. Vedîtinên zanistî kêm caran karê kesekî bi tenê ne; ew bi gelemperî encama zincîreyek ji beşdariyan in, ku her yek li ser ya berê ava dibe. Têgihiştina Carter a serdema înkubasyonê di mêşê de perçeyek krîtîk a puzzle bû ku Finlay bi tevahî çareser nekiribû û ji bo serkeftina ceribandinên Komîsyona Reed bingehîn bû.

4. Sêwirana Ceribandinê li Kampa Lazear: Pêdiviya bi Kesên Dilxwaz û Razîbûna Agahdar

Ji bo ku teoriya mêşê bi awayekî zanistî û kontrolkirî were ceribandin, Komîsyona Reed pêdivî bi hawîrdorek taybet hebû. Ji ber vê yekê, di Mijdara 1900-an de, li nêzîkî Havana, Kubayê, stasyoneke ceribandinê ya îzolekirî hate avakirin ku wekî “Kampa Lazear” hat binavkirin, wekî rêzgirtinek ji Dr. Jesse Lazear re ku di Îlonê de ji ber tayê zer jiyana xwe ji dest dabû. Ev kamp ji bo kontrolkirina faktorên hawîrdorê û pêşîgirtina li enfeksiyonên bêhemdî yên dilxwazan hatibû sêwirandin.

Yek ji kêşeyên herî mezin ên ku komîsyon pê re rû bi rû ma ew bû ku tayê zer, li gorî zanîna wê demê, li ser ajalan bandor nedikir. Ev tê vê wateyê ku ji bo ceribandina teoriya veguhestinê, pêdivî bi bikaranîna dilxwazên mirovî hebû. Ev yekser pirsgirêkên etîkî yên kûr û tevlihev derdixist holê, nemaze di demekê de ku standardên etîkî yên ji bo lêkolînên li ser mirovan hîn bi tevahî nehatibûn damezrandin.

Walter Reed, ji ber giraniya vê berpirsiyariyê, hewl da ku rêbazek nûjen ji bo dema xwe bicîh bîne: wî forma “razîbûna agahdar” a nivîskî amade kir. Tê bawer kirin ku ev yek ji yekemîn bikaranînên belgeyeke bi vî rengî di dîroka lêkolînên mirovî de ye. Belge hem bi zimanê Îngilîzî hem jî bi Spanî hatibû amadekirin, ji ber ku gelek ji dilxwazan koçberên Spanî bûn. Di formê de bi eşkereyî dihat gotin ku beşdarbûna di ceribandinê de xeternak e û dibe ku bibe sedema nexweşketina giran an jî mirinê. Wekî berdêl ji bo beşdariyê, ji dilxwazan re $100 zêr dihat dayîn, û heke ew nexweş bikevin, $100 zêrên din jî dihat dayîn, ligel lênihêrîna bijîşkî ya belaş.

Her çend ev hewldana ji bo razîbûna agahdar ji bo dema xwe gaveke pêşketî bû, divê were zanîn ku ew li gorî pîvanên etîkî yên îroyîn kêmasiyên girîng dihewand. Mînak, asta rastîn a “agahdarbûnê” û “dilxwaziyê” ya beşdaran, nemaze koçberên Spanî yên ku dibe ku ji ber rewşa xwe ya aborî ya dijwar û hewcedariya bi pereyan beşdar bûne, mijara nîqaşê ye. Motîvasyonên dilxwazan tevlihev bûn: hin ji bo pereyan, hin ji ber hestên altruîst ên xizmeta zanist û mirovahiyê, û hinên din jî dibe ku ji ber fatalîzmê (baweriya ku ew ê li Kubayê bi her awayî bi nexweşiyê bikevin) beşdar bûne. Ev pirsên girîng derbarê têkiliya hêzê di navbera lêkolîner û beşdaran de, û her weha bandora teşwîqên aborî li ser biryara beşdarbûnê di ceribandinên xeternak de, radixe ber çavan. Ma kesek bi rastî dikare “bi dilxwazî” razî bibe dema ku ew di rewşek xizanî an bêhêvîtiyê de be? Ev nîqaş heta îro jî di bioetîkê de berdewam dike.

Lêbelê, biryara Reed ya ji bo pêkanîna ceribandinên li ser mirovan û pêşxistina formên razîbûnê, her çend bi kêmasî be jî, divê di çarçoveya alternatîfên wê demê de were nirxandin. Mînak, ceribandinên Giuseppe Sanarelli yên berê (1897) ku tê de wî bakterî li nexweşan bêyî razîbûna wan derzî kiribû û sê ji wan miribûn, rastî rexneyên tund hatibûn. Reed hewl da ku standardek bilindtir bicîh bîne, her çend ev standard ji pîvanên îroyîn dûr be jî. Dîroka etîka lêkolînê pêşveçûnek hêdî û gelek caran bi êş e. Nirxandina kiryarên dîrokî pêdivî bi têgihiştina norm û zanîna wê demê heye, bêyî ku em ji rexnekirina wan li gorî têgihiştinên exlaqî yên pêşkeftî yên îroyîn dûr bikevin. Hewldana Reed ji bo razîbûnê, her çend ne bêkêmasî be jî, wekî qonaxek di rêya dirêj a parastina beşdarên lêkolînê de dikare were dîtin.

Li Kampa Lazear, du avahiyên sereke ji bo ceribandinan hatin çêkirin:

4.1. Avahiya Hejmar 1: Ceribandina Fomîtan (Redkirina Teoriya Kevin) Armanca sereke ya ceribandinên di Avahiya Hejmar 1 de ew bû ku teoriya kevnar a ku digot tayê zer bi rêya tiştên qirêj (fomites) ên ku ji nexweşên tayê zer mane, tê veguhestin, were ceribandin. Ev avahî odeyeke darîn a piçûk bû (14×20 ling), baş-girtî û bi sobeyekê dihat germ kirin da ku germahiya bilind û şilahiya ku di dema epîdemiyên tayê zer de serdest bû, simule bike.

Pêvajoya ceribandinê pir dijwar û nerehet bû. Dilxwaz, ku di nav wan de Dr. Robert P. Cooke (bijîşkekî artêşê yê bi peyman) û çend leşkerên Amerîkî yên ji Korpusa Nexweşxaneyê hebûn, neçar bûn ku ji bo demek dirêj (bi gelemperî 20 heta 21 şevan li pey hev) di nav nivîn, cil û berg, û destmalên ku bi awayekî eşkere bi xwîn, vereş, mîz, û feqiyên nexweşên ku ji ber tayê zer di rewşek giran de bûn an miribûn, qirêj bûbûn, razên û bijîn. Dilxwazan ev tiştên qirêj ji sindoqan derdixistin, dihejandin da ku “mîkrobên” potansiyel li hewayê belav bibin, û di nav wan de radizan. Bêhna giran a ji van tiştan ew qas dijwar bû ku di yek bûyerê de, yek ji dilxwazan neçar ma ku bireve derve û vereşiya.

Bi giştî, sê komên dilxwazên Amerîkî yên ne-parastî (ango, yên ku berê bi tayê zer neketibûn) beşdarî vê ceribandina taybetî bûn. Koma yekem ji Dr. Cooke û du leşkeran pêk dihat û 20 şevan di avahiyê de ma. Koma duyem ji du Amerîkiyên ciwan pêk dihat û 21 şevan ma. Koma sêyem jî ji du Amerîkiyên din pêk dihat û 20 şevên din di heman şert û mercan de ma. Bi tevahî, herî kêm heft dilxwazên Amerîkî yên ne-parastî beşdarî van ceribandinên fomîtan bûn.

Encama van ceribandinên dijwar û nepak pir eşkere bû: Yek ji dilxwazên ku di Avahiya Hejmar 1 de ji fomîtan re hatibûn eşkere kirin, nexweş neket. Ev encamên neyînî yên xurt delîlek pir girîng bûn ku teoriya fomîtan, ku bi dehsalan di têgihiştina tayê zer de serdest bû û bingeha gelek tedbîrên karantînayê yên bêbandor û lêçûnbar bû, bi tevahî çewt e. Wêrekiya dilxwazên ku beşdarî vê ceribandina taybetî ya “nepak” bûn, divê were tekezkirin. Tevî şert û mercên pir nerehet û potansiyel xeternak (li gorî têgihiştina wê demê), ew ji bo berjewendiya zanistê û mirovahiyê xwe xistin bin vî barî. Ev fedakarî, her çend paşê derket holê ku ji hêla fomîtan ve xeterek rastîn tune bû jî, asta pabendbûna beşdaran nîşan dide.

4.2. Avahiya Hejmar 2: Ceribandina Mêşên Enfeksiyonê (Îsbatkirina Teoriya Nû) Armanca sereke ya ceribandinên di Avahiya Hejmar 2 de ew bû ku teoriya Carlos Finlay, ku digot tayê zer bi rêya gezên mêşan ve tê veguhestin, bi awayekî قطعي were ceribandin û îsbat kirin. Ev avahî jî darîn bû, lê ji Avahiya Hejmar 1 cuda hatibû sêwirandin. Ew paqij, baş-hewayî bû, û bi perdeyeke têl a zirav di nîvî de hatibû dabeş kirin. Aliyek ji avahiyê ji bo mêşên enfeksiyonê û dilxwazê ku dê bihata gez kirin hatibû veqetandin; aliyê din jî ji bo dilxwazên kontrolê bû, yên ku dê ji gezên mêşan parastî bin lê di heman hawîrdora giştî de bin.

Pêvajoya ceribandinê bi baldarî hate birêvebirin:

1. Mêşên Aedes aegypti (ku hin ji wan ji hêkên ku Finlay dabûn komîsyonê hatibûn çêkirin, hinên din jî li herêmê hatibûn girtin) pêşî li ser nexweşên ku di rojên destpêkê yên nexweşiya tayê zer de bûn (dema ku vîrus di xwîna wan de herî zêde bû) dihatin xwedîkirin da ku ew enfekte bibin.
2. Piştî ku mêşan xwîna enfeksiyonê dimijandin, ew ji bo heyamek înkubasyonê ya derveyî ya diyarkirî (bi kêmî ve 12 roj, li ser bingeha çavdêriyên Henry Rose Carter û Jesse Lazear) dihatin girtin. Ev serdem ji bo ku vîrus di nav mêşê de zêde bibe û bigihîje rijênên salixê yên wê, pêwîst bû.
3. Piştî vê serdema înkubasyonê, ev mêşên enfeksiyonê li ser dilxwazên ne-parastî yên ku di beşa taybet a Avahiya Hejmar 2 de bûn, dihatin berdan da ku ew wan bigezin.
4. Di heman demê de, dilxwazên kontrolê di aliyê din ê perdeya têl de diman, ji gezên mêşan bi tevahî parastî bûn, lê heman hewa û şert û mercên giştî yên avahiyê parve dikirin.

Yek ji dilxwazên pêşîn û herî navdar ê ku di vê avahiyê de bi awayekî kontrolkirî ji hêla mêşan ve hat gez kirin, John J. Moran bû, karmendek sivîl ê Amerîkî. Leşkerên Amerîkî û hejmarek koçberên Spanî jî wekî dilxwaz beşdarî van ceribandinên mêşan bûn.

Encamên ceribandinên di Avahiya Hejmar 2 de pir dramatîk û قطعي bûn:

• Di ceribandinên destpêkê yên ku ji hêla Jesse Lazear ve berî avakirina Kampa Lazear a fermî hatin kirin, James Carroll û leşkerekî dilxwaz bi navê William Dean piştî ku ji hêla mêşên enfeksiyonê ve hatin gez kirin, bi tayê zer ketin û her du jî sax bûn. Mixabin, wekî ku dê li jêr were behs kirin, Lazear bi xwe jî nexweş ket û mir.
• Li Kampa Lazear, di navbera 20 Mijdar 1900 û 7 Sibat 1901 de, ji 16 dilxwazên ku bi awayên cuda hatin ceribandin (bi gezên mêşan an jî bi derzîkirina xwîna enfeksiyonê), gelek ji wan bi tayê zer ketin. Bi taybetî, di navbera 5 Kanûn 1900 û 2 Kanûn 1901 de, ji şeş dilxwazên ku tenê bi gezên mêşên enfeksiyonê hatin eşkere kirin, pênc ji wan bi nexweşiyê ketin, û hemû jî sax bûn. John Moran di nav van kesan de bû.
• Berevajî vê, dilxwazên kontrolê yên ku di heman Avahiya Hejmar 2 de bûn lê ji hêla perdeya têl ve ji mêşan hatibûn parastin, yek ji wan jî nexweş neket.

Van encamên erênî yên xurt, bi awayekî bêguman îsbat kirin ku mêşa Aedes aegypti bi rastî vektora tayê zer e û teoriya Carlos Finlay rast e. Girîngiya serdema înkubasyonê ya 12+ rojî di nav mêşê de, ku ji hêla Lazear û Reed ve hat fêm kirin û di sêwirana ceribandinan de hate bikaranîn, ji bo serkeftina van ceribandinan krîtîk bû. Ceribandinên berê, tevî yên Finlay, dibe ku ji ber nebûna vê têgihiştina hûrgelî ya biyolojîk têk çûbin an jî encamên nezelal dabûn. Ev “demkrasî” an jî girîngiya demê di pêvajoyên biyolojîk de, di lêkolînên nexweşiyên infeksiyonî de têgehek bingehîn e. Her weha, sêwirana ceribandinê ya bi koma kontrolê (kesên di heman avahiyê de lê ji mêşan parastî) standardek zanistî ya girîng bû ku îdîayên komîsyonê xurt kir û rexneyên ku li ceribandinên destpêkê yên Finlay hatibûn kirin (nebûna îzolasyona têr) çareser dikir. Bikaranîna komên kontrolê yek ji stûnên sereke yên metodolojiya zanistî ya nûjen e, û ceribandinên Kampa Lazear mînakek zû û bibandor a vê prensîbê di lêkolînên nexweşiyên mirovî de ne.

Tablo 1: Kurteya Ceribandinên Kampa Lazear

Cûreya Ceribandinê	Avahî	Armanca Sereke	Kurteya Pêvajoyê	Hejmara Texmînî ya Dilxwazên Sereke yên Beşdar	Hejmara Enfeksiyonên Tayê Zer	Encama Sereke ya Ceribandinê
Ceribandina Fomîtan	Hejmar 1	Testkirina teoriya veguhestina bi tiştên qirêj	Xew di nav nivîn û cil û bergên qirêj ên nexweşên tayê zer de ji bo ~20 şevan her kom	Herî kêm 7 (Amerîkî)	0	Teoriya fomîtan hate red kirin; tiştên qirêj nexweşiyê venaguhezînin.
Ceribandina Mêşên Enfeksiyonê	Hejmar 2	Testkirina teoriya veguhestina bi mêşan	Gezkirina ji hêla mêşên Aedes aegypti yên ku berê xwîna nexweşên tayê zer mijandibûn	~6 (di ceribandina mêşan a sereke de)	5 (di ceribandina mêşan a sereke de)	Teoriya mêşê hate îsbat kirin; mêş vektora tayê zer e. Dilxwazên kontrolê yên parastî nexweş neketin.

5. Qehreman û Qurbanî: Dilxwaz û Lêkolîner

Ceribandinên tayê zer ne tenê çîrokek serkeftina zanistî ye, lê di heman demê de çîroka fedakarî, wêrekî, û trajediya mirovî ye. Hem dilxwazên ku jiyana xwe xistin xeterê, hem jî lêkolînerên ku di vê pêvajoyê de êş kişandin an jiyana xwe ji dest dan, beşek bingehîn a vê dîrokê ne.

5.1. Profîla Dilxwazan: Leşkerên Amerîkî û Koçberên Spanî Komîsyona Reed ji bo ceribandinên xwe bi giranî xwe sparte du komên dilxwazan: leşkerên Amerîkî yên ku li Kubayê bi cih bûbûn û koçberên Spanî yên ku nû hatibûn giravê. Sedema hilbijartina koçberên Spanî ew bû ku dihat texmîn kirin ku ew ji ber ku nû hatine, hîn bi tayê zer neketine û ji ber vê yekê ne-parastî (non-immune) ne. Endamê komîsyonê, Aristides Agramonte, di hilbijartin û peydakirina van dilxwazên Spanî de rolek lîst. Bi giştî, tê texmîn kirin ku nêzîkî 33 kesan wekî dilxwaz beşdarî ceribandinên cuda yên komîsyonê bûn, ku ji wan 18 Amerîkî (16 leşker û 2 sivîl) û 15 koçberên Spanî bûn.

Motîvasyonên van dilxwazan ji bo beşdarbûna di ceribandinên ew qas xeternak de cihêreng bûn. Wekî ku berê hate gotin, ji her dilxwazekî re $100 zêr ji bo beşdariyê û $100 zêrên din jî heke ew nexweş bikevin, dihat dayîn. Ev ji bo wê demê mîqdarek girîng bû û bê guman ji bo gelek kesan, nemaze koçberên Spanî yên ku dibe ku di rewşek aborî ya dijwar de bûn, teşwîqek mezin bû. Lêbelê, ne hemî dilxwaz ji bo pereyan beşdar bûn. Hin leşkerên Amerîkî, wekî John R. Kissinger (leşkerekî piyade) û John J. Moran (karmendek sivîl ê artêşê), bi eşkereyî berdêla diravî red kirin û îdîa kirin ku ew “tenê ji bo berjewendiya mirovahiyê û doza zanistê” beşdar dibin. Motîvasyonek din a gengaz fatalîzm bû; hin kes dibe ku bawer kiribin ku ew ê li Kubayê, ku tayê zer lê belav bû, bi her awayî bi nexweşiyê bikevin, lewma çêtir e ku ew di bin çavdêriya bijîşkî ya baş û di hawîrdorek kontrolkirî de nexweş bikevin. Her weha, dibe ku hin kes bi tevahî ji asta rastîn a xetereyê agahdar nebûbin an jî ji ber sedemên pîşeyî an karmendî beşdar bûbin.

Encamên ji bo dilxwazan cihêreng bûn. Ji 22 kesên ku di ceribandinên komîsyonê de bi tayê zer ketin, piraniya wan sax bûn. Lêbelê, wekî ku dê li jêr were dîtin, di ceribandinên paşerojê yên ku ji hêla William C. Gorgas ve hatin kirin, mirin jî çêbûn, di nav de mirina hemşîreya Amerîkî Clara Maass û du koçberên Spanî. Hin leşkerên Amerîkî yên ku beşdar bûn û sax man, paşê ji ber wêrekiya xwe madalya û teqawidiya taybet wergirtin. Lêbelê, ji bo hinan, encamên demdirêj hebûn; mînak, John Kissinger, piştî ku ji tayê zer sax bû, ji ber tevliheviyên nexweşiyê bi awayekî daîmî felc ma û paşê neçar ma ku ji bo piştgiriyê serî li Kongreya DYA bide.

Cûdahiya di navbera dilxwazên leşkerî yên Amerîkî (ku hin ji wan berdêl red kirin û dibe ku ji ber hestên welatparêzî an pabendbûna bi artêşê beşdar bûne) û koçberên Spanî (ku dibe ku bêtir ji ber hewcedariya aborî beşdar bûne) pirsên girîng li ser dadmendî û potansiyela îstîsmarê di nav komên xizan û marjînal de radixe ber çavan. Ev rewş girîngiya prensîba “dadmendiyê” di Rapora Belmont de (ku paşê di sala 1979-an de hate formulekirin û yek ji stûnên etîka lêkolînê ya nûjen e) , pêşbînî dike. Li gorî vê prensîbê, divê barê lêkolînê bi awayekî adil were belav kirin û komên xizan bi awayekî neheq nebin armanc. Tevî ku Reed hewl da ku razîbûnê bistîne, cûdahiyên sosyo-aborî û statûyê di navbera komên dilxwazan de dibe ku bandor li “dilxwaziya” rastîn a beşdariya wan kiribe. Çîroka John Kissinger jî trajediya kesane ya li pişt van “serkeftinên” zanistî û berpirsiyariya demdirêj a civakê li hember beşdarên lêkolînê yên ku zirarê dibînin, tîne bîra mirov. Ev tekezî li ser pêdiviya bi mekanîzmayên ji bo tazmînat û lênihêrîna demdirêj ji bo beşdarên lêkolînê yên ku ji ber beşdariya xwe zirarê dibînin, dike.

5.2. Fedakariyên Lêkolîneran: Jesse Lazear û James Carroll Ne tenê dilxwazên ji derve, lê endamên Komîsyona Reed bi xwe jî rasterast beşdarî ceribandinan bûn û jiyana xwe xistin xeterê. Ev “xwe-ceribandin” beşek ji pabendbûna wan bi dîtina rastiyê û her weha, wekî ku Reed gotibû, “ji bo ku em karibin ceribandinên li ser yên din rewa bikin” bû.

• Jesse W. Lazear: Bijîşkê ciwan û jêhatî yê komîsyonê, Jesse Lazear, bi taybetî bi teoriya mêşê ya Finlay eleqedar bû û di ceribandinên destpêkê yên bi mêşan de rolek navendî lîst. Ew bi xwe mêşên enfeksiyonê li ser xwe û yên din diceriband. Mixabin, di 25 Îlona 1900-an de, Lazear di temenê 34 saliyê de ji ber tayê zer jiyana xwe ji dest da. Hîn jî bi tevahî ne zelal e ka gelo enfeksiyona wî encama xwe-ceribandineke bi zanebûn bû (wekî ku hin hevkarên wî bawer dikirin) an jî ji ber gezeke bêhemdî ya mêşekê di dema xebatê de bû. Nameyek ku wî berî mirina xwe ji jina xwe re nivîsîbû û tê de digot, “Ez difikirim ku ez li ser şopa mîkroba rastîn im” , hem hêvî û hem jî trajediya lêgerîna wî ya zanistî nîşan dide. Mirina Lazear şokek mezin bû ji bo komîsyonê, lê di heman demê de ew teşwîq kirin ku xebatên xwe bi leztir û bi biryardarî bidomînin. Kampa ceribandinê ya navdar jî wekî rêzgirtinek ji bo wî bi navê “Kampa Lazear” hat binavkirin.
• James Carroll: Hevkarê nêzîk ê Reed û duyemîn fermandarê komîsyonê, James Carroll, yekem endamê komîsyonê bû ku bi awayekî ceribandinî bi geza mêşê nexweş ket. Di 27 Tebaxa 1900-an de, ew ji hêla mêşekê ve hat gez kirin ku 12 roj berê xwîna nexweşekî tayê zer mijandibû. Piştî çend rojan, Carroll bi giranî nexweş ket û bi zor ji mirinê filitî. Nexweşiya wî delîlek zû û girîng bû ji bo piştgirîkirina teoriya mêşê. Tevî ku ew sax bû, tê gotin ku nexweşiya tayê zer bandorek demdirêj li ser tenduristiya dilê wî hişt û dibe ku bûbe sedema mirina wî ya pêşwext di sala 1907-an de.

Biryara lêkolîneran a ji bo ceribandina li ser xwe (“xwe-ceribandin”) di dîroka bijîşkiyê de xwedî kevneşopiyek dirêj e, lê di heman demê de pirsên etîkî yên girîng jî derdixe holê, nemaze dema ku ew kesên din jî teşwîq dikin ku beşdarî ceribandinên xeternak bibin. Ma xwe-ceribandin dikare wekî “modela herî bilind a razîbûna agahdar” were dîtin, an gelo ew dikare bibe sedema zextek nerasterast li ser yên din ku ew jî heman rîskê bigirin? Di doza Komîsyona Tayê Zer de, xuya ye ku her du hêman jî hebûn. Fedakariya Lazear û Carroll bê guman wêrek bû û pabendbûna wan bi lêkolînê nîşan dida, lê di heman demê de standardek ji bo beşdarên din jî danî.

5.3. Rola Clara Maass û Mirina Wê ya Trajîk di Ceribandinên Paşerojê de Çîroka Clara Louise Maass (1876-1901) beşek din a trajîk û girîng a dîroka ceribandinên tayê zer e. Maass hemşîreyeke Amerîkî bû ku di dema Şerê Spanî-Amerîkî de bi dilxwazî xizmet kiribû û paşê ji bo beşdarbûna di ceribandinên tayê zer de li Kubayê ma.

Girîng e ku were zanîn ku ceribandinên ku Clara Maass beşdar bû, rasterast ne di bin rêveberiya Komîsyona Reed de bûn, lê ji hêla Major William C. Gorgas (ku paşê ji bo xebatên xwe yên di kontrolkirina tayê zer de li Havana û Panamayê navdar bû) û hevkarên wî ve li Nexweşxaneya Las Animas li Havana dihatin kirin. Armanca sereke ya van ceribandinên paşerojê, ku di sala 1901-ê de pêk hatin, ew bû ku lêkolîn li ser îhtîmala îmmunîzekirina kesan li hember tayê zer bi rêya gezên kontrolkirî yên mêşên bi enfeksiyonek sivik were kirin.

Clara Maass, bi hêviya ku ew ê bibe parastî û bikaribe baştir xizmeta nexweşên tayê zer bike, du caran bi zanebûn xwe da gez kirin ji hêla mêşên ku dihat texmîn kirin ku enfeksiyonê hildigirin. Piştî geza yekem di Adara 1901-ê de, ew bi sivikî nexweş ket û sax bû. Lêbelê, piştî geza duyemîn di 14 Tebaxa 1901-ê de (bi mêşên ku ji nexweşekî bi formek giran a nexweşiyê hatibûn enfekte kirin), Maass bi giranî nexweş ket û di 24 Tebaxa 1901-ê de, di temenê 25 saliyê de, jiyana xwe ji dest da. Ew yekane jin û yekane Amerîkî bû ku di dema van ceribandinên tayê zer de li Kubayê mir. Ligel mirina Maass, du koçberên Spanî jî di van ceribandinên ku ji hêla Gorgas ve dihatin birêvebirin de mirin.

Mirina Clara Maass û du koçberên din bû sedema nerazîbûneke mezin a giştî û rexneyên tund li ser etîka van ceribandinan. Di encamê de, ceribandinên li ser mirovan ên ji bo tayê zer li Kubayê hatin rawestandin. Her çend dibe ku forma razîbûnê ya ku ji hêla Reed ve hatibû bikaranîn, di ceribandinên Gorgas de bi heman awayî nehatibe sepandin, tê bawer kirin ku Maass, wekî hemşîreyek xwedî ezmûn, ji xetereyên potansiyel ên nexweşiyê agahdar bû. Lêbelê, mirina wê xaleke werçerxanê bû di têgihiştina giştî ya li ser xetere û etîka ceribandinên li ser mirovan. Tevî ku ceribandinên destpêkê yên Komîsyona Reed bi xwe mirinên kêm dîtibûn (ji bilî Lazear), mirina hemşîreyek Amerîkî û koçberan di ceribandinên paşerojê de, sînorên tehemula giştî ji bo rîskê di lêkolînê de nîşan da. Ev bûyer girîngiya çavdêriya etîkî ya domdar û nirxandina rîsk-feydeyê di hemî qonaxên lêkolînê de radixe ber çavan. Her weha, ew destnîşan dike ku hestiyariya giştî û zexta medyayê dikare rolek girîng di şekildana pratîkên lêkolînê de bilîze.

Tablo 2: Kesayetiyên Sereke di Ceribandinên Tayê Zer de

Nav	Rol/Pêwendî	Beşdariya Sereke/Çalakî	Encam/Mîrate
Carlos J. Finlay	Bijîşkê Kûbayî/Teorîsyen	Pêşniyarkirina teoriya mêşê (1881), ceribandinên destpêkê	Pejirandina paşerojê ya teoriya wî, wekî “Bavê teoriya mêşê” tê nasîn
Walter Reed	Serokê Komîsyona Tayê Zer a Artêşa DYA	Rêvebirina ceribandinên Kampa Lazear, îsbatkirina teoriya mêşê, pêşxistina forma razîbûna agahdar	Rêberiya vedîtina şoreşgerî, navê wî li navendên bijîşkî yên girîng hatiye kirin
Jesse W. Lazear	Endamê Komîsyonê/Pisporê Mêşan	Xwe-ceribandin, ceribandinên destpêkê yên bi mêşan, piştrastkirina girîngiya serdema înkubasyonê di mêşê de	Mirina ji ber tayê zer di dema lêkolînê de, Kampa Lazear bi navê wî hat binavkirin, sembola fedakariya zanistî
James Carroll	Endamê Komîsyonê/Bakterîolog	Yekem endamê komîsyonê ku bi ceribandinî nexweş ket û sax bû, ceribandinên li ser fîltrebariya ajanê	Enfeksiyon û başbûn, bandora demdirêj a tenduristiyê, beşdariya di îsbatkirina vîralbûna nexweşiyê de
Aristides Agramonte	Endamê Komîsyonê/Patologê Kûbayî	Beşdariya di lêkolînên bakterîolojîk û patolojîk de, alîkariya di peydakirina dilxwazên Spanî de	Yekane endamê komîsyonê yê ku ji ber parastîbûna xwe nexweş neket, paşê bû profesorê navdar li Kubayê
John J. Moran	Dilxwazê Sivîl ê Amerîkî	Yek ji kesên pêşîn ku bi dilxwazî di Avahiya Hejmar 2 de ji hêla mêşan ve hat gez kirin, berdêl red kir	Nexweş ket û sax bû, bû şahidê girîng ê ceribandinan
John R. Kissinger	Dilxwazê Leşker ê Amerîkî	Bi dilxwazî beşdarî ceribandinên mêşan bû, berdêl red kir	Nexweş ket û sax bû, lê paşê ji ber tevliheviyan felc ma, sembola bedelên kesane yên lêkolînê
Clara Maass	Dilxwaza Hemşîre ya Amerîkî	Beşdarbûna di ceribandinên îmmunîzasyonê yên Gorgas de, du caran xwe da gez kirin	Mirina ji ber tayê zer piştî ceribandinê, bû sedema nerazîbûna giştî û rawestandina ceribandinên li ser mirovan li Kubayê
William C. Gorgas	Berpirsiyarê Paqijiyê yê Artêşa DYA/Lêkolînerê Paşerojê	Birêvebirina kampanyayên serkeftî yên kontrolkirina mêşan li Havana û Panamayê, kirina ceribandinên îmmunîzasyonê yên paşerojê	Serkeftina mezin di kontrolkirina tayê zer de, lê ceribandinên wî yên li ser mirovan rastî rexneyan hatin piştî mirina Maass û yên din

6. Encamên Zanistî û Guhertina Paradîgmayê

Ceribandinên Komîsyona Tayê Zer a Artêşa DYA, bi taybetî yên ku li Kampa Lazear hatin kirin, rêzek encamên zanistî yên şoreşgerî bi xwe re anîn ku têgihiştina li ser tayê zer û nexweşiyên infeksiyonî bi giştî guhert.

1. Pejirandina قطعي ya Mêşê wekî Vektor: Encamên herî girîng û rasterast îsbatkirina قطعي ya teoriya Carlos Finlay bû ku mêşa Aedes aegypti (wê demê wekî Culex fasciatus dihat zanîn) vektora sereke ya veguhestina tayê zer e. Ev yek bi awayekî zelal di raporên sereke yên komîsyonê de hate pêşkêş kirin, di nav de “The Etiology of Yellow Fever – A Preliminary Note” (Reed, Carroll, Agramonte, and Lazear, 1900) , “Experimental Yellow Fever” (Reed, Carroll, and Agramonte, American Medicine, 1901), “The Etiology of Yellow Fever: An Additional Note” (Reed, Carroll, and Agramonte, Journal of the American Medical Association, 1901) , û paşê di berhevokek berfirehtir de ku wekî Belgeya Senatoyê Hejmar 822 di sala 1902-an de hate pêşkêş kirin û di sala 1911-an de hate weşandin.
2. Redkirina Teoriya Fomîtan: Ceribandinên li Avahiya Hejmar 1, ku tê de dilxwazan bi awayekî rasterast û demdirêj bi cil û berg û nivînên qirêj ên nexweşên tayê zer re têkilî danîn û yek ji wan jî nexweş neket, bi awayekî xurt teoriya fomîtan red kir. Ev yek pir girîng bû, ji ber ku gelek tedbîrên karantînayê yên bêbandor û lêçûnbar li ser bingeha vê teoriya çewt dihatin girtin.
3. Destnîşankirina Ajanek Fîltrebar (Vîrus): Ceribandinên paşerojê yên ku ji hêla James Carroll ve hatin kirin, ku tê de wî xwîna fîltrekirî (bi rêya fîltreyên Berkefeld ku bakteriyan digirin) ji nexweşekî tayê zer derzî li dilxwazekî saxlem kir û ew nexweş ket, îsbat kir ku sedema nexweşiyê ajanek pir piçûk e ku dikare ji fîltreyan derbas bibe – ango, vîrusek e, ne bakteriyek. Bi rastî, tayê zer yekem nexweşiya mirovî bû ku bi awayekî ceribandinî hate îsbat kirin ku ji hêla vîrusekê ve tê çêkirin.
4. Têgihiştina Krîtîk a Biyolojiya Veguhestinê: Xebatên komîsyonê, bi taybetî yên Lazear, girîngiya serdema înkubasyonê ya derveyî di nav mêşê de (bi kêmî ve 12 roj piştî ku mêş xwîna enfeksiyonê dimije heta ku ew bikaribe nexweşiyê veguhezîne) û serdema ku nexweş ji bo mêşan enfeksiyonê ye (bi gelemperî tenê di sê rojên pêşîn ên nexweşiyê de) piştrast kir. Ev têgihiştin ji bo serkeftina ceribandinan û ji bo pêşxistina stratejiyên kontrolê yên bi bandor krîtîk bûn.

Vedîtinên Komîsyona Reed ne tenê pirsgirêka tayê zer çareser kir, lê di heman demê de metodolojiya lêkolînên epîdemîolojîk û nexweşiyên infeksiyonî jî bi awayekî berbiçav pêş xist. Bikaranîna dilxwazên mirovî bi awayekî sîstematîk û kontrolkirî (tevî kêmasiyên etîkî yên ku berê hatin behs kirin) û sêwirana ceribandinê ya hişk a bi komên cuda (fomît vs. mêş, enfeksiyon vs. kontrol) rê li ber standardên nû yên lêkolînê vekir û wekî modelek ji bo lêkolînên paşerojê xizmet kir. Ev guhertineke paradîgmayê bû ne tenê di têgihiştina tayê zer de, lê her weha di awayê ku lêkolînên li ser nexweşiyên mirovî dihatin kirin. Ew nîşan dide ka çawa metodolojiya zanistî ya hişk dikare bibe sedema şoreşên di zanînê de.

Tevî ku Reed û komîsyona wî bi gelemperî ji bo vê vedîtina mezin têne hesibandin û pesnandin, girîng e ku rola bingehîn a Carlos Finlay di pêşniyarkirina teoriya mêşê de û beşdariyên kesên din ên wekî Henry Rose Carter di têgihiştina serdema înkubasyonê de ji bîr nekin. Zanist pêvajoyek komelî û kumulatîf e. Walter Reed bi xwe jî di gelek caran de di nivîs û nameyên xwe de qîmet da xebatên Finlay û wî wekî kesê ku yekemcar teoriya rast pêşniyar kiriye, bi nav kir. Ev tekezî li ser girîngiya naskirina hemî beşdaran di pêvajoya zanistî de dike û ji meylên hagiografîk ên ku tenê li ser “qehremanek” radiwestin, dûr dikeve. Dîroka zanistê divê wekî torgilokek ji bandor û hevkariyan were dîtin.

Di destpêkê de, dema ku Reed yekem car teoriya mêşê di civîneke giştî de pêşkêş kir, hin şik û guman û heta tinazî jî hebûn. Mînak, rojnameya Washington Post piştî pêşkêşiya destpêkê ya Reed, ceribandinan wekî “bêaqil û bêwate” bi nav kiribû. Lêbelê, encamên قطعي û baş-belgekirî yên ceribandinên Kampa Lazear, ku bi awayekî sîstematîk hatin pêşkêş kirin, zû karîn piraniya civaka bijîşkî û zanistî qanih bikin. Ev nîşan dide ku çawa delîlên zanistî yên xurt û metodolojiya hişk dikarin di dawiyê de li ser şik û guman û têgihiştinên kevnar bi ser bikevin.

7. Bandora li ser Kontrolkirina Nexweşiyê û Tenduristiya Giştî: Mînakên Havana û Kanala Panamayê

Vedîtinên Komîsyona Reed ne tenê di warê teorîk de man; ew rasterast bûn sedema pêşketinên mezin di pratîka tenduristiya giştî û kontrolkirina nexweşiyan de. Du mînakên herî berbiçav ên vê yekê kampanyayên kontrolkirina tayê zer li Havana, Kûba, û paşê jî di dema avakirina Kanala Panamayê de ne.

Piştî ku Komîsyona Reed bi awayekî قطعي îsbat kir ku mêşa Aedes aegypti vektora tayê zer e, Major William C. Gorgas, ku wê demê berpirsiyarê paqijiyê yê Artêşa DYA li Havana bû, dest bi kampanyayeke berfireh a kontrolkirina mêşan kir. Ev kampanya, ku di destpêka sala 1901-ê de dest pê kir, li ser bingeha têgihiştina nû ya li ser awayê veguhestina nexweşiyê bû. Rêbazên sereke yên kontrolê ev bûn:

• Rakirina cihên avê yên rawestayî: Ji ber ku mêşên Aedes aegypti hêkên xwe di avên paqij ên rawestayî de (wekî di bermîl, firax, an kunên daran de) dikin, hemî çavkaniyên potansiyel ên çêkirina mêşan li Havana hatin hedef girtin. Av hatin valakirin, ser wan hatin girtin, an jî bi rûnê gazê hatin pêçandin da ku larva nikaribin nefesê bistînin.
• Fumîgasyon: Avahiyên ku tê de bûyerên tayê zer hatibûn tespît kirin, bi madeyên kîmyewî dihatin fumîge kirin da ku mêşên mezin ên enfeksiyonê bikujin.
• Îzolasyona nexweşan bi perdeyên mêşan: Nexweşên tayê zer di bin perdeyên mêşan de dihatin girtin da ku mêşên saxlem nikaribin wan bigezin û enfekte bibin, û bi vî awayî zincîra veguhestinê were şikandin.

Encamên vê kampanyayê li Havana pir dramatîk bûn. Di nav çend mehan de, hejmara bûyerên tayê zer bi awayekî berbiçav kêm bû, û di sala 1902-an de, nexweşî hema hema bi tevahî ji bajêr hatibû paqij kirin – tiştek ku bi dehsalan hewldanên li ser bingeha teoriyên kevnar nekaribûn pêk bînin. Ev serkeftin wekî mînakek hêzdar a ka çawa vedîtinên zanistî dikarin rasterast bibin sedema baştirkirina tenduristiya giştî hate pêşwazî kirin.

Serkeftina li Havana rê li ber serîlêdana heman prensîban li cihekî din ê krîtîk vekir: devera Kanala Panamayê. Hewldana Fransiyan a berê ya ji bo avakirina kanalê di salên 1880-an de beşek mezin ji ber rêjeyên pir bilind ên mirinê ji ber tayê zer û malaria di nav karkeran de têk çûbû. Dema ku Dewletên Yekbûyî di sala 1904-an de projeyê hilda ser xwe, kontrolkirina van nexweşiyan bû pêşîneyek sereke. William C. Gorgas, ku niha bûbû Kolonel, ji bo birêvebirina hewldanên paqijiyê li Panamayê hate tayîn kirin. Bi piştgirîya Xizmeta Tenduristiya Giştî ya DYA (PHS) û kesên wekî Henry Rose Carter (ku di têgihiştina epîdemîolojiya tayê zer de rolek girîng lîstibû), Gorgas heman stratejiyên kontrolkirina mêşan ên ku li Havana serkeftî bûbûn, li devera kanalê û bajarên derdorê yên wekî Panama City û Colón bicîh anî. Encama van hewldanan ew bû ku tayê zer hema hema bi tevahî ji devera kanalê hate rakirin û rêjeya malaria jî bi awayekî berbiçav kêm bû, ku ev yek ji bo qedandina serkeftî ya projeya avakirina Kanala Panamayê faktorek bingehîn bû.

Serkeftina li Havana û Panamayê ne tenê serkeftinek zanistî bû, lê her weha serkeftinek lojîstîkî û rêveberiya tenduristiya giştî bû. Ew pêdivî bi hevkariya di navbera rayedarên leşkerî, bijîşk, endezyar, û civakên herêmî de hebû, her çend ev hevkarî her gav bê pirsgirêk nebû û carinan bi zext û zorê dihat meşandin. Ev nîşan dide ku vedîtinên zanistî bi serê xwe têrê nakin; ji bo ku ew bibin xwedî bandorek rastîn li ser tenduristiya giştî, pêdivî bi stratejiyên bicihanînê yên bi bandor, piştgirîya siyasî û civakî, û çavkaniyên têr heye. Kontrolkirina nexweşiyên vektor-hilgir pêvajoyek tevlihev e ku tê de guhertinên hawîrdorî û رفتاری jî hene.

Lêbelê, divê were zanîn ku ji perspektîfek krîtîk, kampanyayên kontrolkirina mêşan, her çend ji bo tenduristiya giştî pir bikêr bûn jî, carinan wekî beşek ji projeyek berfirehtir a “fetihkirina tropîkan” ji hêla hêzên kolonyal an emperyal ve dihatin dîtin. Van destwerdanan, ku bi gelemperî ji hêla pisporên biyanî ve dihatin rêvebirin, dibe ku bandorên civakî û çandî yên nediyar li ser nifûsa herêmî (ku piraniya wan dibe ku ji ber eşkerebûna demdirêj ji tayê zer re parastî bûn) kiribin û dinamîkên hêzê yên heyî xurt kiribin. Ji ber vê yekê, dema ku em feydeyên bijîşkî yên van kampanyayan dinirxînin, girîng e ku em çarçoveya dîrokî û civakî-siyasî ya wan jî li ber çavan bigirin.

8. Nêrînên Etîkî yên li ser Ceribandinên Mirovan: Çarçoveya Dîrokî, Razîbûn, û Nîqaşên Hemdem

Ceribandinên Komîsyona Tayê Zer, tevî serkeftinên wan ên zanistî yên mezin, ji hêla etîkî ve mijarek pir tevlihev û nîqaşbar in, nemaze dema ku ew li gorî standardên îroyîn têne nirxandin.

Di dawiya sedsala 19-an û destpêka sedsala 20-an de, standardên etîkî û rêziknameyên fermî yên ji bo birêvebirina lêkolînên li ser mirovan pir kêm an jî tune bûn. Lêkolîner bi gelemperî xwedî otonomiyek mezin bûn di sêwirandin û pêkanîna ceribandinan de. Mînakek berbiçav a vê yekê ceribandinên bijîşkê Îtalî Giuseppe Sanarelli di sala 1897-an de bû, ku tê de wî bakteriya Bacillus icteroides (ku wî bi xeletî wekî sedema tayê zer dihesiband) li pênc nexweşan bêyî razîbûna wan derzî kir; hemî nexweş nîşanên tayê zer nîşan dan û sê ji wan mirin. Van ceribandinan rastî rexneyên tund ên exlaqî hatin ji hêla gelek bijîşkên wê demê ve.

Di vê çarçoveyê de, hewldana Walter Reed ji bo pêşxistina forma razîbûna agahdar a nivîskî ji bo dilxwazên di ceribandinên tayê zer de gaveke pêşeng û girîng bû. Wekî ku berê hate gotin, ev form, ku hem bi Îngilîzî hem jî bi Spanî dihat peyda kirin, xetereyên potansiyel ên beşdariyê (heta mirinê) diyar dikir û berdêlek diravî pêşkêş dikir. Belgeyên orîjînal ên van formên razîbûnê îro li Arşîvên Dîrokî yên Otis, Muzeya Neteweyî ya Tenduristî û Bijîşkiyê li DYA têne parastin.

Lêbelê, tevî vê gava pêşverû, nîqaşên girîng li ser asta rastîn a “dilxwazî” û “agahdarbûna” beşdaran hene. Pêşkêşkirina berdêlek diravî ya girîng ($100-$200 zêr, ku ji bo wê demê mîqdarek mezin bû) dibe ku ji bo kesên hejar û bêhêvî, nemaze koçberên Spanî, wekî teşwîqek neheq (undue inducement) xebitîbe, ku azadiya wan a biryardanê sînordar kiribe. Her weha, rîska paşxaneyê ya bilind a ketina nexweşiyê li Kubayê dibe ku hin kesan ber bi beşdariyê ve kişandibe, bi hêviya ku ew ê di bin çavdêriya bijîşkî de bin heke nexweş bikevin. Cûdahiyên hêzê di navbera lêkolînerên leşkerî yên Amerîkî û dilxwazên sivîl ên Spanî de jî faktorek din e ku divê were hesibandin.

Piştî ceribandinên tayê zer û bûyerên din ên trajîk ên di dîroka lêkolînên li ser mirovan de (wekî ceribandinên Naziyan di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de û Lêkolîna Sîfîlîsê ya Tuskegee li DYA), standardên etîkî yên navneteweyî û neteweyî hêdî hêdî pêş ketin. Koda Nurembergê (1948), ku piştî dadgehkirina bijîşkên Naziyan hate formulekirin, prensîba “razîbûna dilxwazî ya mijara mirovî bi tevahî pêwîst e” destnîşan kir. Daxuyaniya Helsinkiyê (yekem car di 1964-an de hate weşandin û gelek caran hate nûve kirin) rêbernameyên berfirehtir ji bo lêkolînên bijîşkî yên li ser mirovan pêşkêş kir, di nav de pêdiviya bi vekolîna etîkî ya serbixwe. Li DYA, Rapora Belmont (1979) sê prensîbên etîkî yên bingehîn ji bo lêkolînên li ser mirovan destnîşan kir: rêzgirtina ji mirovan (respect for persons), xêrxwazî (beneficence), û dadmendî (justice).

Dema ku ceribandinên Reed li gorî van pîvanên etîkî yên îroyîn têne nirxandin, eşkere dibe ku tevî ku ew ji bo dema xwe pêşketî bûn, hin aliyên wan îro dê bi tevahî neyên pejirandin. Mînak, asta rîska ku ji hêla dilxwazan ve dihat girtin (nexweşiyek potansiyel kujer bêyî dermankirineke bi bandor) û potansiyela ji bo teşwîqek neheq ji ber berdêla diravî, dibe ku îro ji hêla lijneyên vekolîna etîkî (IRB) ve neyên pejirandin.

Paradoksa ceribandinên Reed ew e ku ew di dîroka etîka lêkolînê de wekî xwedî “yekem forma razîbûna agahdar a nivîskî” têne binav kirin, lê di heman demê de bi mirina beşdaran (Lazear, û paşê Maass û du koçberên Spanî di ceribandinên Gorgas de) û nexweşketina giran a gelekên din re encam dan. Ev yek tengezariya domdar a di navbera pêşxistina zanistî û parastina beşdarên lêkolînê de radixe ber çavan. Ev tengezarî di navenda bioetîkê de dimîne. Pêşkeftina bijîşkî gelek caran pêdivî bi girtina rîskan heye, lê pirs ew e ku kî van rîskan digire, di bin çi şert û mercan de, û bi çi parastinan. Doza Tayê Zer mînakek hêzdar a vê dîlemayê ye.

Yek ji kêmasiyên girîng ên etîkî di dema ceribandinên Reed de nebûna mekanîzmayên vekolîna serbixwe bû, wekî Lijneyên Vekolîna Sazûmanî (IRB) yên îroyîn. Biryarên li ser sêwirana ceribandinê, hilbijartina dilxwazan, û pejirandina rîskê bi giranî di destê lêkolîneran bi xwe de bûn. Ev yek girîngiya saziyên çavdêriyê yên serbixwe ji bo misogerkirina ku berjewendiyên beşdaran li pêşiya berjewendiyên zanistî an lêkolîneran têne girtin, nîşan dide. Pêşveçûna IRB’yan yek ji dersên girîng e ku ji dîroka ceribandinên li ser mirovan hatiye girtin.

Tablo 3: Pêşveçûna Etîkî ya Ceribandinên li ser Mirovan

Serdem/Bûyer	Prensîbên Etîkî yên Sereke yên Hatine Bicîhanîn an Binpêkirin	Rewşa Razîbûna Agahdar	Bandora li ser Pêşveçûna Etîka Lêkolînê
Ceribandinên Sanarelli (1897)	Binpêkirina xêrxwaziyê (zerar gihandin), binpêkirina rêzgirtina ji mirovan (bê razîbûn)	Tune bû; nexweş bêyî agahdarî û razîbûna wan hatin bikaranîn.	Bû sedema rexneyên exlaqî ji hêla hin bijîşkan ve, lê standardên fermî neguherandin.
Ceribandinên Reed (1900-1901)	Hewldana ji bo rêzgirtina ji mirovan (forma razîbûnê), lê pirsên li ser xêrxwazî (rîska bilind) û dadmendî (teşwîqa neheq, komên xizan)	Yekem bikaranîna forma razîbûna agahdar a nivîskî ya naskirî; agahdarkirina li ser rîskan (heta mirinê) û berdêla diravî. Pirsên li ser “dilxwazî” û “agahdarbûna” rastîn.	Gaveke pêşeng di dîroka razîbûna agahdar de, lê kêmasiyên wê û bûyerên trajîk (mirina Lazear) girîngiya pirsên etîkî nîşan dan.
Mirina Clara Maass (1901)	Pirsên li ser xêrxwazî û nirxandina rîsk-feydeyê di ceribandinên îmmunîzasyonê de.	Rewşa razîbûnê di ceribandinên Gorgas de kêmtir zelal e; Maass wekî hemşîre dibe ku ji rîskan agahdar bûbe, lê dibe ku formên fermî nehatibin bikaranîn.	Bû sedema nerazîbûneke giştî û rawestandina ceribandinên li ser mirovan ji bo tayê zer li Kubayê; hestiyariya giştî li hember rîskên lêkolînê zêde kir.
Koda Nurembergê (1948)	Prensîba bingehîn: Razîbûna dilxwazî ya mijara mirovî bi tevahî pêwîst e. Her weha, divê ceribandin ji bo başiya civakê be û rîsk ji feydeyê zêdetir nebe.	Razîbûna dilxwazî, agahdar, û bê zorê wekî şertê yekem û herî girîng hate destnîşan kirin.	Belgeya bingehîn a etîka lêkolînê ya nûjen; standardên navneteweyî ji bo ceribandinên li ser mirovan danî.
Daxuyaniya Helsinkiyê (1964 û nûvekirin)	Pêşxistina prensîbên Koda Nurembergê; tekezkirina li ser nirxandina rîsk-feydeyê, vekolîna etîkî ya serbixwe, û parastina komên xizan.	Pêdiviya bi razîbûna agahdar a nivîskî û mafê vekişînê ji lêkolînê di her demê de hate tekezkirin.	Bû rêbernameya sereke ya navneteweyî ji bo bijîşk û lêkolînerên ku ceribandinên li ser mirovan dikin.
Eşkerebûna Lêkolîna Tuskegee (1972)	Binpêkirinên giran ên rêzgirtina ji mirovan, xêrxwaziyê, û dadmendiyê (xapandin, nehiştina dermankirinê, hedefgirtina komeke xizan).	Razîbûna agahdar bi tevahî hate binpêkirin; beşdaran nizanibûn ku ew beşek ji lêkolînekê ne û ji dermankirina bi bandor bêpar hatin hiştin.	Bû sedema şok û nerazîbûneke mezin; lez da pêşxistina rêziknameyên federal ên bihêztir ji bo parastina beşdarên lêkolînê li DYA, di nav de Rapora Belmont.
Rapora Belmont (1979)	Sê prensîbên bingehîn: Rêzgirtina ji mirovan (otonomî û parastina kesên bi otonomiya kêmkirî), Xêrxwazî (zerarê kêm bike, feydeyê zêde bike), Dadmendî (belavkirina adil a bar û feydeyên lêkolînê).	Sepanên pratîkî: Pêdiviya bi razîbûna agahdar (agahdarî, têgihiştin, dilxwazî), nirxandina sîstematîk a rîsk û feydeyan, û hilbijartina adil a beşdaran.	Bû bingeha rêziknameyên federal ên DYA yên ji bo parastina beşdarên mirovî di lêkolînê de (Common Rule).

9. Encamname: Mîrateya Ceribandinan û Girîngiya Wan di Dîroka Bijîşkiyê de

Ceribandinên Komîsyona Tayê Zer a Artêşa DYA di destpêka sedsala 20-an de, xaleke werçerxanê ya girîng di dîroka bijîşkiyê û tenduristiya giştî de temsîl dikin. Vedîtinên sereke yên van ceribandinan – îsbatkirina قطعي ku mêşa Aedes aegypti vektora tayê zer e, redkirina teoriya kevnar a fomîtan, û destnîşankirina ku sedema nexweşiyê ajanek fîltrebar (vîrus) e – di têgihiştina vê nexweşiya kujer de şoreşek çêkir. Ev zanîna nû rê li ber stratejiyên kontrolkirin û pêşîlêgirtinê yên bi bandor vekir, ku di kampanyayên serkeftî yên li Havana û di dema avakirina Kanala Panamayê de bi awayekî dramatîk hatin xuyang kirin, û bi vî awayî jiyana bêhejmar mirovan xilas kir.

Mîrateya kesayetiyên sereke yên vê çîrokê cihêreng û mayînde ye. Carlos Finlay, bi hîpoteza xwe ya wêrek û îsrara xwe ya bi dehsalan, wekî pêşengê ku rê nîşan da, tê bibîranîn. Walter Reed, bi serokatiya xwe ya zanistî û metodolojiya xwe ya hişk, vedîtinê ber bi encamek قطعي ve bir. Jesse W. Lazear û James Carroll, bi fedakariya xwe ya kesane û beşdariya xwe ya rasterast di ceribandinan de, bedelên mirovî yên lêgerîna zanistî nîşan dan. Û divê em dilxwazên bênav, hem leşkerên Amerîkî hem jî koçberên Spanî, ji bîr nekin, yên ku bi wêrekî an jî ji ber hewcedariyê, jiyana xwe xistin xeterê ji bo pêşxistina zanînê. Her weha, çîroka trajîk a Clara Maass girîngiya domdar a pirsên etîkî tîne bîra mirov.

Bandora demdirêj a van vedîtinan li ser tenduristiya giştî û epîdemîolojiyê pir mezin e. Ew ne tenê rêbazên kontrolkirina tayê zer guhertin, lê her weha modelek ji bo lêkolîn û kontrolkirina nexweşiyên din ên vektor-hilgir jî peyda kirin. Metodolojiya ku di Kampa Lazear de hate bikaranîn, tevî kêmasiyên wê yên etîkî, bandor li pêşveçûna ceribandinên klînîkî û lêkolînên epîdemîolojîk kir.

Lêbelê, mîrateya van ceribandinan dualî ye. Ji aliyekî ve, ew serkeftineke mezin a zanistî û tenduristiya giştî temsîl dikin. Ji aliyê din ve, ew pirsên etîkî yên dijwar derbarê bikaranîna mirovan di lêkolînên xeternak de, razîbûna agahdar a rastîn, û dadmendiya di hilbijartina beşdaran de tînin bîra mirov. Dersên etîkî yên ku ji van ceribandinan û nîqaşên li ser wan hatine girtin, beşdarî pêşveçûna standardên etîkî yên îroyîn ên wekî Koda Nurembergê, Daxuyaniya Helsinkiyê, û Rapora Belmont bûne. Van standardan îro ji bo parastina maf û başbûna beşdarên lêkolînê li çaraliyê cîhanê bingehîn in.

Ji bo xwendevanên Kurd û civaka zanistî ya cîhanî, doza mêşa tayê zer ne tenê wekî bûyerek dîrokî ya girîng di têkoşîna li dijî nexweşiyan de, lê her weha wekî lêkolînek rewşê ya hêja di derbarê têkiliya tevlihev a di navbera pêşkeftina zanistî, berpirsiyariya etîkî, û bedelên mirovî de xizmet dike. Ew tîne bîra me ku lêgerîna zanînê divê her gav bi rêzgirtina ji rûmeta mirovî û parastina kesên herî xizan re hevseng be. Ev hevsengî ji bo pêşeroja lêkolîna bijîşkî ya berpirsiyar û mirovahî krîtîk e.

10. Çavkanî

• Agramonte, A. (1900). Report of Bacteriological Investigations upon Yellow Fever. The Medical News, 76(6), 203–212.
• Agramonte, A. (1915). The Inside History of a Great Medical Discovery. The Scientific Monthly, 1(3), 209–23

WERGIRTÎ

1. Walter Reed, Yellow Fever, and Informed Consent | Military …, https://academic.oup.com/milmed/article/181/1/90/4158283 2. Reed Reports That Mosquitoes Transmit Yellow Fever | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/reed-reports-mosquitoes-transmit-yellow-fever 3. Yellow Jack—How Yellow Fever Ravaged America and Walter Reed Discovered Its Deadly Secrets – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3366763/ 4. http://www.smj.org.sg, http://www.smj.org.sg/sites/default/files/4905/4905ms1.pdf 5. Out of Africa: A Molecular Perspective on the Introduction of Yellow Fever Virus into the Americas – PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1868956/ 6. Hunch, determination led to discovery of yellow fever’s root cause – LSU Shreveport, https://www.lsus.edu/hunch-determination-led-to-discovery-of-yellow-fevers-root-cause 7. Yellow Fever and the Scientific Method | American Experience | PBS, https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-yellow-fever-and-scientific-method/ 8. Major Walter Reed and the Eradication of Yellow Fever – The Army Historical Foundation, https://armyhistory.org/major-walter-reed-and-the-eradication-of-yellow-fever/ 9. Suppression of Yellow Fever | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/suppression-yellow-fever 10. Yellow Jack: a modern threat to Asia-Pacific countries? – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12022128/ 11. A Guide to the Philip S. Hench Walter Reed Yellow Fever Collection, 1806-1995, #MS-1, https://ead.lib.virginia.edu/vivaxtf/view?docId=uva-hs/viuh00010.xml 12. Camp Lazear | American Experience | Official Site | PBS, https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-camp-lazear/ 13. A Matter of Timing: Yellow Fever and the … – Small Things Considered, https://schaechter.asmblog.org/schaechter/2009/12/a-matter-of-timing-yellow-fever-and-the-mosquito-hypothesis.html 14. Yellow Fever – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8389716/ 15. Dr. Carlos Juan Finlay: The Man Who Unlocked the Mystery of Yellow Fever, https://addus.com/dr-carlos-finlay/ 16. The Scientist Who Sacrificed Himself To Mosquitoes To Prove A …, https://www.iflscience.com/the-scientist-who-sacrificed-himself-to-mosquitoes-to-prove-a-theory-78291 17. Walter Reed – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_Reed 18. Carlos Finlay and yellow fever: triumph over adversity – PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16435764/ 19. Dr. Walter Reed (A-52) | NC DNCR, https://www.dncr.nc.gov/blog/2023/12/01/dr-walter-reed-52 20. Rooted in History: 1891 UMSOM Alum at Center of Pivotal Yellow …, https://elm.umaryland.edu/elm-stories/2024/Rooted-in-History-1891-UMSOM-Alum-at-Center-of-Pivotal-Yellow-Fever-Research.php 21. http://www.dncr.nc.gov, https://www.dncr.nc.gov/blog/2023/12/01/dr-walter-reed-52#:~:text=In%201900%20Reed%20led%20the,an%20elaborate%20quarantined%20experimental%20station. 22. Walter Reed – National Museum of the United States Army, https://www.thenmusa.org/biographies/walter-reed/ 23. Walter Reed | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/walter-reed 24. Walter Reed – A Name for the Ages, https://medicalmuseum.health.mil/micrograph/index.cfm/posts/2022/walter_reed_a_name_for_the_ages 25. James Carroll: a biography – PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9845758/ 26. James Carroll (scientist) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/James_Carroll_(scientist) 27. medicalarchives.jhmi.edu, https://medicalarchives.jhmi.edu/collection/juan-a-del-regato-collection-of-jesse-w-lazear-materials/#:~:text=Lazear%20was%20born%20in%20Baltimore,physician%20from%201895%20to%201896. 28. Aristides Agramonte – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_Agramonte 29. Aristídes Agramonte | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/aristides-agramonte 30. Armed Forces Institute of Pathology: Its First Century 1862-1962/Chapter VI – Wikisource, https://en.m.wikisource.org/wiki/Armed_Forces_Institute_of_Pathology:_Its_First_Century_1862-1962/Chapter_VI 31. The Public Health Service in the Panama Canal: A Forgotten …, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1497783/ 32. Yellow Fever Volunteers, https://academic.oup.com/milmed/article-pdf/168/11/857/24218038/milmed-168-11-857.pdf 33. Walter Reed – Department of Defense, https://www.defense.gov/Multimedia/Photos/igphoto/2002576748/ 34. Research Ethics Timeline | National Institute of Environmental Health Sciences, https://www.niehs.nih.gov/research/resources/bioethics/timeline 35. Yellow fever experiments, and early informed consent – Significance magazine, https://significancemagazine.com/yellow-fever-experiments-and-early-informed-consent/ 36. Informed consent: Past and present – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3601698/ 37. Politics of Participation: Walter Reed’s Yellow-Fever Experiments – AMA Journal of Ethics, https://journalofethics.ama-assn.org/article/politics-participation-walter-reeds-yellow-fever-experiments/2009-04 38. Walter Reed and the Yellow Fever Experiments – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/375348723_Walter_Reed_and_the_Yellow_Fever_Experiments 39. Clara Maass, Yellow Fever and Human Experimentation – Oxford Academic, https://academic.oup.com/milmed/article-pdf/178/5/557/21566287/milmed-d-12-00430.pdf 40. http://www.govinfo.gov, https://www.govinfo.gov/content/pkg/SERIALSET-08840_00_00-125-0219-0000/pdf/SERIALSET-08840_00_00-125-0219-0000.pdf 41. Experimental Yellow Fever – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/11779603_Experimental_Yellow_Fever 42. The Etiology of Yellow Fever: AnAdditional Note, https://academic.oup.com/milmed/article-pdf/166/suppl_1/44/24281367/milmed-166-suppl_1-44.pdf 43. Full text of “The American Plague [The Untold Story Of Yellow Fever, The Epidemic That Shaped Our History].pdf (PDFy mirror)”, https://archive.org/stream/pdfy-3SfouktPeX34Ig8n/The+American+Plague+%5BThe+Untold+Story+Of+Yellow+Fever%2C+The+Epidemic+That+Shaped+Our+History%5D_djvu.txt 44. “In the interest of humanity and the cause of science”: the yellow fever volunteers – PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14680037/ 45. The Inside History of a Great Medical Discovery, https://academic.oup.com/milmed/article-pdf/166/suppl_1/68/24281383/milmed-166-suppl_1-68.pdf 46. Clara Maass, yellow fever and human experimentation – PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23756016/ 47. Clara Maass, Yellow Fever and Human Experimentation – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/237146610_Clara_Maass_Yellow_Fever_and_Human_Experimentation 48. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Unethical_human_experimentation#:~:text=In%20many%20of%20the%20studies,without%20their%20knowledge%20or%20consent. 49. History of Research Ethics | Division of Research | UNLV, https://www.unlv.edu/research/ORI-HSR/history-ethics 50. Clara Maass – New Jersey Hall of Fame, https://njhalloffame.org/2017-inductees/clara-maass/ 51. Clara Maass, yellow fever, and the early days of ethical medical testing, https://hekint.org/2019/02/06/clara-maass-yellow-fever-and-the-early-days-of-ethical-medical-testing/ 52. Yellow fever in Africa and the Americas: a historical and epidemiological perspective – OUCI, https://ouci.dntb.gov.ua/en/works/4yBOzjgl/ 53. Walter Reed and the Scourge of Yellow Fever – UVA Today, https://news.virginia.edu/content/walter-reed-and-scourge-yellow-fever 54. Yellow fever; a compilation of various publications. Results of the …, https://hdl.loc.gov/loc.gdc/scd0001.00222160510 55. Yellow fever and Max Theiler: the only Nobel Prize for a virus vaccine – PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2118520/ 56. THE RELATIONSHIP OF YELLOW FEVER OF THE WESTERN HEMISPHERE TO THAT OF AFRICA AND TO LEPTOSPIRAL JAUNDICE – CiteSeerX, https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=0989358a7eeec7cddf42373e61cb34d4443a6538 57. “The First Mountain to Be Removed”: Yellow Fever Control and the …, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8932943/ 58. MILITARY MEDICINE: International Journal of AMSUS. Volume 166, Number 9 – DTIC, https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA399177.pdf 59. Epilogue, https://medcoeckapwstorprd01.blob.core.usgovcloudapi.net/pfw-images/dbimages/Sternberg%20-%20BckMatt.pdf 60. Human Infection Challenge Experiments: Then and Now – PMC – PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8250507/